23- lh;j&my&eqrk[kjhu dh jpuk fdlus dh & xqyke gqlSu

Important Bihar GK rcrckÃ

24- eqYyk cgcgkuh ;k=h Fks & bZjku ds
One Liner Questions 25- dkSfVY; ds vFkZ”kkL= esa fdl igyw ij izdk”k Mkyk x;k gS
& jktuhfrd uhfr;k¡
26- jktuhfr jRukdj iqLrd ds ys[kd gS & pans”oj
1- cgkfjLrkus xSch fdldh jpuk gS & fetkZ ukFku 27- dkSfVY; dh iqLrd vFkZ”kkL= fdl fo’k; ij vk/kkfjr gS &
2- izkphu ikVyhiq= ds laca/k esa tkudkjh ds L=ksr gS & “kkludyk ds fl)kar vkSj vH;kl
HkXuko”ks’k] ;k=k o`rkar] /kkfeZd xzaFk 28- mnoar izdk”k ds ys[kd gS & ekSyh dfo
3- v”kksd dk y?kqf”kykys[k izkIr gqvk gS & lkgljke ls 29- ekS;Zdkyhu LFkkiR; dyk ds lk{a; izkIr gq, gS & ikVfyiq=
4- fcgkj ls izkIr ekS;Zdkyhu vfHkys[kksa dh Hkk’kk gS & izk—r ls] cjkcj ls] jktxzg ls
5- fcgkj ls izkIr ekS;Zdkyhu vfHkys[kksa dh fyfi gS & czkáh 30- fcgkj ij xgMokyksa ds vf/kiR; dk izek.k feyrh gS & eusj
6- ehjrqy vgoky fdldh jpuk gS & eqYyk cgcgkuh rkei= ls
7- e/;dkyhu fefFkyk ds bfrgkl ds L=ksr esa egRoiw.kZ gS & 31- fcgkj ds fdl rqdZ jktoa”k ds vfHkys[k izkIr gq, gS &
dhfrZyrk] dhfrZirkdk] o.kZjRukdj rqxyd oa”k
8- fcgkj ds /kkrq izLrjxhu vo”ks’k feys gS & fpjkan ¼Nijk½] 32- fcgkj ds fdl {ks= ds laca/k esa ^clkrhuqy mUl* ,d
pspj ¼oS”kkyh½ ,oa lksuiqj] eusj ls ewY;oku L=ksr gS & frjgqr
9- fcgkj ds x;k ftys ds vil<+ ls izkIr vfHkys[k esa fdl 33- fcgkj vkus okys egRoiw.kZ phuh ;k=h dk uke gS &
jktoa”k ds ckjs esa tkudkjh feyrh gS & ijorhZxqIr oa”k Qkfg;ku] ;qvkuPokax] bZfRlax
10- fcgkj izkar ds vkjk ls izkIr nsocukdZ dk ys[k rFkk “kkgiqj 34- vil<+ ls izkIr ,d eafnj dk HkXuko”ks’k izkIr gqvk gSa blds
¼iVuk½ ,oa eanj ¼ckadk½ ls izkIr ys[kksa esa tkudkjh feyrh gS fnokjks ij dFkk n`”; vafdr gSa & jkek;.k ds
& ijorhZxqIr oa”k ds ckjs esa 35- fcgkj ds ia woZ ,sfrgkfld dky dk vkajHk dc gqvk Fkk &
11- iky “kkldkas ds ckjs esa tkudkjh feyrh gS& nsoiky ds eqaxjs 40000 bZ-iw-
vfHkys[k ls] ukjk;.kiky dk Hkkxyiqj rkezi=kfHkys[k ls] 36- fcgkj esa vkfnekuo ds fuokl ds vkjafHkd lk{; dgka ls
efgiky izFke ds ukyank ,oa eqT¶Qjiqj vfHkys[k ls izkIRk gq, gSa & eqaxsj ,oa ukyank ls
12- fcgkj ds fy, lokZf/kd izkphu lkfgfR;d L=ksr gS & 37- fcgkj esa vkfnekuo ds mifLFkfr ds vkjafHkd lk{; fdl ;qx
vFkoZosn ds gSa & iwoZ izLRkj ;qx
13- fcgkj esa fLFkr egktuinks ds ckjs esa tkudkjh feyrh gS & 38- fcgkj esa e/;orhZ izLrj ;qx ds lk{; feys gSa & eqaxsj ls
vaxqrjfudk; ls 39- fogkj es fpjkan ,oa pspj ls fdl ;qx ds vo”ks’k izkIr gq, gSa
14- ukyank ds ljk;fVyk esa mR[kuu ls izkIr gqvk gS & & uo izLRkj ;qx
ikydky dk ckS) fogkj 40- fcgkj esa rkez izLrj ;qx ds ijorhZ pj.k ds vo”ks’k dgka ls
15- ckS) lkfgR; fou;fiVd ,oa nh?kfudk; ls tkudkjh feyrh izkIr gq, gSa & fpjkan] pspj] lksuiqj ,ao eusj
gS & ex/k ds jktra= ,oa oS”kkyh ds x.kra=ksa ds ckjs es]a 41- fcgkj lfgr iwohZ Hkkjr esa vk;ksZa dk vkxeu gqvk Fkk &
ekS;ksZŸkj fcgkj ds ckjs esa yxHkx 800 bZ- iwoZ esa
16- fcgkj ess cMs iSekus ij mR[kuu dk;Z djokus okyk rFkk dbZ 42- fcgkj lfgr iwohZ Hkkjr esa vk;kZsa ds foLRkkj esa lgk;d Fkk &
izkphu LFkyksa dh [kkst djus okys iqjkrRoosrk Fks & dfu?ke yksgs dk mi;ksx
17- ukyank esa fLFkr cM+kxk¡o ¼ukyank egkfogkj½ dk irk fdlus 43- Jqfr rFkk fdonafr ds vuqlkj egkHkkjr ;q) ds le; fcgkj
yxk;k & dfu?ke esa eq[; jkT; dkSu dkSu Fks & ex/k ] fonsg] vax] fyPNoh
18- iqjkrRoosŸkk dfu?ke us fcgkj esa [kkst dh & dsLkfj;k Lrwi 44- Oksn ds fdl xzaFk esa fcgkj ds fonsg jkT; esa vk;ksZa ds vkxeu
¼paikj.k½] ykSfj;k vjsjkt dk vk”kksd LraHk] clk<+ ds rFkk fuokl dk lk{; fooj.k feyrk gSa & “krIkFk czkã.k
vo”ks’kksa ds vk/kkj ij oS”kkyh ds izkphu Lray 45- fcgkj dk dkSu&lk izkphu jkT; vkjaHk esa cgqr fnuksa rd
19- Þfonsg ds jktk tud us fu’d ;k lqo.kZ ;k “kruke migkj vk;kZorZ ds ckgj Fkk rFkk vkuk;Z tkfr ds yksxksa dk vkokl
esa fn,ß;g dgk of.kZr gS& o`gnkj.;d mifu’kn LFky jgk Fkk & ex/k
20- fcgkj ls izkIr igyk f}Hkk’kh vfHkys[k fdl e/;dkyhu 46- fcgkj esa mifu’kn~ dky esa czkã.k /keZ rFkk Kku dk egku
“kkld ls lacaf/kr gSa & “ksj”kkg dsna z Fkk & fonsg
21- og igyk eqxy “kkld dkSu Fkk ftlds vfHkys[k fcgkj feys 47- vFkoZosn esa ^ozkR;* “kCn dk iz;ksx fdl jkT; ds yksxksa ds
gSa & vdcj fy, fd;k x;k gSa & ex/k
22- ckS) /kkfeZd lkfgR; esa dkSu xzaFk] izkphu fcgkj ds bfrgkl 48- fcgkj dk dkSu lk jkT; mŸkjoSfnd dky dk ,d egRoiwoZ
ds laca/k esa tkudkjh dk j=ksr gS & nh?k fudk; jkT; gSa & fonsg

Important Bihar GK One Liner Questions | Daily Visit:- www.naukriaspirant.com Page 1 of 10

49- fcgkj ds HkkSxksfyd {ks= dh ppkZ loZizFke% fdl lkfgR;d
77- fdl uxj ls egkRek cq) dk ?kfu’B laca/k jgk gSa & cks/k
jpuk ls feyrh gSa & “kriFk czkã.k x;k] jktxhj] cS”kkyh
50- vax egktuin dh jkt/kkuh Fkh& pEik 78- egkRek cq) us ikVyhiq= ds fouk”k ds dkj.kksa dh Hkfo’;ok.kh
51- NBh “krkCnh bZ- iw- esa Hkkjr esa 16 egktuinksa dk mn; gqvk
dh Fkh muesa lfEefyr Fkh & ck<+] vfXu] vkarfjd dyg
buesa fdrus egktuin orZeku fcgkj {ks=ksa esa fLFkr gSa &
79- cks/k x;k esa egkcksf/k eafnj cuk;k x;k tgk¡ & xkSre cq)
rhu dks Kku izkIr gqvkA
52- fcgkj ds fdu {ks=ksa esa vax egktuin fLFkr gSa & Hkkxyiqj
80- izfl) ckS) lkfjiq= dk tUe gqvk gSa & ukyank esa
,oa eqaxsj 81- izkphu Hkkjr esa lkezkT;okn dh “kq:vkr vkSj fodkl dk Js;
53- fcgkj ds iVuk RkFkk x;k dk ftyk fdl egktuin esa fn;k tkrk gSa & ex/k esa
lfEefyr Fkk & ex/k 82- ex/k jkT; dh vkjafHkd jkt/kkuh Fkh & fxfjozt
54- ex/k egktuin dh jkt/kkuh Fkh & fxfjozt 83- egkHkkjr rFkk iqjk.kksa ds vuqlkj ex/k dk lozizFke jkTkoa”k
55- ex/k rFkk vax egktuin dks dkSu lh unh i`Fkd djrh gSa Fkk & o`gnzFk
& paik unh 84- ex/k tuin dk laLFkkid Fkk & fcfEclkj
56- fcgkj esa fLFkr dkSu lk egktuin vkB jkT;ksa dk ,d la?k
85- fcfEclkj ,oa vtkr”kq= fdl oa”k ds Fks & g;Zd oa”k
Fkk & ofTt 86- ex/k lkezkT; dk mRd’kZ izkjaHk gqvk & fcfEclkj ds
57- ofTt la?k dh jkTk/kkuh Fkh & oS”kkyh “kkludky esa
58- fcgkj ds Hkkxksa esa fLFkr dkSu lk egktuin esa x.kra= Fkk &
87- fcfEclkj us fdl jktdqekjh ds LkkFk fookg fd;k Fkk &
ofTt dks”ky nsoh] psyuk] [ksek
59- bZ-iw- NBh lnh esa fo”o dh izFke x.kra=kRed O;oLFkk dgka
88- fcfEclkj us czãnŸk dks ijkftr dj dkSu lk jkT; thrk &
Fkh & oS”kkyh vax
60- ex/k dh izFke jkt/kkuh dkSu lh Fkh & fxfjozt 89- g;Zd oa”k dk nwljk “kkld Fkk & vtkr”k=q
61- izkphu Hkkjr ds lksyg egktuinksa esa ,d Fkk & vax 90- jktxhj esa nqxZ rFkk LRkwi dh LFkkiuk ex/k ds fdl “kkld
62- tSu /keZ ds okLrfod laLFkkid vkSj 24osa ,oa vafre rhFkZdj
us dh & vtkr”kq=
egkohj dk tUe dgk¡ gqvk Fkk & dq.Mxzke 91- vtkr”kq= ds lkFk izse laca/k ds fy, pfpZr urZdh vkezikyh
63- egkohj ds TkUe LFky dq.Mxzke fcgkj ds fdl ftys esa gSa &dgk¡ dh Fkh & oS”kkyh
oS”kkyh 92- izFke ex/k lkezkT; dk mRd’kZ fdl “krkCnh esa gqvk Fkk &
64- egkohj Lokeh ds firk fl)kFkZ dk laca/k Fkk & ofTtla?k bZ-iw- NBh “krkCnh
65- egkohj Lokeh dh ekrk f=”kyk jktdqekjh Fkh & fyPNoh dh
93- ikVfyiq= uxj dh LFkkiuk fdl “kkld us dh Fkh &
66- egkohj Lokeh us viuk vafre mins”k fn;k Fkk & ikokiqjh esa
mnkf;u
67- egkohj dh e`R;q gqbZ Fkh & ikokiqjh esa 94- fdl jktk us ikVfyiq= dks loZizFke ex/k dh jkt/kkuh
68- izFke tSu laxhfr dk vk;kstu gqvk Fkk & ikVfyiq= esa cuk;k & mnkf;u
69- izFke tSu laxhfr dk vk;kstu fdlds “kkludky es gqvk Fkk
95- g;Zd oa”k dk vafre “kkld Fkk & ukxn”kd
& pUnzxqIr ekS;Z 96- g;Zd oa”k ds mijkar ex/k ij fdl oa”k dh lŸkk LFkkfir
70- izFke tSu laxhfr dh v/;{krk fdlus dh Fkh & LFkwyHknz gqbZ & f”k”kqukx oa”k
71- izFke tSu laxhfr dk vk;kstu ikVfyiq= esa gqvk Fkk ftlesa
97- loZizFke ex/k ds fdl “kkld us fxfjozt ds vfrfjDr
dk;Z gq, & tSu /keZ xzaFkks ds egRoiwoZ 12 vaxksa dk iz.k;u
oS”kkyh dks Hkh viuh jkt/kkuh cuk;k & f”k”kqukx oa”k
fd;k x;k ,oa tSu /keZ ds nks Hkkxks& a ”osrkEcj ,oa fnxEcj esa
98- fdl “kkld us ikVfyiq= dks iqu% jkt/kkuh cuk;k vkSj rc
foHkktu gqvkA ls ex/k lkezkT; dh jkTk/kkuh ikVfyiq= gh jgh &
72- tSu /keZ ds 12osa rhFkZadj olqiwT; dh TkUe LFkyh Fkh & dkyk”kksd
PkEik 99- f}rh; ckS) laxhfr dk vk;kstu fdlds “kkludky esa gqvk
73- ckS) /keZ ds laLFkkid xkSre cq) us x`gR;kx ds mijkar Fkk & dkyk”kksd
loZizFke x, Fksa & oS”kkyh ds lehi vykj&dykj ds vkJe
100- f}rh; ckS) laxhfr dk vk;kstu dgka gqvk Fkk & oS”kkyh
74- xkSre cq) dks dgka dkSafMU; vkSj 5 czkã.k feysa & cks/kx;k
101- f}rh; ckS) laxhfr dh v/;{krk fdlus dh Fkh & lkcdehj
esa 102- uan oa”k dk laLFkkid Fkk & egkin~euan
75- xkSre cq) dks fdl unh ds fdukjs Kku dh izkfIr gqbZ &
103- ex/k ds fdl “kkld dks ^dfy dk va”k* ^ij”kqjke vorkj*
fujatuk ^{kf=;ksa dk uk”kd* loZ{k=kard] ^,DPNd* vkSj ^,djkV* dgk
76- jktx`g esa vk;ksftr izFke ckS) laxhfr esa dkSu ls dk;Z gq,
x;k gSa & egkin~euan
& ;q) dh f”k{kkvksa dk ladyu lqr vkSj fou;fiVd esa 104- uan oa”k dk vafre “kkld Fkk & eq.M
gqvkA 105- izFke ckS) laxhfr dk v;kstu fdlds “kkludky esa gqvk Fkk
& vtkr”k=q
Important Bihar GK One Liner Questions | Daily Visit:- www.naukriaspirant.com Page 2 of 10
106- izFke ckS) laxhfr dk vk;kstu dgka gqvk Fkk & jktx`g 137- v”kksd ds le; ekS;Z lkezkT; esa ikap izkar dk mYys[k
107- izFke ckS) laxhfr dh v/;{krk fdlus dh Fkh & egkdLli feyrk gSa izk”kh ;k izkph izkar dh jkt/kkuh Fkh & ikVfyiq=
108- ex/k lkezkT; esa dfyax dk foy; loZizFke fd;k Fkk & 138- panzxqIr ekS;Z dk jktizlkn fLFkr Fkk & dqezgkj esa
egkin~euan us 139- pnzxqIRk ekS;Z ds jktizlkn ds ckjs es fdlus dgk gSa fd ^^;g
109- fdl jkTkk ds }kjk ikVfyiq= clk;k x;k Fkk & mn~;u izlkn ekuo d`fr ugha gSa oju~ nsoksa }kjk fufeZr gSa** &
110- ex/k ds “kkld vktkr”k=q us fdlds vkØe.kksa ds izfrjks/k esa QkfgÓku
xaxk vkSj lksu ds laxe ij vofLFkr ikVfyxzke dks lqjf{kr 140- x;k ds lehi ukxktqZuh dh igkfM;ksa esa izfl) xksih xqQk
rFkk fdyksa dks lqlfTtr fd;k tks vkxs pydj ikVfyiq= dk fuekZ.k djok;k Fkk & n”kjFk us
uxj cuk & oS”kkyh ds o`fTt;ksa ds 141- fcgkj ds fdl LFkku ls ekS;Z dky esa cus tSu rhFkZadjksa dh
111- ekS;Z lkezkT; dk laLFkkid Fkk & panzxqIr ekS;Z izfrek izkIr gqbZ gSa & yksgkuhiqj
112- ekS;Z lkezkT; dh jkTk/kkuh Fkh & ikVfyiq= 142- ikVfyiq= ds uxj fuekZ.k RkFkk lqanjrk dk o.kZu fd;k gSa &
113- pUnzxqIr ekS;Z us ex/k dh LkŸkk fdldh lgk;rk ls izkIRk dh esxkLFkuht us
& pk.kD; 143- ikVfyiq= dks fdl “kkld us loZizFke viuh jkTk/kkuh
114- ekS;Z lkezkT; dh LFkkirk gqbZ & 320 bZ-iw- esa cuk;k Fkk & pUnzxqIRk ekS;Z
115- ;qukuh nwr esxkLFkuht fdlds njckj esa ikVfyiq= vk;k Fkk 144- fdlds “kkludky esa feL= ds jktk fQykMsYQl us
& panzxqIr ekS;Z fM;kuhflvl uked jktnwr dks ikVfyiq= Hkstk Fkk &
116- esxkLFkuht dk ikVfyiq= vkxeu gqvk Fkk & 315 bZ-iw- esa fcanqlkj
117- panzxqIRk ekS;Z ds njckj esa esxkLFkuht dks Hkstusokyk “kkld 145- ;wukuh fMekWfYdl dk vkxeu ex/k ds fdl “kkld ds
Fkk & lsY;wdl njcjk esa gqvk & fcanqlkj
118- panzxqIr ekS;Z dk iz/kkuea=h Fkk & pk.kD; 146- Ckjkcj dh xqQkvksa dk mi;ksx fdlus vkJ;x`g ds :Ik esa
119- fdlls eqfDr fnykus ds dkj.k panzxqIRk ekS;Z dks ^Hkkjr dk fd;k & vkthodksa us
eqfDr nkrk* dgk tkrk gSa & ;wukfu;ksa ls 147- ekS;Z dky esa ikVfyiq= dk iz”kklu rhl ukxfjdksa dh lHkk
120- og L=ksr ftlesa ikVfyiq= ds iz”kklu dk o.kZu miYkC/k gSa lapkfyr djrh Fkh tks ikap&ikap lnL;ksa dh N% lfefr;ksa esa
& bf.Mdk laxfBr Fkh] ;g dFku fdldk gSa & esxkLFkuht dk
121- uan oa”k ds Ik”pkr~ ex/k ij fdl jktoa”k us “kklu fd;k 148- /kEe egkekr~ ds dk;Z D;k Fks & tu dY;k.k ds mik;]
Fkk & ekS;Z yksxksa ds chp nku forj.k] /kEe uhr ;k fØ;kUo;u
122- esxkLFkuht dh iqLrd dk uke Fkk & bf.Mdk 149- ekS;Zdkyhu iz”kklu esa jktdw dkSu Fks & U;kf;d vf/kdkjh]
123- vFkZ”kkL= ds ys[kd gSa & dkSfVY; lSfud vf/kdkjh] dj olwYkus okys vf/kdkjh
124- ikVfyiq= dh “kklu O;OkLFkk dk foLRk`r o.kZu fdl fons”kh 150- v”kksd dh /kEe uhfr dh tkudkjh feyrh gSa & f}rh;
;k=h ds o`rkar esa feyrk gSa & esxkLFkuht LraHkys[k ls] lkrosa f”kykys[k ls] ckjosa f”kykys[k ls
125- panzxqIRk ekS;Z ds mijkar ekS;Z lkezkT; dk “kkld Fkk & rhoj 151- ekS;Z lkezkT; ds mijkar ex/k ij fdl oa”k dk “kklu
126- fdl ekS;Z “kkld ds njckj esa vkthod Hkfo’;oDrk LFkkfir gqvk & “kqax oa”k
fiaxyoRl jgrk Fkk & fcanqlkj 152- “kqax oa”k dk laLFkkid Fkk & iq’;fe=
127- v”kksd }kjk vius iMksfl;ksa ds lkFk eS=hiw.kZ laca/kks dk 153- fdl “kqax “kkld us ikVfyiq= esa fLFkr dqDdqVjke fogkj dks
mYys[k feyrk gSa & f”kykys[k 13 esa rhu ckj u’V djokus dk iz;Ru fd;k & iq’;fe=
128- r`rh; CkkS) laxhfr dk vk;kstu fdlds “kklu dky esa gqvk 154- ikVfyiq= ij ;ou MsesfVª;l dk vkØe.k fdl oa”k ds
Fkk & v”kksd “kkld ds le; gqvk & “kqax oa”k
129- r`rh; CkkS) laxhfr dh v/;{krk fdlus dh Fkh & eksxfyiq= 155- ikVfyiq= ij MsesfVª;l dk vkØe.k gqvk Fkk & 185 bZ-iw- esa
frLl 156- “kqax oa”k ds iru ds ckn ex/k ij fdl Oka”k dk “kklu
130- r`rh; ckS) laxhfr dk vk;kstu dgk¡ gqvk & ikVfyiq= LFkkfir gqvk & dk.o oa”k
131- r`rh; ckS) laxhfr dk v;kstu dc gqvk & 251 bZ-iw- 157- dk.o oa”k dh lŸkk lekIRk fdl us dh & vka/kz lkrokguksa us
132- fdl ekS;Z “kkld us dfyax ij fot; izkIr dh Fkh & v”kksd 158- “kqax dyk ds mRd`’V uewus fcgkj ds fdl LFkku ls izkIRk
133- fdl ;q) esa gq, Hkkjh rckgh RkFkk tkueky dh gkfu dks gksrs gSa & cks/kx;k
ns[kdj v”kksd dk ân; ifjorZu gqvk vkSj mlus ;q)uhfr 159- Ekx/k ij “kklu djus okys jktoa”k dk lgh Øe gSa & g;Zd]
R;kxdj /kEeuhfr dh ?kks’k.kk dh Fkh & dfyax f”k”kquke] uan] ekS;Z] “kqax] dk.o
134- v”kksd dk /kEe Fkk & uSfrd vkpkj lafgrk 160- dk.o oa”k dh jkt/kkuh Fkh & ikVfyiq=
135- v”kksd us vius /kEe ;k=k ds varxZr loZizFke fdl txg 161- dfyax ujs”k [kkjosy us dgk¡ ls dherh migkj izkIr fd;k
dh ;k=k dh & cks/k x;k Fkk & vax vkSj ex/k
136- v”kksd ds LRkEHk ys[k fcgkj ds fdl ftys ls izkIr gq, gSa & 162- xkxhZ lfgark esa ikVfyiq= ij ;ouksa ds vkØe.k dk mYys[k
paikj.k gSa ;g vkØe.k fdlds “kkludky esa gqvk & iq’;fe= “kqax
Important Bihar GK One Liner Questions | Daily Visit:- www.naukriaspirant.com Page 3 of 10
163- panzxqIr izFke dk jkT;kfHk’ksd gqvk Fkk & ikVfyiq= esa 191- fdl “kkld ds dky esa “kSyUs nz oa”k ds “kkld us ukyank us
164- fdl “kkld us oS”kkyh ds fyPNoh jkTkdqekjh dqekjnsoh ls ,d ckS} eB dk LFkkiuk djok;k Fkk & nsoiky
fookg fd;k Fkk & panzxqIr izFke 192- fdl “kkld us vksna riqjh ¼fcgkj “kjhQ½ esa ckS} fogkj dh
165- fdl “kkld us Lo;a dks ^fyPNoh nksfg=* dgk gSa & LFkkiuk djok;k Fkk & xksiky
leqnzxqIr 193- fcgkj esa iky;qx esa dkL; ls fufeZr ewfrZ dh ,d mUur
166- xqIr lkezkT; dh jkt/kkuh Fkh & ikVfyiq= “kSyh dk fodkl gqvk] dkaL; ewfrZ;ksa ds fuekZ.k dh bl “kSyh
167- ukyank fo”ofo|ky; ds LFkkiuk dk ;qx gSa & xqIRk esa fu.kkZ;d nsu Fkh & /kheu ,oa foBiky dh
168- cks/kx;k ds egkcks/kh eafnj dh LFkkiuk gqbZ & xqIrdky esa 194- ikydkyhu dkaL; izfrek, lkaps esa <yh gS] bldk lk{;
169- vk;ZHkV~V dk laca/k fdl uxj ls Fkk & ikVfyiq= feyrk gS & ukyank ,oa dqfØgkj ¼x;k½ ls
170- fcgkj esa lk<s lkr QhV Åaph cq)nso dh ,d ihry dh ewfrZ 195- ikydkyhu ewfrZ dykdkj /kheu ,oa foV~Biky ledkyhu Fks
izkIr gqbZ gSa & lqYrkuxat ls & /keZiky ,oa nsoiky ds
171- jktx`g esa fLFkr tjkla/k dh cSBd dk fuekZ.k fdl dky esa 196- ikydkyhu fp=dyk dk fHkfrfp= :Ik dgk¡ ls izkIr gqvk gS
gqvk ekuk tkrk gS & xqIrdky & ukyank
172- fcgkj esa ckS} fogkj dk izkphure dsUnz Fkk & ukyank 197- iky dky esa JhuxjHkqfDr dgk tkrk Fkk & ex/k dks
173- ukyank esa vofLFkr Hkkjrh; fOk”ofo|ky;ksa esa Qfg;ku fdlds 198- fefFkyk ;k frjgqr ds d.kkZV jkT; dk mn; 1097&98 esa
“kklu ds nkSjku vk;k Fkk & pUnzxqIr foØekfnR; fdlds “kklu esa gqvk & jkeiky
174- ukyank fo”ofo|ky; fdlfy, izfl} Fkk & ckS} /keZ n”kZu 199- fefFkyk ds d.kkZV “kkldksa dh jkt/kkuh Fkh & flejk¡ox<+
175- xqIr laor dk vkjaHk gksrk gS & 320 bZ. esa 200- d.kkZV oa”k dk iw.kZr% var gqvk & 1378 bZ. rd
176- lkSjk’Vª vkSj ekyok {ks= dh fot; fdl xqIr lezkV us dh & 201- frCcrh bfrgkldkj /keZLokeh frjgqr Fkk & 1234 bZ. esa
pUnzxqIr II foØekfnR; 202- rqdZ lsukifr rqxfjy rqxu rqxu }kjk fefFkyk ij vkØe.k
177- fdl xqIr lezkV us nf{k.k Hkkjr esa lQy lSfud vfHk;ku dh ppkZ djus okyk fons”kkh ;k=h gS & eqYYkk rfd;k]
fd;s & leqnzxqIr /kekZLokfeu
178- ex/k ij fefgjdqy dk vkØe.k fdl “kkld ds le; esa 203- d.kkZV “kkldksa esa dkSu ,d egku lekt lq/kkjd Fkk &
gqvk & ujflagxqIr gfjflag nso
179- ex/k ds ijoZrh xqIroa”k dk laLFkkid Fkk & d`’.kxqIr 204- fcgkj esa rqdZ lÙkk dk LkaLFkkid dkSu Fkk & bCus cf[r;kj
180- ekS[kjh “kkld us fdls ijkLr dj ex/k ds vf/kdka”k Hkkx [kyth
dks thr fy;k & nkeksjxqIr 205- fcgkj esa rqdZ lÙkk dh LFkkiuk gqbZ & 1198 esa
181- g’kZo}Zu ds e`R;ksijkar fcgkj fd dqN {ks=ksa esa dqN le; ds 206- ukyank fo”ofo|ky; dks fdlus /oLr fd;k & cf[r;kj
fy, frCcr dh laizHkqrk LFkkfir gks xbZ Fkh] ftldk var [kyth
fd;k Fkk & fcgkj ds fdl LFkkuh; “kkLd vtqZu us ;kf=;ksa 207- c[kR;kj f[kyth ds vkØe.k ds le; lsu oa”kh; “kkld Fkk
dks {kfr igq¡pkbZ Fkh | izfr”kks/k esa frCcr vkSj usiky dh & y{e.klsu
lsukvksa us fcgkj ij vkØe.k fd;k Fkk 208- fcgkj esa vkus okys igys lwQh lar Fks & eksfeu vkfjQ
182- ex/k ds ijorhZ xqIr oa”k dk vafre “kkld Fkk & 209- fcgkj esa lSfud vfHk;ku vk;ksftr djus okyk igyk lqYrku
thforxqIr&II Fkk & bYrqrfe”k
183- ex/k ds fdl ijorhZ xqIr lezkV d ckjs esa dgk x;k gS fd 210- bYyrqrfe”k us 1225 ds yxHkx fdls ijkftr dj fcgkj ij
mlus leqnzrV rFkk fgeky; ds “k=qvkssa dks thrk Fkk & vf/kdkj fd;k Fkk & fglkeqÌhu ,ot
thfoxqIr 211- fdl dky esa fcgkj ij fnYyh lYrur ds lqYrkuksa dk
184- ex/k ds fdl ijorhZxqIr lezkV ds “kklu dky esa phuh fu.kkZ;d opZLo LFkkfir gqvk & rqxyd dky esa
jktnwr okax&gq,u&Rls Hkkjr dh ;k=k dh & vkfnR; lsu 212- eksgEen fcu rqxyd us fcgkj ds fdl uxj dk uke
185- phuh ;k=h bfRlax fcgkj dk Hkze.k fd;k Fkk & 673 bZ. rqxydiqj dj fn;k Fkk & njHkaxk ¼frjgr½
186- phuh ;k=h gsulkax us fdl fo”ofo|ky; esa v/;;u fd;k 213- rqxyd dky esa fcgkj dh jkt/kkuh Fkh & fcgkj “kjhQ
Fkk & ukyank vk/kqfud ukyank ftys esa fLFkr gS
187- cks/kx;k ds egkcks/kh o`{k dks {kfr igq¡pkus okyk “kkld Fkk & 214- fcgkj jkT; dk uke fcgkj fdl dky esa iM+k & rqxyd
“k”kkad 215- fcgkj ds rqxyd dky ds lokZf/kd egRouiw.kZ iz”kkld
188- foØekf”kyk fo”ofOk|ky; dk laLFkkid Fkk & /keZiky efyd bczkfge ;k efyd c;k dk edcjk gS & fcgkj”kjhQ
189- vk/kqfud fcgkj ds fdl ftys esa foØef”kyk fo”ofo|ky; esa
fLFkr Fkk & Hkkxyiqj 216- fQjkst rqxyd dk Qkjlh vfHkys[k……. ls feyrk gS &
190- eqaxjs ¼fcgkj½ dks viuh jkt/kkuh cukus okyk iky “kkld Fkk fcgkj “kjhQ
& nsoiky

Important Bihar GK One Liner Questions | Daily Visit:- www.naukriaspirant.com Page 4 of 10

