Ewolucja gatunku ludzkiego

W porównaniu z innymi istotami człowiek

zamieszkuje Ziemię od niedawna. Z
odnalezionych skamieniałości wiadomo, że
pierwsze zbliżone do człowieka stworzenie
pojawiło się dopiero 6 mln lat temu, a człowiek
podobny do dzisiejszego – 30 000 lat temu
Nasz rodzaj ludzki jest wynikiem
ewolucji, której ulegał Homo erectus.
erectus
Pojawił się 400-200 tys. lat temu. Na tym
etapie mózg powiększył się do
rozmiarów mózgu człowieka
nowożytnego, czaszka stała się mniej
masywna, a tył głowy zaokrąglony.
Następny etap nie jest jasny, albowiem
linia Homo sapiens uległa podziałowi:
jedna prowadziła do człowieka
neandertalskiego,
neandertalskiego druga – do w pełni
nowożytnego człowieka (Homo sapiens
sapiens).
sapiens
 Przedstawiciele hominidów
(hominid = stworzenie człekokształtne)

Australopitek
Homo habilis
Homo erectus
Neandertalczyk
Homo sapiens sapiens
 Jest najstarszym hominidem, datowanym
na około 3,5 mln lat temu, należącym do
wczesnej linii rozwoju człowieka. Pierwsze
kopalne szczątki takiej istoty odnaleziono w
1924 w Taung, w Afryce Południowej, i
nadano jej nazwę Australopithecus
africanus (południowa małpa afrykańska).
Gatunek ten był znacznie niższy od
współczesnego człowieka – mierzył ok. 1
metra. Australopitek chodził
wyprostowany, lecz jego mózgoczaszka była
ciągle jeszcze małpopodobna. Nie ma
pewności, czy potrafił wyrabiać narzędzia.
Lucy – pierwszy
znany australopitek –
kobieta.
Nazwa nadana gatunkowi człowieka
kopalnego, odkrytego w wąwozie
Olduvai, w Tanzanii. Występował
między 2,5-1,6 mln lat temu . Chociaż
rozmiarami był podobny do
australopiteka, to jednak miał większy
mózg i twarz bardziej zbliżoną do
ludzkiej. Prawdopodobnie był
pierwszym w linii rozwoju człowieka,
który posługiwał się kamiennymi
narzędziami, prostymi otoczakami i
łupanymi z kamienia wytworami
ludzkiej ręki, objętymi wspólną nazwą
wytwórczości kultury Olduvai.
Rekonstrukcja wyglądu przedstawicieli Homo erektus
 Homo erectus, człowiek
wyprostowany. Prawdopodobnie
przodek naszego gatunku, Homo
sapiens. Żył w Afryce, w Azji i być
może w Europie. Ta
człowiekowata istota była większa
od australopiteków i od Homo
habilis; jego mózg zbliżał się
rozmiarami do tego, który ma
nowożytny człowiek. Miał
natomiast bardziej masywne kości
twarzy, długą i niskosklepioną
czaszkę.
 Homo erectus był pierwszym w linii rozwoju
człowieka, który opanował i posługiwał się
ogniem, co pozwoliło mu, rozprzestrzenić się
tak daleko od jego pierwotnych siedzib w
tropikalnych rejonach Afryki Wschodniej.
Prawdopodobnie stanowił następny etap
ewolucji, której uległ Homo habilis 1,6 mln
lat temu. Przyjmuje się, że ok. 1 mln lat temu
Homo erectus rozpoczął swoją wędrówkę,
która doprowadziła go aż do Chin (człowiek
pekiński) i Indonezji (człowiek jawajski).
Ostatni jego przedstawiciele wyginęli
400-200 tys. lat temu.
Neandertalski człowiek, żył w Europie, na
Bliskim Wschodzie i w Azji Środkowej od ok. 130
do 30 tys. lat temu. Nazwę wziął od niemieckiej
miejscowości Neanderthal, gdzie w jaskini, w
dolinie rzeki Düssel, odkryto w 1856 część
szkieletu człowieka kopalnego.

