0% found this document useful (0 votes)
69 views9 pages

#A 4 1

The document discusses the concept of derivatives in calculus, including definitions, rules, and examples of calculating derivatives for various functions. It covers the process of differentiation, including higher-order derivatives and the use of logarithmic differentiation. Additionally, it provides specific examples to illustrate the application of these concepts in determining the derivatives of given functions.
Copyright
© © All Rights Reserved
We take content rights seriously. If you suspect this is your content, claim it here.
Available Formats
Download as PDF, TXT or read online on Scribd
0% found this document useful (0 votes)
69 views9 pages

#A 4 1

The document discusses the concept of derivatives in calculus, including definitions, rules, and examples of calculating derivatives for various functions. It covers the process of differentiation, including higher-order derivatives and the use of logarithmic differentiation. Additionally, it provides specific examples to illustrate the application of these concepts in determining the derivatives of given functions.
Copyright
© © All Rights Reserved
We take content rights seriously. If you suspect this is your content, claim it here.
Available Formats
Download as PDF, TXT or read online on Scribd

HOSILA TUSHUNCHASI VA MISOLLAR. HOSILANI HISOBLASH.

YUQORI TARTIBLI HOSILA. OSHKORMAS VA PARAMETRIK


FUNKSIYALAR HOSILASINI HISOBLASH. TESKARI FUNKSIYA
HOSILASI

FUNKSIYA HOSILASI
y  f ( x) funksiya a , b  kesmada aniqlangan bo‘lib, x, x  x  [a, b] .

Funksiyaning y  f ( x  x)  f ( x) orttirmasini argument orttirmasi  x ga nisbati


y
ning x nolga intilgandagi limiti y  f ( x ) funksiyaning x nuqtadagi hosilasi
x
dy
deyiladi. Quyidagi belgilardan biri bilan belgilanadi: y , f ( x ), . Demak,
dx
dy y f ( x  x)  f ( x)
y   f ( x )   lim  lim .
dx x 0 x x 0 x
Agar bu limit mavjud bo‘lsa, y  f ( x ) funksiya x nuqtada
differensiallanuvchi, hosilani topish jarayoni esa differensiallash deyiladi.
y  f ( x ) funksiyaning x nuqtadagi hosilasi funksiya grafigiga M ( x , f ( x ))
nuqtasida o‘ tkazilgan urinmaning burchak koeffitsientiga teng.
Fizik nuqtai nazardan y   f ( x ) hosila funksiyaning x nuqtadagi argument
x ga nisbatan o‘z garish tezligini aniqlaydi.

Agar C  o‘zgarmas son, u ( x ) va v ( x )  differensiallanuvchi funksiyalar


bo‘lsa, quyidagi differensiallash qoidalari o‘rinli:

1) C   0 ; 2 ) ( u  v )   u   v ; 3 ) ( Cu )  C u ; 4 ) ( uv )   u v  u v ;
 
u u v  u v  C  C v
5)    2
; 6)     2 ;
v v  v  v
7) agar y  f (u ) , u   ( x ), ya’ni y  f ( ( x ))  differensiallanuvchi
funksiyalardan tashkil topgan murakkab funksiya bo‘lsa, u holda
y x  y u u x yoki y   f ( u ) ( x );

8) agar y  f ( x ) funksiya uchun differensiallanuvchi x  g ( y ) teskari


funksiya mavjud va g ( y )  0 bo‘lsa, u holda
1 1
y x  yoki f ( x )  ;
x y g ( x )

1-misol
Ushbu y  x 3 funksiya hosilasini ta’rif bo‘ yicha toping.
►Argumentning ixtiyoriy  x orttirmasida
 y  ( x   x )  x  3 x  x  3 x x   x
3 3 2 2 3
,
y 3 x  x  3 x x   x
2 2 3

u holda y   lim  lim 


 lim 3 x  3 x  x   x
2 2
  3x 2
.◄
x 0 x x 0 x x 0

Funksiya x nuqtada differensiallanuvchi bo‘lsa, u shu nuqtada uzluksiz


bo‘ladi, aksinchasi har doim ham o‘rinli emas, ya’ni x nuqtada uzluksiz funksiya
shu nuqtada differensiallanuvchi bo‘lmasligi ham mumkin.