217- 14oha “knh es frjgqr esa fQjkst us fdl oa”k dk “kklu vkjaHk 239- “ksj”kkg }kjk dkSu&lk dk;Z fd;k x;k & tCr iz.kkyh dh
djok;k Fkk & oSuokj oa”k “kq:vkr] fldUnjhxt ,oa lu dh MaMh dk iz;ksx] #i;k dk
218- fcgkj esa izkjfEHkd rqdZ xfrfof/k;ksa ds lUnHkZ esa egRoiw.kZ izpyu
tkudkjh ds izeq[k L=ksr gS & rcdkrs ukfljh 240- Ek/;dky esa iVuk dk uofuekZ.k djok;k Fkk & “ksj”kkg us
219- fcgkj ds tutkrh; {ks= ds fy, >kj[k.M “kCn dk iz;ksx 241- iVuk dks izkarh; jkt/kkuh cuk;k Fkk & “ksj”kkg us
igyh ckj gqvk & 13oha “krkCnh esa 242- v’Vdks.kh; edcjksa dh J`a[kyk esa vafre edcjk gS & bLyke
220- fdl lqYrku ds frjgr dks rqxydiqj dk uke fy;k & “kkg dk
eksgEen fcu rqxyd 243- “ksj”kkg }kjk iVuk fdys vkSj uxj dks cukus esa fdruk O;;
221- fdl lqYrku us jktxhj fLFkr tSu eafnjksa dks vuqnku fn;s gqvk & 5 yk[k
& fQjkst”kkg rqxyd 244- fcgkj dks eqxy lkezkT; ds izkar dk ntkZ fn;k x;k &
222- fnYyh ds fdl lqYrku us fcgkj esa lSfud vfHk;ku dj eqaxsj 1580 esa
rd viuk jkT; foLr`r fd;k & fldanj yksnh 245- fdl eqxy “kkld us eusj dh cM+h njxkg dk Hkze.k ¼n”kZu½
223- fcgkj”kjhQ fLFkr efyd c;k ds edcjs dh fof”k’Vrk gS & fd;k Fkk & ckcj
lykeh nhokjs vFkok ¼Battered walls½] yEcwrjks xqcan vFkok 246- iVuk dh foTk; esa fdl eqxy “kkld us Hkkx fy;k Fkk &
¼Conical dome½ vdcj
224- iwoZ e/;dky esa lksu unh dh ?kkVh ds {ks= esa fdl 247- eqxydkyhu fcgkj esa fdruh ljdkjssa ¼izeM a y½ Fkh & 7
tutkrh; jkT; dk mRFkku gqvk & [kjokj 248- fcgkj fdl eqxy lwcsnkj us jksgrkl dks viuh jkt/kkuh
225- 12oha “krkCnh esa if”pe fcgkj, pEikj.k vkSj eqT¶Qjiqj esa cuk;k & jktk eku flag
dkSu jkT; laxfBr gqvk & psjks jkT; 249- fcgkj esa eqxydkyhu bekjrksa esa lcls iqjkuh gS & gkthiqj
226- nyir”kkgh dk laca/k fdl jkT; ls Fkk & mTtSfu;k jkT; dh tkek efLen
227- “ksj”kkg us eqxyksa ds fo#) la?k’kZ esa fdlls lgk;rk izkIr 250- fcgkj esa jktdqekj vthe dk dk;Zdky Fkk & 1702&12
dh Fkh & Pksjks “kkldksa ls 251- fdl eqxy “kkkld ds “kkludky esa [kks[kjkns”k
228- fdl psjks jktk us txnh”iqj ds esys dh “kq:vkr dh & ¼NksVkukxiqj½ dh fot; lEeiUu & tgk¡xhj
QwypUn 252- fdl eqxy lezkV ds “kkludky esa fcgkj ij fnYyh dk
229- Hkkstiqj esa mTTSkfu;k oa”k dk laLFkkid Fkk & lru flag dk fu;a=.k oLrqr% lekIr gks x;k & Q:Z[klh;j
ewy uke nsojkt Fkk] ;g mTtSuh] Mqeja ko] cDlj ,oa 253- bZjkuh ;k=h eksgEen lkfnd fdl eqxy “kkld ds le; esa
txnh”kiqj esa ,d egRoiw.kZ “kfDr Fks fcgkj vk;k Fkk & tgk¡xhj
230- Pkakn ,oa eq.M tks p.Ms”ojh ,oa eq.Ms”ojh uked eafnjksa ls 254- eqxy “kkld tgkaxhj us 1621 esa fdls fcgkj dk izakrifr
tqMs gS] ;s lacaf/kr gS & “kkgckn ds psj ls fu;qDr Fkk & jktdqekj ijost dks
231- fldanj yksnh us 1495&96 esa fdls fcgkj dk izHkkjh fu;qDr 255- iVuk dks vkthekckn uke fn;k & jktdqekj vthe us
fd;k & gqlSu”kkg “kdhZ dks ijkftr dj bls fcgkj dk 256- fdl eqxy “kkld dk jkT;fHk’ksd iVuk esa gqvk Fkk &
izHkkjh cuk;k x;k Q#Z[kfl;j
232- egewn yksnh dks foLFkkfir dj ckcj us fdls fcgkj dk 257- eqxy izkar cuus ds mijkar fcgkj dk xouZj cuk & fetkZ
iz”kkld fu;qDr fd;k & tyky [kka] ;g eksgEen “kkg vtht dksd s yrkl
uwgkuh dk iq= Fkk 258- fcgkj esa fdl eqxy “kkld dk jkT;fHk’ksd vaxzstksa ds laj{k.k
233- “ksj”kkg dks “ksj [kka dh mikf/k nh Fkh & eqgEen uwgkuh us] esa gqvk & “kkg vkye&II
,d “ksj ekjus ds miy{; esa mls “ksj [kka dh mikf/k nh xbZ 259- fcgkj esa eqxy LFkkiR; dyk dk loZJs’B mnkgj.k gS &
Fkh eusj fLFkr “kkg nkSyr dk edcjk
234- “ksj [kka fcgkj ds fdl “kkld dk laj{kd fu;qDr gqvk Fkk 260- 1556&57 esa eqxy “kkld vdcj us fdldh fo}rk ds
& tyky [kka iqjLdkj esa mls fefFkyk dk jkT; ns fn;k Fkk & egs”k Bkdqj
235- “ksj”kkg us fdl ;q) esa gwek;w¡ dks ijkftr fd;k & “ksj”kkg 261- vdcj us caxky rFkk fcgkj dks eqxy lkezkT; esa feyk;k &
us fcyxzke vFkok dUukSt ds ;q) esa gwek;w¡ dks ijkftr dj vdcj us caxky vkSj fcgkj dks lu~ 1575&76 bZ. esa vius
Loa; dks fnYyh dk lqYyrku ?kksf’kr fd;k lkezkT; ds v/khu dj fy;k
236- “ksj”kkg }kjk vQxku jkT; dh iquZLFkkiuk fdl ;q) ds 262- uokc vyh onhZ [kk¡ dh fcgkj esa dk;Zdky Fkh & 1734&40
mijkar gqbZ & dUukSt ;k fcyxzke dk ;q) 263- caxky ds uokcksa esa fdlus jkt/kkuh eqf”kZnkckn ls gVkdj
237- “ksj”kkg dk iz”kklfud iz;ksx”kkyk Fkk & lgljke eqaxjs esa LFkkfir dh & ehj dkfle
238- “ksj”kkg dk edcjk gS & lgljke esa 264- 1748 esa vyhcnhZ [kk¡ us jkuhljk; ds ;q) esa fdl ijkftr
fd;k & vQxkuksa dks

Important Bihar GK One Liner Questions | Daily Visit:- www.naukriaspirant.com Page 5 of 10

265- 1733 esa eqxy lezkV eqgEen “kkg us fdls fcgkj dh lqcsnkjh 288- 1857 ds nkSjku fcgkj esa dgk¡ ds yksxksa dks vkHkkl gqvk fd
iznku dh Fkh & “kqtkmÌhu ekuks ns”k ls ljdkjh iz”kklu lekIr gks pqdk Fkk & frjgqr
266- fcgkj esa dgk¡ vyonhZ [kka us ejkBksa dks ijkftr fd;k Fkk & 289- vo/k ds “kkg us dq¡oj flag dks Qjeku fn;k Fkk ftldk
Qrqgk¡ ds lehi lEcU/k Fkk & vktex<+ ls
267- ;jksih; O;kikfjd daifu;ksa esa fdlus iVuk esa viuh QSDVªh 290- iVuk esa 1857 ds foIyo ds usrk dkSu Fks & ihj vyh] ;g
LFkkfir ugha dh & Ýkafllh iVuk ds iqLrd foØsrk Fks] fonzksg esa og ijkftr gq, vkSj
268- vaxsztkas dh fcgkj ds lkFk O;kikj esa eq[; vk;kr lkexzh Fkh bUgsa iVuk esa gh Qkalh nh xbZ Fkh
& vukt] ”kksjk] vQhe 291- dq¡oj flag us vius vafre le; esa fdl vaxzst dSIVu ds
269- vaxzst ;k=h ihVj eqaMh fdl eqxy “kkld ds le; esa fcgkj lkFk ;q) fd;k & yhxzSUM] dqaoj flag us bl ;q) esa dSIVu
vk;k Fkk & “kkgtgk¡ yhxzSUM dks ijkftr fd;k ysfdu blds rhu fnu Ik”pkr
270- vaxztksa us iVuk esa viuh QSDVªh fdl eqxy “kkld ds “kklu mudh e`R;q gks xbZA
dky esa LFkkfir dh & “kkgtgk¡ 292- dq¡oj flag us ;q) esa ukuk lkgc dks lg;ksx fd;k Fkk &
271- vaxztksa us 1620 esa fcgkj esa loZizFke dgk¡ viuh O;kikfjd dkuiqj dh yMk+bZ] ;g ;q) fnlEcj 1857 esa yM+k x;k
dsUnz LFkkfir djus dk iz;kl fd;k Fkk & vkyexat ¼iVuk½ ftlesa dq¡oj flag rFkk ukuk lkgc dks lQyrk ugha feyh
mUgs okLrfod lQyrk 1651 esa feyh 293- fcgkj esa 1857 ds vkanksyu ds nkSjku fdu ftyksa ds tehankjksa
272- fcgkj esa Mp ¼gkWyS.M ;k uhnjyS.M½ QSDVªh dh LFkkiuk dc us daiuh dh lgk;rk nh Fkh & gFkqvk] iaM a kSy] csfr;k
gqbZ & 1632 294- iVuk esa dc 1857 dk O;kid fonzkgs “kq: gqvk & 3 tqykbZ
273- fdl ;k=h us iVUkk dks eqxy lkezkT; dk nwljk lcls cM+k 1857
uxj rFkk mrjh Hkkjr dk lcls cM+k O;kikfjd dsUnz crk;k 295- fcgkj esa 1857 ds fonzkgs ds nkSjku dqN ftyksa ds lSfudksa dks
gS & rSofuZ;s] ;g Ýkafllh ;k=h Fkk gVk fy;k x;k mu ftyksa dk lgh Øe gS & “kkgkckn]
274- orZeku iVuk dkyst dh mrjh bekjr Mp QSDVªh Fkh] iVuk] fcgkj
orZeku xqytkjckx fLFkr xouZeaVs fizafVx izsl Fkh & vaxzst 296- fdu igkfM+;ksa ls vej flag] vaxzstksa dh lsuk ds fo#)
QSDVªh Nkikekj ;q) djrk jgk & dSej dh igkfM+;k¡
275- caxky ds fdl uokc us eaxsj dks viuh jkt/kkuh cuk;k & 297- fdl vaxzst vf/kdkjh us dq¡oj flag dks feyus ds fy, iVuk
ehj dkfle vkeaf=r fd;k Fkk & Vsyj] daqoj flag bl vkea=.k ij iVuk
276- fcgkj esa fczfV”k lrk dk loZizFke fojks/k fd;k & vyh xkSgj ugha x,
us 298- fcgkj esa 1857 esa eksgEen gqlSu [kk¡ ds usr`Ro esa fonzkgs gqvk
277- bZLV bafM;k daiuh dks caxky] fcgkj ,oa mM+hlk es nhokuh & Nijk esa
dk vf/kdkj iznku fd;k & “kkg vkye& II us 299- fcgkj esa 1857 ds fonzkgs ds usrk vej flag dks fxj¶rkj
278- fcgkj ds fy, ,d yxku ifj’kn~ ;kuh jsoU;w dkWfly vkWQ fdlus fd;k Fkk & egkjktk taxcgknqj us fnlEcj 1858 dks
iVuk dk xBu gqvk & 1770 esa blds v/;{k tsEl vejflag dks fxj¶rkj fd;k
vySDtsM a j Fks 300- 1857 ds fonzksg dk usr`Ro fcgkj esa fdlus fd;k & dq¡oj
279- iVuk esa xksy?kj dk fuekZ.k D;ksa fd;k x;k Fkk & vukt ds flag
HkaMkj.k ds fy, 301- fcgkj esa 1857 dh Økafr ds usrk ckcw dq¡oj flag dk nsgkar
280- iVuk ds igys vaxzst eftLVsªV Fks & pkYlZ Ýkafll xzkaM dc gqvk & 26 vizSy 1858
281- cDlj dk ;q) gqvk & 22 vDVwcj 1764 dks 302- fcgkj ds fdl fj;klr ds jktk us Lora=rk laxzke esa lfØ;
282- cDlj ds ;q) esa fdls fot; izkIr gqbZ & bZLV bafM;k daiuh Hkkx fy;k Fkk & txnh”kiqj
dks] cDlj dk ;q) vaxzstksa vkSj ehj dkfle ds chp 303- fcgkj ds jktxhj ijxuk ds dkSu ls LFkkuh; usrk us 1857
O;kikfjd pqqaxh ds lEcU/k esa erHksn ds dkj.k gqbZ ds vkanksyu esa Lo;a dks jktk ?kksf’kr fd;k Fkk & gSnj vyh
283- iVuk uxj ij 24 twu 1763 dks fdlus vf/kdkj fd;k Fkk [kk¡
& ,fyl us 304- fcgkj esa 1857 dk tu fonzkgs loZizFke fdlds usr`Ro esa gqvk
284- 1763 bZ. esa iVuk fLFkr vaxzstksa dh QSDVªh ij vf/kdkj fd;k Fkk & ihj vyh
Fkk & uokc ehjdkfle us 305- fcgkj esa 1857 dk fonzksg O;kid :Ik ls loZizFke dgk¡ gqvk
285- vaxzstksa dks 1765 esa fcgkj] caxky vkSj mM+hlk dh nhokuh & iVuk
miyC/k djkus esa egROkiw.kZ ;ksxnku Fkk & uokc equh:ÌkSyk 306- vaxzstksa ds f[kykQ laFkkyksa ds fonzkgs dh vof/k Fkh &
286- txnh”kiqj esa fdlus canwdsa ,oa xksyk ck:n cukus dk ,d 1855&57
dkj[kkuk LFkkfir fd;k Fkk & dq¡oj flag 307- dksy fonzksg dh vof/k Fkh & 1881&82
287- txnh”kiqj esa 1857 esa fdlds usr`ROk esa lekUkkUrj ljdkj 308- laFkkyksa us 1855&56 esa viuh ljdkj dh ?kks’k.kk dh Fkh &
dh LFkkiuk dh xbZ Fkh & vej flag Hkkxyiqj&jktegy

Important Bihar GK One Liner Questions | Daily Visit:- www.naukriaspirant.com Page 6 of 10

309- eaxqsj dk cfg;krky fojks/k dk mÌs”; Fkk & cdk”r Hkwfe dh 336- fcgkj esa dc gkse:y yhx LFkkfir fd;k x;k & 16
okilh dh ekax fnlEcj 1916
310- fcgkj dk dkSu&lk {ks= 1770&71 esa lU;klh fonzksg dk 337- gkse:y vkanksyu ds nkSjku Jherh ,uhcsl a sV iVuk vkbZ &
dsUnz Fkk & iwf.kZ;k 18 vizSy ,oa 25 tqykbZ 1918 dks
311- fcgkj esa Lora=rk laxzke esa fdl vkanksyu dk egRoiw.kZ 338- iVuk gkse:y yhx ds fdl usrk us fot; n”keh ds fnu
LFkku gS & ogkch vkanksyu Hkkjrekrk dh iwtk izkjaHk djus dk fopkj j[kk Fkk & jk;
312- ogkch vkanksyu dk eq[; dsUnz Fkk & iVuk iwju pUn
313- 1830 ds n”kd esa iVuk dsUnz Fkk & ogkch fonzkgs ] ogkch 339- ^eqt¶Qjiqj ftyk gkse:y* dh LFkkiuk dh & tud/kkjh
vkanksyu dk yxHkx 46 o’kksZ ¼1822&68½ rd iVUkk eq[; izlkn us
dsUnz jgk Fkk 340- fcgkj&caxky ls vyx gqvk & 1912 esa
314- fcgkj ds ogkch usrkvksa esa vkthou dkjkokl dh ltk 341- fcgkj esa vyx izkar ds fy, vkanksyu] ftlds ifj.kkeLo:Ik
fuEukafdr es fdls feyh Fkh & vgenqYykg dks o’kZ esa fcgkj ,oa mM+hlk ds u, izkar dk fuek.kZ gqvk] dk
315- foyk;r vyh dh e`R;q dc gqbZ Fkh & 1854 usr`Ro fd;k Fkk & lfPpnkuan flUgk
316- ogkch vkanksyu ds ,d izeq[k usrk ekSyoh vCcnqYyk ds firk 342- dkaxzsl dh v[kaMrk esa o`f) djus gsrq 1912 esa ckadhiqj
Fks & foyk;r vyh ¼fcgkj½ dh lHkk esa MsyhxsV “kqYd ?kVkdj fdruk fd;k x;k
317- iVuk ds ogkfc;ksa dh “kfDr lekIRk gks xbZ & 1870&71 & ikap #i; ls ,d #i;k
318- ogkch vkanksyu ds le; iVUkk dk dfe”uj ¼vk;qDr½ Fkk & 343- Hkkjr esa lcls igys dgk¡ Nk= laxBu lEesyu dk xBu
fofy;e Vsyj gqvk Fkk & fcgkj
319- ogkfc;ksa us lhekar {ks= esa viuk jkT; dgk¡ LFkkfir fd;k & 344- fcgkj izkar dk fof/kor~ mn~?kkVUk] ftldh jkt?kkuh iVuk
flÙkkuk cuh] dc gqvk Fkk & 1 vizSy 1912
320- ogkch usrk buk;r vyh dh e`R;q dc gqbZ & 1858 345- 30 vizSy 1908 ds eqt¶Qjiqj cedkaM esa fdldh gR;k dk
321- iVuk fLFkr ogkfc;ksa dk dsUnz dgykrk Fkk & dkfQyk iz;kl fd;k x;k & tt fdXalQksMZ
322- ckW;t ,lksfl;s”ku ds laLFkkid Fks & Jh lw;Znso ukjk;.k 346- eqt¶Qiqj cedkaM ¼1908½ dk nks’kh Bgjkdj fdls Qkalh nh
oekZ xbZ & [kqnhjke cksl
323- fcgkj LVqMsUVl dk¡Ýsl dh LFkkiuk gqbZ & 1906 esa] fcgkj esa 347- fcgkj ds Økafrdkjh usrk [kqnhjke cksl dks Qkalh nh xbZ Fkh
jk’Vªoknh psruk ds fodkl esa bldk vR;ar egRoiw.kZ LFkku & 11 vxLr 1908 dks
gS 348- iVuk esa vuq”khyu lfefr dh “kk[kk LFkkfir dh Fkh &
324- fcgkj esa izFke ckfydk fo|ky; dh LFkkiuk fdlus dh & “kphUnzukFk lkU;ky us
Jherh v?kksjdkfeuh nsoh 349- cukjl ‘kM;a= esa dkSu “kkfey Fkk & cafdepanz fe=
325- fcgkj ds izfrfuf/k loZizFke fdl o’kZ Hkkjrh; jk’Vªh; dkaxzsl 350- ^Lojkt dFkk* if=dk dk laiknu fd;k & cky eqdqUn
ds lEesyu esa Hkkx fy;k Fkk & 1887 cktis;h us
326- 1908 esa fcgkj izknsf”kd lEesyu essa i`Fkd fcgkj izkar ds 351- fdl if=dk ds Hkkjrh; laiknd dks gVkdj ljdkj us
xBUk dk izLrko fdlus j[kk Fkk & Q[k:Ìhu mlds LFkku ij dfua?ke dks fu;qDr fd;k x;k & fcgkjh
327- fcgkj esa lnj vatqeu&,&fgan uked laLFkk ds LkaLFkkid Fks if=dk ds laiknd ckcw egs”ojh izlkn dks gVkdj mlds
& eqa”kh I;kjsyky LFkku ij Jh dfua?ke dh fu;qfDr dh xbZ Fkh
328- fcgkj Nk= ifj’kn~ dk xBu fd;k & jktsUnz izlkn us 352- jsorh ukx dks fdl laLFkk us Hkkxyiqj esa Økafr izpkj ds
329- fcgkj izkarh; lEesyu ds izFke vf/kos”ku ds v/;{k Fks & lj fy, Hkstk Fkk & <kdk vuq”khyu lfefr
vyh beke 353- Jh “kphu cD”kh dks fcgkj esa dgk¡ fxj¶rkj fd;k x;k Fkk
330- fcgkj VkbEl uked i= dk izdk”ku dc izkajHk gqvk & & Hkkxyiqj
1894] fcgkj VkbEl i= us fcgkj dks ,d vyx izkar xBu 354- fcgkj ds ml Økafrdkjh dk uke crkb, ftlus flrEcj
esa egRoiw.kZ Hkwfedk fuHkkbZ 1928 ds fgUnqLrku lks”kfy’V fjifCydu vkehZ ds cSBd esa
331- fcgkj VkbEl dk uke cnydj fcgkjh j[kk x;k Fkk & 1906 fgLlk fy;k Fkk & Q.khUnzukFk ?kks’k
esa 355- fcgkj ;qod la?k dh LFkkiuk gqbZ & 1928 esa
332- fcgkj gsjkYM ds laiknd Fks & xq: izlkn lsu 356- 12 fnlEcj 1929 dks fcgkj ukStoku lEesyu iafMr iztkifr
333- Hkkjrh; jk’Vªh; dk¡xzsl 1912 esa vf/kos”ku dgk¡ gqvk & feJ dh v/;{krk esa dgk¡ gqbZ Fkh & eqaxsj
ckadhiqj ¼iVUkk½ 357- iVuk ;qod la?k dh LFkkiuk dc gqbZ Fkh & 1927
334- Hkkjr ls dkaxzsl dk ,d izfrfuf/keaMy 1914 esa baXkySaM Hksts 358- iVuk ;qod la?k ds izFke v/;{k Fks & —‘.k cYyHk lgk;
x,] ftles “kkfey nks fcgkjh usrk Fks & etg:y gd ,oa 359- r:.k Hkkjr la?k lacaf/kr Fkk & eqt¶Qjiqj
lfPpnkuan flUgk 360- ljdkjh xokg cuus okys fcgkj ds Økafrdkjh Fks &
335- fcgkj izn”s k dk¡xzsl desVh dk xBu fdl o’kZ gqvk & 1908 Qf.kUnzukFk ?kks’k] euksgj cuthZ
Important Bihar GK One Liner Questions | Daily Visit:- www.naukriaspirant.com Page 7 of 10
361- 1906&07 esa iVuk ls ^^fn enjyS.M** uked lekpkj&i= 387- ,d ljdkjh fjiksVZ ds vuqlkj vlg;ksx vkanksyu ds nkSjku
dk izdk”ku fdlus fd;k Fkk & ckckth Bkdqj nkl dgk¡ fLFkfr lcls xaHkhj Fkh & frjgqr
362- vuq”khyu lfefr D;k Fkh & Økafrdkjh laxBu 388- fcgkj ds vlg;ksx vkanksyudkjh ekSyoh eksgEen “kQh fdl
363- Q.khUnz ukFk ?kks’k dh gR;k djus okys Økafrdkjh Fks & panzek ftys ls lacaf/kr gS & eqt¶Qjiqj
flag ,oa cSdq.B “kqDy 389- enjyS.M uked v[kckj izkjaHk fd;k & etg:y gd us
364- Økafrdkjh ikVhZ fgUnqLrku lks”kfyLV fjifCydu vkehZ dk 390- fcgkj us fryd Lojkt QaM ds fy, fdruh /kujkf”k ,d=
dke fcgkj esas fdls lkSaik x;k Fkk & Q.khanz ukFk ?kks’k ,oa dh & lk<s+ lkr yk[k #i,
Hkxr flag 391- vf[ky Hkkjrh; dkaxszl lfefr ds fdl o’kZ ds vf/kos”ku esas
365- fcgkj dh pfpZr efgyk,¡ dqlqe dqekjh nsoh ,oa lqJh xkSjh fcgkj jkT; dks vf[ky Hkkjrh; dk;Zdkfj.kh lfefr esa ,d
nkl Fkh & Økafrdkjh LFkku fn;k x;k gS & tqykbZ 1921
366- pqupqu ik.Ms; Fks & fcgkj ds Økafrdkjh usrk 392- vxLr 1921 dh fcgkj ;k=k ds nkSjku xka/kh th dks fdl
367- rhudfB;k izFkk lEcfU/kr gS & paikj.k vkanksyu ls txg ds ukxfjdksa us vfHkuUnu i= iznku fd;k &
368- egkRek xka/kh paikj.k fdlds cqykos ij x, Fks & jktdqekj fcgkj”kjhQ
“kqDy 393- fcgkj esa vlg;ksx vkanksyu ds fons”kh OkL= cfg’dkj
369- rhudfB;k izFkk lokZf/kd izpfyr Fkh & paikj.k esa dk;ZØe ij dgk¡ fo”ks’k /;ku fn;k x;k & Hkkxyiqj
370- paikj.k ds uhy fdlkuksa ds ekeyksa ls lacaf/kr tkap lfefr 394- fcgkj dkSeh lsod ny dh LFkkiuk gqbZ & 27 uoEcj 1921
us ljdkj dks loZlEer izfrosnu is”k fd;k & 4 vDVwcj dks
1917 dks 395- fcgkj esa vlg;ksx vkanksyu ds nkSjku ckcw rkjkin cuthZ ij
371- paikj.k vkanksyu dh lekfIr ds mijkar xka/kh th us fdls fdl uke dk b”rgkj Nkius ds vfHk;ksx esa eqdnek pyk;k
vius eksfrgkjh ds dk;kZy; dk dk;Z Hkkj lkSaidj okil ykSV x;k & fonsf”k;k
x, & tud/kkjh izlkn 396- fcgkj esa dgk¡ 1922 es >aMk ls lEcfU/kr fookn gqvk &
372- xka/kh us loZizFke fdl fdlku vkanksyu esa Hkkx fy;k & Hkkxyiqj
paikj.k 397- Hkkjrh; jk’Vªh; dkaxzsl dk 37 ok¡ vf/kos”ku 1922 esa dgk¡
373- paikj.k vkanksyu ls dkSu lEcfU/kr ugha gS & t; izdk”k gqvk & x;k esa
ukjk;.k 398- LojkT; ikVhZ dk xBu dc gqvk & 1 tuojh 1923
374- paikj.k izfl) gS ,d vkanksyu ds dkj.k ftldk laca/k Fkk 399- fcgkj esa LojkT; ikVhZ ds izFke v/;{k cus & Jh ukjk;.k
& egkRek xka/kh ls izlkn
375- xka/kh th dk paikj.k vkanksyu fdl fy, Fkk & uhy dh 400- 1923 esa gq, fo/kku eaMy ds vke pqukoksa esa LojkT; ikVhZ us
[ksrh djus okyksa dh leL;k lek/kku ds fy, fcgkj esa fo/kkulHkk ds fdrus lhVksa ij fot; izkIr dh Fkh
376- egkRek xka/kh }kjk paikj.k lR;kxzg izkajHk gqvk & 1917 esa &8
377- fdl fcgkjh usrk us v/;{krk esa Hkkjrh; jk’Vªh; dkaxzsl dk 401- ^lpZykbV* v[kckj fudkyuk izkjaHk fd;k Fkk & lfPpnkuan
,d fo”ks’k vf/kos”ku vxLr 1918 esa cEcbZ esa gqvk & lS¸;n flUgk ,oa glu beke us
glu beke 402- fcgkj esa glu beke ds funsZ”ku esa izkrh; yhax dh LFkkiuk
378- 6 vizSy 1919 dks iVUkk esa ,d fo”kky tqyl w dk usr`Ro gqbZ Fkh & 1921 esa
fd;k & lS¸;n glu beke us 403- 1921 esa xka/kh th us iVuk esa mn?kkVu fd;k Fkk & fcgkj
379- fcgkj esa jkWysV ,DV ds fo#) vkanksyu vkjaHk gqvk & fo|kihB dk] fcgkj us”kuy dkWyst dk
Qjojh 1919 esa 404- fcgkj esa fdl vkanksyu ds le; ^eqfB;k izFkk* pkyw dh xbZ
380- f[kykQr vkanksyu dk fcgkj esa usr`Ro xzg.k fd;k Fkk & Fkh & vlg;ksx vkanksyu
ekSykuk etg:y us 405- vf[ky Hkkjrh; p[kkZ la?k dk tUe dgk¡ gqvk Fkk & iVuk
381- fcgkj izkarh; lEesyu dk 12 osa vf/kos”ku 28 ,oa 29 vxLr 406- fcgkj dk dkSu&lk LFkku xk¡/kh ds “kCnksa esa ^rhFkZLFkku* Fkk &
1920 dks gq, ftlesa vlg;ksx dk leFkZu rFkk izLrko Loh— thjknsbZ
r fd;k x;k] ;g vf/kos”ku dgk¡ gqvk & Hkkxyiqj 407- vius tuojh 1927 ds fcgkj nkSjs ls xka/kh us nkl Lekjd
382- fgUnh lkIrkfgd ns”k dk izdk”ku izkjaHk fd;k & jktsUnz vf/kdks’k ds fy, fdruh jkf”k bdV~Bh dh Fkh & 40] 685
izlkn us #i,
383- fcgkj dh izFke jk’Vªh; egkfo|ky; 1921 esa LFkkfir gqbZ Fkh 408- e/kqcuh esa ,d [kknh mRiknu dsUnz dh LFkkiuk dh Fkh & Jh
& iVUkk esa jkefouksan flag us
384- fcgkj fo|kihB dk mn?kkVUk gqvk Fkk & 6 Qjojh 1921 dks 409- fcgkj esa [kknh dh dkQh izxfr fduds usr`Ro esa gqvk &
385- fcgkj fo|kihB ds izFke dqyifr cus & etg:y gd jktsUnz izlkn
386- eksgEn tqCoSj us vlg;ksx vkanksyu esa fdl ftyk dk usr`Ro 410- eqaxjs esa 1922&23 esa fdldh v/;{krk esa fdlku lHkk
fd;k & eqaxjs LFkkfir gqbZ & “kkg eqgEen Tosj
Important Bihar GK One Liner Questions | Daily Visit:- www.naukriaspirant.com Page 8 of 10
411- fcgkj izkarh; fdlku lHkk ds izFke v/;{k Fks & Lokeh 434- 6 uoEcj 1932 dks vLi`”;rk fuokj.k ls lacaf/kr ,d
lgtkuan lEesyu iVuk ds vatqeu bLykfe;k gkWy esa gqvk] bldh
412- 29&30 vxLr 1934 dks x;k esa vk;ksftr f}rh; fcgkj v/;{krk fdlus dh Fkh & jktk jkf/kdk je.k izlkn flag
izkarh; fdlku lEesyu dh v/;{krk dh & iq#’kksÙke nkl 435- 1934 esa HkwdEi jkgr ds fy, fcgkj dsUnzh; fjyhQ desfV
VaMu us dh LFkkiuk gqbZ] ftlds v/;{k fu;qDr gq, & Jh jktsUnz
413- fcgkj izkarh; dkaxszl desfV us fdldh v/;{krk esa ,d izlkn
fdlku tkap lfefr dh LFkkiuk dh Fkh & jktsUnz izlkn 436- ebZ 1934 esa fdl “kgj esa vf[ky Hkkjrh; dkaxzsl dfefV dh
414- uoEcj 1936 essa chgiqj ¼Hkkxyiqj½ esa izkarh; fdlku lHkk dk cSBd gqbZ ftlesa dkaxzsl lalnh; cksMZ dk xBu fd;k x;k &
,d vf/kos”ku gqvk] ftldh v/;{krk dh Fkh & t;izdk”k iVuk
ukjk;.k us] Lokeh lgtkuan us 437- fcgkj esa ^eSftd ykyVsu* dk ysDpj fdl vkanksyu ,d
415- fcgkj lks”kfy’V ikVhZ dh vkSipkfjd LFkkiuk 1934 esa dgk¡ fgLlk Fkk & lfou; voKk vkanksyu dk
gqbZ Fkh & vatqeu bLykfe;k gkWy] iVuk 438- glu beke dh iq=h dk uke Fkk & “keh
416- vizSy 1939 esa vf[ky Hkkjrh; fdlku lEesyu dk okf’kZd 439- lfou; voKk vkanksyu ds nkSjku MkW0 jktsUnz izlkn dks 5
vf/kos”ku vk;ksftr fd;k x;k Fkk & x;k essa tqykbZ 1930 dks dgk¡ ls fxj¶rkj fd;k x;k & Nijk
417- dkaxzsl lks”kfy’V ikVhZ dh igyh cSBd iVuk esa gqbZ] o’kZ & 440- fcgkj esa }S/k “kklu dk izkjaHk dc gqvk Fkk & 29 fnlEcj
1934 1920
418- t; izdk”k ukjk;.k fdl ikVhZ ls lacaf/kr Fks & lektoknh 441- fcgkj esa }S/k “kklu izkajHk gksus ds le; fcgkj ds xoZuj cus
419- vf[ky Hkkjrh; fdlku lHkk ds izFke l= dh v/;{krk & lR;sUnz izlUUk flUgk
fdlus dh Fkh & Lokeh lgtkuan 442- fcgkj ls vyx dj mM+hlk dks u;k izkar cuk;k x;k &
420- fcgkj dkaxzsl lks”kfy’V ikVhZ dk vkSipkfjd xBu gqvk & 1936
1934 esa 443- 1937 ds fcgkj fo/kku lHkk pquko esa dkaxzsl dk dqy fdruh
421- fcgkj ds x;k esa fdlku vkanksyu dks fuEUk esa fdlus tkx`r lhVsa izkIr gqbZ Fkh & 98
fd;k Fkk & tnquanu “kekZ 444- 1937 ds fcgkj fo/kku lHkk pquko ds QyLo:Ik ljdkj
422- fcgkj izkarh; fdlku lHkk dh LFkkiuk dc gqbZ Fkh & uoEcj xBUk ds le; fcgkj ds jkT;iky Fks & ,e. th. gSyVs
1929 445- fcgkj ds igys Hkkjrh; iz/kkuea=h ¼eq[; ea=h½ gS & eqgEEkn
423- 16 uoEcj 1927 dks izdkf”kr ^yhMlZ eSfuQsLVks* esa buesa ls ;quwl
fcgkj ds fdu usrk dk gLrk{kj ugha Fkk & etg:y gd 446- fcgkj esa igyk dkaxzsl ea=heaMy dk xBu dc gqvk Fkk &
424- Lkkbeu deh”ku ds iVuk vkus ls dqN fnu iwoZ 6 fnlEcj 20 tqqykbZ 1937
1928 dks izkarhl lEesyu iVuk esa gqvk] bldh v/;{krk dh 447- fcgkj ds dkaxzslh ea=heaMy us viuk R;kxi= jktcafn;ksa ds
Fkh & Jh vuqxzg ukjk;.k flag ekeys dks ysdj dc fn;k Fkk & 15 Qjojh 1938
425- Lkkbeu deh”ku iVUkk dc vk;k Fkk & 12 fnlEcj 1928 448- vf[ky Hkkjrh; eqLyhe yhx dk 26 oka vf/kos”ku ¼26
426- fcgkj esa ued lR;kxzg loZizFke dgk¡ ls “kq: gqvk & fnlEcj 1938½ dgk¡ lEiUu gqvk & iVuk
paikj.k ,oa lkj.k 449- fdl o’kZ mM+hlk] fcgkj ls i`Fkd gqvk Fkk & 1936
427- iVuk esa ued lR;kxzg dc “kq: gqvk & 16 vizSy 1930 450- jsaX;wysfVax ,DV ds izko/kkuksa ds vUrxZr fcgkj ds fy, ,d
428- fcgkj esa pkSdhnkjh dj canh vkanksyu loZizFke “kq: gqvk Fkk izkarh; lHkk dh fo/kku lHkk ls pqus x, & 1774 esa
& csfr;k esa 451- fcgkj esa O;fDrxr lR;kxzg ds izFke lR;kxzgh Fks & Jh —
429- iVUkk esa vf[ky Hkkjrh; efgyk lEesyu dk vf/kos”ku gqvk ‘.k flag
Fkk & 1929 esa 452- Hkkjr NksMks+ vkanksyu ds nkSjku fdlus ljdkjh uhrh ds
430- lfou; voKk vkanksyu ds nkSjku fdldh v/;{krk esa fojks/k esa egkf/koDrk ¼,MoksdsV tsujy½ ds in ls R;kxi=
eqlyekuksa us iVUkk esa ,d laxBu dh LFkkiuk dh & izks0 ns fn;k Fkk & cynso lgk;
vCnqy ckjh 453- Hkkjr NksMks+ vkanksyu ds Øe esa 11 vxLr 1942 dks iVuk
431- pkSdhnkjh dj canh vkanksyu ds iz.ksrk Fks & vuqjkx flag lfpoky; esa iqfyl xksyhdkaM esa ejus okys Nk=ksa dh la[;k
432- lfou; voKk vkanksyu ds nkSjku Nijk tsy esa tsy dSfn;ksa Fkh & 7
us uaxh gM+rky fdl ekax dks ysdj dh & Lons”kh oL= dh 454- Hkkjr NksM+ks vkanksyu ds nkSjku ljdkj us fuEUk esa ls
ekax dkSu&lh v[kckj dk izdk”ku izkjaHk fd;k & iVuk U;wt
433- lfou; voKk vkanksyu ds le; ¼15 Qjojh 1932½ dgk¡ 455- 13 vxLr 1942 dks dgk¡ >aMk Qgjkus ds Øe esa 13 o’khZ;
iqfyl dh xksyh ls 15 vkanksydkjh dh e`R;q dksbZ gqbZ & ckyd /kzqo dqekj dh e`R;w iqfyl dh xksyh ls gqbZ Fkh &
rkjkiqj dfVgkj

