Tikta Rasa
DR ATUL JADHAV
Associate Professor
Deptof Dravyaguna
YMTAMC
Learning Objectivs
Tikta Rasa -Lakshana, Guna.
Tikta Karmas of each Rasa on Dosha, Dhatu and Mala.
Tikta Atiyogalakshana.
Tikta Clinical application.
Tikta Research updates.
Tikta Rasa लक्षण-
प्रतिहन्ति तिपािे यो रसिं स्वदिे ि च । स तिक्तो मुख वै शद्यशोषप्रह्लादकारकः ॥
च. सू. 26/78
यो गले चोषमुत्पादयति मुखवै शद्यं जियति भक्तरुतचं चापादयति हषं च स तिक्तः ।
सु. सू. 42/9
तिक्तो तवशदयत्यास्यं रसिं प्रतिहन्ति च। अ. हृ. सू. 10/4
Tikta Rasa when consumed-
Pratihanti Nipate Yo Rasanam (Which will not allow to perceive other tastes),
Swadate na cha (Which itself is not tasty)
Mukha Vaishadya Karaka (Cleanses the mouth),
Shoshakarata (Cause dryness),
Prahladakaraka - (Gives pleasent feeling),
Gale Coshamutpadayati (Which cause burning sensation in throat),
Bhaktaruchimpadayati (Takes away the good taste of preparations) &
Harsham Cha Apadayati (People won't desire to take bitter substances).
Tikta rasa Guna (Properties)
Ruksha.
Sheeta.
Laghu
Karma (Actions) of Rasas
तिक्तो रसः स्वयमरोतचष्णुरप्यरोचकघ्नो तवषघ्नः तितमघ्नो मूर्च्ाा दाहकण्डूकुष्ठिृष्णाप्रशमिस्त्वङ्ां
सयोः न्तथिरीकरणो ज्वरघ्नो दीपिः पाचिः स्तन्यशोधिो लेखिः
क्लेदमेदोवसामज्जलसीकापूयस्वेदमूत्रपुरीषतपत्तश्लेष्मोपशोषणो रूक्षः शीिो लघुश्च|
च. सू . 26/42(5)
तिक्तश्छे दिो रोचिो दीपिः शोधिः
कण्डूकोठिृष्णामूर्च्ाा ज्वरप्रशमि: स्तन्य-शोधिो
तवण्मूत्रक्लेदमेदोवसापूयोपशोषणश्चेति। सु . सू. 42/915
1. Deepan
तिक्तः स्वयमरोतचष्णुररुतचं कृतमिृड्तवषम् । 2. Pachan
कुष्ठमूर्च्ाा ज्वरोत्क्क्लेशदाहतपत्तकफाि् जयेि् ॥ 3. Rochan
क्लेदमेदोवसामज्जाशकृन्मूत्रोपशोषण: । लघुमेध्यो 4. Krumighna
तहमो रूक्षः स्तन्यकण्ठतवशोधिः ॥ 5. Jwaraghna
अ. ह. सू. 10/14-16 6. Vishaghna
Action On Strotas
Annavaha –Deepan, Pachan,Krumighna,Ruchivardhak.
Pranvaha- Chhedan & Kapha-nissaraka.
Rasavaha-Stanyshodhan,Jwaraghna.
Raktavaha- Kushthashaman, Puyashoshan, Kandughna, Raktaprasadan.
Mansavaha- Vasashoshak, Mansasthairyakar.
Medovaha – Lekhan,shoshsn.
Asthivaha – Asthgami – (Tikta ksheerabasti)
Manovaha- Medhya
Action on Asthi dhatu.
Asthi (bone) being the seat of Vata dosha acts as Ashraya and Vata acts as Ashrayee.