2-misol

Ushbu y  x funksiya x  0 nuqtada differensiallanuvchi bo‘ladimi?


► Funksiya berilgan nuqtada uzluksiz. Argumentning x  0 nuqtadagi
ixtiyoriy  x orttirmasida funksiya orttirmasi
   x , agar  x  0 bo`lsa ,
y  
  x , agar  x  0 bo`lsa.
Hosila ta’rifiga ko‘ra,
y   1, agar  x  0 bo`lsa ,
y   lim 
x 0  x  1, agar  x  0 bo`lsa.

Bundan kelib chiqadiki, y  x funksiya x  0 nuqtada hosilaga ega emas.◄

3-misol
 ln (arcsin
3
Ushbu y x) funksiyaning hosilasini toping
► Avval y  u murakkab funksiyadan hosila hisoblaymiz y   3u u  , bu yerda
3 2

1
u  ln(arcsin x) , hamda u  ln v bo‘lgani uchun, u  v , v  arcsin x . O‘z navbatida
v
1 1
v  arcsin w , v   w , w  x , w   ( x )  .
1 w
2
2 x
Demak,
1 1 1
y   3 ln (arcsin  
2
x) .◄
arcsin x 1 x 2 x

Logarifmlab differensiallash. Oshkormas va parametrik funksiya hosilalari

Funksiyani ketma-ket logarifmlash va differensiallash jarayoniga logarifmlab


differensiallash deyiladi: (ln f ( x ) )   f ( x ) f ( x ) . Bu qoida funksiyani avval
logarifmlash hosila topishni soddalashtiradigan hollarda qo‘llanadi.
4-misol
 x  3 2 3 x 1
Ushbu y funksiya hosilasini toping.
4
 x  2 3
►Avval logarifmlash maqsadga muvofiq,
1 3
ln y  2 ln( x  3 )  ln( x  1)  ln( x  2 ).
3 4
Tenglikdan hosila hisoblaymiz
y 2 1 3
   ;
y x3 3 ( x  1) 4( x  2)

 x  3 2 3 x 1  2 1 3 
y      ;
4
 x  2 3  x  3 3 ( x  1) 4 ( x  2 ) 

( x  3 )(19 x  26 x  3 )
2

y  .◄
12 ( x  2 ) 3  x  1
2 4
( x  2)
3

yu , bu yerda u  u ( x ), v  v ( x ) , ko‘rinishdagi funksiyaning hosilasini


v

hisoblashda avval logarifmlash quyidagi formulaga olib keladi:

v 1
y   u ln u  v   vu  u .
v

5-misol
3

Ushbu y  x sin x funksiya limitini hisoblang.


3 3
sin x  1
► ln y  sin x  ln x , y  x ln x  3 x cos x  sin x  x .◄
3 sin x 2 3 3

Agar y va x orasidagi bog‘lanish oshkormas ko‘rinishda, F ( x , y )  0


tenglama bilan berilgan bo‘lsa, bunday funksiya oshkormas funksiya deyiladi. y 
hosila F ( x , y )  0 tenglikning ikki tarafidan, y x ning funksiyasi ekanligini
e’tiborga olgan holda, hosila olib topiladi.

6-misol

Agar x 3  y 3  3 xy  0 bo‘lsa, y  hosilani hisoblang.