Important Bihar GK One Liner Questions | Daily Visit:- www.naukriaspirant.com Page 9 of 10

456- Hkkjr NksM+ks vkanksyu ds nkSjku fdl izeaMy esa yxHkx nks 480- fcgkj ds fdl unh cka/k ds fy, igyh ckj Jenku dk
eghuksa rd turk dk “kklu jgk Fkk & frjgqr iz;ksx gqvk lsod lekt dk xBu fd;k x;k & dkslh cka/k
457- Hkkjr NksM+ks vkanksyu ls mRiUu naxs fdl {ks= esa lcls 481- fcgkj esa 1967 esa ^ftxM+ dk VqdMk+* dgk Fkk & egkek;k
vf/kd O;kid jgs & fcgkj] la;qDr izkar izlkn us Nk=ksa dks ^ftxM+ dk VqdMk+* dgk Fkk
458- Hkkjr NksM+ks vkanksyu ds Øe esa 9 vxLr 1942 dks Mk0 482- fcgkj esa uDlyokn dh “kq:vkr dc ls gqbZ & 1967&69 esa
jktsUnz izlkn dks fxj¶rkj fdl tsy esa j[kk x;k & 483- ns”k esa igyh ckj jktuhfrd tk¡p vk;ksx dk xBu fdl
ckadhiqj ¼iVuk½ jkT; esa gqvk & fcgkj
459- t; izdk”k ukjk;.k fdl vkanksyu ls lEcfU/kr Fks & Hkkjr 484- fcgkj esa Ikgyh xSj dk¡xzslh ljdkj ds eq[;ea=h Fks &
NksM+ks vkanksyu egkek;k izlkn
460- MkW0 jktsUnz izlkn dh cgu Fkh & Hkkxorh nsoh 485- laiw.kZ Økafr ns”k ds fdl jkT; ls lEcfU/kr gS & fcgkj
461- vxLr 1942 esa dgk¡ foeku nq?kZVukxzLr gqbZ Fkh ftlesa lokj 486- fcgkj jkT; ds lhekvksa dk Lora=rk mijkar loZizFke xBUk
nks foeku pkydksa dks yksxksa us ekj fn;k Fkk & eqaxsj dc gqvk & 1956
462- Hkkjr NksMks+ vkanksyu esa fcgkj esa dkSu&lk ny lfØ; Fkk & 487- laiw.kZ Økafr dk usr`Ro fdlus fd;k Fkk & t; izdk”k
fl;kjke ny ukjk;.k us
463- fcgkj esa fcgiqj dh ?kVUkk dk lEcU/k gS & Hkkjr NksMks+ 488- fcgkj ds fdl vkanksyu dks ^nwljh tax&,&vknkth* dgk
vkanksyu ls x;k Fkk & laiw.kZ Økafr
464- Hkkxyiqj esa ,d vktkn nLrs dk xBu fd;k Fkk & fl;kjke 489- fcgkj ds 1974 ds Nk= vkanksyu dk uke ^laiw.kZ Økafr*
flag us fdlus fn;k Fkk & t; izdk”k ukjk;.k
465- Tk; izdk”k fnol euk;k x;k & Qjojh 1946 esa 490- fcgkj esa laiw.kZ Økafr dk vkgoku dc fd;k Fkk & 5 twu
466- fcgkj ds QkjoMZ CykWd ds usrk Fks & “khyHknz ;kth 1974
467- 1946 ds pquko esa fcgkj esa fo?kku lHkk ds 152 LFkkuksa esa 491- ÅnwZ dks nwljh jktHkk’kk dk ntkZ nsus okyk ns”k dk igyk
dkaxszl dks lhVsa izkIr gqbZ & 98 jkT; gS & fcgkj
468- Hkkjr dh Lora=rk ds ckn fcgkj ds izFke jkT;iky Fks & 492- fcgkj dh pfpZr ^xaxkty* dh ?kVUkk ?kVh Fkh & Hkkxyiqj
tljke nkl nkSyrjke 493- egkRek xk¡/kh lsrq iqy dk mn~?kkVUk gqvk Fkk & 1982 esa
469- fcgkj ds dkSu ls jkT;iky Fks ftudk dk;Zdky Lora=rkiwoZ 494- fcgkj esa Mh0 ,e0 th0 —‘.kS;k gR;kdk.M dh ?kVUkk ?kVh &
ls Lora=rkckn rd jgk & t;jke nkl nkSyrjke fnlEcj 1994 esa
470- eqfLye yhx dh ^izR;{k dk;ZokbZ fnol* dh ?kks’k.kk ds ckn 495- fcgkj ds tkgkukckn esa tsy ywV dh ?kVUkk dc ?kVh Fkh &
esa iw.kZ gM+rky gqbZ & 16 vxLr 1946 dks 13 uoEcj 2005
471- rhozrk vkSj foLrkj dh n`f’V ls Hkkjr NksMks+ vkanksyu esa 496- fcgkj esa lokZf/kd yksdfiz;rk fdl flyflys ;k lwQh
vxz.kh Fkk & fcgkj laiznk; dks feyh & fQjnkSlh
472- Hkkjr NksMks+ vkanksyu ds nkSjku lkj.k esa fdlus iqfyl Fkkus 497- fcgkj ds izfl) lar e[knqe “kQqZÌhu eusjh dh e`R;w gqbZ &
dks tyk fn;k Fkk & txyky pkS/kjh fcgkj “kjhQ esa
473- 9 vxLr 1946 dks Lora= Hkkjr dk lafo/kku cukus ds fy, 498- flD[k xq:vksa esa loZizFke fcgkj dk Hkze.k fd;k & xq:
lafo/kku lHkk dk l= fdudh v/;{krk esa vkjaHk gqvk Fkk & ukud nso
MkW0 lfPpnkuan flUgk 499- xq:xksfoUn flag dk tUe dc gqvk Fkk & 26 fnlEcj 1666
474- Tk;izdk”k ukjk;.k dh iRuh dk uke Fkk & izHkkorh nsoh dks
475- Hkkjr NksMks+ vkanksyu ¼1942½ ds nkSjku mrjh fcgkj usiky 500- fcgkj esa blkbZ /keZ dk izpkj loZizFke fd;k & iknfj;ksa us
dh lhek ij fdlus Nkikekj la?k’kZ dk usr`ROk fd;k & t; jkseu dSFkksfyd
izdk”k ukjk;.k
476- Hkkjr NksMks+ vkanksyu ds nkSjku txryky pkS/kjh us dgk¡ ds
yksxksa dks izksRlkfgr fd;k fd os Fkkus dks tyk nsa vkSj njksxk
dks cksjs esa Mkydj unh esa Qsd a nas & lkj.k ftyk
477- Hkkjr NksMks+ vkanksyu ds nkSjku 12 vxLr 1942 dks Hkkxyiqj
dkjkxkj ys tkrs le; fdl Lora=rk lsukuh dks fo?kkfFk;ksa
us iqfyl ls NksM a k fy;k Fkk & ljLorh nsoh
478- ns”k ds fdl jkT; esa lcls igys tehankjh mUewyu dkuwu
cuk & fcgkj
479- Lora=rk ds mijkar fcgkj esa mxz Nk= vkanksyu dh “kq:vkr
dc gqbZ & 1955 esa

Important Bihar GK One Liner Questions | Daily Visit:- www.naukriaspirant.com Page 10 of 10

 fcgkj
lexz voyksdu
(BPSC lfgr fcgkj dh lHkh çfr;ksxh ijh{kkvksa gsrq leku :i ls mi;ksxh)

n`f"V ifCyds'kUl
641, izFke ry] MkW- eq[kthZ uxj] fnYyh&110009
nwjHkk"k% 011-47532596, 87501 87501
Website: www.drishtipublications.com
E-mail : [email protected]
'kh"kZd % fcgkj & lexz voyksdu
ys[kd % Vhe n`f"V

f}rh; laLdj.k& tqykbZ 2021

ewY; % ` 300

ISBN : 978-93-90955-95-4

izdk'kd
VDK Publications Pvt. Ltd.
(n`f"V ifCyds'kUl)
641] izFke ry]
MkW- eq[kthZ uxj]
fnYyh&110009

fofèkd ?kks"k.kk,¡
 bl iqLrd eas izdkf'kr lwpuk,¡] lekpkj] Kku ,oa rF; iwjh rjg ls lR;kfir fd;s x, gSaA fiQj Hkh] ;fn dksbZ
tkudkjh ;k rF; xyr izdkf'kr gks x;k gks rks izdk'kd] laiknd ;k eqnzd mlls fdlh O;fDr&fo'ks"k ;k laLFkk
dks igq¡ph {kfr ds fy;s f”kEesnkj ugha gSA
 ge fo'okl djrs gSa fd bl iqLrd esa Nih lkexzh ys[kdksa }kjk ekSfyd :i ls fy[kh xbZ gSA vxj dkWihjkbV
mYya?ku dk dksbZ ekeyk lkeus vkrk gS rks izdk'kd dks f”kEesnkj ugha Bgjk;k tk,xkA
 lHkh fooknksa dk fuiVkjk fnYyh U;kf;d {ks=k esa gksxkA
 © dkWihjkbV% VDK Publications Pvt. Ltd. (n`f"V ifCyds'kUl)] lokZfèkdkj lqjf{krA bl izdk'ku ds fdlh
Hkh va'k dk izdk'ku vFkok mi;ksx] izfrfyihdj.k] ,sls ;a=k esa HkaMkj.k ftlls bls iqu% izkIr fd;k tk ldrk
gks ;k LFkkukarj.k] fdlh Hkh :i esa ;k fdlh Hkh fofèk ls (bysDVªkWfud] ;kaf=kd] iQksVks&izfrfyfi] fjdkWfM±x ;k
fdlh vU; izdkj ls) izdk'kd dh iwokZuqefr ds fcuk ugha fd;k tk ldrkA
 ,e-ih- fizaVlZ] ch&220] isQ”k&2] uks,Mk (mÙkj izns'k) ls eqfnzrA
 nks 'kCn
fç; ikBdks]
tc ijh{kk dh ?kM+h u”knhd gks rc vkids ikl ikB~;&lkexzh ds pquko esa iz;ksx djus dh NwV ugha gksrhA ;g le; vkidks
bl ckr dh btk”kr ugha nsrk fd igys vki ,d ls vf/d iqLrdsa i<+sa vkSj varr% rS;kjh ds fy;s fdlh ,d iqLrd dk p;u djsaA
;g HkVdko vkidks fu.kkZ;d uqdlku igq¡pk ldrk gSA ,sls esa vko';d gS fd vki fdlh Hkjkslsean izdk'ku dh fdrkc pqusa ftldh
vè;;u lkexzh ij vki vk¡[k ew¡ndj Hkjkslk dj ldsaA blls vkidh ,dkxzrk Hkh Hkax ugha gksxh vkSj vki vklkuh ls fjoh”ku Hkh
dj ik,axsA ^n`f"V ifCyds'kUl* dh vc rd izdkf'kr lHkh iqLrdksa ij vki ikBdksa us tks xgjk fo'okl trk;k gS] izLrqr iqLrd
^fcgkj % lexz voyksdu* Hkh mlh Hkjksls ij [kjk mrjus dh ,d dksf'k'k gSA gesa vki ikBdksa ds bl vk'k; ds lSdM+ksa lans'k izkIr
gq, fd ge ^fcgkj yksd lsok vk;ksx* dh ijh{kk dks è;ku esa j[krs gq, fcgkj jkT; ij dsafnzr iqLrd dk izdk'ku djsaA blds ckn
gekjh Vhe us eghuksa bl ij dke fd;k rkfd ,d ijh{kksi;ksxh iqLrd rS;kj gks ldsA bl çdkj geus bl iqLrd dks çdkf'kr fd;kA
vkils ;g lk>k djrs gq, [kq'kh gks jgh gS fd dqN gh eghuksa esa bldh lkjh çfr;k¡ fcd xb± rFkk vc ge iqLrd dk f}rh; laLdj.k
çdkf'kr dj jgs gSaA vkids lq>koksa ds vkèkkj ij geus iqLrd esa vko';d ifjorZu dj fn;s gSaA
izkjafHkd ijh{kk dh vfuf'prrk ls vki ikBd Hkyh&Hkk¡fr ifjfpr gksaxs gh_ BPSC ds lanHkZ esa ;g pqukSrh vkSj Hkh l?ku gks
tkrh gSA bldh lcls cM+h otg gS izkjafHkd ijh{kk iz.kkyh esa fd;k x;k cnykoA oLrqr% fiNys dqN o"kks± ls fcgkj yksd lsok vk;ksx
us izkjafHkd ijh{kk ds cgqoSdfYid Lo:i esa ifjorZu ykrs gq, ,d iz'u dk lgh mÙkj pquus ds fy;s fn;s tk jgs dqy pkj fodYiksa
dh la[;k dks c<+kdj ik¡p dj fn;k gS vFkkZr~ igys tgk¡ ,d fodYi ds lgh gksus dh izkf;drk 25 izfr'kr gksrh Fkh ogha og vc
?kVdj 20 izfr'kr gks xbZ gSA fiQj vxj ik¡pok fodYi & mi;qZDr esa ls dksbZ ugha@mi;qZDr esa ls ,d ls vf/d & ns[ksa rks ;g u dsoy
Lo;a esa nks fodYi gSa cfYd bldh izÑfr Hkh dkiQh [kqyh gSA ,sls esa vxj vkidks fdlh iz'u dks ysdj ”kjk Hkh la'k; gqvk rks iwjh
laHkkouk gS fd vki xyr fodYi dk p;u dj cSBsaA blfy;s vko';d gS fd vki izkekf.kd ikB~;&lkexzh dk mi;ksx djsa ftlesa
ladYiukvksa ,oa rF;ksa dks ysdj dksbZ nqfo/k u gksA izLrqr iqLrd ,slk gh ,d iz;kl gS ftlesa vki rF;ksa dh izkekf.kdrk dks ysdj
,dne fu¯'pr jgsaA
vc vxj BPSC izkjafHkd ijh{kk esa iwNs tkus okys iz'uksa dk fo'ys"k.k djsa rks bldk ,d fu.kkZ;d fgLlk ^fcgkj jkT;* ls tqM+s
rF;ksa ls lac¼ gksrk gSA blesa fcgkj dk bfrgkl] fcgkj dh HkkSxksfyd fo'ks"krk,¡] fcgkj dh vkfFkZd xfrfof/;k¡] fcgkj dh laLÑfr
rFkk fcgkj ls lac¼ lelkef;d ?kVukØe bR;kfn tSls [kaM lfEefyr gksrs gSaA vxj bu [kaMksa ij Bhd idM+ cuk yh tk, rks yxHkx
35-40 iz'u vklkuh ls lgh fd;s tk ldrs gSa] fdarq vlyh pqukSrh bl foLr`r [kaM dks fuf'pr le;kof/ esa rS;kj djus dh gSA
izLrqr iqLrd ds ekè;e ls geus dksf'k'k dh gS fd vkids fy;s ;g pqukSrh Hkh vklku gks tk,A
iqLrd dh fo"k;&oLrq dh ckr djsa rks blesa fcgkj jkT; dk laiw.kZ bfrgkl rks gS gh] lkFk gh ijh{kk dh n`f"V ls vR;f/d
egÙoiw.kZ [kaMksa] tSls& ckS¼ ,oa tSu /eZ] ekS;Z dky] 'ksj'kkg lwjh] tutkrh; ,oa fdlku vkanksyu] 1857 dk fonzksg bR;kfn ij fo'ks"k
iQksdl fd;k x;k gSA lkFk gh bfrgkl dk [kaM bl izdkj rS;kj fd;k x;k gS fd u dsoy fcgkj cfYd laiw.kZ Hkkjrh; bfrgkl dh
rS;kjh lexzrk esa dh tk ldsA blh izdkj fcgkj esa izokfgr gksus okyh ufn;ksa] ioZr&iBkj] [kfut lalk/u rFkk oU;tho vHk;kj.;
lacaèkh lHkh egÙoiw.kZ rF;ksa dks iqLrd esa ladfyr fd;k x;k gSA blds vfrfjDr gekjh iwjh dksf'k'k jgh gS fd NksVs&NksVs fdarq
ijh{kksi;ksxh [kaMksa ij Hkh bruh lkexzh izLrqr dj nh tk, fd vkids fy;s dksbZ iz'u vifjfpr fdLe dk u jgsA blfy;s gh iqLrd
esa tux.kuk laca/h vk¡dM+ksa ds vykok jkT; ,oa dsanz ds ctV rFkk vkfFkZd losZ{k.k ds lHkh egÙoiw.kZ fcanqvksa dks 'kkfey fd;k x;k
gSA Hkkjr dh vkf/dkfjd tux.kuk ds egÙoiw.kZ vk¡dM+ksa dks i`Fkd :i ls ladfyr dj fn;k x;k gS rkfd rF;ksa dks ysdj dksbZ
nqfo/k u gksA bu fgLlksa dks Bhd ls rS;kj dj vki fuf'pr gh dqN vadksa dh c<+r izkIr dj ldsaxsA
iqLrd esa fcgkj jkT; ls tqM+h lelkef;d ?kVukvksa dk ladyu Hkh feysxk vr% blds fy;s vkidks vyx ls dqN rS;kj djus
dh ”k:jr ugha gSA lkFk gh] BPSC }kjk foxr o"kks± ds iwNs x, iz'uksa dks Hkh 'kkfey fd;k x;k gS rkfd ;fn dksbZ iz'u lh/s&lh/s
nqgjk fn;k tk, rks vki mls vklkuh ls gy dj ldsaA blds vfrfjDr fjoh”ku gsrq u, vH;kl iz'u Hkh fn;s x, gSaA gesa iwjk fo'okl
gS fd ;g vè;;u lkexzh vkidh liQyrk dh jkg vklku djsxhA
vc iqLrd vkids gkFkksa esa gSA vki i<+sa vkSj bldk ewY;kadu Hkh djsaA vkidh izfrfØ;k gesa vkSj csgrj djus ds fy;s izksRlkfgr
djrh gSA vki viuh izfrfØ;k csf>>d ‘8130392355’ uacj ij okV~l,i eSlst ds ekè;e ls ge rd igq¡pk ldrs gSaA

lkHkkj]
izèkku laiknd
n`f"V ifCyds'kUl
 vuqØe
[kaM&I
1. lkekU; ifjp;------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- 1
2. izkphu bfrgkl ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- 5
3. eè;dkyhu bfrgkl --------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- 70
4. vkèkqfud bfrgkl ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- 74
5. HkkSxksfyd fLFkfr o mPpkop--------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- 109
6. tyok;q ,oa e`nk------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- 112
7. viokg ra= ,oa flapkbZ---------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- 115
8. Ïf"k o i'kqikyu ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ 122
9. ou ,oa oU;tho vHk;kj.;--------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- 132
10. [kfut lalk/ku -------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- 143
11. vkS|ksxhdj.k ,oa fu;kstu----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- 148
12. ÅtkZ lalk/ku----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- 155
13. ifjogu ,oa lapkj ---------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- 165
14. fcgkj tux.kuk&2011---------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- 170
15. jktO;oLFkk ,oa iz'kklu-------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- 174
16. iapk;rh jkt O;oLFkk------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ 184
17. f'k{kk] LokLF; ,oa [ksydwn --------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- 188
18. i;ZVu---------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- 196
19. dyk ,oa laLÏfr------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ 202
20. iqjLdkj ,oa lEeku-------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- 212
21. izfl¼ O;fDrRo-------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- 217

[kaM&II
22. Hkkjr dh tux.kuk&2011----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- 229
23. fcgkj vk£Fkd losZ{k.k (2020-21) o fcgkj ctV (2021-22) fo'ys"k.k--------------------------------------------------------- 233
24. dsanzh; ctV (2021-22)---------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- 252
25. fcgkj lelkef;dh % ,d uT+kj esa----------------------------------------------------------------------------------------------------------- 259
26. BPSC izkjafHkd ijh{kk (foxr o"kks± ds iz'ui=)----------------------------------------------------------------------------------------- 272
 [kaM&I

1 lkekU; ifjp;
(General Introduction)

z jkT; dk uke & fcgkj] ,slk ekuk tkrk gS fd bl z jktdh; fpÉ & cksfèko`{k (nks LokfLrd ds chp
{ks=k esa ckS¼ eBksa (fogkjksa) dh fLFkr)
vfèkdrk ds dkj.k bl {ks=k dk z jktdh; Hkk"kk & fganh
uke fcgkj iM+kA mYys[kuh; gS fd z f}rh; jktdh; Hkk"kk & mnwZ
;g {ks=k izkphu le; esa ckS¼ èkeZ z jktdh; o`{k & ihiy
dk izeq[k dsanz jgk gSA z jktdh; i{kh & xkSjS;k
z jktdh; iq"i & xsank (eSjhxksYM)
z jkT; dh LFkkiuk (fcgkj & 22 ekpZ] 1912
z jktdh; eNyh & ekaxqj
fnol)
z jktdh; i'kq & cSy
z jkT; dh jktèkkuh & iVuk (izkphu le; esa z jkT; xhr & esjs Hkkjr ds daBgkj] rq>dks
ikVfyiq=k] iq"iiqj] dqlqeiqj rFkk 'kr~&'kr~ oanu fcgkj ---
v”khekckn blds vU; uke jgs z jkT; izkFkZuk & esjs jÝrkj is lwjt dh fdj.ksa jkt
gSaA) djsa ---

State Special 1
n`f"V ifCyds'kUl lkekU; ifjp;

z izFke efgyk eq[;ea=kh & jkcM+h nsoh z izFke foèkkuifj"kn & lbZn glu bZeke (Lora=krk ls iwo)Z ]
z izFke foèkkulHkk vè;{k & jken;kyq flag (Lora=krk ls iwoZ)] mi&lHkkifr ';kek izlkn flag (Lora=krk mijkar)
fcans'ojh izlkn oekZ (Lora=krk z iVuk mPp U;k;ky; ds & lj ,MoMZ eSuMZ Msl pSEIl pSesj
mijkar) izFke eq[; U;k;kèkh'k (ekpZ 1916)] eueksgu vxzoky
z izFke foèkkulHkk mikè;{k & vCnqy ckjh (Lora=krk ls iwoZ)] (Lora=krk mijkar)
nso'kj.k flag (Lora=krk mijkar) z izFke funZyh; eq[;ea=kh & egkek;k izlkn flUgk
z foèkkulHkk esa izFke foi{k & ,l- ds- ckxs z izFke fganh lekpkj i=k & fcgkj caèkq
ds usrk z izFke fganh fiQYe & dy gekjk gS
z izFke foèkkuifj"kn & lj okYVu eksM+s (1921)] z izFke Hkkstiqjh fiQYe & gs xaxk eS;k rksgs fi;jh p<+Scks
lHkkifr MkW- lfPpnkuan flUgk (tqykbZ
z izFke eSfFkyh fiQYe & dU;knku
1921&uoacj 1922)] jktho jatu
z izFke nwjn'kZu izlkj.k dsanz & eq”kÝiQjiqj (1979)
izlkn (Lora=krk mijkar)
vH;kl iz'u
1. fcgkj dh LFkkiuk dc dh xbZ Fkh\ 6. fuEufyf[kr esa ls fdl jkT; dks dsanz ljdkj }kjk ^fo'ks"k Js.kh
(a) 1911 (b) 1912 ntkZ* (SCS) dHkh iznku ugha fd;k x;k\
(c) 1913 (d) 1914 (a) fcgkj (b) flfDde
(e) mi;qZDr
esa ls dksbZ ugha@mi;qZDr esa ls ,d ls vfèkd (c) fgekpy izns'k (d) tEew vkSj d'ehj
66oha] B.P.S.C. (Pre)
(e) mi;qZDr esa ls dksbZ ugha@mi;qZDr esa ls ,d ls vf/d
2. fcgkj ds izFke eq[;ea=kh dkSu Fks\ 65oha] B.P.S.C (Pre)
(a) JhÑ".k flag (b) lR;iky efyd
7. Hkkjrh; tux.kuk] 2011 ds vuqlkj] fcgkj jkT; esa fyaxkuqikr D;k gS\
(c) uhrh'k dqekj (d) jkcM+h nsoh (a) 893 (b) 916
(e) mi;qZDr esa ls dksbZ ugha@mi;qZDr esa ls ,d ls vfèkd (c) 918 (d) 925
66oha] B.P.S.C. (Pre) mijksDr esa ls dksbZ ugha@mijksDr esa ls ,d ls vf/d
(e)
3. 21 flracj] 2020 dks ohfM;ks lEesyu }kjk fdl jkT; esa ^?kj rd 64oha] B.P.S.C (Pre)
iQkbcj* ;kstuk izkjaHk dh xbZ\ 8. tqykbZ 2018 rd iVuk f”kyk fcgkj ds fdrus f”kyksa ls lhekc¼ Fkk\
(a) mÙkj izns'k (b) eè; izns'k (a) 7 (b) 8
(c) fcgkj (d) dukZVd (c) 9 (d) 10
(e) mi;qZDr esa ls dksbZ ugha@mi;qZDr esa ls ,d ls vfèkd (e)mijksDr esa ls dksbZ ugha@mijksDr esa ls ,d ls vf/d
66oha] B.P.S.C. (Pre) 64oha] B.P.S.C (Pre)
4. fcgkj jkT; esa xaxk ds fdukjs fLFkr f”kyksa dh la[;k gSµ 9. Hkkjr ds jkT;ksa esa ls fuEure lk{kjrk nj (2011 tux.kuk) dh
(a) 21 (b) 17 n`f"V ls fcgkj dk LFkku gS\
(c) 12 (d) 6 (a) izFke (b) f}rh;
mi;qZDr esa ls dksbZ ugha@mi;qZDr esa ls ,d ls vf/d
(e) (c) r`rh; (d) prqFkZ
65oha] B.P.S.C (Pre) (e) mijksDr esa ls dksbZ ugha@mijksDr esa ls ,d ls vf/d
5. ^fcgkj fnol* dk D;k egÙo gS] tks gj lky 22 ekpZ dks euk;k 64oha] B.P.S.C (Pre)
tkrk gS\ 10. Hkkjrh; tux.kuk] 2011 ds vuqlkj iq#"kksa ,oa fL=k;ksa nksuksa esa izfr'kr
(a) bl fnu jkT; iquxZBu vk;ksx us fcgkj dk fuekZ.k fd;k lk{kjrk fdl jkT; dh U;wure gS\
(b) fcgkj dks 1873 esa bl fnu la;qDr izkar ls ckgj fd;k x;k Fkk (a) v#.kkpy izns'k (b) vka/z izns'k
(c) 1912 esa fcgkj ds caxky izslhMsalh ls vyx gksus dks ;kn (c) fcgkj (d) tEew ,oa d'ehj
djus ds fy;s (e) mijksDr esa ls dksbZ ugha@mijksDr esa ls ,d ls vf/d
(d) 12oha 'krkCnh esa eqfLye 'kkldksa }kjk fcgkj ds ukedj.k dk 63oha] B.P.S.C (Pre)
t'u eukus ds fy;s mÙkjekyk
(e) mi;qZDr esa ls dksbZ ugha@mi;qZDr esa ls ,d ls vf/d 1. (b) 2. (a) 3. (c) 4. (c) 5. (c)
65oha] B.P.S.C (Pre) 6. (a) 7. (c) 8. (c) 9. (a) 10. (c)