Even though the basic rule is that the material which can increase of Ashraya should also
affect the increase of Ashrayee and vice versa. The reverse is applicable in case of Vata
and Asthi. The material which causes increase in Asthi will produce decrease of Vata and
vice versa (8). Most of the drugs of Tikta skanda dravya mentioned in Charaka Samhita
have Balya, Vatahara and Vatashamana property, causing increase in the Asthi dhatu and
in turn nourishes. In case of Asthivaha sroto dushti vikaras, basthi (enema) using Tikta
dravya were recommended. Tikta rasa has Vayu and Akash mahabhuta predominance
which gives kharatva and shoshana guna to Asthi dhatu, because of which it can easily
penetrate through and capable of reading deeper dhatus i.e asthidhatu. Kharata and
shoshana are the properties of Asthi Dhatu, so Tikta Rasa dravya nourishes Asthi dhatu.
Tikta rasa which is similar to asthi dhatu when used with kshira is asthi vriddhikara.
Ksheera and Ghrita due to snigdha guna cause Vata shamana in Asthivaha sroto vikara.
Tikta skanda
चन्दििलदकृिमालिक्तमालतिम्बिुम्बुरुकुटजहररद्रादारुहररद्रामुस्तमूवाा तकराितिक्तककटु करोतहणी
त्रायमाणा-
कारवेन्तिकाकरीरकरवीरकेबुककतठिकवृषमण्डूकपणीककोटकवािाा कुककाशकाकमाचीकाको
दु म्बररकासुषव्यतितवषा-
पटोलकुलकपाठागुडूचीवेत्राग्रवेिसतवकङ्किबकुलसोमवल्कसप्तपणासुमिाकाा वल्गुजवचािगरागुरुवा
लकोशीराणीति [१] ,
एषामेवंतवधािां चान्येषां तिक्तवगापररसङ्ख्यािािामौषधद्रव्याणां छे द्याति खण्डशश्छे दतयत्वा भेद्याति
चाणुशो भेदतयत्वा प्रक्षाल्य पािीयेिाभ्यातसच्य साधतयत्वोपसंस्कृत्य यिावन्मधुिैललवणोपतहिं सुखोष्णं
बन्तस्तं श्लेष्मतवकाररणे तवतधज्ञो तवतधवद्दद्याि्, शीिं िु मधुसतपाभ्याा मपसंसृ तपत्ततवकाररणे तवतधज्ञो तव
तधवद्दद्याि्|
इति तिक्तस्कन्धः ||१४३||
Observations and Results
of tikta skandh
Total of 46 drugs were mentioned in Tikta skanda of Charaka Samhita out of which 41 are identified and 5
are controversial drugs. The list of identified and controversial drugs is given below with its properties.
Tikta rasa Atiyog Lakshan
स एवङ्ख्गुणोऽप्येक एवात्यिामुपयु मािो रौक्ष्यात्खरतवषदस्वभावाच्च रसरुतधरमां समेदोन्तथिमज्जशु
िाण्युर्च्ोषयति, स्रोिसां खरत्वमुपपादयति, बलमादत्ते, कशायति, ग्लपयति, मोहयति, भ्रमयति, वद
िमुपशोषयति, अपरां श्च वाितवकारािुपजियति च. सू . 26/42(5)
स एवङ्ख्गुणोऽप्येक एवात्यिामुपसेव्यमािो गात्रमन्या
स्तम्भाक्षेपकातदा ितशरः शूलभ्रमिोदभेदर्च्े दास्यवैरस्या
न्यापादयति(५) सु. सू. 42/ |१०|
धािुक्षयातिलव्याधीितियोगात्करोति सः ||१६||
Actions upon Dhatu
धातुक्षय,अवृष्य, मेदवसा- मज्जाशोषक
Dhatukshaya, Medvasamajjavshoshak Avrushya
Actions of Rasas on Doşas
Pitta-Kapha shamak
Vatvardhak
Actions on Mala
Purish-shoshak, Mutra-shoshak, Swedopshashan
Exception–कमादपवाद
ििक्तरस-कमागपवाद—'ििक्तां कटु च भूियष्ठम् अवृष्ां वािकोपिम् । ऋिेऽमृिापटोलीभ्याां (अ.हृ.सू. १०:३५)
Clinical Aspect of Rasa
I. Hetu – Understanding of Ahara & Viharaj Hetu (Causes)
II. Aushadha – For treatment purpose i.e. appropriate selection of drug.