► Tenglikning ikki tarafidan hosila olamiz
3 x  3 y y   3 y  3 xy   0,
2 2

so‘ ngra tenglamadan y  ni topamiz


y  ( y  x ) ( y  x) . ◄
2 2
Agar y funksiyaning x argumentga bog‘liqligi parametrik ko‘rinishda,
x  x ( t ), y  y ( t ) tenglamalar bilan berilgan bo‘lsa, bunday funksiya parametrik
y t
funksiya deyiladi. y yoki y x hosila y x  formula bilan hisoblanadi.
x t
7-misol
 x  1  t 2 ,
Quyidagi  tenglama bilan berilgan funksiyaning y x hosilasini toping.
 y  tg 1  t

y t t 1 1 1
► y x  , x ( t )  , y ( t )    .
x t 1 t
2
cos
2
1 t 2 1 t 2 1  t cos
2
1 t

1 t 1 t
2

y x    .◄
2 t 1  t cos 1 t 1 t
2 2
2 t cos

Yuqori tartibli hosilalar.


Berilgan y  f ( x ) funksiyaning hosilasidan olingan hosila ikkinchi tartibli
hosila, (n  1)  tartibli hosilasidan olingan hosila n  tartibli hosila deyiladi va mos
2 n
d y ( n 1) d y
y   ( y )   f ( x )   (y )  f (x) 
(n) (n)
ravishda 2
, y n
kabi belgilanadi.
dx dx
Yuqori tartibli hosila hisoblashda quyidagi formulalar o‘rinli
u  u ( x ) , v  v ( x ) ):
1) ( u  v ) u v  Cu
(n) (n) (n) (n) (n)
; 2 ) ( Cu ) ;
n ( n 1) n ( n  1) (n 2)
u v   v   v   ...  u  v
(n) (n) (n)
3 ) ( uv ) u u .
1! 2!
Oxirgi 3) formula Leybnis formulasi deb ataladi.

8-misol
Leybnis formulasi yordamida hisoblang: y  x 2  1  log 2 x , y (10 )  ?
► Qulaylik uchun quyidagicha belgilashlar kiritamiz va hosilalarini
hisoblaymiz:
u  log x, v  x  1.
2
2

1 1 2! 3! 8! 9!
u  , u    , u     
(4) (9) (10 )
2 3
,u 4
, ... , u 9
,u 10
.
x ln 2 x ln 2 x ln 2 x ln 2 x ln 2 x ln 2
v   2 x , v   2 , v   v  ...  v  0.
(4) (10 )

Leybnis formulasini n  10 uchun yozib olamiz


10 10  9
u v   v   v   ...  u  v
(10 ) (10 ) (9) (8 ) (10 )
( uv ) u u .
1! 2!
Yuqoridagi hosilalarni hisobga olsak, yig‘indining birinchi uchta hadi qoladi, ya’ni
10  8 ! 90  7 !
y
(10 )
 
9!
10
x 2
1   9
2x  8
,
x ln 2 x ln 2 x ln 2
2  7!
  ( x  36 ). ◄
(10 ) 2
y 10
x ln 2

F ( x, y )  0
tenglama x ga bog‘liq y funksiyani aniqlasa, bu funksiyadan
yuqori tartibli hosila olish uchun y va uning hosilalari x ning funksiyasi ekanini
e’tiborga olgan holda, tegishli marta differensiallash kerak.
Parametrik ko‘rinishda berilgan x  x ( t ), y  y ( t ) funksiyadan ikkinchi tartibli
hosila quyidagi formula bilan hisoblanadi:
y t   y   1 y  x   y  x 
y x  , y xx   y x t  x t   t   yoki y xx  tt t 3 t tt .
x t  x t  t x t  x t 
9-misol
 x  arcsin t ,
Quyidagi  parametrik funksiya berilgan bo‘lsa y xx ?
 y  ln( 1  t )
2

y t 1  2t  2t
► y x  , x ( t )  , y t  , y x  .
x t 1 t
2
1 t
2
1 t
2

t
 2  2t 1  t
2

2 t  2 t (1  t ) 2t (2  t )
2 2
1 t
2
1
y xx  ( y x ) t    1 t   .◄
2

x t 1 t 1 t 1 t
2 2 2

Mavzuga doir topshiriqlar

3x  2
1. y  funksiya hosilasini ta’rifdan foydalanib toping.
1 4x
2. y  sin 2 x funksiya hosilasini ta’rifdan foydalanib toping.
3. y  cos 3 x funksiya hosilasini ta’rifdan foydalanib toping.