4 State Special
 izkphu bfrgkl fcgkj % lexz voyksdu

2 izkphu bfrgkl
(Ancient History)

fcgkj ds ,sfrgkfld ifjp; dks fuEufyf[kr 'kh"kZdksa ds varxZr fla/kq ?kkVh lH;rk (Indus Valley Civilization)
fn;s x, rF;ksa ds vkèkkj ij izkIr fd;k tk ldrk gS&
Hkwfedk
iqjkik"kk.k dky (Paleolithic Age) o"kks± iqjkuh flaèkq ?kkVh lH;rk chloha lnh ds f}rh; n'kd rd
z bl dky ds izeq[k iqjkrkfÙod vo'ks"k eq[;r% nf{k.kh fcgkj ls ,d xqeuke lH;rk Fkh vFkkZr~ yksx bl lH;rk ds ckjs eas vifjfpr
izkIr gq, gSAa blesa iRFkj dh dqYgkM+h] pkdw] [kqjpuh rFkk mRdh.kZd FksA fo}kuksa dh èkkj.kk Fkh fd floaQnj ds vkØe.k (326 bZ-iw-) ds
([kwihZ) vkfn gSaA iwoZ Hkkjr esa dksbZ lH;rk gh ugha FkhA chloha lnh ds r`rh; n'kd esa
z ;s vo'ks"k eq[;r% x;k dh tsfB;u o isekj ?kkVh] eqaxsj ds Hkhe nks iqjkrÙo'kkfL=k;ksa&n;kjke lkguh rFkk jk[kkynkl cuthZ us gM+Iik
rFkk eksgutksnM+ks ds izkphu LFkyksa ls iqjkoLrq,¡ izkIr dj ;g fl¼ dj
ckaèk o iSljk] Hkkxyiqj ds jktiks[kj o ekyhtksj] if'peh paikj.k
fn;k fd floaQnj ds vkØe.k ds iwoZ Hkh ,d lH;rk Fkh] tks viuh
ds ckYehfd uxj rFkk ukyank {ks=k ls izkIr gq, gSaA blds vfrfjDr
ledkyhu lH;rkvksa esa lcls fodflr FkhA
x;k f”kys dh 'ksj?kkVh esa izkxSfrgkfld ekuo ds pV~Vkuh vkokl
dkykarj esa lj tkWu ek'kZy] ekèko Lo:i oRl] ds-,u- nhf{kr]
ds nks lk{; Hkh feys gSaA
vusZLV eSds] vkWjsy LVsbu] veykuan ?kks"k] ts-ih- tks'kh vkfn fo}kukas
eè;ik"kk.k dky (Mesolithic Age) us mR[kuu djds egÙoiw.kZ lkefxz;k¡ izkIr dhA mR[kuu ls izkIr vo'ks"kksa
bl dky ds lk{;ksa ds varxZr eqaxsj f”kys ls NksVs vkdkj ds ds vkèkkj ij bl iwjh lH;rk dks ^flaèkq ?kkVh lH;rk*] vFkok blds
iRFkj&fufeZr rs”k gfFk;kj rFkk uksd okys vkS”kkj feys gSaA eq[; LFky gM+Iik ds uke ij ^gM+Iik lH;rk* dgk tkrk gSA
ukedj.k
uoik"kk.k dky (Neolithic Age) flaèkq ?kkVh lH;rk dk {ks=k vR;ar O;kid FkkA vkjaHk esa gM+Iik
bl dky ds lk{;ksa ds varxZr iRFkj ds lw{e vkS”kkjksa ds lkFk&lkFk vkSj eksgutksnM+ks dh [kqnkbZ ls bl lH;rk ds izek.k feys gSa vr%
gM~Mh fufeZr midj.k izeq[k ga]S tks fpjkan (lkj.k)] eusj (iVuk)] pspj fo}kuksa us bls flaèkq ?kkVh lH;rk dk uke fn;kA D;ksafd ;s {ks=k flaèkq
o dqrqciqj (oS'kkyh)] rkjkMhg (x;k) rFkk lsuqvkj (jksgrkl) ls feys vkSj mldh lgk;d ufn;ksa ds {ks=k esa vkrs gSa] ij ckn esa yksFky]
gSaA buesa fpjkan gM~Mh ds midj.kksa ds fy;s iwjs ns'k esa fo[;kr gSA dkyhcaxk] cukoyh] jaxiqj vkfn {ks=kksa esa Hkh bl lH;rk ds vo'ks"k
feys tks flaèkq vkSj mldh lgk;d ufn;ksa ds {ks=k ls ckgj FksA vr%
rkezik"kk.k dky (Chalcolithic Age) bfrgkldkj bl lH;rk dk çFke Kkr ,oa izeq[k dsaæ gM+Iik gksus ds
bl dky ds lk{; fpjkan (lkj.k)] lksuiqj (csykxat iz[kaM] dkj.k bl lH;rk dks ^gM+Iik dh lH;rk* uke nsuk mfpr ekurs gSaA
x;k)] eusj (iVuk)] pspj (oS'kkyh)] jktxhj (ukyank)] lsuqvkj flaèkq ?kkVh lH;rk dk HkkSxksfyd foLrkj
(jksgrkl) rFkk vksfj;e (Hkkxyiqj) ls feys gSaA buesa dkys ,oa yky
e`n~HkkaM izeq[k gSa] tks lkekU;r% 1000 bZ-iw- ls 900 bZ-iw- rd ds ekus ekaMk
tkrs gSaA tEew&d'ehj (mÙkjh lhek)

ykSg ;qx (Iron Age) lqRdkxsaMksj vkyexhjiqj

lSaèko lH;rk
z bl dky ds nkSjku ekuoh; cfLr;ksa ds mÙkj fcgkj {ks=k esa LFkkfir cywfpLrku mÙkj çns'k
gksus ds ladsr feyrs gSaA bl dky ds varxZr yksgs dk mi;ksx (if'peh lhek) (iwohZ lhek)
eq[;r% vkS”kkj cukus ds fy;s gksrk FkkA nSekckn
z bl dky ds nwljs pj.k dks lkekU;r% mÙkjh dkys pedhys e`nH~ kkaMksa egkjk"Vª (nf{k.kh lhek)
ls tkuk tkrk gS] ftlds lk{; cDlj o fpjkan ls feys gSaA z flaèkq ?kkVh lH;rk dkaL;;qxhu lH;rk Fkh] ftldk mn~Hko rkezik"kk.k
z bl dky esa Ñf"k dk;ks± esa yksgs dk iz;ksx 'kq: gksus yxk Fkk] dky esa Hkkjr ds if'peh {ks=k esa gqvk Fkk vkSj bldk foLrkj Hkkjr
lkFk gh uxjhdj.k dh 'kq#vkr Hkh gks xbZ FkhA ds vykok ikfdLrku rFkk viQxkfuLrku ds dqN {ks=kksa esa Hkh FkkA

State Special 5
 n`f"V ifCyds'kUl eè;dkyhu bfrgkl

3 eè;dkyhu bfrgkl
(Medieval History)

fcgkj ds eè;dkyhu bfrgkl ds varxZr ge yxHkx 12oha lnh z 1394 bZ- esa [+oktk tgk¡ fcgkj dk lwcsnkj fu;qDr (lqYrku
ds eè; ls ysdj 17oha lnh ds eè; rd dh ?kVukvksa dks 'kkfey ukfl#íhu egewn }kjk) gqvkA
djrs gSaA bldk vkjaHk fcgkj esa rqdks± ds vkxeu ls gksrk gS] tcfd
'ksj'kkg lwjh (Shershah Suri)
var ;wjksfi;u ds vkxeu lsA
z ;g rRdkyhu lgljke (lklkjke) ds tkxhjnkj glu [+kk¡ lwj
lYrurdky esa fcgkj (Bihar in Sultanate Period) dk iq=k FkkA
z fcgkj dks thrus okyk izFke eqfLye fotsrk cf[r;kj f[kyth z 'ksj'kkg dk cpiu dk uke iQkjhn [+kk¡ FkkA
dks ekuk tkrk gSA oLrqr% mlus 12oha lnh ds var rFkk 13oha z iQjhn [+kk¡ us ryokj ls ,d 'ksj dks ekj Mkyk Fkk mldh bl
lnh ds izkjaHk ds eè; fcgkj ij vkØe.k fd;k FkkA cgknqjh ls izlUu gksdj fcgkj ds viQxku 'kkld lqYrku eqgEen
z bfrgkldkjksa ds vuqlkj cf[r;kj f[kyth us vksnariqjh rFkk ukyank cgkj [+kk¡ yksgkuh us mUgsa 'ksj [+kk¡ dh mikfèk iznku dhA
fo'ofo|ky; dk fouk'k fd;kA cf[r;kj f[kyth ds le; fcgkj z 1534 bZ- esa 'ksj'kkg us lwjtx<+k ds ;q¼ esa caxky dh lsuk dks gjk;kA
'kjhiQ rqdZ 'kklu dk izeq[k dsaæ FkkA
z 26 twu] 1539 dks blus pkSlk (cDlj) ds ;q¼ esa eqxy 'kkld
z cf[r;kjiqj 'kgj dk laLFkkid cf[r;kj f[kyth dks gh ekuk
gqek;w¡ dks gjk;kA
tkrk gSA blus Lo;a }kjk foftr rRdkyhu izns'kksa dh jktèkkuh
y[kukSrh (y{e.koVh) dks cuk;k FkkA z 'ksj [+kk¡ pkSlk dh yM+kbZ esa fot; izkIr djus ds ckn ^'ksj'kkg*
z cf[r;kj f[kyth us fefFkyk {ks=k ds dukZV oa'kh; 'kkld ujflagnso dh mikfèk èkkj.k dj flagklu ij fojkteku gqvkA
rFkk t;uxj ds xqIr 'kkldksa dks Hkh viuh vèkhurk Lohdkj djkbZA z pkSlk esa ijkftr gksus ds ,d o"kZ ckn gh gqek;w¡ }kjk 1540 bZ- esa
z cf[r;kj f[kyth dh gR;k mlds gh vfèkdkjh vyhenkZu f[kyth dUukSt ;k fcyxzke ds fudV fiQj ,d ;q¼ ds fy;s 'ksj'kkg
us dh FkhA dks yydkjk x;kA bls fcyxzke ds ;q¼ (17 ebZ] 1540 bZ-) ds
z 1225 bZ- esa bYrqrfe'k us fcgkj 'kjhiQ rFkk ck<+ (Barh) ij uke ls tkurs gSa] blesa 'ksj'kkg dks fot; izkIr gqbZA
vfèkdkj fd;kA bl nkSjku mlus jktegy dh igkfM+;ksa esa z 10 twu] 1540 dks vkxjk esa fofèkor :i ls 'ksj'kkg dk
fglkeqíhu bokt dks gjk;kA jkT;kfHk"ksd gqvkA
z ^efyd vykmíhu tkuh* dks bYrqrfe'k us fcgkj esa viuk izFke z 'ksj'kkg us vius 'kkludky esa iVuk dk nqxZ cuok;k vkSj bl
lwcsnkj fu;qDr fd;k FkkA uxj dks iqu% 1541 bZ- esa fcgkj dh jktèkkuh cuk;kA
z 1229–30 bZ- esa fcgkj rFkk caxky dks iqu% foHkkftr dj fn;kA z ^rkjh[+ks nkÅnh*] ftldh jpuk vCnqYykg us dh gS] ds vuqlkj
mYys[kuh; gS fd efyd tkuh ds ckn bYrqrfe'k ds iq=k ukfl#íhu 'ksj'kkg us iVuk dks jktèkkuh cukus ds lkFk gh ;gk¡ nqxZ dk Hkh
egewn us voèk] fcgkj rFkk y[kukSrh (caxky) dks ,d dj fn;k FkkA fuekZ.k djok;kA
z lSiqQíhu ,scd ,oa rqxku [+kk¡ Hkh bYrqrfe'k ds }kjk gh fcgkj ds
z 'ksj'kkg dk edcjk lklkjke esa fLFkr gSA ftlds fuekZ.k dk;Z
lwcsnkj cusA
dk vkjaHk Lo;a 'ksj'kkg us] tcfd iwjk bLyke 'kkg us djok;k FkkA
z X+k;klqíhu rqxyd us 1324 bZ- esa caxky vfHk;ku ls okilh ds
nkSjku dukZV oa'k ds vafre 'kkld gfjflag nso dks gjk;kA z 'ksj'kkg }kjk lqyseku djkjkuh dks fcgkj ds lwcsnkj (eqDrk) dk
z eksgEen fcu rqxyd ds le; fcgkj dk lwcsnkj@izkarifr eTnqy in iznku fd;k x;k FkkA
eqYd FkkA z 'ksj'kkg }kjk lwjoa'k dh LFkkiuk dh xbZ rFkk ns'k esa Mkd&izFkk
z ,slk ekuk tkrk gS fd fiQjks”k'kkg rqxyd us jktx`g (jktxhj) dk izpyu mUgksaus gh vkjaHk fd;k
ds tSu eafnjksa dks nku fn;k FkkA z 'ksj'kkg lwjh ,d nwjn'khZ ,oa dq'ky iz'kkld FkkA mlus vius
z rqxyd dky esa fcgkj dh jktèkkuh fcgkj 'kjhiQ FkhA bl le; 'kkludky esa ,d csgn fo'kky ^xzSaM Vaªd jksM* dk fuekZ.k
dk izeq[k iz'kkld efyd bczkfge (efyd c;k) dks ekuk tkrk djokdj ;krk;kr dh O;oLFkk lqxe dh FkhA blls os nf{k.k
gS] ftldk edcjk fcgkj 'kjhiQ esa fLFkr gSA Hkkjr dks mÙkj Hkkjr ls tksM+uk pkgrs FksA

70 State Special
 n`f"V ifCyds'kUl vk/kqfud bfrgkl

4 vkèkqfud bfrgkl
(Modern History)

Hkwfedk (Introduction) z fcgkj esa Msfu'k O;kikfj;ksa dk vkxeu% loZizFke fcgkj ds

chrh gqbZ ?kVukvksa dk fyf[kr ,oa izkekf.kd fooj.k gh bfrgkl iVuk esa Msfu'k iSQDVjh dh LFkkiuk 1774–75 bZ- esa gqbZA ;s
dgykrk gSA fcgkj esa vkèkqfud bfrgkl dk dkyØe lkekU;r% ;wjksih; eq[;r% 'kksjs dk O;kikj djrs Fks] ckn esa fczfV'k daiuh ls erHksn
O;kikfj;ksa ds vkxeu ls ekuk tkrk gSA pw¡fd ;wjksih; O;kikfj;ksa us Hkkjr gksus ds i'pkr~ buds O;kikfjd iSQDVjh ,oa LFky ”kCr gks x,A
vkxeu ds Øe esa fcgkj dk Hkh pDdj yxk;k rFkk fcgkj ds lkFk z fcgkj esa vaxzs”kh bZLV bafM;k daiuh dk vkxeu% igyh ckj
varjkZ"Vªh; Lrj ij O;kikj dks liQy cuk;kA blh Øe esa vkxs c<+rs iVuk esa vaxzs”kh bZLV bafM;k daiuh ds izeq[k ds :i esa 1664
gq, fofHkUu ;wjksih; jk"Vªksa us fcgkj esa vusd iSQDVfj;k¡ LFkkfir dhaA bZ- esa tkWc pkjukWd dks fu;qDr fd;k x;k] tks 1680–81 bZ- rd
varrksxRok] fcgkj dh jktuhfr esa gLr{ksi dj 'kklu lapkyu gsrq bl in ij jgkA 1691 bZ- esa iVuk ds xqy”kkj ckx esa vaxzs”kh
losZlokZ cusA rRi'pkr~ fcgkj ds yksxksa esa Hkh jk"Vªoknh Hkkouk mtkxj bZLV bafM;k daiuh dk LFkk;h eky xksnke LFkkfir gqvkA Iyklh
gqbZ rFkk Lora=k jkT; dh ekax mBus yxh] ftldk vkxs pydj Lora=k dh yM+kbZ (23 twu] 1757 bZ-) ,oa cDlj ds ;q¼ (22 vDrwcj]
fcgkj jkT; ds :i esa xBu gqvkA 1764 bZ-) esa vaxzs”kksa ds foftr gksus ds i'pkr~ fcgkj iw.kZ :i
ls vaxzs”kh 'kklu ds vèkhu gks x;k] ftldh iqf"V bykgkckn dh
vkèkqfud fcgkj esa ;wjksih; O;kikfj;ksa ds vkxeu dk Øe lafèk (12 vxLr] 1765 bZ-) ls gqbZA bl lafèk ds rgr vaxzs”kh
bZLV bafM;k daiuh dks lfEefyr :i ls fcgkj] caxky rFkk mM+hlk
iqrZxkyh Mp izQk¡lhlh Msfu'k vaxzs”kh bZLV dh nhokuh izkIr gks xbZA bl lafèk esa eq[; :i ls ijkftr i{k
bafM;k daiuh dk usr`Ro eqxy lezkV 'kkgvkye f}rh; us fd;k tcfd foftr
i{k dk usr`Ro bZLV bafM;k daiuh ds izèkku jkWcVZ Dykbo us fd;kA
z fcgkj esa iqrZxkyh O;kikfj;ksa dk vkxeu% loZizFke fcgkj esa
z vaxzs”kh bZLV bafM;k daiuh ds fo#¼ fcgkj esa fofHkUu foæksg%
iqrZxkyh O;kikjh vk, tks caxky ds gqxyh esa LFkkfir O;kikfjd
,d rjiQ tgk¡ vke tuksa ds izfr eqxyksa ,oa ejkBksa rFkk LFkkuh;
dsaæ ls uko ds ekè;e ls iVuk vk;k&tk;k djrs FksA iqrZxkfy;ksa
”kehankjksa dh uhfr;k¡ 'kks"k.kijd ,oa neukRed :i fy;s gq, Fkha
}kjk fu;kZfrr oLrqvksa esa eq[;r% phuh feV~Vh ds crZu rFkk fofHkUu
rks nwljh rjiQ vaxzs”kh daiuh Lo&ykHk dks è;ku esa j[kdj
izdkj ds elkys Fks tcfd vk;kfrr oLrqvksa esa eq[; :i ls lwrh
tutkfr;ks]a fdlkuksa ,oa Jfedksa ds izfr dBksjrkiwod
Z fu;e&dkuwu
oL=k ,oa vU; izdkj ds oL=k gksrs FksA
ykxw djus ij MVk jgkA vr% bu lHkh oxks± us vius&vius vfèkdkj
z fcgkj esa Mp O;kikfj;ksa dk vkxeu% Mpksa us loZizFke 1632
dh izkfIr gsrq le;&le; ij fofHkUu izdkj ls foæksg fd;kA
bZ- esa orZeku iVuk dkWyst ds mÙkjh Hkkx esa fLFkr bekjr esa izFke
Mp iSQDVjh dh LFkkiuk dh FkhA Mpksa dk vfèkdka'k #>ku 'kksjs fcgkj esa tutkrh; vkanksyu (Tribal Movement in Bihar)
ds O;kikj dh rjiQ FkkA blosQ vykok phuh] viQhe ,oa lwrh z 19oha 'krkCnh esa fcgkj ds tutkrh; cgqy bykdksa (orZeku
oL=k ds O;kikj esa Hkh budh dkiQh vfHk#fp jghA >kj[kaM) eas fczfV'k ljdkj rFkk buds }kjk fu;qDr ,tsVa ks]a O;kikfj;ks]a
z lfEefyr :i ls fcgkj] caxky ,oa mM+hlk esa O;kikj djus gsrq egktuksa ds f[kykiQ vusd l'kL=k foæksg ns[kus dks feysA
Mp izèkku ukfFk;l oSxMsau c:d us eqxy lezkV vkSjax”ksc ls z bu foæksgksa ds ewy esa tkus ij dbZ dkj.k n`f"Vxr gksrs gSa] ftlds
1662 bZ- esa ,d iQjeku izkIr fd;kA pyrs bUgsa foæksg djus ij etcwj gksuk iM+kA
z fcgkj esa Úk¡lhlh O;kikfj;ksa dk vkxeu% fcgkj esa Úk¡lhlh z vkfnoklh thou i¼fr esa ou rFkk ouksit dk dkiQh egÙo FkkA
daiuh dk vfLrRo iVuk esa 1734 bZ- esa eky xksnke dh LFkkiuk ;g muds vkfFkZd miktZu dk eq[; vkèkkj FkkA bl rjg fczfV'k
ls ekuk tkrk gSA budk eq[; mn~ns'; fcgkj ls 'kksjk izkIr djds ljdkj }kjk tc ouksa dks ljdkjh laifÙk ?kksf"kr fd;k x;k rks
vius O;kikj dks mUur Lo:i esa LFkkfir djuk FkkA ;g vkfnokfl;ksa ds ikjaifjd vfèkdkjksa ij dqBkjk?kkr FkkA
z Úk¡lhlh daiuh dk izeq[k ,e- tha;kykW caxky NksM+dj 2 ebZ] z Hkw&jktLo dh uohu i¼fr ls egktuh O;oLFkk dks c<+kok feyk
1757 bZ- dks fcgkj ds Hkkxyiqj rFkk 3 twu] 1757 bZ- dks iVuk rFkk ½.k ds dqpØ esa iQ¡ldj vkfnoklh viuh gh ”kehu ls
igq¡pkA csn[ky fd;s tkus yxsA

74 State Special
 HkkSxksfyd fLFkfr o mPpkop fcgkj % lexz voyksdu

5 HkkSxksfyd fLFkfr o mPpkop

(Geographical Location and Relief)

Hkwfedk (Introduction) foaè;u lewg dh pV~Vkusa

z bl lewg dh pV~Vkusa lksu unh ds mÙkj esa fLFkr jksgrkl rFkk
fdlh Hkh jkT; ds HkkSxksfyd ifjn`'; ds ckjs esa tkuus ds fy;s
mldh HkkSxksfyd fLFkfr o mPpkop tkuuk vko';d gksrk gSA bl lanHkZ dSewj f”kys esa ikbZ tkrh gSaA bu pV~Vkuksa ls lhesaV m|ksx ds fy;s
pwuk&iRFkj rFkk xaèkd fuekZ.k ds fy;s ik;jkbV feyrk gSA
esa fcgkj dh HkkSxksfyd fLFkfr o mPPkkop esa dkiQh fofoèkrk ikbZ
z ckyw&iRFkj] DokVZ”kkbV] MksyksekbV] pwuk iRFkj vkfn bl lewg
tkrh gSA buesa ioZr] iBkj] eSnku vkSj vU; HkkSxksfyd mPpkop feydj
dh pV~Vkusa gSaA
fcgkj dh HkkSxksfyd lajpuk dks ,d fo'ks"k :i iznku djrs gSaA
z bl lewg dh pV~Vkuksa dk iz;ksx lklkjke] vkxjk] fnYyh rFkk

fcgkj dh HkkSxksfyd fLFkfr t;iqj esa fufeZr ,sfrgkfld Lekjdksa rFkk lkjukFk] lk¡ph ds ckS¼
(Geographical Location of Bihar) Lrwiksa esa fd;k x;k gSA
z fcgkj Hkkjr ds mÙkj&iwohZ {ks=k esa fLFkr ,d Hkw&vkosf"Br jkT; Vf'kZ;jh pV~Vkusa
gSA blds mÙkj esa usiky] nf{k.k esa >kj[kaM] iwoZ esa if'pe caxky Vf'kZ;jh ;qx dh pV~Vkusa if'peh paikj.k ds mÙkj&if'peh
Hkkx&jkeuxj nwu rFkk lkses'oj Js.kh esa ikbZ tkrh gSaA
rFkk if'pe esa mÙkj izns'k fLFkr gSA
z fcgkj jkT; dk HkkSXkksfyd foLrkj 24°20'10'' mÙkjh v{kka'k ls DokVuZjh pV~Vkusa
27°31'15'' mÙkjh v{kka'k rFkk 83°19'50'' iwohZ ns'kkarj ls z bu pV~Vkuksa dk fuekZ.k IyhLVkslhu dky esa gqvk gSA ;s pV~Vkusa

88°17'40'' iwohZ ns'kkarj ds eè; gSA

tyks<+] ckyw&ctjh] ckyw&iRFkj] dkaXyksejsV vkfn }kjk fufeZr gSaA
z bu pV~Vkuksa dk fu{ksi f'kokfyd ds mRFkku ds i'pkr~ blds
z bldk lai.w kZ {ks=kiQy 94,163 oxZ fdeh- gS] ftlesa xzkeh.k {ks=kiQy
nf{k.k esa fLFkr flaèkq&xaxk nzks.kh esa gqvk gSA
92,257.51 oxZ fdeh- rFkk 'kgjh {ks=kiQy 1905.49 oxZ fdeh- gSA
z ufn;ksa }kjk bl fu{ksi.k ds dkj.k ;gk¡ ean <ky okys fo'kky
;g Hkkjr ds dqy {ks=kiQy dk yxHkx 2.86% gSA
eSnku dk fuekZ.k gqvk gS] ftls ^fcgkj dk eSnku* dgk tkrk gSA
z fcgkj dh mÙkj ls nf{k.k rd vfèkdre yackbZ 345 fdeh- rFkk z laiw.kZ fcgkj ds eSnkuh Hkkxksa esa tyks<+ dh xgjkbZ ,dleku ugha
iwjc ls if'pe rd vfèkdre pkSM+kbZ 483 fdeh- gSA ikbZ tkrh gSA xaxk ds nf{k.kh Hkkx esa tyks<+ dh xgjkbZ igkfM+;ksa
z leqnz rV ls fcgkj dh nwjh yxHkx 200 fdeh- gSA leqnz ry ls ds fudV vis{kkÑr de ikbZ tkrh gS] tcfd if'pe dh vksj
bl jkT; dh mQ¡pkbZ 173 iQhV gS rFkk ;g xaxk&gqxyh unh ekxZ c<+us ij bldh xgjkbZ c<+rh gSA
}kjk leqnz ls tqM+k gSA z xaxk ds nf{k.kh Hkkx esa lcls xgjs tyks<+ csflu cDlj rFkk
eksdkek ds chp ik, tkrs gSaA
HkwxfHkZd lajpuk (Geological Structure)
z vkjk] Mqejk¡o] fcgVk rFkk iquiqu dks vxj ,d dkYifud js[kk
fcgkj dh HkwxfHkZd lajpuk ds vè;;u gsrq fofHkUu ;qx esa fufeZr ls feyk;k tk, rks blds lekukarj fLFkr fgat js[kk ds lehi
pV~Vkuksa dk iz;ksx fd;k tkrk gSA tyks<+ dh xgjkbZ ,dk,d 300-350 ehVj ls c<+dj 700 ehVj
fcgkj esa ikbZ tkus okyh pV~Vkuksa dks 4 izeq[k lajpukRed lewgksa rd gks tkrh gSA
esa j[kk tkrk gS& 1. èkkjokM+ pV~Vkusa] 2. foaè;u lewg dh pV~Vkusa] z eq”kÝiQjiqj rFkk lkj.k ds eè; tyks<+ csflu dh vfèkdre xgjkbZ
3. Vf'kZ;jh pV~Vkusa] 4. DokVuZjh pV~Vkusa 1000 ls 2500 ehVj ds chp ikbZ tkrh gSA
èkkjokM+ pV~Vkusa fcgkj esa izkÑfrd mPpkop (Natural Relief in Bihar)
z izh&dSafcz;u ;qx esa fufeZr ;s pV~Vkusa fcgkj ds nf{k.k&iwohZ Hkkx] mPpkop ds vkèkkj ij fcgkj dks 3 Hkkxksa esa foHkkftr fd;k
eqaxsj esa fLFkr [kM+xiqj dh igkM+h] teqbZ] uoknk] jktxhj vkfn tkrk gS&
LFkkuksa ij ikbZ tkrh gSaA 1. f'kokfyd ioZr Js.kh ,oa rjkbZ {ks=k
z LysV] DokVZ”kkbV vkfn èkkjokM+ lewg dh pV~Vkusa gSaA 2. fcgkj dk eSnku 3. nf{k.k dk iBkj

State Special 109

 n`f"V ifCyds'kUl tyok;q ,oa e`nk

6 tyok;q ,oa e`nk

(Climate and Soil)