Rekonstrukcja twarzy
neandertalczyka
 Nazywany jest Homo sapiens
neanderthalensis, dla odróżnienia go
od w pełni nowożytnej formy
człowieka Homo sapiens sapiens.
Neandertalczycy wyróżniali się
masywną budową kośćca, silną
muskulaturą, grubymi wałami
nadoczodołowymi, pochyłym czołem
i puszką mózgową szerszą niż u
człowieka nowożytnego.
Byli prawdopodobnie pierwszymi,
którzy znali rytuały pogrzebowe.
Kontrowersje wywołuje rola, jaką neandertalczycy
odegrali w późnej ewolucji człowieka. Jedni uczeni
utrzymują, że w ogóle nie można ich uznać za naszych
bezpośrednich przodków, inni stoją na stanowisku, że
przynajmniej niektóre grupy neandertalczyków
ewoluując doszły do etapu człowieka nowożytnego.
Ale gdyby rzeczywiście byli ostatnim ogniwem
rozwoju ewolucyjnego, to zagadką jest ich wymarcie
ok. 50-30 tys. lat temu. Możliwe iż zostali wyparci
przez ludzi nowożytnych, przybyłych do Europy z
Afryki, drogą wiodącą przez Bliski Wschód. Mogło
także dojść do skrzyżowania części neandertalczyków
z przybyłymi ludźmi nowożytnymi.
Anatomicznie współczesny człowiek pojawił się na Bliskim
Wschodzie ok. 50 tys. lat temu, w Europie nieco później, ale nagły
wzrost populacji nastąpił ok. 35 tys. lat temu. Najwcześniejszym,
współczesnym Europejczykiem jest człowiek z Crô-Magnon.
Kromaniończycy byli masywniej zbudowani niż dzisiejsi ludzie,
ale mieli te same cechy anatomiczne. Nazwę otrzymali od
miejscowości w departamencie Dordogne (Francja), gdzie w 1868
znaleziono pod nawisem skalnym cztery szkielety ludzi dorosłych i
jeden płodu.

Życie kromańczyków
wypełniały polowania,
wyprawianie skór i
przygotowywanie
pożywienia.
Najwięcej szczątków
związanych z
przodkami człowieka
znaleziono w Afryce.
Olduvai Gorge w
Tanzanii było jednym
z najciekawszych
odkryć.
 Wykopano tu
szczątki zarówno
australopiteka,
jak i Homo
habilis, odkryto
też ślady stóp
sprzed trzech
milionów lat.
Pozostałości po
Homo erektus
znajdowano już
na terenie całej
Europy, Afryki i
Azji.
 W jaskini Niah na
Borneo, na
głębokości 2,5 m
odkryto szkielet
homo sapiens
sapiens – jest to
najstarsze znalezisko
człowieka
współczesnego

Najwięcej szczątków homo sapiens sapiens

odkryto w Europie, a ponadto w Azji Mniejszej i
na obszarach Morza Śródziemnego
Odcisk dłoni człowieka w jaskini Puente Viesgo w Hiszpanii
Przed około 30 tys. laty ze wschodu
dotarli do Europy myśliwi z
gatunku homo sapiens. W tym
czasie wyginęli neandertalczycy,
przypuszczalnie wyparci przez
lepiej wyposażonych w narzędziach
nowoprzybyłych.
 Rozwój kształtu głowy odegrał istotną rolę w
wyodrębnieniu gatunku ludzkiego. Czaszki pierwszych
hominidów miały wydatne szczęki, szerokie usta i niskie
czoła. W miarę postępu ewolucji część twarzowa stawała
się bardziej płaska i zaczynał w niej dominować nos.
Szczęki cofnęły się, usta zmniejszyły, a rozrastające się
czoło umożliwiło zwiększenie rozmiarów mózgu.

Homo erectus Neandertalczyk Homo sapiens

Cechy charakterystyczne czaszki homo sapiens sapiens:

Pojemność mózgoczaszki 1000-

1400 ml
Górna część twarzy szersza niż u
Homo erectus
Łuska kości potylicznej wysoka
Kość skroniowa krótka, z zaokrąglonym brzegiem
górnym
Czaszka stosunkowo długa, kości ciemieniowe
wydłużone i wysklepione
Dobrze wykształcone zatoki czołowe
Ta czaszka współczesnego homo sapiens
sapiens ma małe zęby i wysoką, zaokrągloną
mózgoczaszkę.
Do przetrwania pierwszych ludzi ogromne znaczenie miała ich
zdolność do polowania. Używali do tego celu kamieni, toporów
i ognia. Dzięki odkryciom w hiszpańskiej Ambronie
stwierdzono, że 400 000 lat temu polowano już na słonie i inne
wielkie ssaki. Zaganiano je na bagniste tereny, a potem
kruszono głowy kamieniami, lub zabijano drewnianymi
włóczniami.
 Zdaniem niektórych
uczonych pierwsze
narzędzia używane
przez homonidy
zrobione były z kości.
Wszystkie istoty
człekokształtne
posługiwały się jednak
kamieniem i drewnem,
dlatego też czasy
ludzkiej prehistorii
nazywamy
epoką kamienną.
Na terenie Palestyny
40 tys. lat temu
znaleziono niewielkie
narzędzia kamienne,
najczęściej osadzone
w drewnianych lub
kościanych
rękojeściach.
 Człowiek rozumny,
żeby przeżyć musiał
polować. Polowano na
bawoły, jelenie,
mamuty łosie i bawoły.
W ciągu ostatniej
epoki lodowcowej
dokonał się postęp w
technikach łowieckich.
Około 10 tys. lat p.n.e.
wynaleziono łuk i
strzały, co ułatwiło
odławianie wielkich
ssaków.
W czasie, gdy mężczyźni polowali, grupy
kobiet i dzieci wyruszały na poszukiwanie
owoców i orzechów. Zbierano także jaja
ptaków, jaszczurek oraz miód. Człowiek
żyjący w tamtych czasach prowadził
koczowniczy tryb życia.
Na takich
„talerzach”
z kory zbierano
jagody i orzechy
Wraz z ewolucją człowieka nowożytnego obserwuje
się znaczne postępy w technologii wytwarzania
narzędzi, szybki wzrost ludności, koncentrowanie
społecznej aktywności w miejscu zamieszkania i
pierwsze dokonania w zakresie sztuki. U człowieka
wykształca się mowa, porozumiewa się z innymi za
pomocą dźwięków artykułowanych.

Z tego kamienia
powstanie siekiera
Najwcześniejsi ludzie żyjący ok. 40 tys. lat temu
tworzyli malowidła naskalne, rzeźby i rysunki.
Wizerunki były ryte lub malowane na ścianach
jaskiń, gdzie mieszkali. Rzeźby przedstawiały
najczęściej zwierzęta i ludzi.
Najbardziej znane malowidła w Europie pochodzą
Lascaux we Francji. Są dziełem kromaniończyków.
Są wśród nich wizerunki bawołów, dzikiego bydła,
jeleni i koni.
Nie wiadomo dlaczego powstała sztuka. Być może
była częścią religijnych praktyk, lub próbą
utrwalenia środowiska życia. Być może malowali
dla przyjemności i zabawy.

Przy pomocy takich lamp dawni

ludzie oświetlali jaskinie. Ta
pochodząca z Lascaux lampa
świadczy o 25 tysiącach lat sztuki
jaskiniowej.
Pod koniec epoki lodowcowej ludność zbieracko-
łowiecka odkryła, że nasiona posiane na nawodnionym
polu dają plony. Był to początek rolnictwa.
Umiejętność przechowywania żywności spowodowała,
że homo sapiens nie musiał co roku zmieniać miejsca
zamieszkania, żeby zdobyć pożywienie i ubranie. Dało
to początek osiadłemu trybowi życia. Nauczono się
także rozmnażać zwierzęta i hodować bardziej
udomowione odmiany.
Wielkim krokiem w rozwoju dawnych ludzi było
odkrycie ognia. Był on potrzebny do gotowania mięsa,
ogrzewania pomieszczeń i odstraszania zwierząt.
Siedząc w blasku komputerowego monitora,
pozornie niewiele różnimy się od naszych
dalekich przodków, zgromadzonych wokół
ogniska. Przeszliśmy jednak długą drogę...
Od obróbki kamienia do... obróbki
informacji. Homo internetus to być może
kolejne ogniwo w nie kończącej się ewolucji
człowieka...
BIBLIOGRAFIA:
• HISTORIA ILUSTROWANA ŚWIATA – książka
Wydawnictwa Dorling Kinderskey
• SZKOLNA ENCYKLOPEDIA – John Farndon -
wydawnictwo RTW
• Oksfordzka encyklopedia świata – program multimedialny