4. y  3 funksiya hosilasini ta’rifdan foydalanib toping.


x

5. y  ln 5 x funksiya hosilasini ta’rifdan foydalanib toping.


5x  3
6. y  funksiya hosilasini ta’rifdan foydalanib toping.
1  4x

7. y  x funksiya x  0 nuqtada uzluksiz va differensiallanuvchi bo‘ladimi?


3

Quyidagi funksiyalarning hosilalarini toping(8-20):


8. y  3 x 3  4 5 x 4  5 x
2
.
9. y  x 3  2 x tgx .
10. y  x 2 cos x  ln x .
11. y  e x x 2  1 .
x
12. y  arctg 1 e .
13. y  2  cos 3 x
 sin 3 x .
2

14. y  x tg 5 x  3 .
3 sin x

15. y  lg ( x  sin
2 5 2
x)

16. y 
x
2
x k 
2 k
2
ln x   x k
2
.
2
2x
17. y  arcsin , x  1.
1 x
4

1  sin x
18. y  ln
1  sin x
19. y  log x.
2
2
sin
x ln x  1
20. y  ln .
x ln x  1
x
tg
21. y  e 2
funksiya y  sin x  y ln y tenglamani qanoatlantirishini tekshiring.
22. 
y  x 1 e  C
2
 x
 funksiya y 
2 xy
e
x
x 2
1  tenglamani qanoatlantirishini
x 1
2

tekshiring.
Quyidagi hosilalarni logarifmlab differerensiallash qoidasi asosida
hisoblang(23-26):
 x  2 2
a) y 
23. ;.
( x  1) x2
3

 x  2 2 3 x 1
24.
d) y  .;
x3

25.b ) y  ( x  2 )
3 cos x
;.

e ) y  (ln x )
tg 2 x
26. .
27. Oshkormas ko‘rinishda berilgan funksiyaning y x hosilasini toping.
a) x  y  x y ; d) x  y ;
4 4 2 2 y x

b ) y  ( x  3) y  x cos y  0;
2
e ) y  x  arctgy .

28. Parametrik ko‘rinishda berilgan funksiyaning y x hosilasini toping.


 x  a ( t  sin t ),
a) 
 y  a (1  cos t ),
 x  1  t 2 ,
b) 
 y  t  t 3 ,
 1 t
 x ,
 1 t
2
d) 
 y  2t ,

 1 t
2

 1
 x  arcsin ,
 1 t
2

e) 
 y  arccos t
.
 1 t
2

 
29. y  arctg x  1  x 2 funksiyaning ikkinchi tartibli hosilasini hisoblang.
30. y  ln x  x 2  k  funksiyaning ikkinchi tartibli hosilasini hisoblang.
31. Oshkormas tenglama bilan berilgan funksiyalarning y '' hosilasini toping.
a ) ln y  x  y , b ) arctgy  x  y .
32. Parametrik tenglama bilan berilgan funksiyalardan y '' hosilasini hisoblang
x  t4  x  a ( t  sin t )
a)  b) 
 y  ln t ,  y  a (1  cos t ).
3 x 1
33. y  2 funksiyaning n  tartibli hosilasini toping.
34. y  sin 2 x funksiyaning n  tartibli hosilasini toping.
35. y  ln x funksiyaning n  tartibli hosilasini toping.
36. y  cos 3 x funksiyaning n  tartibli hosilasini toping.
Leybnis formulasidan foydalanib ko‘rsatilgan tartibli hosilalarni toping(37-
40):
37. y  x e , y  ?
2 x (5)

38. 
y  x 1 2
3
 x 10 
, y ?
39. 
y  x  3 x  1 cos 3 x , y
3 2
 15 
?