Hkwfedk (Introduction) z bl jkT; esa ekulwu izR;korZu dk dky eè; vDrwcj ls uoacj
fdlh Hkh LFkku ds okrkoj.k dh nh?kZdkfyd fLFkfr tyok;q rd gksrk gSA
dgykrh gSA fcgkj dh tyok;q esa Hkh vU; jkT;ksa dh rjg {ks=kh; 'khr ½rq (uoacj ls iQjojh rd)
[Winter season (November to February)]
fofoèkrk fn[kkbZ nsrh gSA ,d gh le; esa fcgkj ds oqQN {ks=k tyIykfor
jgrs gSa tcfd nwljh rjiQ lw[kk dk izdksi jgrk gSA bl izdkj dh z bl ½rq esa Hkweè;lkxjh; {ks=k esa mRiUu gksus okys pØokrh;
fofoèkrk tyok;q }kjk fuèkkZfjr gksrh gS] ftldk Li"V izHkko ;gk¡ dh rwiQkuksa ls >a>kokrh; o"kkZ gksrh gSA
e`nk ij Hkh iM+rk gSA z ;g o"kkZ jch dh iQly ds fy;s ykHknk;d ekuh tkrh gSA
z fcgkj esa 'khr ½rq dk lokZfèkd BaMk eghuk tuojh dk gksrk
tyok;q (Climate) gSA bl le; vkSlr U;wure rkieku 7.5º lsaVhxzsM ds vkl&ikl
z fcgkj esa ekulwuh izdkj dh tyok;q ikbZ tkrh gSA vius v{kka'kh; jgrk gSA
foLrkj ds vkèkkj ij ;g miks".k tyok;q {ks=k ds varxZr vkrk gSA e`nk@feV~Vh (Soil)
z ;gk¡ dh tyok;q esa egk}hih; y{k.k ik, tkrs gSaA
fcgkj ljdkj ds Ñf"k vuqlèa kku foHkkx ds }kjk HkkSfrd] jklk;fud
z blds iwohZ Hkkx esa vknzZ rFkk if'peh Hkkx esa v¼Z'kq"d tyok;q rFkk lajpukRed fo'ks"krkvksa ds vkèkkj ij ;gk¡ dh e`nk dks rhu Hkkxksa
feyrh gSA esa foHkkftr fd;k x;k gS&
z dksisu ds tyok;q oxhZdj.k ds vkèkkj ij fcgkj dk mÙkjh Hkkx (i) xaxk ds mÙkjh eSnku dh e`nk (ii) xaxk ds nf{k.kh eSnku dh e`nk
Cwg rFkk nf{k.kh Hkkx Aw tyok;q ds varxZRk vkrk gSA
(iii) nf{k.kh iBkj dh e`nk
z fcgkj dh tyok;q dks fgeky; dh vofLFkfr] ddZ js[kk ls nwjh]
xaxk ds mÙkjh eSnku dh e`nk (Soil Of Northern Plain Of Ganga)
caxky dh [kkM+h ls bldh fudVrk] xzh"edkyhu rwiQku rFkk
nf{k.k&if'pe ekulwu dh fØ;k'khyrk tSls dkjd izHkkfor xaxk ds mÙkjh eSnku esa ikbZ tkus okyh e`nk tyks<+ izdkj dh gksrh
djrs gSaA gSA bl feV~Vh esa vHkzd] ykSg v;Ld] DokV~”kZ] isQYlikj tSls [kfut
izpqj ek=kk esa ik, tkrs gSaA xaxk ds mÙkjh eSnku esa rhu izdkj dh e`nk
fcgkj esa eq[; :i ls rhu ½rq,¡ ikbZ tkrh gSa&
izeq[k :i ls ikbZ tkrh gS&
xzh"e ½rq (ekpZ ls twu ds eè; rd) nynyh ;k rjkbZ {ks=k dh e`nk
[Summer season (March to mid June)]
z ;g feV~Vh fcgkj dh mÙkjh lhek ls ysdj if'peh paikj.k dh
z lw;Z ds mÙkjk;.k gksus ds dkj.k bl le; rkieku esa c<+ksrjh igkfM+;ksa ds lkFk&lkFk fd'kuxat rd 5–7 fdeh- dh pkSM+h
gksrh tkrh gSA ;gk¡ ebZ dk eghuk lokZfèkd xeZ gksrk gSA iV~Vh ds :i esa feyrh gSA
z xzh"e ½rq esa caxky dh [kkM+h esa mRiUu gksus okys m".kdfVcaèkh; z bldk jax gYdk ihyk rFkk Hkwjk gksrk gSA
pØokrksa ds dkj.k fcgkj ds iwohZ fgLls esa ckfj'k gksrh gSA bl z bl feV~Vh ds ”;knkrj Hkkxksa esa dadM+ rFkk jsr dh ek=kk vfèkd
o"kkZ dks ^ukosZLVj* dgk tkrk gSA ikbZ tkrh gSA bl feV~Vh dh moZjrk eè;e Js.kh dh gksrh gSA
z fcgkj dk lcls xeZ LFkku x;k f”kys esa gSA [kknj ;k uohu tyks<+ e`nk
o"kkZ ½rq (eè; twu ls eè; vDrwcj rd) z bl feV~Vh dk lgjlk] eq”kÝiQjiqj] njHkaxk] paikj.k rFkk iwf.kZ;k
[Rainy season (Mid June to mid October)] f”kys ds dkslh {ks=k esa lokZfèkd foLrkj ik;k tkrk gSA
z fcgkj esa ekulwu dk vkxeu eè; twu ls gksrk gSA ;gk¡ tqykbZ z ;g feV~Vh dkiQh moZj gksrh gS] ftlesa èkku] xsgw¡ rFkk twV dh
,oa vxLr esa vR;fèkd o"kkZ gksrh gSA [ksrh dh tk ldrh gSA
z fcgkj esa o"kkZ eq[; :i ls nf{k.k&if'pe ekulwu ds dkj.k gksrh z ;g xgjs Hkwjs jax dh gksrh gSA
gSA ;gk¡ dh vkSlr okf"kZd o"kkZ 125 ls-eh- gSA cylaqnjh e`nk ;k ckaxj feV~Vh
z ;gk¡ lokZfèkd o"kkZ fd'kuxat f”kys esa] tcfd lcls de o"kkZ z ;g iqjkuh tyks<+ (ckaxj) feV~Vh gS] ftlesa pwus dh ek=kk 30%
iVuk ds if'pe esa fLFkr f=kdks.kh; Hkw[kaM ij gksrh gSA ls vfèkd gksrh gSA

112 State Special

 viokg ra= ,oa flapkbZ fcgkj % lexz voyksdu

7 viokg ra= ,oa flapkbZ

(Drainage System and Irrigation)

Hkwfedk (Introduction) z fcgkj esa bl unh dh yackbZ yxHkx 445 fdyksehVj gSA gkyk¡fd]
fcgkj esa fo|eku viokg ra=k ds varxZr eq[;r% ufn;ksa] >hyksa] Hkkjr esa bldh dqy yackbZ yxHkx 2525 fdyksehVj gSA
vknzZHkwfe] tyizikr rFkk fofHkUu xeZ tydqaMksa dks 'kkfey fd;k tkrk z fcgkj esa ;g unh (if'pe ls iwoZ ds Øe esa) eq[;r% cDlj]
gSA bl viokg ra=k ds varxZr fofHkUu ufn;ksa ls fudkyh xbZ ugjksa Hkkstiqj] lkj.k] iVuk] oS'kkyh] leLrhiqj] csxwljk;] [kxfM+;k]
rFkk uydwiksa] rkykcksa ,oa dqvksa ds ekè;e ls laiw.kZ izns'k esa flapkbZ eqaxsj] Hkkxyiqj rFkk dfVgkj f”kyksa ls izokfgr gksrh gSA
dh tkrh gSA z ;g unh pkSlk (cDlj) ds ikl fcgkj esa izos'k djrh gS rFkk
dfVgkj (fcgkj) ,oa lkgscxat (>kj[kaM) ds chp lhek cukrs gq,
ufn;k¡ (Rivers) if'pe caxky esa izos'k dj tkrh gSA
fcgkj esa izokfgr gksus okyh izeq[k ufn;k¡ fuEufyf[kr gSa& z fcgkj esa blesa ckb± vksj (mÙkj fn'kk) ls feyus okyh ufn;ksa esa
xaxk ?kk?kjk] xaMd] ckxerh] cyku] cw<+h xaMd] dkslh] deyk rFkk
z ewy :i ls ;g unh HkkxhjFkh ds uke ls xaxks=kh fgeun (mÙkjk[kaM) egkuank izeq[k gSaA
ls fudyrh gSA nsoiz;kx (mÙkjk[kaM) esa HkkxhjFkh o vyduank z blesa nkb± vksj (nf{k.k fn'kk) ls feyus okyh ufn;ksa esa lksu]
ds laxe ds ckn bls xaxk ds uke ls tkuk tkrk gSA deZuk'kk] iquiqu rFkk fdÅy izeq[k gSaA

?kk?kjk (lj;w) unh z fcgkj esa bl unh dh yackbZ ek=k 83 fdyksehVj gSA ;g njkSyh
(floku f”kyk) ds u”knhd fcgkj esa izos'k djrh gS rFkk fjfoyxat
z bl unh dk mn~xe frCcr ds iBkj ij ekuljksoj >hy ds ikl (lkj.k f”kyk) ds ikl xaxk esa fey tkrh gSA
fLFkr ekipkspqax fgeun (Xysf'k;j) ls gksrk gSA z bl unh dks lj;w rFkk djukyh ds uke ls Hkh tkuk tkrk gSA

State Special 115

 n`f"V ifCyds'kUl Ïf"k o i'kqikyu

8 Ïf"k o i'kqikyu
(Agriculture and Animal Husbandry)

Hkwfedk (Introduction) Ñf"k (Agriculture)

Ñf"k o i'kqikyu fcgkj esa vkthfodk dk izeq[k lkèku gSA tks z fcgkj ,d Ñf"k&izèkku jkT; gSA fcgkj vkfFkZd losZ{k.k 2020-21
jkT; dh [kk| lqj{kk] jks”kxkj vkSSj xzkeh.k fodkl dks lgkjk nsrk gSA ds vuqlkj yxHkx 75 çfr'kr tula[;k Ñf"k ij vkfJr gSA
bl dk;Z esa fcgkj dh yxHkx 75 izfr'kr dk;Z'khy tula[;k yxh gqbZ z o"kZ 2018-19 esa jkT; dk ldy 'kL; {ks=k 74.06 yk[k gsDVs;j
gSA ;gk¡ [kk|kUu iQlyksa ds varxZr eq[;r% èkku] xsgw¡] eDdk] tkS] Tokj]
FkkA ;gk¡ dk eq[; Hkkstu pkoy gSA ;gh dkj.k gS fd ;gk¡ ds
jkxh] cktjk] ljlksa] vjgj] puk] elwj rFkk udnh ;k O;kolkf;d
iQlyksa ds varxZr xUuk] esLrk] e[kkuk] fepZ] pk;] twV rFkk rackdw lHkh f”kyksa esa èkku dh [ksrh dh tkrh gSA
dh Ñf"k dh tkrh gSA i'kqikyu ds varxZr eq[;r% xk;] HkSal] HksM+] z jkT; ds ldy jkT; ?kjsyw mRikn esa Ñf"k vkSj lgorhZ {ks=k dk
cdjh] lwvj] eqxhZikyu rFkk eRL;ikyu dk dk;Z fd;k tkrk gSA fgLlk o"kZ 2019-20 esa 18.7 çfr'kr FkkA
ldy jkT; ?kjsyw mRikn esa Ñf"k {ks=k dk fgLlk (2017-18 ls 2019-20)
(çfr'kr)
{ks=k 2017-18 2018-19 (vuafre) 2019-20 (Rofjr) okf"kZd pØo`f¼ nj
(%)
Ñf"k] ou ,oa eRL;k[ksV 21.4 20.0 18.7 4.5
iQly 12.4 11.1 9.7 1.6
i'kqèku 5.7 5.8 5.9 9.1
okfudh ,oa dk"B mRiknu 1.7 1.6 1.52 6.9
eRL;k[ksV ,oa tyÑf"k 1.7 1.6 1.54 6.6
fVIi.kh% (d) 2018-19 ds vk¡dM+s vuafre vuqeku vkSj 2019-20 ds vk¡dM+s Rofjr vuqeku gSaA
([k) okf"kZd pØo`f¼ nj dh x.kuk 5 o"kks± (2015-16 ls 2019-20) ds fy;s dh xbZ gSA
lzksr% vkfFkZd ,oa lkaf[;dh funs'kky;] fcgkj ljdkj
z o"kZ 2019-20 esa i'kqèku dk jkT; ds ldy jkT; ?kjsyw mRikn esa HksM+ 2.3 2.1
6 çfr'kr vkSj Ñf"kxr ldy jkT; ?kjsyw mRikn esa 32 çfr'kr dk
cdjk&cdjh 121.5 128.2
;ksxnku FkkA jkT; esa o"kZ 2003 ls 2019 ds chp i'kqèku dh dqy
lwvj 6.5 3.4
la[;k 29.09 çfr'kr c<+dj 2.696 djksM+ ls 3.654 djksM+ gks xbZ gSA
?kksM+k&?kksM+h 0.5 0.3
i'kq laink (2012 vkSj 2019)
vU; 0.6 0.1
(vk¡dM+s yk[k esa)
dqy i'kqèku 329.4 365.4
i'kqèku vkSj ikWYVªh 2012 2019
dqy ikWYVªh i{kh 127.5 165.3
xk;&cSy 122.3 154.0
19.2 13.5 lzksr% i'kqikyu ,oa Ms;jh foHkkx] fcgkj ljdkj
   3 lky ls cM+k uj
   3 lky ls cM+h eknk 59.8 71.5 fcgkj dh Ñf"k lajpuk
43.3 69.0
(Agricultural Structure of Bihar)
  cPps
HkSal&HkSalk 75.7 77.2 z fcgkj esa xaxk ds mÙkjh eSnku esa Ñf"k dh l?kurk vfèkd gSA bl
3.0 4.6
{ks=k ds yxHkx 65&80 izfr'kr Hkw&Hkkx ij Ñf"k dh tkrh gSA
   3 lky ls cM+k uj
z mÙkjh fcgkj esa Ñf"k iz.kkyh dkiQh mUur fdLe dh gS] ;gh
   3 lky ls cM+h eknk 40.2 36.7
dkj.k gS fd bl {ks=k esa vofLFkr xaMd ,oa dkslh ds eSnkuh
  cPps 3.25 3.59
Hkkxksa esa o"kZ esa pkj izdkj dh iQlysa mitkbZ tkrh gSaA

122 State Special

 n`f"V ifCyds'kUl ou ,oa oU;tho vHk;kj.;

9 ou ,oa oU;tho vHk;kj.;

(Forest and Wildlife Sanctuary)

Hkwfedk (Introduction) fcgkj dh izkÑfrd ouLifr

lkekU; voèkkj.kkvksa ds vuqlkj] èkjkry ij ik, tkus okys isM+]
ikSèks] ?kkl] >kfM+;k¡ ,oa yrkvksa ds lewg dks ou dgk tkrk gSA l?ku
tula[;k ,oa Ñf"k Hkwfe dh vfèkdkfèkd ekax gksus ds dkj.k fcgkj 1- vkæZ i.kZikrh ou 2- 'kq"d i.kZikrh ou
esa ou {ks=k dk foLrkj de gks ik;k gSA nwljh ckr ;g Hkh gS fd
1. lkses'oj ,oa nwu Js.kh ds ou 1. iwohZ&eè;orhZ {ks=k ds ou
fcgkj esa ou fuèkkZj.k ds izeq[k dkjdksa esa ls o"kkZ dh ek=kk dk vge
2. rjkbZ {ks=k ds ou 2. nf{k.kh iBkj ds if'peh {ks=k
;ksxnku jgrk gSA o"kZ 2019-20 esa fcgkj esa vkSlru 1094.4 feeh- okys ou
okf"kZd o"kkZikr gqvk] ftlesa 88.5 çfr'kr o"kkZ twu ls flracj rd
1- vkæZ i.kZikrh ou (Moist Deciduous Forests)
ds pkj eghuks ds vanj nf{k.k&if'peh ekulwu ds dkj.k gqvk gSA
lkekU;r% bl izdkj ds ou oSls {ks=kksa esa ik, tkrs gSa tgk¡ ok£"kd
tcfd 'khrdkyhu o"kkZ] xzh"edkyhu o"kkZ vkSj mÙkj if'peh ekulwu
o"kkZ dh ek=kk 120 lseh- ls vfèkd gksA vkæZ i.kZikrh ouksa ds varxZr
ds dkj.k ek=k 11.5 çfr'kr o"kkZ gqbZA
lkses'oj ,oa nwu Js.kh ds ou rFkk rjkbZ {ks=k ds ou vkrs gSaA lkses'oj
fcgkj esa tgk¡ ,d vksj Hkh"k.k ck<+ ds dkj.k gksus okys dVko
,oa nwu Js.kh ds ouksa dk foLrkj eq[;r% if'peh paikj.k esa gSA bl
ouksa ds fodkl dks izHkkfor djrs gSa] ogha nwljh vksj f'kokfyd Js.kh {ks=k esa 160 lseh- ls Hkh vfèkd o"kkZ gksrh gSA ;gk¡ dh mPp Hkwfe;ksa
,oa dSewj ds igkM+h {ks=kksa dh mQ¡pkbZ Hkh ouLifr;ksa dh l?kurk ,oa ,oa igkM+h <kyksa ij ik, tkus okys ouksa esa lky] lsey] [kSj] 'kh'ke
fodkl dks izHkkfor djrh gSA bR;kfn o`{kksa dh izèkkurk gSA lkses'oj ,oa nwu Jsf.k;ksa esa mQ¡pkbZ ds
fcgkj esa ou {ks=k dk forj.k dkj.k lokuk izdkj dh ouLifr;k¡ Hkh ns[kus dks feyrh gSaA
(Distribution of Forest Area in Bihar) rjkbZ {ks=k ds ou Hkkjr&usiky lhek ls lVs {ks=kksa esa ik, tkrs gSaA
z fcgkj dk dqy HkkSxksfyd {ks=kiQy 94,163 oxZ fdeh- gSA o"kZ rjkbZ {ks=k dk mÙkjh&if'peh rFkk mÙkjh iwohZ Hkkx bl izdkj ds ouksa
2019 esa fcgkj jkT; dk oukPNknu 7306 oxZ fdeh- gS tks dqy ls vkPNkfnr gSA fuEu nynyh Hkwfe esa ikbZ tkus okyh ouLifr;k¡ ;gk¡
HkkSxksfyd {ks=kiQy dk yxHkx 7.76 çfr'kr gSA ;g fgLlk laiw.kZ vfèkdka'k :i ls ikbZ tkrh gSa tSls& ?kkl] gkFkh ?kkl] ujdV] >kM+]
Hkkjr ds vkSlr (21.67 izfr'kr) ls cgqr de gSA ns'k ds jkT;ksa lobZ] ck¡l bR;kfnA bl izdkj ds ou iw£.k;k] fd'kuxat] vjfj;k ,oa
ds chp lokZf/d 85.41 izfr'kr ou {ks=k fe”kksje esa rFkk lcls lgjlk f”kyksa esa ladh.kZ iV~Vh ds :i esa ik, tkrs gSa] tcfd lgjlk
de 3.62 izfr'kr gfj;k.kk esa gSA rFkk iw£.k;k ds mÙkj lhekar {ks=kksa esa lky o`{kksa ds ouksa dh ifV~V;k¡
z fcgkj miks".k tyok;q {ks=k esa vofLFkr gSA ;gk¡ izkÑfrd ou feyrh gSaA f'kokfyd ds rjkbZ {ks=k esa if'peh paikj.k f”kys esa izkÑfrd
if'pe paikj.k] dSewj] jksgrkl] vkSjaxkckn] x;k] tgkukckn] uoknk] lky ds ouksa dh izèkkurk gSA
ukyank] eqaxsj] ckadk vkSj teqbZ f”kyksa esa iSQys gq, gSaA if'pe 2- 'kq"d i.kZikrh ou (Dry Deciduous Forests)
paikj.k dks NksM+dj mÙkj fcgkj izkÑfrd ouksa ls jfgr gSA fcgkj esa 'kq"d i.kZikrh ouksa dk foLrkj jkT; ds iwohZ eè;orhZ
f'kokfyd ds rjkbZ {ks=k esa if'pe paikj.k f”kys esa izkÑfrd lky Hkkx ,oa nf{k.kh iBkj ds if'peh Hkkx esa gSA ;s oSls {ks=k gSa tgk¡ 120
ds ou feyrs gSaA blds vykok nf{k.k fcgkj esa dSewj] jksgrkl] lseh- ls de ok£"kd o"kkZ gksrh gSA 'kq"d i.kZikrh ouksa esa veyrkl]
vkSjaxkckn] x;k] teqbZ] eqaxsj vkSj ck¡dk f”kys esa Hkh lky ds ou vkcuwl] vk¡oyk] 'kh'ke] egqvk] [kSj] iyk'k] vklu bR;kfn ds o`{k
izpqj ek=kk esa ik, tkrs gSaA cgqrk;r ls ik, tkrs gSaA 'kq"d i.kZikrh ou fcgkj ds teqbZ] 'ks[kiqjk]
z fcgkj dh izkÑfrd ouLifr esa i.kZikrh fdLe ds ouksa dh cgqyrk ck¡dk] uoknk] dSewj] jksgrkl] x;k rFkk vkSjaxkckn f”kys ds iBkjh {ks=kksa
gSA o"kkZ forj.k dh vlekurk ds dkj.k ;gk¡ vkæZ ,oa 'kq"d esa foLr`r gSaA
nksuksa izdkj ds ou ik, tkrs gSaA fcgkj esa ouksa dk oxhZdj.k ge lqj{kk dh n`f"V ls fcgkj ds ouksa dks rhu Jsf.k;ksa esa foHkDr fd;k
fuEufyf[kr rjhds ls dj ldrs gSa& x;k gS& vkjf{kr ou {ks=k] lajf{kr ou {ks=k ,oa voxhZÑr ou {ks=kA

132 State Special

 [kfut lalk/ku fcgkj % lexz voyksdu

10 [kfut lalk/ku
(Mineral Resources)

Hkwfedk (Introduction) orZeku fcgkj esa phuh feV~Vh] ik;jkbV] pwuk iRFkj] DokV~”kZ] isQYlikj]
LysV] lksuk] 'kksjk rFkk ltkoVh xzsukbV bR;kfn [kfut inkFkZ izpqj ek=kk
lkekU;r% [kfut ls rkRi;Z ,sls HkkSfrd inkFkZ ls gksrk gS ftls
esa miyCèk gaSA Hkkjr esa fcgkj gh ,d ,slk jkT; gS tgk¡ ik;jkbV dk
^[kku* ls [kksndj fudkyk tkrk gSA [kfut 'kCn [kfu $ t ls feydj
mfpr HkaMkj feyrk gSA èkkfRod [kfut ds :i esa fcgkj esa ckWDlkbV
curk gSA ^[kfu* dk vFkZ gksrk gS& ^[kksnuk* ;k ^[kqnk gqvk* ;k ^[kku*
vkSj lksus dk vPNk HkaMkj gSA [kM+xiqj dh igkfM+;k¡ ckWDlkbV ds lzksr
,oa ^t* dk vFkZ gksrk gS& ls mRiUu gksus okyk ;k tUe ysus okykA gSa ,oa teqbZ f”kys dk lksuks {ks=k dk djefV;k LFkku lksus dk cM+k
bl rjg la;qDr :i ls [kfut 'kCn dk vFkZ ^[kku ls mRiUu* gksrk HkaMkj j[krk gSA vèkkfRod [kfut ds :i esa fcgkj ds jksgrkl f”kys
gSA vaxzs”kh esa [kfut dks feujYl (Minerals) dgk tkrk gSA [kfut esa pwuk iRFkj vkSj ik;jkbV_ teqbZ f”kys esa vHkzd_ Hkkxyiqj] ck¡dk esa
dks nwljh rjg ls Hkh ifjHkkf"kr fd;k tk ldrk gSA ;g ekuk tkrk gS phuh feV~Vh_ teqbZ] x;k vkSj uoknk esa DokV~”kZ_ csxwljk;] leLrhiqj]
fd [kfut dk xq.k j[kus okys inkFkZ dBksj o fØLVyh; gksrs gSa vkSj eq”kÝiQjiqj] iwohZ paikj.k ,oa lkj.k esa 'kksjk rFkk eqaxsj esa LysV [kfut
bl rjg ge ;g dg ldrs gSa fd ^[kfut og inkFkZ gS tks fØLVyh; izpqj ek=kk esa miyCèk gSA
gks vkSj nh?kZdkfyd HkkSxksfyd ifjfLFkfr;ksa ds ifj.kkeLo:i fufeZr
gqvk gksA*
fdlh Hkh jkT; ;k izns'k ds fodkl Øe esa [kfut lalkèkuksa dk
egÙoiw.kZ ;ksxnku gksrk gSA ,d le; Fkk tc fcgkj [kfut lalkèku
ds mRiknu vkSj HkaMkj.k ds fygk”k ls ns'k ds vxz.kh jkT;ksa esa 'kkfey
Fkk ysfdu o"kZ 2000 esa foHkktu ds ckn [kfut ds vf/dka'k fgLls
>kj[kaM eas pys tkus ds ifj.kke Lo:i jkT; dh vFkZO;oLFkk esa eq[;
[kftuksa dk ;ksxnku dkiQh ?kV x;k gS ysfdu xkS.k [kfutksa tSls ckyw
[kuu rFkk b±V fuekZ.k esa jkT; ljdkj ds jktLo laxzg.k esa egÙoiw.kZ
Hkwfedk fuHkkbZ gSA ckyw [kuu rFkk b±V HkV~Bs jkT; esa eq[; jks”kxkj iznÙk
gS fcgkj esa dbZ izdkj ds èkkfRod ,oa vèkkfRod [kfut Hkh ik, tkrs
gSaA fcgkj dk nf{k.k&if'pe Hkkx [kfut HkaMkj ds ekeys esa 'ks"k Hkkxksa
ls vkxs gSA HkkSxksfyd ifjfLFkfr ds dkj.k fcgkj ds nf{k.k&if'peh
f”kyksa esa vusd izdkj dh [kfut lainkvksa dk HkaMkj ik;k tkrk gSA
fcgkj esa foHkktu ls iwoZ dks;yk] ckWDlkbV] vHkzd] rkack] ykSg fcgkj ds izeq[k [kfut (Major Minerals of Bihar)
v;Ld] xzsiQkbV bR;kfn dk izpqj HkaMkj Fkk ysfdu ;s {ks=k >kj[kaM esa fcgkj esa ik, tkus okys fofHkUu izdkj ds [kfutksa dk fooj.k
pys tkus ds dkj.k fcgkj esa bu [kfutksa dk lhfer lzksr jg x;k gSA fuEufyf[kr gS&
pwuk iRFkj ‰ pwuk iRFkj fcgkj ds if'peh Hkkx esa foaè;u 'kSy lewgksa esa Hkkjh teko ds :i esa ik;k tkrk gSA
‰ fcgkj esa pwuk iRFkj dk iz;ksx lhesaV ds fuekZ.k esa dPps eky ds :i esa fd;k tkrk gSA
‰ fcgkj esa xq.koÙkk;qDr mÙke Js.kh dk pwuk iRFkj jksgrkl dh igkfM+;ksa] dSewj iBkj rFkk eqaxsj esa feyrk gSA
‰ jksgrkl esa ;g eq[;r% lksu ?kkVh ds if'pe esa ik;k tkrk gS rFkk bl f”kys esa pwuk iRFkj dh vlhfer miyCèkrk ds
dkj.k ;gk¡ lhesaV ds nks cM+s dkj[kkus Hkh gSaA
‰ jksgrkl f”kyk esa pwuk iRFkj dk dqy vuqekfur HkaMkj yxHkx 21.085 fefy;u Vu gSA
ik;jkbV ‰ Hkkjr esa fcgkj gh ,dek=k ,slk jkT; gS tgk¡ ik;jkbV dk mfpr HkaMkj gSA
‰ Hkkjrh; [kfut C;wjks (Indian Mineral Bureau) dh fjiksVZ ds vuqlkj] ns'k dk 95 izfr'kr ik;jkbV dk lafpr HkaMkj
fcgkj esa gS vkSj fcgkj ns'k esa vdsyk 95 izfr'kr ik;jkbV dk mRiknu Hkh djrk gSA
‰ ik;jkbV xaèkd dk lzksr gksrk gS ,oa bldk mi;ksx isVªksfy;e 'kksèku] lqij iQkWLiQsV] lYiQj ,flM] js;ksu] Bksl jcM+]
phuh cukus rFkk moZjd m|ksx esa fd;k tkrk gSA

State Special 143

 n`f"V ifCyds'kUl vkS|ksxhdj.k ,oa fu;kstu

11 vkS|ksxhdj.k ,oa fu;kstu

(Industrialization and Planning)

Hkwfedk (Introduction) varxZr xsgw¡] eDdk] pkoy] nqXèk mRikn] [kk| rsy] iQy ,oa e[kkuk
fdlh Hkh vFkZO;oLFkk ds varxZr tc dPps inkFkks± dks mfpr bR;kfn vkrs gSaA vkfFkZd losZ{k.k (2016–17) ds vuqlkj fcgkj esa
,oa lqyHk rduhd ds ekè;e ls mlds Lo:i esa ifjorZu ykdj vxLr 2016 rd [kk| izlaLdj.k m|ksx dh yxHkx 407 bdkb;k¡
vfèkd mi;ksxh cuk nsuk rFkk fu£er inkFkks± dk mfpr rjhdksa ls LFkkfir gqb±] ftuesa ls 278 bdkb;k¡ gh lqpk# :i ls dk;Zjr gSaA bu
j[k&j[kko djuk bR;kfn m|ksx ds varxZr vkrk gSA budk foLr`r :i lHkh bdkb;ksa esa 48404 yksxksa dks jks”kxkj dh izkfIr gks jgh gSA
vkS|ksxhdj.k dgykrk gSA izpqj HkkSfrd vkSj ekuo lalk/uksa okys fcgkj z izksVhu ,oa dkcksZgkbMªsV dh izpqj ek=kk e[kkuk esa ikbZ tkrh gS]

jkT; esa vkS|ksxhdj.k dh vR;f/d laHkkouk gSA d`f"k {ks=k esa rqyukRed ftldh [ksrh eq[;r% lhrke<+h] eèkqcuh ,oa njHkaxk esa dh tkrh
:i ls ykHkizn fLFkfr dks ns[krs gq, d`f"k izlaLdj.k m|ksxksa dk fodkl gSA e[kkuk 'kksèk laLFkku njHkaxk esa LFkkfir gSA blds vykok
gqvk gSA eq”kÝiQjiqj ,oa oS'kkyh esa yhph vkèkkfjr] tcfd jksgrkl ,oa
dSewj esa ve:n vkèkkfjr [kk| izlaLdj.k m|ksx LFkkfir gSA
z fdlh vFkZO;oLFkk esa vkS|ksxhdj.k ,oa fu;kstu gsrq fuEufyf[kr
z fcgkj esa [kk| izlaLdj.k m|ksx dks foLr`r :i iznku djus gsrq
dh vko';drk gksrh gS&
fuEufyf[kr ;kstuk,¡ fØ;kfUor gSa&
‹ lqxerkiowZd dPps eky dh izkfIr
‹ 'khrx`g ;kstuk% ` 5 djksM+ rd lfClMh
‹ vR;fèkd dq'ky Jfedksa dh vko';drk
‹ iwQM ikdZ ;kstuk% dqy ykxr dk 30 izfr'kr lfClMh ftldh
‹ mfpr vkokxeu ekxZ ,oa ifjogu dk lkèku
vfèkdre ek=kk ` 50 djksM+A gky gh esa cDlj esa ,d iwQM
‹ mfpr ek=kk esa iawth dh vko';drk
ikdZ dh LFkkiuk dh tk jgh gSA
‹ fu£er oLrqvksa dh fcozQh gsrq foLr`r ck”kkj dh lqfoèkk ‹ lesfdr fodkl ifj;kstuk% dqy ykxr dk 40 izfr'kr rd
z vFkZO;oLFkk ds varxZr fuekZ.k&fofuekZ.k lesr m|ksx dks f}rh;d lfClMhA
{ks=k dgk tkrk gSA ‹ pkoy feyksa ds vkèkqfudhdj.k dh ;kstukA
z fcgkj esa ldy ?kjsyw mRiknu esa m|ksx (f}rh;d) {ks=k dk fgLlk phuh m|ksx (Sugar Industry)
yxHkx 20.3 izfr'kr gSA tcfd Hkkjr esa vkSlru bldk fgLlk bl m|ksx ds lqpk: :i ls lapkyu gsrq fuEufyf[kr n'kkvksa dk
yxHkx 31 izfr'kr gSA bl rjg vxj lw{e n`f"V ls ns[kk tk, gksuk vfuok;Z gksrk gS&
rks fcgkj esa vkèkkjHkwr vko';drkvksa dh deh ds pyrs m|ksx
‹ tyks<+ feV~Vh
{ks=k dkiQh fiNM+k gqvk gSA
‹ 200 lsaVhehVj ls vfèkd o"kkZ
Ñf"k vkèkkfjr m|ksx (Agriculture Based Industries) ‹ vkokxeu dh mÙke lqfoèkk

fcgkj esa eSnkuh bykdksa dk {ks=kiQy vfèkd gksus ds iQyLo:i ‹ m".k&vknzZ tyok;q

Ñf"k ij vkèkkfjr m|ksxksa dh laHkkouk c<+ tkrh gSA ysfdu vkèkkjHkwr ‹ ¯lpkbZ lqfoèkk gsrq ugj ,oa uydwi dk mÙke izcaèk

vkS|ksfxd lajpuk ds vHkko esa Ñf"k ij vkèkkfjr m|ksx dk Hkh c`gr~ ‹ l?ku Je ,oa foLr`r ck”kkj vkfnA

ek=kk esa fodkl ugha gks ik;k gSA

orZeku esa fcgkj esa fuEufyf[kr m|ksx tks Ñf"k ij vkèkkfjr gSa& phuh m|ksx dk HkkSxksfyd forj.k
z [kk| izlaLdj.k m|ksx
z pkoy fey m|ksx nf{k.k&if'pe fcgkj mÙkj&if'pe fcgkj
z phuh fey m|ksx blds varxZr phuh fey dh blds varxZr phuh fey dh 20
z twV ,oa ml ij vkèkkfjr oL=k m|ksx vkB bdkb;k¡ LFkkfir gSa tks bdkb;k¡ LFkkfir gSa tks [kkldj if'peh
z nky fey m|ksx bR;kfn iVuk] x;k] uoknk] Hkkstiqj ,oa ,oa iwohZ paikj.k] lkj.k] lhoku] njHkaxk]
[kk| izlaLdj.k m|ksx (Food Processing Industry) jksgrkl f”kyk esa lapkfyr gSaA oS'kkyh] xksikyxat ,oa leLrhiqj esa
;g m|ksx eq[;r% Ñf"k ,oa i'kqikyu ij vkèkkfjr gS ftlds lapkfyr gSaA

148 State Special

 ÅtkZ lalk/ku fcgkj % lexz voyksdu

12 ÅtkZ lalk/ku
(Energy Resources)

Hkwfedk (Introduction) (137.0 djksM+ ;wfuV) dk LFkku gSA ogha U;wure miHkksx ds lanHkZ
ÅtkZ fdlh Hkh jkT; dh vkfFkZd lao`f¼ o fodkl ds fy;s esa f'kogj (10.4 djksM+ ;wfuV)] vjoy (17.8 djksM+ ;wfuV) rFkk
vR;ar vko';d gSA cxSj blds fdlh Hkh izdkj dh vkfFkZd xfrfofèk 'ks[kiqjk (26.8 djksM+ ;wfuV) Øe'k% igys] nwljs o rhljs LFkku
(fo'ks"kdj mRiknu lacaèkh) laiUu ugha gks ldrh gSA bl lanHkZ esa ij gSaA
fcgkj vR;ar fiNM+k gqvk gS] fo'ks"kdj o"kZ 2000 esa c¡Vokjs ds ckn izHkkoh miHkksDrkvksa dh Js.khokj la[;k
ÅtkZ laiUu {ks=kksa ds >kj[kaM esa pys tkus ds dkj.kA gkyk¡fd] gky ds (2018-19 ls 2019-20)
o"kks± esa fcgkj ds ÅtkZ ifjn`'; esa lqèkkj gqvk gS] ysfdu fiQj Hkh vU; izHkkoh miHkksDrkvksa dh la[;k
jkT;ksa dh rqyuk esa ;g vR;ar de gSA vkt Hkh fcgkj dks viuh Jsf.k;k¡ 2019-20
2018-19 2018-19
vko';drkvksa dh iwfrZ gsrq djhc 70% fctyh] dsanz ljdkj dh fo|qr (vafre)
mRiknu bdkb;ksa ls Ø; djuh iM+rh gSA 101.4 134.8 146.0
?kjsyw (yk[k)
orZeku ÅtkZ ifjn`'; ,oa laHkkouk,¡ (92.0) (92.5) (91.6)
(Current Energy Scenario And Possibilities) 620291 762438 900093
O;kolkf;d
z vk£Fkd leh{kk 2020-21 ds vuqlkj o"kZ 2019-20 esa fcgkj esa (5.63) (5.23) (5.65)
izfrO;fDr fo|qr [kir 332 kWh gks xbZ gSA 75023 90671 91158
vkS|ksfxd (fuEu foHko
(0.68) (0.62) (0.57)
z blds lkFk gh pje ekax o"kZ 2019-20 esa 5900 esxkokV ogh
pje vkiw£r o"kZ 2019-20 esa 5891 esxkokV gks xbZ gSA 2372 2806 2904
vkS|ksfxd (mPp foHkko
(0.02) (0.02) (0.02)
z fctyh dh vkSlr miyC/rk xzkeh.k {ks=kksa esa 20-22 ?kaVs] ogh
'kgjh {ks=k esa 23-24 gks xbZ gSA 1553 2483 2513
lkoZtfud izdk'k O;oLFkk
(0.01) (0.02) (0.02)
z o"kZ 2019-20 esa fctyh dh dqy [kir 2898.8 djksM+ ;wfuV gks
xbZ gSSA 23 23 5
VSªD'ku
(uXk.;) (uXk.;) (uXk.;)
fo|qr ifjn`'; (2017-18 ls 2019-20)
176418 228423 316677
o"kZ 2017-18 2018-19 2019-20 Ñf"k
(1.6) (1.57) (1.99)
vuqekfur pje ekax (esxkokV) 4965 5300 5900
2779 3700 4217
ekax dh pje iw£r (esxkokV) 4535 5139 5891 lkoZtfud ty iznk;
(0.2) (0.2) (0.2)
pje deh@vf/'ks"k (esxkokV) –430 –161 –9
gj ?kj uy — — —
pje deh@vf/'ks"k (%) –9.4 –3 –0.1
110.2 145.7 159.3
mQtkZ dh t:jr (djksM+ ;wfuV) 3009.5 3225.7 3230.0 ;ksxiQy (yk[k)
(100.0) (100.0) (100.0)
mQtkZ dh miyC/rk (djksM+ ;wfuV) 2678.8 2947.2 3154.0 lzksr% mQtkZ foHkkx] fcgkj ljdkj
mQtkZ dh deh@vf/'ks"k (djksM+ ;wfuV –330.7 –278.5 –76.0
fcgkj esa fo|qr {ks=k dh laLFkkxr lajpuk
mQtkZ dh deh@vf/'ks"k (%) –12.3 –8.6 –2.4 (Institutional Structure of Power Sector in Bihar)
çfr O;fDr [kir (fdyksokV vkoj) 280 311 332 vizSy 1958 esa fcgkj jkT; fo|qr cksMZ dk xBu ewyr% fo|qr
lzksr% mQtkZ foHkkx] fcgkj ljdkj (vkiw£r) vf/fu;e] 1948 ds /kjk&5 ds rgr fd;k x;k Fkk vkSj
z vxj f”kysokj fo|qr miHkksx dh ckr djsa rks lcls vfèkd fo|qr mls fcgkj esa fo|qr mRiknu] lapj.k] forj.k ,oa fctyh laca/h vU;
[kir ds ekeys esa iVuk (549.5 djksM+ ;wfuV) ds lkFk 'kh"kZ ij xfrfof/;ksa ds izca/u dh f”kEesnkjh nh xbZ FkhA
gS] blds ckn Øe'k% x;k (170.07 djksM+ ;wfuV) o eq”kÝiQjiqj uoacj 2012 esa cksMZ dks ik¡p daifu;ksa esa ck¡V fn;k x;kA

State Special 155

 ifjogu ,oa lapkj fcgkj % lexz voyksdu

13 ifjogu ,oa lapkj

(Transport and Communication)

Hkwfedk (Introduction) egRoiw.kZ LFkkuksa ds lkFk laidZ miyC/ djk;saxs vkSj ck”kkj]
fdlh Hkh jkT; ds fodkl o lao`f¼ ds fy;s ogk¡ ,d mi;qDr vLikrky] jk"Vªh; jktekxZ] jkT; jktekxZ vkfn ds lkFk Hkh
ifjogu ,oa lapkj iz.kkyh dk gksuk vR;ar vko';d gksrk gSA gkyk¡fd tksMsaxsA
bl iz.kkyh dh l?kurk {ks=k&fo'ks"k ds HkkSxksfyd o tyok;f;d dkjdksa (ii) 'kgjh {ks=kksa esa ckbikl vkSj Ýykbvksoj tks ?kus cls 'kgjh {ks=kksa
ls izHkkfor gksrh gS] fo'ks"kdj lM+dA foxr n'kd esa fcgkj dh lM+dksa esa iFk ifjogu dks lqxe cukrs gSa] lM+d usVodZ {ks=k esa
dh fLFkfr esa mYys[kuh; lqèkkj gqvk gSA fcgkj esa ifjogu ds lkèkuksa vkfFkZd fodkl ds fy;s Hkkjh ;ksxnku djrs gSa blfy;s jkT;
esa jsy] ok;q rFkk ty ifjogu izeq[k gSaA ifjogu {ks=k fcgkj ds ldy esa yksxksa lkefxz;ksa vkSj lsokvksa ds lqxe ifjogu ds fy;s
jkT; ?kjsyw mRikn esa dqy feykdj 7.5 izfr'kr dk ;ksxnku djrk gSA i;kZIr lM+d usVodZ dk fuekZ.k fd;k tk;sxkA
;g {ks=k xr n'kd (2010-20) ds nkSjku 10.9 izfr'kr dh okf"kZd nj z fcgkj esa lM+d ifjogu ds varxZr jk"Vªh; jktekxZ] izkarh; jktekxZ]
ls fodkl djrk jgk gSA f”kyk lM+dsa rFkk xzkeh.k lM+dksa dks 'kkfey fd;k tkrk gSA
lM+d ifjogu (Road Transport) z fcgkj jkT; ds vkfFkZd losZ{k.k (2020–21) ds vuqlkj] flracj

z fcgkj esa lq'kklu ds dk;ZØe (2020-25) ds lkr fuf'p;&2 2020 rd jkT; esa jk"Vªh; jktekxks± (National Highways) dh
ds rgr jkT; ljdkj us lqyHk laidZrk ;kstuk vkjaHk dh gSA dqy yackbZ 5475.05 fdeh-] izkarh; jktekxks± dh dqy yackbZ
z bl ;kstuk ds eq[;r% nks ?kVd gSa& 3713.53 fdeh- rFkk ize[ q k f”kyk lM+dksa dh dqy yackbZ 14886.36
(i) xzkeh.k iFk laidZ tks iz[kaM] iqfyl Fkkuk] vuqeaMy vkfn fdeh- gSA

fcgkj esa lM+d usVodZ dh fLFkfr (flracj 2020 esa)

(yackbZ fdeh esa)
lM+d dh Js.kh jk"Vªh; jktekxZ jkT; jktekxZ eq[; ftyk iFk
izfr'kr izfr'kr
yackbZ yackbZ izfr'kr fgLlk yackbZ
fgLlk fgLlk
,d ysu (3.75 eh- pkSM+kbZ) 525.20 9.6 467.92 12.6 6805.33 45.7
eè;orhZ ysu (5.50 eh- pkSM+kbZ) 578.79 10.6 401.78 10.8 5879.60 39.5
nks ysu (7.0 eh- pkSM+kbZ) 2108.67 38.5 2513.24 67.7 1928.03 13.0
7.0 eh- ls vf/d pkSM+h 1248.03 22.8 285.61 7.7 170.25 1.1
4 ysu@ 6 ysu vkSj 8 ysu 957.46 17.5 45.0 1.2 103.15 0.7
feflax fyad 56.90 1.0 — — — —
;ksxiQy 5475.05 100.0 3713.53 100 14886.36 100

lzksr % iFk fuekZ.k foHkkx] fcgkj ljdkj

fcgkj ds 'kh"kZ rhu jkT; jktekxZ okys f”kys (2020) fcgkj ds 'kh"kZ rhu jk"Vªh; jktekxZ okys f”kys (2020)
Ø-la- f”kyk dqy yackbZ (fdeh-) Ø-la- f”kyk dqy yackbZ (fdeh-)
1. iVuk 219 1. iVuk 440
2. x;k 210 2. e/qcuh 322
3. njHkaxk 209 2. eqtÝiQjiqj 259

State Special 165

 n`f"V ifCyds'kUl fcgkj tux.kuk&2011

14 fcgkj tux.kuk&2011
(Bihar Census-2011)

dqy tula[;k (Total Population) lokZfèkd xzkeh.k tula[;k izfr'krrk okys f”kys
z tux.kuk&2011 ds vafre vk¡dM+kas ds vuqlkj fcgkj dh dqy tula[;k Ø-la- f”kyk izfr'kr
10,40,99,452 gSA blesa iq#"kksa dh la[;k 5,42,78,157 (52.14%) 1. leLrhiqj 96.53%
2. ck¡dk 96.50%
gS] tcfd efgykvksa dh la[;k 4,98,21,295 (47.86%) gSA
3. eèkqcuh 96.40%
z dqy tula[;k ds lanHkZ esa fcgkj ns'k esa rhljs LFkku ij gSA ;gk¡
4. dSewj 95.97%
ns'k dh dqy tula[;k dk 8.60 çfr'kr tula[;k fuokl djrh gSA
z lokZfèkd tula[;k okyk f”kyk iVuk (58,38,465) gS] tcfd uksV% lcls de xzkeh.k tula[;k izfr'krrk okyk f”kyk iVuk
(56.93%) gSA
U;wure tula[;k okyk f”kyk 'ks[kiqjk (6,36,342) gSA
lokZfèkd tula[;k okys f”kys U;wure tula[;k okys f”kys 'kgjh tula[;k (Urban Population)
Ø-la- f”kyk tula[;k Ø-la- f”kyk tula[;k z dqy tula[;k% 1,17,58,016 (11.29%)
1. iVuk 58,38,465 1. 'ks[kiqjk 6,36,342 z iq#"k tula[;k% 62,04,307
z efgyk tula[;k% 55,53,709
2. iwohZ paikj.k 50,99,371 2. f'kogj 6,56,246
z lokZfèkd 'kgjh tula[;k okyk f”kyk iVuk (25,14,590) gS]
3. eq”kÝiQjiqj 48,01,062 3. vjoy 7,00843 tcfd U;wure 'kgjh tula[;k okyk f”kyk f'kogj (28,116) gSA
4. eèkqcuh 44,87,379 4. y[khljk; 10,00,912 lokZfèkd 'kgjh tula[;k U;wure 'kgjh tula[;k
5. x;k 43,91,418 5. tgkukckn 11,25,313 okys f”kys okys f”kys
Ø-la- f”kyk tula[;k Ø-la- f”kyk tula[;k
xzkeh.k tula[;k (Rural Population) 1. 25,14,590 1. 28,116
iVuk f'kogj
z dqy tula[;k% 9,23,41,436 (88.71%) 2. Hkkxyiqj 6,02,532 2. vjoy 51,849
z iq#"k tula[;k% 4,80,73,850 3. x;k 5,81,601 3. dSewj 65,571
z efgyk tula[;k% 4,42,67,586 4. csxwljk; 5,69,823 4. [kxfM+;k 87,159
z lokZfèkd xzkeh.k tula[;k okyk f”kyk iwohZ paikj.k (46,98,028)
lokZfèkd 'kgjh tula[;k U;wure 'kgjh tula[;k
gS] tcfd U;wure xzkeh.k tula[;k okyk f”kyk 'ks[kiqjk
izfr'krrk okys f”kys izfr'krrk okys f”kys
(5,27,340) gSA
Ø-la- f”kyk izfr'kr Ø-la- f”kyk izfr'kr
lokZfèkd xzkeh.k tula[;k U;wure xzkeh.k tula[;k 1. iVuk 43.07% 1. leLrhiqj 3.47%
okys f”kys okys f”kys
2. eqaxsj 27.79% 2. ck¡dk 3.50%
Ø-la- f”kyk tula[;k Ø-la- f”kyk tula[;k 3. 19.83% 3. 3.60%
Hkkxyiqj eèkqcuh
1. iwohZ paikj.k 46,98,028 1. 'ks[kiqjk 5,27,340
4. csxwljk; 19.18% 4. dSewj 4.03%
2. eq”kÝiQjiqj 43,27,625 2. f'kogj 6,28,130
3. eèkqcuh 43,25,884 3. vjoy 6,48,994
n'kdh; o`f¼ (Decadal Growth)
z o"kZ 2001 ls 2011 ds eè; fcgkj dh n'kdh; tula[;k o`f¼
4. leLrhiqj 41,13,769 4. y[khljk; 8,57,901
nj 25.42% jgh gSA ;g jk"Vªh; vkSlr (17.7%) ls djhc 7.7%
5. x;k 38,09,817 5. eqaxsj 9,87,645 vfèkd gSA

170 State Special

 n`f"V ifCyds'kUl jktO;oLFkk ,oa iz'kklu

15 jktO;oLFkk ,oa iz'kklu

(Polity and Administration)

Hkwfedk (Introduction) z lnL;ksa dk 1/12 f'k{kd izfrfufèk;ksa }kjk pquk tkrk gS] tks
,d izkar ds :i esa caxky ls vyx gksdj fcgkj jkT; dk xBu de&ls&de rhu o"kZ i<+kus dk vuqHko j[krk gksA
22 ekpZ] 1912 bZ- dks gqvk] ftlesa mM+hlk Hkh lfEefyr FkkA vkxs z lnL;ksa dk 1/6 Hkkx jkT;iky }kjk euksuhr fd;k tkrk gS] tks
pydj 1 vizSy] 1936 bZ- dks mM+hlk ,oa 15 uoacj] 2000 bZ- dks vko';d :i ls fuEu {ks=kksa esa [;kfr izkIrdÙkkZ gks] tSlsµ dyk]
>kj[kaM fcgkj ls vyx gksdj u, jkT; cusA >kj[kaM la;qDr fcgkj lkfgR;] foKku] lekt lsok ,oa lgdkfjrkA
dk yxHkx 45.85 Hkkx ysdj vyx gqvkA bl foHkktu ds ifj.kkeLo:i z fcgkj foèkkuifj"kn esa lnL; cuus ds fy;s fuEu ;ksX;rkvksa dk
vc fcgkj dk LFkku Hkkjr esa tula[;k dh n`f"V ls rhljk tcfd ikyu djuk vko';d gSA tSls& fcgkj dk LFkk;h fuoklh gks]
{ks=kiQy dh n`f"V ls 13ok¡ gSA 30 o"kZ dh vk;q iwjh dj pqdk gks] jkT; ljdkj ds vèkhu fdlh
jkT;O;oLFkk ds lqn`<+ :i ls lapkyu gsrq jkT; iz'kklu dks ykHk ds in ij u gks] ikxy ;k fnokfy;k ?kksf"kr u gksA
eq[;r% rhu oxks± esa ck¡Vk x;k gS& Lej.kh; rF;
1. jkT; foèkkf;dk ‰ fcgkj foèkkuifj"kn ,d LFkk;h lnu gS] ftlesa lnL;ksa dk pquko
2. jkT; dk;Zikfydk N% o"kZ ds fy;s fd;k tkrk gSA
3. jkT; U;k;ikfydk ‰ 1/3 lnL;ksa dks izR;sd nks o"kZ ckn izfrLFkkfir djds mlds
LFkku ij u, lnL;ksa dk pquko fd;k tkrk gSA
jkT; fo/kkf;dk
‰ foèkkuifj"kn dh vè;{krk mifLFkr lnL;ksa }kjk fuokZfpr lHkkifr
fcgkj jkT; dh foèkkf;dk@foèkkueaMy }kjk dh tkrh gSA
‰ orZeku esa fcgkj foèkkuifj"kn ds dk;Zdkjh lHkkifr Jh voèks'k
ukjk;.k flag gSa tks fd fcgkj fo/kuifj"kn ds mi&lHkkifr in
foèkkuifj"kn (mPp lnu) foèkkulHkk (fuEu lnu) ij Hkh vklhu gSaA
fcgkj foèkkulHkk (Bihar Legislative Assembly)
fcgkj foèkkuifj"kn (Bihar Legislative Council)
fcgkj jkT; foèkkueaMy esa foèkkulHkk dks fuEu lnu dgk tkrk
fcgkj&mM+hlk fo/kuifj"kn dk tUe Hkkjr 'kklu vf/fu;e] 1919
gSA blesa lnL;ksa dh dqy la[;k 243 gSA ,d lnL;] tks ,aXyks&bafM;u
ds rgr 7 iQjojh] 1921 dks gqvkA bldk mn~?kkVu la;qDr izkar ds
leqnk; dk izfrfufèkRo djrk gS] dk euksu;u jkT;iky }kjk fd;k
izFke jkT;iky Jh lR;sanz izlUu flUgk us fd;kA ijarq blds iwoZ bafM;u
tkrk gSA gkyk¡fd] uoacj 2000 esa fcgkj jkT; iquxZBu vfèkfu;e]
dkmafly ,DV] 1861 rFkk 1909 vkSj xouZesaV vkWiQ bafM;k ,DV]
2000 ds rgr ,aXyks&bafM;u dh lhV >kj[kaM ds ikl pyh xbZA fuEu
1912 ds rgr fo/kuifj"kn dh LFkkiuk gks pqdh FkhA 7 iQjojh] 1921
lnu }kjk gh jkT; ds fy;s vko';d dkuwu cukus] ctV ikfjr djus]
dks tc fcgkj&mM+hlk fo/kuifj"kn vfLrRo esa vkbZ rks lj okWYVj eksj
dk;Zikfydk ij vadq'k yxkus gsrq funsZf'kr djus dk dk;Z fd;k
(Walter More) izFke lHkkifr euksuhr gq,A 28 ekpZ] 1936 dks fcgkj
tkrk gSA fuEu lnu dh dk;Zokgh lÙkk i{k ,oa foi{k ds ekè;e ls
ds fy;s vyx fo/kuifj"kn xfBr fd;s tkus dk vkns'k gqvkA o"kZ
dh tkrh gSA orZeku esa fcgkj foèkkulHkk ds Lihdj Jh fot; dqekj
1938 esa fo/kuifj"kn vius orZeku Hkou esa dke djus yxhA
flUgk gSaA
orZeku esa i`Fko~Q fcgkj foèkkuifj"kn gS] ftlesa dqy lnL;ksa dh
la[;k 75 gSA bu lnL;ksa dh fu;qfDr gsrq fuEu izkoèkku gSa& fcgkj foèkkulHkk ds vè;{kksa dh lwph
z dqy lnL;ksa dk 1/3 foèkkulHkk ds lnL;ksa }kjk pquk tkrk gSA
Ø-la- uke dk;Zdky
1. Jh jken;kyq flag 23/07/1937–11/11/1944
z lnL;ksa dk 1/3 iathÑr laLFkkvksa }kjk pquk tkrk gSA
2. Jh fcans'ojh izlkn oekZ 25/04/1946–14/03/1962
z lnL;ksa dk 1/12 iathÑr Lukrdksa }kjk pquk tkrk gS] tks
de&ls&de rhu o"kZ iwoZ Lukrd dh mikfèk iw.kZ dj pqdk gksA 3. MkW- y{eh ukjk;.k lqèkka'kq 15/03/1962–15/03/1967

174 State Special

 n`f"V ifCyds'kUl iapk;rh jkt O;oLFkk

16 iapk;rh jkt O;oLFkk

(Panchayati Raj System)

Hkwfedk (Introduction) iapk;rh jkt vfèkfu;e] 2006 esa laiw.kZ lhVksa esa ls 50 izfr'kr lhVksa
fcgkj iapk;rh jkT; laLFkkvksa ds fØ;kUo;u ds ekyes esa fodkl dks vkjf{kr fd;k x;k gSA xzke iapk;r esa dk;Zdkfj.kh ds izèkku dks
izfØ;k] lkekftd vkSj vk£Fkd :i ls oafpr xzkeh.k vkcknh ds eqf[k;k dgk tkrk gSA lkFk gh dk;Zdkfj.kh esa vkB vU; lnL; gksrs gSaA
izfrfuf/Ro ds fygkt ls ns'k ds vxzh.k jkT;ksa esa gSA fcgkj esa iapk;rh z fcgkj esa xzke iapk;r ds eq[;r% N% foHkkx gksrs gSa tSls& xzke

jktO;oLFkk loZiFz ke ¶fcgkj iapk;r lfefr ,oa f”kyk ifj"kn vfèkfu;e] lHkk] dk;Zdkfj.kh lfefr] xzke j{kk ny] xzke lsod] eqf[k;k]
1961¸ ds rgr vfLrRo esa vkbZA ftldks 17 iQjojh] 1962 dks dkuwu
xzke dpgjhA izR;sd iapk;r dh vofèk lkekU;r% 5 o"kZ dh
dk ntkZ fn;k x;kA gksrh gSA ftldh x.kuk mlds izFke vfèkos'ku ls dh tkrh gSA
iapk;r lnL; cuus gsrq lkekU;r% U;wure mez 21 o"kZ gksuh
iapk;rh jktO;oLFkk pkfg;sA
z xzke lHkk dks xzke iapk;r dh foèkkf;dk dgk tkrk gSA ftldh
lnL;rk gsrq izR;sd xzkeh.k dh vk;q de&ls&de 18 o"kZ gksuh
xzke iapk;r iapk;r lfefr f”kyk ifj"kn uxjh; iz'kklu pkfg;sA xzke lHkk dh cSBd o"kZ esa nks ckj gksuh vfuok;Z gSA
tcfd lky esa 4 ckj cSBosaQ cqykus dk izkoèkku gSA
Hkkjrh; lafoèkku esa 73osa lafoèkku la'kksèku] 1992 ds rgr iapk;rh z xzke iapk;r esa U;kf;d dk;ks± ls lacafèkr dk;Zokgh ds fy;s
jktO;oLFkk dks lafoèkku dh 11oha vuqlwph esa tksM+k x;kA blh lanHkZ xzke&dpgjh gksrh gS] ftldk izèkku izR;{kr% fuokZfpr ljiap
esa fcgkj iapk;rh jkt vfèkfu;e] 1993 esa ikfjr fd;k x;k rFkk gksrk gSA ljiap dh lykg&e'kfojk ds fy;s ,d U;k; fe=k gksrk
iapk;rh jktO;oLFkk ds varxZr f=k&Lrjh; (xzke iapk;r] iapk;r lfefr gSA xzke dpgjh ds ikl U;wure :i esa iQkStnkjh ,oa nhokuh
,oa f”kyk ifj"kn) iz'kklfud O;oLFkk dk;e dh xbZA fcgkj esa orZeku ekeyksa ls lacafèkr fu.kZ; djus dk vfèkdkj gksrk gSA orZeku esa
le; esa f”kyk Lrj ij 38 f”kyk ifj"kn~] iz[kaM Lrj ij 534 iapk;r fcgkj esa 8387 xzke iapk;r gSaA eqf[k;k ,oa dk;Zdkfj.kh lfefr
lfefr;k¡ vkSj xzke ds Lrj ij 8,387 xzke iapk;rs dk;Zjr gSaA dk dksbZ Hkh lnL; xzke dpgjh dk lnL; ugha cu ldrk gSA
fcgkj esa iapk;rh jkt laLFkkvksa dk fooj.k z lkekU;r% iapk;rksa dks foÙkh; lgk;rk jkT; dh lafpr fufèk ls
fooj.k la[;k fooj.k la[;k izkIr gksrh gSA ftlds fy;s ekè;e ds :i esa iapk;r foÙk vk;ksx
f”kyk ifj"kn 38 xzke iapk;r lfpo 3701 gksrk gSA
iapk;r lfefr 534 U;k; fe=k 6947 iapk;r lfefr (Panchayat Samiti)
xzke iapk;r 8387 xzke dpgjh lfpo 7474 fcgkj esa iz[kaM Lrj ij iz'kklu dks lapkfyr djus ds fy;s
xzke iapk;r lnL; f”kyk iapk;rh jkt iapk;r lfefr dk xBu fd;k x;k gSA iapk;r lfefr ds lnL;ksa esa
114691 38
vf/dkjh fuEufyf[kr O;fDr vkrs gSa] tSls&
iapk;r lfefr lnL; iz[kaM iapk;rh jkt z izR;sd 5000 dh vkcknh ij ,d lnL;
11497 528
vf/dkjh z ml iz[kaM ds xzke iapk;rksa ds eqf[k;k

f”kyk ifj"kn lnL; 1161 xzke dpgjh lnL; 114691 z ?kksf"kr izR;sd iz[kaM esa foèkkulHkk {ks=k ds foèkk;d

lzksr% iapk;rh jkt foHkkx] fcgkj ljdkjA z ?kksf"kr yksdlHkk {ks=k ds lkaln
z iapk;r lfefr dh dk;kZofèk ik¡p o"kZ dh gksrh gSA
xzke iapk;r (Gram Panchayat)
z iapk;r lfefr ds fuokZfpr lnL; vius lnL;ksa ds chp ls gh
iapk;rh jktO;oLFkk ds varxZr lcls fupys Lrj ij iz'kklfud çeq[k vkSj mi&çeq[k dks pqurs gSaA
dk;Zokgh ds lapkyu gsrq xzke iapk;r dk xBu fd;k x;k gSA fcgkj z iapk;r lfefr dh cSBd dk vk;kstu nks ekg esa de&ls&de
esa lkekU;r% yxHkx 7000 vkcknh ij ,d xzke iapk;r dh O;oLFkk ,d ckj fuf'pr :i ls fd;k tkuk pkfg;sA
dh xbZ gSA iapk;r Lrj ij efgykvksa dh Hkkxhnkjh c<+kus gsrq fcgkj z orZeku esa fcgkj esa oqQy iapk;r lfefr;ksa dh la[;k 534 gSA

184 State Special

 n`f"V ifCyds'kUl f'k{kk] LokLF; ,oa [ksydwn

17 f'k{kk] LokLF; ,oa [ksydwn

(Education, Health and Sports)