40. y  ( x  1) sin x , y  ?
2 ( 20 )

Mustaqil yechish uchun testlar

Quyidagi funksiyalarning hosilalarini toping(1-5):


1 1
1. y  63 x  2
 ;
3 2
2x x
1 2 2 1 2 1 2
2 x  
2
  2 x  
3 3 2
A) ; B) 3
; C) 3
;
x 3 x 3
x
2 x 3
3 x
5 x 3
3 x
5

2 1 2
D)   .
3 2 x 3 5
x 3 x
2x  3
2. y  ;
x 1
2

A)

2 x  3x  1
2
 ; B) 2 x  3 x  1 ; C) 2 3 x 2 2
 3x  1  ; D) 2 1  3 x  x  . 2

 x  1
2 2
x  1 x 2 2 2
1  2
x  1 2 2

y  ( 2 x  7 ) ln( x  1) 
2
3. a ;
2x  7
2
7 2x  7
2 2
4x
A) 4 x ln( x  1)  ; B) ; C) 4 x  2 x ; D) 4 x ln( x  1)  
1
.
x 1 x 1 x 1 x 1 2 a

4. y  x cos 3 x  arctg
2
x 1 ;
1 1
A)  6 x sin 3x  ; B) 2 x cos 3 x  3 x 2 sin 3x  ;
x x 1 2 x x
2

1 1
 6 x sin 3 x  2 x cos 3 x  3 x sin 3 x 
2
C) ; D) .
2x x 1 2x x 1
y  log 2 sin
2 x
5. 2 ;
x x x x x
2 cos 2 2 ctg 2 x 1 x
2 ctg 2
A) 2 x
ln 2 ; B) ; C) 2 ctg 2 ; D) x
.
sin 2 ln 2 sin 2
6. Quyidagilardan qaysi biriga logarifmlab differensiallash qoidasi qo‘llanadi:
A) y  tg (sin
2 2
x ); B) y  xtgx sin
3
x;

D) y  tgx  sin x ; E) y  xtg ( x sin x ).


7. Quyidagilardan qaysi biriga logarifmlab differensiallash qoidasi qo‘llanadi:
2

A) y  2 x  y ln 2 ; B) y  x y  (cos x ) ln 2 ; D) y  x1 ln 2 ; E) y  2 x x ln x .
8. y  2 x  y ln 2 tenglama bilan berilgan berilgan funksiya …
2

A) logarifmlab differensiallanadi. B) murakkab funksiya bo‘ladi.


D) oskormas funksiya bo‘ladi. E) parametrik funksiya bo‘ladi.
9. x  y  4 x  2 y  3  0 tenglama bilan berilgan egri chiziqga
2 2
( 0 , 3)

nuqtasida o‘tkazilgan urinma tenglamasini yozing.


A) y  3  x , B) y  2 x  3 , D) y  x  3 , E) y  3  2 x .
 x  a cos 3 t ,
10.  tenglama bilan berilgan funksiya hosilasini toping.
 y  a sin 3 t

y  ctg x y  tg x .
2 2
A) y   ctgx , B) y   tgx , D) , E)
11. Quyidagilardan qaysi biri y  x  ln x
3
tenglama bilan berilgan
funksiyaning uchinchi tartibli hosilasi bo‘ladi?
A) y   6  2 x , B) y   6  1 2 x , C) y   6  4 x , D) y   6  2 x .
3 3 3 3

y  4x
2
12. Quyidagilardan qaysi biri tenglama bilan berilgan funksiyaning
ikkinchi tartibli hosilasi bo‘ladi
A) y    2 y , B) y   2 y , C) y    4 y , D) y   4 y .
2 2 3 3

13. Quyidagilardan qaysi biri y  t 2  1, x  ln t parametrik tenglamalar bilan


berilgan funksiyaning ikkinchi tartibli hosilasi bo‘ladi
A) y    2 t , B) y    4 t , C) y    4t , D) y    2 t .
3 2 2

You might also like