Hkwfedk (Introduction) ;ksxiQy dqy 23618 28234* 9.2

ljdkj }kjk le;&le; ij jkT; ds varxZr f'k{kk O;oLFkk dks (` djksM+) f'k{kk ctV dk (100.0) (100.0) –
lqn`<+ djus rFkk lk{kjrk nj esa o`f¼ gsrq iz;kl fd;s tkrs gSa ij O;; çfr'kr
lkFk&gh&lkFk izR;sd O;fDr ds fy;s xq.koÙkk;qDr LokLF; lsok Hkh 15.3 13.0
ds crkSj
jkT; ljdkj }kjk lqfuf'pr dh tkrh gSA blds vykok [ksydwn dks 37.9 30.6 –
c<+kok nsus ds fy;s vkèkkjHkwr lqfoèkkvksa ds lkFk&lkFk rjg&rjg ds lkekftd
iqjLdkj Hkh ljdkj }kjk ?kksf"kr fd;s x, gSaA {ks=k dk
fcgkj esa f'k{kk O;oLFkk (Education System in Bihar) fVIi.kh%
dsanz ljdkj }kjk izR;sd jkT; esa lk{kjrk nj esa c<+ksrjh gsrq (1) dks"Bdksa esa fn, x, vk¡dM+s izfr'kr fgLlk n'kkZrs gSaA
le;&le; ij fofHkUu ;kstukvksa ,oa dk;ZØeksa dk fØ;kUo;u fd;k (2) * 2019-20 esa tu f'k{kk] 'kks/ ,oa izf'k{k.k] iz'kklu rFkk
tkrk gSA tSls& o;Ld f'k{kk dk;ZØe] 1979 rFkk jk"Vªh; lk{kjrk iqLrdky; ij gqvk `542.94 djksM+ dk O;; Hkh 'kkfey gSA
fe'ku dk;ZØe 5 ebZ] 1988 dks fØ;kfUor fd;k x;kA fcgkj vk£Fkd lzksr % jkT; ljdkj ds foÙkh; vk¡dM+s] fcgkj ljdkj
losZ{k.k (2019-20) ds vuqlkj orZeku le; esa jkT; esa izkFkfed f'k{kk z fcgkj esa izkFkfed vkSj mPp fo|ky;ksa dh dqy la[;k o"kZ 2018-
ds rgr fo|ky; NksM+us okyksa ds nj esa 15.5 izfr'kr vadksa dh vkSj 19 esa c<+dj 80,018 gks xbZ gSA fo|ky;ksa dh la[;k ds fygkt
mPp izkFkfed Lrj ij 6.9 izfr'kr vadksa dh fxjkoV vkbZ gSA ls loksZÙke izn'kZu djus okys f”kys iVuk (3,824) iwohZ paikj.k]
Hkkjr vkSj fcgkj esa lk{kjrk njksa ds #>ku (2001 ls 2011) (3,623) vkSj x;k (3,596) gS rFkk lcls de la[;k okys rhu
Hkkjr fcgkj ySafxd varjky f”kys f'kogj (429)] 'ks[kiqjk (534) vkSj vjoy (650) gSA
o"kZ
iq#"k efgyk O;fDr iq#"k efgyk O;fDr Hkkjr fcgkj z fcgkj esa 4 dsanzh; fo'ofo|ky;ksa lesr] dqy 33 fo'ofo|ky;
2001 75.3 53.7 64.8 60.3 33.6 47.0 21.6 26.7 rFkk 879 egkfo|ky; vkSj ,dek=k eqDr fo'ofo|ky;
2011 82.1 65.5 74.04 71.2 51.5 61.8 16.6 20.1 (jkT;iksf"kr) ukyank eqDr fo'ofo|ky; gSA
lzksr% Hkkjr dh tux.kuk
mPp f'k{kk ds laLFkku (2014 ls 2018)
z fcgkj esa ukyank ,oa foØef'kyk fo'ofo|ky;] tks varjkZ"Vªh; (la[;k esa)
Lrj ds f'k{k.k laLFkkuksa esa vxz.kh jgk gS] ftldh LFkkiuk izkphu
dky esa gh gqbZA laLFkkuksa dk
2014 2015 2016 2017 2018
z fcgkj f'k{kk ifj;kstuk ifj"kn dh LFkkiuk 1991 esa dh xbZ] izdkj@o"kZ
ftlesa jkT; ljdkj] dsanz ljdkj ,oa ;wfulsiQ dk ;ksxnku Øe'k% fo'ofo|ky;
1 : 2 : 3 ds vuqikr esa jgkA bldk mís'; jkT; esa vkSipkfjd dsanzh; fo'ofo|ky; 2 2 4 4 4
f'k{kk dks mPp Lrj rd ys tkuk rFkk mldk laj{k.k ,oa lao¼Zu
jktdh; lkoZtfud 14 14 13 13 17
djuk gSA orZeku esa f'k{kk ij [kpZ gsrq dsanz ,oa jkT; ljdkj dh
fgLlsnkjh Øe'k% 60 : 40 gSA fo'ofo|ky;
f'k{kk ij O;; (2018&19 ls 2019&20) jk"Vªh; egÙo ds 3 3 3 3 5
2018-19 2019-20 okf"kZd laLFkku
o"kZ pØo`f¼ jkT;iksf"kr eqDr 1 1 1 1 1
nj fo'ofo|ky;
izkFkfed 19152 18747 10.1 jkT; fo/kueaMy 1 1 1 1 1
(81.1) (66.4)
vfèkfu;e ds rgr
f'k{kk ij O;; ekè;fed 2216 4233 -0.4
(9.4) (15.0) laLFkku
(` djksM+)
2250 4711 11.8 led{k (MhEM) 1 1 1 1 1
mPp
(9.5) (16.7) fo'ofo|ky;

188 State Special

 n`f"V ifCyds'kUl i;ZVu

18 i;ZVu
(Tourism)

Hkwfedk (Introduction) z ukyank % varjkZ"Vªh; Lrj dh f'k{kk ,oa Kku dsna z ukyank fo'ofo|ky;
fojklr ds :i esa vxj ns[kk tk, rks fcgkj esa i;ZVdksa dks dh LFkkiuk dqekj xqIr }kjk dh xbZ] FkhA ;gha ij phuh ;k=kh
g~osulkax us 12 o"kks± rd ckS¼ èkeZ ls lacafèkr f'k{kk xzg.k dhA
vkdf"kZr djus gsrq lkaLÑfrd fofoèkrk] ,sfrgkfld xkSjo ds lkFk&lkFk
gky gh esa ljdkj }kjk ,d 'kksèk&dk;Z gsrq uo&ukyank egkfogkj
izkÑfrd lqanjrk Hkh fo|eku gS] tSls& cksèkx;k] jktxhj ds eafnj rFkk
dh LFkkiuk dh xbZ gSA
bekjrsa] blds vfrfjDr iVuk ds ,sfrgkfld LFky ,oa iVuk lkfgc
ds ikou rhFkZ&LFky vkfnA fcgkj vkfFkZd losZ{k.k 2020–21 ds vuqlkj
o"kZ 2018 esa ?kjsyw i;ZVd vkdf"kZr djus ds ekeys esa fcgkj dk ns'k
esa 14ok¡ vkSj fons'kh i;ZVdksa ds vkxeu ds fygkt ls 9ok¡ LFkku Fkk
ogha o"kZ 2018 vkSj 2019 ds chp ?kjsyw i;ZVdks dh o`f¼ nj 1.1
izfr'kr Fkh
jkT; esa i;ZVu ,oa i;ZVd LFky dk Lo:i
(Nature of Tourism and Tourist Sites in the State)
i;ZVu dks euksjatu dk lkèku ekuk tkrk gSA i;ZVu 'kCn dk
izkjafHkd iz;ksx 17oha 'krkCnh ds eè; ls ekuk tkrk gSA fcgkj dh
èkjrh i;ZVu dh n`f"V ls laHkkouk'khy gS] D;ksafd fcgkj esa vusd
,sfrgkfld Lekjd fo|eku gSa] ftudk i;ZVu dh n`f"V ls vrqyuh;
egÙo jgk gSA
lkekU;r% vxj O;kid n`f"V ls ns[kk tk, rks fcgkj esa LFkkuh;
Lrj ds lkFk&lkFk jk"Vªh; ,oa varjkZ"Vªh; Lrj ds i;ZVu LFky fo|eku
gSa] ftudh ppkZ vkxs vè;k; esa dh xbZ gSA
varjkZ"Vªh; Lrj ds i;ZVu LFky z foØef'kyk % izkphudkyhu LFky foØef'kyk] Hkkxyiqj f”kys
(International Tourist Destinations) esa vofLFkr gSA ;gha ij iky oa'kh; 'kkld èkeZiky }kjk varjkZ"Vªh;
Lrj ds foØef'kyk fo'ofo|ky; dh LFkkiuk dh xbZA tgk¡ ij
z cksèkx;k % bls m#osyk ds uke lss Hkh tkuk tkrk gSA ;g iQYxq fons'kh i;ZVd ,oa f'k{kkFkhZ f'k{kk xzg.k gsrq vkrs jgs gSaA
unh ds rV ij vofLFkr gSA ;gha ij Hkxoku cq¼ dks Kku dh z jktxhj % izkphu dky esa jktxhj dk uke fxfjozt FkkA ;g lcls
izkfIr gqbZA ;wusLdks }kjk cksèkx;k vofLFkr egkcksfèk eafnj dks cM+s lkezkT; exèk dh jktèkkuh FkhA izFke ckS¼ laxhfr vtkr'k=kq
tqykbZ 2002 esa fo'o fojklr LFky ds :i esa ?kksf"kr fd;k x;kA ds usr`Ro esa ;gha laiUu gqbZA jktxhj esa i;ZVu dh n`f"V ls fo'o
z oS'kkyh % oS'kkyh tSu èkeZ ds 24osa rhFk±dj egkohj Lokeh dh 'kkafr Lrwi cgqr gh ljkguh; gSA ;gk¡ vkt Hkh fojklr ds rkSj
tUeLFkyh gSA oS'kkyh esa gh ckS¼ èkeZ dk f}rh; lEesyu ij xeZ ty ds >jus dk :i n'kZuh; gSA
^dkyk'kksd* ds usr`Ro (383 bZ-iw-) esa gqvk FkkA ;gha ij fyPNfo;ksa
fcgkj esa fLFkr èkk£ed i;ZVu LFky vofLFkr f”kyk
us fo'o dk izFke x.kra=k LFkkfir fd;kA
z iVuk % ikVfyiq=k dh LFkkiuk dk Js; g;Zd oa'k ds 'kkld pSrU; egkizHkq eafnj] dkyh LFkku] vUuiw.kkZ iVuk
mn;u dks tkrk gSA tcfd vkèkqfud iVuk dk ukedj.k 16oha eafnj] fcM+yk eafnj] 'khryk ekrk eafnj] gfjgj
'krkCnh esa 'ksj'kkg lwjh }kjk fd;k x;kA ikVfyiq=k esa r`rh; ckS¼ eafnj] bekeckM+k] iRFkj dh efLtn] iqQyokjh
laxhfr v'kksd ds usr`Ro esa laiUu gqbZA xq# xksfoan flag dk tUe] 'kjhiQ dk [kkudkg] iknjh dh gosyh] xq#}kjk
tks fl[kksa ds 10osa xq# Fks] iVuk esa lu~ 1666 esa gqvkA vukt gkaMh lkfgc] cM+h iVu nsoh eafnj] NksVh iVu
ds dq'kyre HkaMkj.k gsrq iVuk xksy?kj dk fuekZ.k dSIVu tkWu nsoh eafnj
xk£LVu }kjk 1786 bZ- esa fd;k x;kA lnkdr vkJe iVuk ds nso eafnj (lw;Z eafnj)] paMhLFkku vkSjaxkckn
if'peh {ks=k esa fLFkr gSA guqeku eafnj iVuk taD'ku ds cxy esa
vofLFkr gSA jk"Vªh; laLFkku ds :i esa [kqnkc['k ykbczsjh dh dey ljksoj] fl¼s'oj egknso eafnj] x;k
LFkkiuk 1891 bZ- eas dh xbZ Fkh tks iVuk esa vofLFkr gSA fo".kqin eafnj

196 State Special

 19 dyk ,oa laLÏfr
(Art and Culture)

Hkwfedk (Introduction) fcnsfl;k blesa dsoy iq#"k dykdkj] tks efgykvksa dh Hkh
fdlh Hkh {ks=k fo'ks"k ds vkè;kfRed ,oa lkaLÑfrd thou dh Hkwfedk fuHkkrs gSa] 'kkfey gksrs gSaA blds izkjaHkdÙkkZ
igpku gsrq ,sfrgkfld fojklr ds lkFk&lkFk ogk¡ ds fofHkUu èkk£ed fHk[kkjh Bkdqj FksA blesa tksdj] yoaMk vkfn n'kZdksa
ioks]± R;ksgkjks]a esyks]a jgu&lgu vkfn dk ize[q k LFkku gskrk gSA mYys[kuh; dks g¡lkus dk dke djrs gSaA
gS fd ;g gekjh dyk ,oa laLÑfr dk Hkkx Hkh gSA fcgkj ds lanHkZ fdjrfu;k¡ blesa [kkldj JhÑ".k dh yhykvksa dk xq.kxku
esa dgsa rks ;g cgqr O;kid rFkk le`¼ dyk ,oa laLÑfr dks latks, ,oa ukV~; dk Lo:i fd;k tkrk gS] ftlesa
gq, gSA ;gk¡ izkphu dky dh ekS;Zdyk ls ysdj eè;dkyhu viQxku <ksyd] >ky] gkjeksfu;e vkfn dk iz;ksx fd;k
dyk rFkk vk/qfud dky esa iVuk o e/qcuh dyk dk bfrgkl Hkh tkrk gSA
csgn ljkguh; jgk gSA blds vykok fcgkj dh Hkwfe ls gh nks egkure
lkek&pdsok bl yksdukV~; esa ik=k HkkbZ&cgu dh Hkwfedk esa
/k£ed ijaijkvksa& ckS¼ rFkk tSu] dk mn~Hko gqvk gS ftldk izHkko
O;kid :i ls varjkZ"Vªh; Lrj ij n`f"Vxkspj gksrk gSA gksrs gSaA ;g yksdukV~; dk£rd ekg ds 'kqDy
i{k esa lIreh frfFk ls iw£.kek frfFk rd
yksdukV~; (Folk Drama)
vk;ksftr gksrk gSA blesa izk;% dq¡vkjh dU;k,¡
dyk ,oa laLÑfr ikB izLrqr djrh gSa blds ik=k izk;% feV~Vh ds
cus gksrs gSaA
yksdukV~; yksdu`R; yksdxhr fcgkj esa orZeku esa yksdukV~; laxBu dk
f”kysokj fooj.k (District wise Folk Drama Organisations
fcgkj dh lkaLÑfrd iajijk esa yksdukV~; dh egÙoiw.kZ Hkwfedk at Present in Bihar)
jgh gSA fofHkUu 'kqHk ,oa ekaxfyd dk;ZozQeksa rFkk fofHkUu lkaLÑfrd
mRloksa ds volj ij bldk vk;kstu fd;k tkrk gSA izk;% yksdukV~; ltZuk] lkxj yksdukV~; laxBu@laLFkku] ukV~; Hkkxyiqj
dk;ZozQe ds lapkyu gsrq eap dh vko';drk ugha gksrh gS] D;ksafd ifj"kn] fn'kk] izse vkVZ] vkn'kZ ukV~; dyk vkfnA
;g dk;ZozQe dqN ?kaVksa ds fy;s jkf=k esa izLrqr fd;k tkrk gSA lkekU;r% v{kjk vkV~lZ] :ik{kj] dyk fudqat] dyk f=kos.kh] iVuk
yksdukV~; esa xhr&laxhr] okn&laokn] dFkkud] vfHku; ,oa u`R; dk Hkafxek] vukfedk] ltZuk] fcgkj vkVZ fFk;sVj]
vk;kstu gksrk gSA Hkkjrh; tu&ukV~; la?k] fujkyk Dyc
fcgkj esa izpfyr egÙoiw.kZ yksdukV~; e;wj dyk dsanz] f'koe~ lkaLÑfrd eap] fgan dyk Nijk
(Important Folk Dramas Popular in Bihar) dsanz] banztky] euksjek
yksdukV~; egÙo@mn~ns';
dyk&fufèk] ukV~; Lrqfr x;k
Mksedp blesa dsoy efgyk,¡ Hkkx ysrh gSaA lkekU;r%
fookg&lekjksg ds nkSjku tc oj i{k dh rjiQ dkek;uh] ;ofudk] ;qok uhfr] uVh] uoksn; la?k] vkjk
ls ckjkr fudy tkrh gS] rks jkf=k esa efgyk,¡ Hkkstiqj eap
?kj&ifjokj dh lqj{kk gsrq Mksedp dk ikB djrh Hkwfedk] niZ.k dyk] lw=kèkkj] eaFku dyk ifj"kn [kxkSy (iVuk)
gSa] ftlesa os iq#"kksa ds diM+s igudj iqfyl] tupsruk lqYrkuxat
Mksfeu] vfèkdkjh vkfn curh gSaA
(Hkkxyiqj)
tV&tkfVu blesa eq[;r% dq¡vkjh yM+fd;k¡ (efgyk,¡) Hkkx
ysrh gSaA bldk vk;kstu lkou eghus ls ysdj jax eq”kÝiQjiqj
dk£rd eghus ds 'kqDy i{k rd gksrk gSA blesa uojax dyk eap cDlj
tV i{k esa yM+fd;k¡ nwYgs ds diM+ksa esa tcfd cgq:fi;k] cgqjax nkukiqj (iVuk)
tkfVu i{k esa yM+fd;ksa dks nqYgu dh rjg ltkdj
u`R; dk;ZØe dk vk;kstu fd;k tkrk gSA ukV~; Hkkjrh] ,DVlZ xzqi vkSjaxkckn

202 State Special

 n`f"V ifCyds'kUl iqjLdkj ,oa lEeku

20 iqjLdkj ,oa lEeku

(Awards and Honours)

Hkwfedk (Introduction) z 2019-20 dk fcgkj dyk iqjLdkj dk jk"Vªh; lEeku t; f>jksfV;k

fcgkj ds jkT;] jk"Vª vkSj oSf'od Lrj ij [;kfr izkIr yksxksa (pk{kq"k dyk) tcfd ykbiQVkbe vphoesaV iqjLdkj x.ks'k çlkn
dks fofHkUu {ks=kksa esa mudh egku miyfC/;ksa ds fy;s jkT; ljdkj flUgk (çn'kZu dyk) vkSj lR; ukjk;.k yky (pk{kq"k dyk)
}kjk iqjLdkj ,oa lEeku fn;s tkrs gSaA Lora=krk fnol] x.kra=k fnol dks fn;k x;kA
vkSj vU; fo'ks"k voljksa ij vk;ksftr ,sls lekjksgksa esa iqjLdkj ,oa fcgkj 'krkCnh i=kdkfjrk lEeku
lEeku ikus okys O;fDr;ksa dks Le`fr fpÉ] 'kkWy ,oa udn migkjLo:i (Bihar Centenary Journalism Award)
fn;s tkrs gSaA jkT; ljdkj ds vykok ,sls dqN iqjLdkj vkSj lEeku z o"kZ 2012 esa fcgkj ljdkj ds lwpuk ,oa tu&laidZ foHkkx us
jkT; Lrjh; fo'ks"k laLFkkvksa }kjk Hkh iznku fd;s tkrs gSa_ tSls& fcgkj 'krkCnh i=kdkfjrk p;u lfefr dk xBu dj i=kdkfjrk
laxhr ukVd vdkneh] yfyr dyk vdkneh] Hkkstiqjh vdkneh ds {ks=k esa csgrj dk;Z djus okyksa dks iqjLÑr djus dk iSQlyk
bR;kfnA fcgkj jkT; ls lacafèkr iqjLdkjksa ,oa lEekuksa dk laf{kIr fooj.k fd;kA
fuEuyf[kr gS& z fcgkj ds lkekftd] vk£Fkd] 'kS { kf.kd fodkl rFkk
fcgkj xkSjo lEeku (Bihar Gaurav Award) efgykvksa] vYila[;dksa vkSj oafpr oxks± ds mRFkku ls lacafèkr
z fcgkj xkSjo lEeku ^izfro"kZ mu fcgkfj;ksa dks iznku fd;k tkrk lekpkj] ys[k] fo'ys"k.k] izlkj.k vkfn ds fy;s ;g iqjLdkj fn;k
gS ftudh otg ls fcgkj dk uke ns'k&nqfu;k esa jks'ku gqvk gksA* tkrk gSA
z bldh 'kq#vkr dh ?kks"k.kk 2009 esa eq[;ea=kh uhrh'k dqekj us z fcgkj 'krkCnh i=kdkj lEeku ds varxZr dbZ izdkj ds lEeku
lqij&30 ds liQy fo|k£Fk;ksa ds lEeku lekjksg ds nkSjku dhA iznku fd;s tkrs gSaA
z ;g iqjLdkj jk"Vªh; vkSj varjkZ"Vªh; Lrj dh ijh{kkvksa vkSj Li¼kZvksa fcgkj i=dkj lEeku ;kstuk
esa viuh fof'k"V izfrHkk dk ifjp; nsus okys O;fDr dks Hkh fn;k ‰ orZeku jkT; ljdkj us fcgkj i=kdkj lEeku ;kstuk 2019 dh
tkrk gSA 'kq#vkr dh gS] ftlds rgr 20 lky rd dk vuqHko j[kus
z fcgkj xkSjo dk igyk iqjLdkj ^f'kfrdaB* dks fn;k x;k ftlds okys i=kdkjksa dks ias'ku ds :i esa izfr ekg ` 6,000 iznku
rgr iqjLdkj Lo:i ` 1.50 yk[k iznku fd;s x,A fd;k tk,xkA
z o"kZ 2019 dk fcgkj xkSjo lEeku [ksy ds izfr le£ir fcgkj ‰ ;kstuk ds rgr i=kdkj ds e`R;q ds i'pkr~ Hkh muds vkfJr
ds latho dqekj >k dks fn;k x;kA ifRu@ifr ` 3,000 izfrekg dh nj ls ;g lEeku isa'ku izkIr
fcgkj dyk iqjLdkj (Bihar Art Award) djus ds gdnkj gksaxsA
;kstuk ds varxZr fofHkUu lEeku&
z fcgkj jkT; dyk iqjLdkj izfro"kZ 18 vDrwcj dks fcgkj dyk
fnol ds volj ij iznku fd;k tkrk gSA (i) f'koiwtu lgk; lEeku (Shiv Pujan Sahai Award)
z ;g iqjLdkj fcgkj ds dyk ,oa laLÑfr foHkkx }kjk iznku fd;k z ;g lEeku ¯izV ehfM;k ls tqM+s i=kdkjksa dks mudh egÙoiw.kZ
tkrk gSA miyfCèk ds fy;s fn;k tkrk gSA
z blds varxZr dbZ rjg ds iqjLdkj iznku fd;s tkrs gSa ftuesa z bl lEeku esa vaxoL=k] iz'kfLr i=k ds lkFk ` 1 yk[k dh jkf'k
jk"Vªh; lEeku] ykbiQVkbe vphoesaV lEeku] jkèkk eksgu iqjLdkj Hkh iznku dh tkrh gSA
bR;kfn izeq[k gSaA (ii) jkeo`{k csuhiqjh lEeku (Ramvriksha Benipuri Award)
z fcgkj dyk iqjLdkj 2018-19 vkSj 2019-20 esa 37 dykdkjksa dks z ;g lEeku bysDVªkfW ud ehfM;k ls tqMs+ i=kdkjksa dks mudh egÙoiw.kZ
lEekfur fd;k x;k gSA miyfCèk ds fy;s iznku fd;k tkrk gSA
z 2018-19 dk fcgkj dyk iqjLdkj dk jk"Vªh; lEeku 'kksHkuk z bl lEeku esa vaxoL=k] iz'kfLr i=k ds lkFk ` 1 yk[k dh jkf'k
ukjk;.k (çn'kZu dyk) vkSj vi.kkZ dkSj (pk{kq"k dyk) dks ,oa Hkh iznku dh tkrh gSA
bl o"kZ dk ykbiQVkbe vphoesaV iqjLdkj jtr ?kks"k (pk{kq"k z o"kZ 2019 dk jkeo`{k csuhiqjh i=kdkfjrk lEeku] MkW- vk'kh"k
dyk) vkSj jkepanz ek¡>h (çn'kZu dyk) dks fn;k x;kA da/os dks iznku fd;k x;k FkkA

212 State Special

 izfl¼ O;fDrRo fcgkj % lexz voyksdu

21 izfl¼ O;fDrRo
(Famous Personalities)

Hkwfedk (Introduction) fuokj.kpaæ nkl xqIrk

fcgkj ,d ,slk jkT; gS tks izkphu dky ls gh fo}kuksa ,oa foHkwfr;ksa z fuokj.kpanz nkl xqIrk iq#fy;k f”kyk Ldwy ds gsM ekLVj Fks]
ds ekeys esa èkuh jgk gSA tgk¡ ,d vksj fcgkj ds izkphu euhf"k;ksa tSls lkFk gh os iq#fy;k ds ekun f”kyk eftLVªsV Hkh FksA
xkSre cq¼] egkohj] pk.kD; vkSj vk;ZHkV~V us laiw.kZ fo'o iVy ij z mUgksaus egkRek xkaèkh }kjk 'kq: fd;s x, ^vlg;ksx vkanksyu* esa
fcgkj vkSj Hkkjr dk uke Å¡pk fd;k gS] ogha nwljh vksj t;izdk'k Hkkx ysus ds fy;s ukSdjh NksM+ nh Fkh ftl dkj.k mUgsa tsy Hkstk x;kA
ukjk;.k] MkW- jktsanz izlkn tSlh foHkwfr;ksa us fcgkj dks ubZ fn'kk nsus dk z tsy ls NwVus ds ckn mUgksaus vrqy panz ?kks"k ds lkFk feydj
dk;Z fd;kA fcgkj esa dq¡vj flag] ihj vyh vkSj vej flag tSls ohj ^f'kYikJe* dh LFkkiuk dh tgk¡ vkanksyu ds nkSjku egkRek xkaèkh]
Hkh iSnk gq, ftUgksus vk”kknh dh yM+kbZ esa egÙoiw.kZ Hkwfedk fuHkkbZA lqHkk"k panz cksl vkSj jktsanz izlkn tSls usrkvksa us dbZ nkSjs fd;sA
ukxktquZ ] fHk[kkjh Bkdqj] fnudj] fo|kifr us lkfgR; ds {ks=k eas izfrfufèkRo z os ^eqfDr* lkIrkfgd if=kdk ds Hkh laLFkkid&laiknd Fks ftUgksaus
fd;k ogha dyk ds ekeys esa ¯oè;okfluh nsoh] 'kkjnk flUgk] txnack Lora=krk vkanksyu vkSj Hkk"kk vkanksyu ds nkSjku egÙoiw.kZ Hkwfedk
nsoh bR;kfn dk uke tx”kkfgj gSA fo'oLrj ij fcgkj dks ubZ igpku fuHkkbZA
fnykus okyh bu egku foHkwfr;ksa dk ifjp; fuEufyf[kr gS&
izHkkorh nsoh
t;izdk'k ukjk;.k
z izHkkorh nsoh fcgkj esa Lora=krk vkanksyu dh efgyk dk;ZdÙkkZ
z t;izdk'k ukjk;.k dk tUe fcgkj ds lkj.k f”kys esa flrkcfn;kjk
Fkha] ftudk tUe fcgkj ds floku f”kys esa gqvkA
uked LFkku ij 11 vDrwcj] 1902 bZ- dks gqvkA
z izHkkorh nsoh yksduk;d t;izdk'k ukjk;.k dh iRuh FkhaA
z t;izdk'k ukjk;.k izfl¼ lekt&lsod] Lora=krk lsukuh vkSj egku
jktuhfrd fopkjd Fks] blfy;s mUgsa ^yksduk;d* Hkh dgk tkrk gSA z tc t;izdk'k ukjk;.k foKku ds vè;;u ds fy;s vesfjdk pys
x, rks ml nkSjku og xkaèkhth ds vkJe xb± vkSj ogk¡ mUgksaus
z dkWUxzsl lektoknh ny dh LFkkiuk djus ds ckn bUgsa jk"Vªh;
Lrj ds usrk dh igpku feyh ysfdu ckn esa Hkkjr NksM+ks vkanksyu vius vkidks iw.kZr% dLrwjck ds izfr lefiZr dj fn;kA
esa lfØ; Hkwfedk fuHkkus vkSj 1975 esa vkikr fLFkfr dh ?kks"k.kk z izHkkorh nsoh dk deyk usg: ds lkFk Hkh ?kfu"B lacaèk FkkA
ds ckn rRdkyhu ljdkj ds fo#¼ ^laiw.kZ Økafr* ds vkàku vkSj z izHkkorh nsoh us iVuk esa ^efgyk pj[kk lfefr* dh LFkkiuk dhA
mldh liQyrk us bUgsa tu&tu ds chp yksdfiz; cuk fn;kA MkW- jktsaæ izlkn
z lekt lsok ds fy;s 1965 esa bUgsa eSXlsls iqjLdkj ,oa ej.kksijkar z MkW- jktsanz izlkn dk tUe 3 fnlacj] 1884 bZ- dks fcgkj ds lkj.k
1999 esa Hkkjr jRu ls lEekfur fd;k x;kA
f”kys esa thjknsbZ uked xk¡o esa gqvk FkkA
z budh e`R;q 8 vDrwcj] 1979 dks ân; dh chekjh vkSj eèkqesg
z ljy os'k&Hkw"kk] lkekU; jgu&lgu vkSj fo'kky pfj=k okys MkW-
ds dkj.k gks xbZA
jktsanz izlkn dks Hkkjr ds izFke jk"Vªifr gksus dk xkSjo gkfly
jktdqekj 'kqDy gSA bUgsa ^ns'kjRu* dh laKk nh tkrh gSA
z jktdqekj 'kqDy fcgkj ds paikj.k f”kys esa eqjyh Hkjgok xk¡o ds z jktsanz izlkn Lora=krk laxzke esa fujarj lfØ; jgs vkSj 1919 bZ- esa
fuoklh FksA jkWysV ,DV ds fo#¼ lR;kxzg ls ysdj Hkkjr NksM+ks vkanksyu rd
z vaxzs”kksa dh rRdkyhu uhy dh [ksrh ls tqM+h fru dfB;k O;oLFkk lHkh jk"Vªh; vkanksyuksa esa bUgksaus egÙoiw.kZ Hkwfedk fuHkkbZA
ds fo#¼ bUgksaus vkanksyu dh 'kq#vkr dh vkSj blds fy;s bUgksaus z jktsanz izlkn us 1906 bZ- esa fcgkjh Nk=k lEesyu dh LFkkiuk dhA
1917 esa egkRek xkaèkh dks paikj.k vkus ds fy;s jk”kh fd;kA z lfPpnkuan flUgk ds ckn jktsanz izlkn Hkkjr dh lafoèkku lHkk
z jktdqekj 'kqDy ds vuqjksèk ij gh xkaèkh th paikj.k vk, vkSj ds LFkk;h vè;{k fu;qDr fd;s x,A
paikj.k esa lR;kxzg dk liQy iz;ksx fd;kA
z paikj.k fdlku vkanksyu gh ns'k dh vk”kknh dk vlyh laokgd
MkW- lfPpnkuan flUgk
cuk Fkk D;ksafd jktdqekj 'kqDy vkSj egkRek xkaèkh ds usr`Ro esa z lfPpnkuan flUgk jktuhfrd Lrj ij fcgkj dks ,d i`Fkd~ jkT;
ogk¡ ds fdlkuksa ls vkanksyu dks tks èkkj feyh mlus ns'k dks cukus dh vkok”k mBkus okys igys O;fDr Fks vkSj blds iz;kl
vk”kknh rd igq¡pk fn;kA esa bUgksaus egÙoiw.kZ Hkwfedk fuHkkbZA

State Special 217

228 State Special
 [kaM&II
Hkkjr dh tux.kuk&2011 fcgkj % lexz voyksdu

22 Hkkjr dh tux.kuk&2011

Hkwfedk (Introduction) z 2011 dh tux.kuk ds vuqlkj Hkkjr dh oqQy tula[;k yxHkx

z fdlh fuf'pr {ks=k ,oa le; esa fuokl djus okys ekuoksa dh 121.09 djksM+ gS] ftlesa iq#"kksa dh la[;k 51.47 izfr'kr rFkk
efgykvksa dh la[;k 48.53 izfr'kr gSA
oqQy la[;k dks ^tula[;k* dgrs gSaA
z Hkkjr esa lcls de tula[;k okyk jkT; flfDde ,oa dsaæ'kkflr
z tula[;k dh n`f"V ls Hkkjr fo'o esa nwljs LFkku ij gS] tcfd
izns'k y{k}hi gSA
phu izFke LFkku ij tula[;k dk fuèkkZj.k tux.kuk ds ekè;e
ls fd;k tkrk gSA tula[;k ?kuRo (Population Density)
z vkèkqfud i¼fr ,oa O;ofLFkr <ax ls loZizFke tux.kuk 1749 z izfroxZ fdyksehVj {ks=k esa fuokl djus okys yksxksa dh la[;k ds
esa ^LohMu* eas gqbZ FkhA 1790 esa loZizFke n'kdh; tux.kuk dk vkSlr dks ^tula[;k ?kuRo* dgrs gSaA
dk;Z ^vesfjdk* esa gqvk FkkA z o"kZ 2011 dh tux.kuk ds vkèkkj ij 17.72 izfr'kr dh n'kdh;
z Hkkjr esa loZizFke tux.kuk 1872 eas ^ykWMZ es;ks* ds dk;Zdky esa o`f¼ ds lkFk Hkkjr dk tula[;k ?kuRo 382 O;fDr@oxZ fdeh-
gqbZ FkhA 1881 esa ^ykWMZ fjiu* ds dk;Zdky ls bls izR;sd nl gS] tks fd 2001 ds tu?kuRo 325 ls 57 vfèkd gS vFkkZr~ Hkwfe
o"kZ ds varjky ij djk;k tkus yxk] tks vkt Hkh tkjh gSA ,oa lalkèkuksa ij ncko c<+k gSA
z Hkkjr esa 1911-1921 ds n'kd esa tula[;k dh o`f¼ nj U;wure z jkT; Lrj ij tula[;k ?kuRo esa dkiQh fHkUurk,¡ gSAa tux.kuk&2011
jgh Fkh blfy;s o"kZ 1921 ^egkfoHkktd o"kZ* (Great Divide ds vuqlkj] v#.kkpy izns'k esa tgk¡ tu?kuRo (U;wure) ek=k
17 O;fDr@oxZ fdeh- gS] ogha fcgkj (vf/dre) esa ;g 1,106
Year) dgykrk gSA
O;fDr@oxZ fdeh- gSA
z Hkkjr esa o"kZ 1872 ds ckn o"kZ 2011 dh tux.kuk] tux.kuk
Øe dh 15oha tux.kuk gS tcfd Lora=k Hkkjr dh ;g 7oha z o"kZ 1901 essa Hkkjr dk tu?kuRo ek=k 77 O;fDr@oxZ fdeh- FkkA
tux.kuk gSA fyaxkuqikr (Sex Ratio)
z tux.kuk vkfFkZd xfrfofèk] lk{kjrk o f'k{kk] vkokl vkSj z fyaxkuqikr lekt esa ,d fuf'pr dky ds nkSjku iq#"kksa ,oa
?kjsyw lq[k&lqfoèkkvksa] 'kgjhdj.k] tUe nj vkSj e`R;q nj] efgykvksa ds chp izpfyr lekurk dks ekius dk ,d egÙoiw.kZ
vuqlwfpr tkfr;ksa ,oa vuqlwfpr tutkfr;ksa] Hkk"kk] èkeZ] iyk;u] lkekftd ladsrd gksrk gSA
fnO;kaxrk rFkk vU; lkekftd&lkaLÑfrd vkSj tukafddh lacaèkh z fyaxkuqikr dks izfr 1,000 iq#"kksa dh rqyuk esa efgykvksa dh la[;k
vk¡dM+ksa ds ckjs esa lkaf[;dh ,df=kr djus dk lcls fo'oluh; ds :i esa ifjHkkf"kr fd;k tkrk gSA
lzksr gSA z o"kZ 2011 dh tux.kuk ds vuqlkj] Hkkjr dk fyaxkuqikr 943 gS
z ns'k dh tux.kuk dk nkf;Ro Hkkjrh; lafo/ku osQ vuqPNsn&246 tks ;g iznf'kZr djrk gS fd Hkkjr esa iq#"kksa dh vis{kk fL=k;ksa
ds vuqlkj Hkkjr ljdkj ds x`g ea=kky; ds vèkhu egkiath;u dh la[;k de gSA 2001 esa ;g 933 Fkk] vFkkZr~ fiNys n'kd
dk;kZy; vkSj tux.kuk vk;qDr dk gksrk gSA ns'k ds lHkh jkT;ksa dh vis{kk blesa 10 vadksa dk lqèkkj gqvk gSA
vkSj dsanz'kkflr izns'kksa esa iQhYM vfèkdkjh gksrs gSaA bu iQhYM z 1901 ds ckn oqQN vioknksa dks NksM+dj fyaxkuqikr esa yxkrkj
vfèkdkfj;ksa ds izèkku ^tux.kuk dk;Z funs'kd* gksrs gSa tks fxjkoV ntZ dh xbZ gSA 1901 esa fyaxkuqikr 972 Fkk] ftlessa 1941
vius&vius vfèkdkj {ks=k esa tux.kuk djkrs gSaA rd Øfed ßkl dk nkSj pyrk jgkA vioknLo:i o"kZ 1951
z tux.kuk&2011 dk dk;Z nks pj.kksa esa iwjk fd;k x;kA igys pj.k esa 1 vad] 1981 esa 4 vad] 2001 esa 6 vad rFkk 2011 esa 10
esa vkokl ds ckjs esa tkudkjh dks 'kkfey fd;k x;kA blesa edku vad dh c<+ksrjh ns[kh xbZA fyaxkuqikr dk U;wure Lrj o"kZ 1991
ds bLrseky] yksxksa dks miyCèk lqfoèkk,¡ vkSj mudh laifÙk ds esa 927 FkkA
ckjs esa tkudkjh ,d=k dh xbZA nwljs pj.k esa tula[;k dh uksV% fyaxkuqikr ds ifjçs{; esa Hkkjr dh fLFkfr iM+kslh ns'kksa ds
fxurh dk dk;Z ns'k Hkj esa fd;k x;kA bls ^tula[;k x.kuk* lkFk bl çdkj gS& phu&926, ikfdLrku&943, ckaXykns'k&978,
uke fn;k x;kA usiky&1,014, Jhyadk&1,034, E;k¡ekj&1,048

State Special 229

 fcgkj vk£Fkd losZ{k.k (2020&21)fcgkj % lexz voyksdu
fcgkj vk£Fkd losZ{k.k (2020&21) o fcgkj ctV (2021&22) fo'ys"k.k

23 o
fcgkj ctV (2021&22) fo'ys"k.k

fcgkj vk£Fkd losZ{k.k (2020&21)

vè;k; 1 % fcgkj dh vFkZO;oLFkk % ,d voyksdu r`rh;d {ks=k ds fgLls esa mYys•uh; o`f¼ gqbZ gS tks 2013–14
z ldy jkT; ?kjsyw mRikn (th,lMhih) fLFkj ewY; ij fcgkj dh ds 57.3 çfr'kr ls c<+dj 2019–20 esa 60.2 çfr'kr gks x;kA
vFkZO;oLFkk dh o`f¼ nj 2019–20 esa 10.5 çfr'kr Fkh tks z blh çdkj] foLr`r {ks=kxr oxhZdj.k ij è;ku nsus ij fn•rk gS
fd iQly {ks=k dk fgLlk 2013–14 esa 14.2 çfr'kr Fkk tks 4-5
Hkkjrh; vFkZO;oLFkk dh o`f¼ nj ls vfèkd gSA
çfr'kr ?kVdj 2019–20 esa 9.7 çfr'kr jg x;kA ogha] 2013–14
ldy ?kjsyw mRikn vkSj ldy jkT; ?kjsyw mRikn ls 2019–20 ds chp ldy jkT; ewY;oèkZu esa r`rh;d {ks=k esa
dh okLrfod o`f¼ njsa nks mi&{ks=kksa dk fgLlk mYys•uh; <ax ls c<+k gS& iFk ifjogu
dk 4.4 çfr'kr ls 5.9 çfr'kr vkSj vU; lsokvksa dk 10.5 çfr'kr
ls 13.8 çfr'krA
ldy jkT; ?kjsyw mRikn dh {ks=kxr o`f¼ njsa
(2018–19 ls 2019–20)
2018–19 2019–20
Ø- (vuafre) (Rofjr)
{ks=k
la- orZeku fLFkj orZeku fLFkj
ewY; ewY; ewY; ewY;
z 2019–20 esa fcgkj dk ldy jkT; ?kjsyw mRikn orZeku ewY; 1. Ñf"k] okfudh ,oa 4.5 1.7 10.8 0.0
ij ` 6,11,804 djksM+ vkSj 2011–12 ds fLFkj ewY; ij ` eRL;k[ksV
4,14,977 djksM+ FkkA ogha] 2019–20 esa fcgkj dk fuoy jkT; 1.1 iQly 0.3 -2.8 10.3 -6.0
?kjsyw mRikn orZeku ewY; ij ` 5,62,710 djksM+ vkSj 2011–12 1.2 i'kqèku 13.0 11.0 13.1 9.1
ds fLFkj ewY; ij ` 3,77,276 djksM+ FkkA jkT; esa çfr O;fDr 1.3 7.2 2.4 7.4 2.4
okfudh ,oa flYyh
ldy jkT; ?kjsyw mRikn orZeku ewY; ij `50,735 vkSj
fuekZ.k
2011–12 ds fLFkj ewY; ij `34,413 FkkA
1.4 eRL;k[ksV ,oa 3.1 2.4 8.6 6.5
z f}rh;d {ks=k dh o`f¼ njksa esa mrkj&p<+ko jgk gS tks 2017–18 esa
4.8 çfr'kr Fkh rks 2016–17 esa 14.3 çfr'krA f}rh;d {ks=k ds
tyÑf"k
2. [kuu ,oa mR[kuu 193.0 136.1 297.7 329.2
vanj rst o`f¼ njksa okys nks {ks=k Fks & fo|qr] xSl] tykiwfrZ ,oa vU;
tuksi;ksxh lsok,a rFkk fofuekZ.kA izkFkfed 5.6 2.3 15.4 3.6

z o"kZ 2019–20 esa fo|qr] xSl] tykiwfrZ ,oa vU; tuksi;ksxh lsok,a 3. fofuekZ.k 7.4 7.8 6.2 2.9
dh o`f¼ nj 20.3 çfr'kr Fkh vkSj fofuekZ.k dh 11.4 çfr'krA 4. fo|qr] xSl] 35.9 2.2 20.8 20.3
r`rh;d {ks=k esa rhu {ks=kksa esa 2018–19 vkSj 2019–20] nksuks o"kks± tykiwfrZ ,oa vU;
esa nks vadksa esa o`f¼ nj ntZ gqbZ gSA ;s {ks=k gsa & iFk ifjogu] tuksi;ksxh lsok,¡
ifjogu lacaèkh lsok,a vkSj yksd ç'kkluA 5. fuekZ.k 14.1 10.2 13.2 11.4
z rhu çeq• {ks=kksa (çkFkfed] f}rh;d vkSj r`rh;d) esa ls çkFkfed f}rh;d 12.6 8.5 10.9 8.2
{ks=k ds fgLls esa yxkrkj fxjkoV vkbZ gS tks 2013–14 ds 23.4 6. 11.4 8.0 11.5 8.2
O;kikj] ejEer]
çfr'kr ls ?kVdj 2019–20 esa 19.5 çfr'kr jg x;kA ogha]
gksVy ,oa
f}rh;d {ks=k ds fgLls esa ekewyh cnyko vk;k gS tks 2013–14
tyikux`g
ds 19.3 çfr'kr ls 2019–20 esa 20.3 çfr'kr gks x;kA ysfdu

State Special 233

 24 dsanzh; ctV (2021&22)

ctV dk lkj (2021-22)

(` djksM+ esa)
2019-2020 2020-2021 2020-2021 2021-2022
okLrfod ctV vuqeku la'kksfèkr vuqeku ctV vuqeku
1. jktLo çkfIr;k¡ (Revenue Receipts) 1684059 2020926 1555153 1788424

2. dj jktLo (Tax Revenue)

1356902 1635909 1344501 1545396
(dasnz dks fuoy)
3. dj&fHkUu jktLo (Non-Tax Revenue) 327157 385017 210652 243028

4. iwath çkfIr;k¡ (Capital Receipts) 1002271 1021304 1895152 1694812

5. ½.kksa dh olwyh (Recovery of Loans) 18316 14967 14497 13000

6. vU; çkfIr;k¡ (Other Receipts) 50304 210000 32000 175000

7. mèkkj vkSj vU; ns;rk,¡*

933651 796337 1848655 1506812
(Borrowings and Other Liabilities)

8. dqy çkfIr;k¡ (1 + 4)
2686330 3042230 3450305 3483236
(Total Receipts)

9. dqy O;; (10 + 13)

2686330 3042230 3450305 3483236
(Total Expenditure)

10. jktLo [kkrs ij ftlesa ls

2350604 2630145 3011142 2929000
(On Revenue Account of which)

11. C;kt Hkqxrku (Interest Payments) 612070 708203 692900 809701

12. iwath ifjlaifÙk;ksa ds l`tu gsrq lgk;rk vuqnku 185641 206500 230376 219112
(Grants in Aid for creation of Capital Assets)

13. iwath [kkrs ij (On Capital Account) 335726 412085 439163 554236

14. jktLo ?kkVk (10 – 1)

666545 (3.3) 609219 (2.7) 1455989 (7.5) 1140576(5.1)
(Revenue Deficit)

15. çHkkoh jktLo ?kkVk (14 – 12)

480904 (2.4) 402719 (1.8) 1225613 (6.3) 921464 (4.1)
(Effective Revenue Deficit)

16. jktdks"kh; ?kkVk [9 – (1 + 5 + 6)]

933651 (4.6) 796337 (3.5) 1848655 (9.5) 1506812 (6.8)
(Fiscal Deficit)

17. çkFkfed ?kkVk (16 – 11)

321581 (1.6) 88134 (0.4) 1155755 (5.9) 697111 (3.1)
(Primary Deficit)

* blls uxnh 'ks"k esa vkgj.k }kjk deh (Drawdown of Cash Balance) 'kkfey gSA

252 State Special

 fcgkj lelkef;dh % ,d uT+kj esa fcgkj % lexz voyksdu

25 fcgkj lelkef;dh % ,d uT+kj esa

fcgkj ljdkj }kjk lapkfyr eq[; ;kstuk,¡

efgyk ,oa cky fodkl z ifjiDork ewY; dh jkf'k dk Hkqxrku dU;k ds 18 o"kZ iw.kZ gksus
ij fd;k tkrk gSA
eq[;ea=kh ukjh 'kfDr ;kstuk
z blds varxZr efgykvksa ds lkekftd] vk£Fkd ,oa lkaLÑfrd eq[;ea=kh dU;k mRFkku ;kstuk
l'kDrhdj.k ,oa uokpkjh ;kstuk ds fufeÙk fofHkUu ;kstukvksa ds z ljdkj us bl ;kstuk ds rgr Lukrd ikl djus okyh izR;sd
lapkyu dh LohÑfr iznku dh tkrh gSA Nk=kk dks ` 25,000 nsus dh ?kks"k.kk dh gSA
z blds rgr vuSfrd dnkpkj ,oa ?kjsyw fgalk ls ihfM+r fd'kksfj;ksa z bl ;kstuk dks vkjVh,l (jkbV Vw l£ol) dkuwu esa 'kkfey
,oa efgykvksa ds fy;s fo'ks"k ;kstuk,¡ cukbZ xbZ gSaA fd;k tk,xkA
z efgyk fodkl fuxe }kjk lapkfyr bl ;kstuk ds }kjk Lo;a z blds rgr fdlh ckfydk dks mlds tUe ysus ls ysdj Lukrd
lgk;rk lewgksa dk xBu] iks"k.k rFkk {kerk fuekZ.k dk dk;Z] iz[kaM djus rd ` 54,100 fn;s tk,axsA
Lrjh; lgdkjh lfefr;ksa ds xBu vkfn dk dk;Z djk;k tkrk gSA z bl ;kstuk ds rgr dU;k dk tUe gksus ij ` 2000 fn;s tkus
z bl ;kstuk dk ykHk xk¡oksa dh efgykvksa eq[;r% de”kksj vkSj dk izko/ku gSA
oafpr leqnk; ls tqM+h efgykvksa dks fey jgk gSA z ,d o"kZ dh vk;q iw.kZ djus rFkk vk/kj ls fyad djus ij ` 1000
fn;s tk,axsA
eq[;ea=kh ckfydk izksRlkgu ;kstuk z nks o"kZ iw.kZ djus rFkk laiw.kZ Vhdkdj.k ij LokLF; foHkkx }kjk
bl ;kstuk ds rgr fcgkj fo|ky; ijh{kk lfefr }kjk vk;ksftr ` 2000 iznku fd;s tk,axsA
nloha d{kk dh ijh{kk esa izFke Js.kh ls mÙkh.kZ gksus okyh lkekU; Js.kh z f'k{kk foHkkx }kjk d{kk I-II dh Nk=kkvksa dks ^iks'kkd ;kstuk*
,oa fiNM+k oxZ (BC-II) dh Nk=kkvksa dks ` 10,000 izfr Nk=kk izksRlkgu ds rgr izfro"kZ ` 600] d{kk III-V dh Nk=kkvksa dks izfro"kZ
Lo:i /ujkf'k miyC/ djkbZ tkrh gSA ` 700, d{kk VI-VIII dh Nk=kkvksa dks izfro"kZ ` 1000 rFkk d{kk
IX-XII dh Nk=kkvksa dks izfro"kZ ` 1500 fn;s tk,axsA
eq[;ea=kh dU;k fookg ;kstuk
z d{kk VII-XII dh Nk=kkvksa dks ^fd'kksjh LokLF; ;kstuk* ds
z bldk mís'; xjhc ifjokjksa dks fookg ds le; vk£Fkd lgk;rk
rgr lSusVjh iSM gsrq izfro"kZ ` 300 fn;s tkus dk izko/ku gSA
iznku djuk rFkk cky fookg dks grksRlkfgr djuk gSA
z baVj mÙkh.kZ vfookfgr dU;k dks ,deq'r ` 10,000 rFkk Lukrd
z bl ;kstuk ds rgr xjhch js[kk ls uhps ds ifjokjksa dks fookg
mÙkh.kZ izR;sd Nk=kk dks ,deq'r ` 25,000 dU;k ds cSad [kkrs
ds le; ` 5000 dh vk£Fkd enn nh tkrh gSA (Hkqxrku% dU;k esa nsus dk izko/ku fd;k x;k gSA
ds uke ij psd] fMekaM MªkÝV ds }kjk)
z bl ;kstuk ls jkT; dh 1.60 djksM+ yM+fd;ksa dks iQk;nk gksxkA
z ;kstuk ds ykHk gsrq ekrk&firk dh ok£"kd vk; dk ` 60,000
ls de gksuk vko';d gSA vartkZrh; fookg izksRlkgu vuqnku ;kstuk
z bl ;kstuk dk mís'; fganw lekt esa O;kIr tkfr izFkk ds mUewyu
eq[;ea=kh dU;k lqj{kk ;kstuk
gsrq vartkZrh; fookg djus okyh efgykvksa dks izksRlkgu Lo:i
z bl ;kstuk dk mís'; Hkzw.k gR;k dks jksduk] tUe dk iathdj.k vk£Fkd lgk;rk iznku djuk gSA
djuk rFkk dU;k tUe dks izksRlkfgr djuk gSA z bl ;kstuk ds rgr vartkZrh; fookg djus okyh efgyk dks
z blds rgr xjhch js[kk ls uhps jgus okys ifjokjksa esa tUe ysus ` 1,00,000 dh jkf'k vuqnku ds :i esa nh tkrh gS ftldk
okyh dU;k dks tUe ds le; ` 2000 dh jkf'k dks ;w-Vh-vkbZ- ds Hkqxrku fookg laiUu gksus ds rhu eghus ds Hkhrj lacaf/r o/w
fpYMsªu dWfj;j cSysaLM Iyku esa dU;k ds uke ls fuos'k dj dks vf/dre ifjiDork jkf'k nsus okys jk"Vªh;Ñr cSad esa lkof/
izek.ki=k miyC/ djok;k tkrk gSA tek izek.ki=k ds ekè;e ls fd;k tkrk gSA

State Special 259

n`f"V ifCyds'kUl foxr o"kks± ds iz'ui=
izkjafHkd ijh{kk
BPSC
26 (foxr o"kks± ds iz'ui=)

66th BPSC
1. ifpZudkjh (fiVªk M~;wjk) fuEu esa ls fdlls lacafèkr gS\ (c) fiV~l bafM;k vfèkfu;e] 1784
(a) nhokjksa esa v¼Z&dherh iRFkj tM+dj iwQyksa dh uDdk'kh djuk (d) Hkkjrh; ifj"kn vfèkfu;e] 1909
(b) ehukjksa esa Vs<+h nhokj cukuk (e) mi;qZDr esa ls dksbZ ugha@mi;qZDr esa ls ,d ls vfèkd
(c) lajpuk esa esgjkc dk bLrseky djuk 9. 1831 esa cq¼ks Hkxr ds usr`Ro esa dksy foæksg fdl {ks=k esa gqvk\
(d) bekjrksa esa ekcZy dk iz;ksx djuk (a) dPN (b) ¯lgHkwe
(e) mi;qZDr esa ls dksbZ ugha@mi;qZDr esa ls ,d ls vfèkd (c) if'peh ?kkV (d) lrkjk
2. fdl eqxy 'kkld us fp=kdkjh ds fy;s dkj[kkus cuok,\ (e) mi;qZDr esa ls dksbZ ugha@mi;qZDr esa ls ,d ls vfèkd
(a) gqek;w¡ (b) vdcj 10. fcgkj esa 1857 ds foæksg dk usr`Ro fdlus fd;k\
(c) tgk¡xhj (d) 'kkgtgk¡ (a) ukuk lkgc (b) rkR;k Vksis
(e) mi;qZDr esa ls dksbZ ugha@mi;qZDr esa ls ,d ls vfèkd (c) dq¡vj flag (d) ekSyoh vgenqYykg
3. caxky esa f}'kklu iz.kkyh fdlds }kjk ykxw dh xbZ\ (e) mi;qD Z r esa ls dksbZ ugha@mi;qDZ r esa ls ,d ls vfèkd
(a) okjsu gs¯LVXl (b) fofy;e csafVd
11. paikj.k esa bafMxks ds fdlkuksa dh n'kk dh vksj xkaèkhth dk è;ku
(c) jkWcVZ Dykbo (d) ykWMZ dtZu
fdlus vkdf"kZr fd;k\
(a) jktsUæ izlkn (b) vuqxzg ukjk;.k flUgk
(e) mi;qZDr esa ls dksbZ ugha@mi;qZDr esa ls ,d ls vfèkd
(c) vkpk;Z Ñiykuh (d) jktdqekj 'kqDy
4. buesa ls fdlus 1893 esa f'kdkxks esa vk;ksftr èkeZ laln esa Hkkx
(e) mi;qZDr esa ls dksbZ ugha@mi;qZDr esa ls ,d ls vfèkd
fy;k\
12. izkphu egktuin exèk dh izFke jktèkkuh dkSu&lh Fkh\
(a) n;kuan ljLorh (b) Lokeh foosdkuan
(a) ikVyhiq=k (b) oS'kkyh
(c) egkRek xkaèkh (d) jktk jkeeksgu jk;
(c) pEik (d) vax
(e) mi;qZDr esa ls dksbZ ugha@mi;qZDr esa ls ,d ls vfèkd
(e) mi;qZDr esa ls dksbZ ugha@mi;qZDr esa ls ,d ls vfèkd
5. 1923 esa Lojkt ikVhZ dk xBu fdlus fd;k\
13. Lokeh lgtkuan fuEu esa ls fdlls lacafèkr Fks\
(a) egkRek xkaèkh
(a) fcgkj esa tutkrh; vkanksyu
(b) oYyHk HkkbZ iVsy
(b) fcgkj esa e”knwj vkanksyu
(c) lh-vkj- nkl o eksrhyky usg:
(c) fcgkj esa fdlku vkanksyu
(d) ch-vkj- vacsMdj (d) fcgkj esa tkfr vkanksyu
(e) mi;qZDr esa ls dksbZ ugha@mi;qZDr esa ls ,d ls vfèkd (e) mi;qZDr esa ls dksbZ ugha@mi;qZDr esa ls ,d ls vfèkd
6. izfl¼ ukVd ^uhy niZ.k*] ftlesa bafMxks dh [ksrh djus okys 14. fuEu esa ls dkSu&lk Hkkjr esa xkaèkhth dk izFke lR;kxzg vkanksyu
fdlkuksa ds neu dk fp=k.k fd;k x;k] dh jpuk fdlus dh\ Fkk] ftlesa mUgksaus lfou; voKk dk iz;ksx fd;k\
(a) 'kjrpaæ pVthZ (b) johUæukFk VSxksj (a) pEikj.k (b) [ksM+k
(c) ckjhaæ ?kks"k (d) nhucaèkq fe=k (c) vgenkckn (d) jkSysV lR;kxzg
(e) mi;qZDr esa ls dksbZ ugha@mi;qZDr esa ls ,d ls vfèkd (e) mi;qZDr esa ls dksbZ ugha@mi;qZDr esa ls ,d ls vfèkd
7. 1760 dk izfl¼ okaMhok'k dk ;q¼ vaxzs”kksa }kjk fdlds f[kykiQ 15. fuEu esa ls fdl gM+Iiu uxj esa tqrs gq, [ksrksa ds fu'kku feys gSa\
yM+k x;k\ (a) dkyhcaxu (b) èkkSykohjk
(a) Úk¡lhlh (b) Lisu (c) eksgutksnM+ks (d) yksFky
(c) eSlwj (d) dkusZfVd (e) mi;qZDr esa ls dksbZ ugha@mi;qZDr esa ls ,d ls vfèkd
(e) mi;qZDr esa ls dksbZ ugha@mi;qZDr esa ls ,d ls vfèkd 16. f=kjRu ;k rhu jRu] tSls lVhd Kku] lPph vkLFkk vkSj lVhd
8. fuEu esa ls fdl vfèkfu;e us Hkkjr esa i`Fko~Q fuokZpd eaMy dk fØ;k] fuEu esa ls fdlls lacafèkr gSa\
vkjaHk fd;k\ (a) ckS¼ èkeZ (b) ¯gnw èkeZ
(a) jsX;qys¯Vx vfèkfu;e] 1773 (c) tSu èkeZ (d) bZlkbZ èkeZ
(b) pkVZj vfèkfu;e] 1833 (e) mi;qZDr esa ls dksbZ ugha@mi;qZDr esa ls ,d ls vfèkd

272 State Special

foxr o"kks± ds iz'ui= fcgkj % lexz voyksdu

65th BPSC
1. ljdkj dh lalnh; O;oLFkk ds fo"k; esa fuEufyf[kr esa ls dkSu&lk 9. fuEufyf[kr Hkkjrh; jkT;ksa esa ls fdldh jkT; fo/kulHkk esa lnL;ksa
oDrO; lgh gS\ dh la[;k vf/d gS\
(a) foèkkf;dk] U;k;ikfydk ds izfr tokcnsg gSA (a) v#.kkpy izns'k (b) fgekpy izns'k
(b) foèkkf;dk] dk;Zikfydk ds izfr tokcnsg gSA (c) ef.kiqj (d) es?kky;
(c) fo/kf;dk ,oa dk;Zikfydk nksuksa Lora=k gSaA (e) mi;qZDr esa ls dksbZ ugha@mi;qZDr esa ls ,d ls vfèkd

(d) jk"Vªifr] U;k;ikfydk ds izfr tokcnsg gSA

10. Hkkjr ds ojh;rk&Øe esa fuEufyf[kr esa ls dkSu igys vkrk gS\
(a) UPSC dk vè;{k
(e) mijksDr esa ls dksbZ ugha@mijksDr esa ls ,d ls vfèkd
(b) eq[; pquko vk;qDr
2. fuEufyf[kr esa ls fdldk fuekZ.k iapk;rh jkt O;oLFkk ds rgr
(c) fu;a=kd ,oa egkys[kk ijh{kd
gqvk Fkk\
(d) mPp U;k;ky; dk eq[; U;k;kèkh'k
(a) [kki iapk;r (b) tkfr iapk;r
(e) mi;qZDr esa ls dksbZ ugha@mi;qZDr esa ls ,d ls vfèkd
(c) xzke iapk;r (d) tu iapk;r
11. Hkkjr esa U;wure leFkZu ewY; dk fuèkkZj.k dkSu djrk gS\
(e) mi;qZDr esa ls dksbZ ugha@mi;qZDr esa ls ,d ls vfèkd
(a) Ñf"k ykxr ,oa ewY; vk;ksx
3. fuEufyf[kr esa ls dkSu Hkwfe fjdkWMZ vfèkdkjh gS\ (b) Ñf"k ea=kky;
(a) iVokjh (b) yEcjnkj (c) foÙk vk;ksx
(c) ”kehankj (d) ”kSynkj (d) ukckMZ
(e) mi;qZDr esa ls dksbZ ugha@mi;qZDr esa ls ,d ls vfèkd (e) mi;qZDr esa ls dksbZ ugha@mi;qZDr esa ls ,d ls vfèkd
4. fuEufyf[kr fo'ks"krkvksa esa ls dsaæh; 'kklu O;oLFkk ds fy;s 12. ¯gnw o`f¼ nj fdlls lacafèkr gS\
dkSu&lh lgh ugha gS\ (a) eqæk (b) th-Mh-ih-
(a) Rofjr fu.kZ; (b) yphykiu (c) tula[;k (d) th-,u-ih-
(c) cM+s ns'kksa ds fy;s vkn'kZ (d) dkuwu dh ,d:irk (e) mi;qZDr esa ls dksbZ ugha@mi;qZDr esa ls ,d ls vfèkd
(e) mi;qZDr esa ls dksbZ ugha@mi;qZDr esa ls ,d ls vfèkd 13. fcgkj esa ^Ñf"k dqaHk esyk] 2019* dgk¡ vk;ksftr gqvk\
5. leqnk; fodkl dk;ZØe dk D;k mís'; gS\ (a) paikj.k (b) eksfrgkjh
(a) 'kS{kf.kd lqfo/k,¡ lqyHk djkuk (c) jktxhj (d) x;k
(b) thou&Lrj dks csgrj cukuk (e) mi;qZDr esa ls dksbZ ugha@mi;qZDr esa ls ,d ls vfèkd
(c) jktuhfrd izf'k{k.k 14. uhfr vk;ksx ds LokLF; lwpdkad] 2019 ds vuqlkj fcgkj jkT;
(d) ;kstuk cukus esa xk¡oksa dh lgk;rk djuk dk Ldksj gSµ
(a) 30.12 (b) 30.13
(e) mi;qZDr esa ls dksbZ ugha@mi;qZDr esa ls ,d ls vfèkd
(c) 32.11 (d) 32.12
6. vke vkneh ikVhZµ
mi;qZDr esa ls dksbZ ugha@mi;qZDr esa ls ,d ls vfèkd
(e)
(a) jkT; ikVhZ gS (b) jk"Vªh; ikVhZ gS
15. tux.kuk 2011 ds vuqlkj fcgkj esa cky ¯yx vuqikr Fkkµ
(c) {ks=kh; ikVhZ gS (d) iathÑr ikVhZ gS
(a) 935 (b) 934
(e) mi;qZDr esa ls dksbZ ugha@mi;qZDr esa ls ,d ls vfèkd
(c) 933 (d) 932
7. fuEufyf[kr laoS/kfud mipkjksa esa ls fdls ^iksLVekWVZe* Hkh dgk (e) mi;qZDr esa ls dksbZ ugha@mi;qZDr esa ls ,d ls vfèkd
tkrk gS\ 16. o"kZ 2017-18 ds nkSjku fcgkj esa r`rh;d {ks=k dh fodkl nj Fkhµ
(a) izfr"ks/ (b) ijekns'k (a) 14.2% (b) 14.6%
(c) mRizs"k.k (d) vfèkdkj&i`PNk (c) 15.6% (d) 15.2%
(e) mi;qZDr esa ls dksbZ ugha@mi;qZDr esa ls ,d ls vfèkd (e) mi;qZDr esa ls dksbZ ugha@mi;qZDr esa ls ,d ls vfèkd
8. Hkkjr esa ernku ds fy;s iz;ksx dh tkus okyh e'khu VVPAT dk 17. o"kZ 2017-18 esa ekStwnk dherksa ij fcgkj jkT; dk ldy jkT;
laLdj.k D;k gS\ ?kjsyw mRikn (GSDP) Fkkµ
(a) M1 (b) Z1 (a) ` 4,87,628 djksM+ (b) ` 3,61,504 djksM+
(c) M3 (d) Z3 (c) ` 1,50,036 djksM+ (d) ` 5,63,424 djksM+
(e) mi;qZDr esa ls dksbZ ugha@mi;qZDr esa ls ,d ls vfèkd (e) mi;qZDr esa ls dksbZ ugha@mi;qZDr esa ls ,d ls vfèkd

State Special 281

foxr o"kks± ds iz'ui= fcgkj % lexz voyksdu

64th BPSC
1. vDrwcj 2018 ds izFke lIrkg esa Hkkjr dh j{kk ea=kh Jherh 10. 29 flrEcj] 2018 dks ckaXykns'k dks gjkdj Hkkjr us dqy fdruh
fueZyk lhrkje.k fdl ns'k dh f=kfnolh; ;k=kk ij xbZ Fkha\ ckj fØdsV dk ,f'k;k di thrk\
(a) :l (b) dtkfdLrku (a) NBh ckj (b) lkroha ckj
(c) ;wØsu (d) phu (c) vkBoha ckj (d) ukSoha ckj
(e) mi;qZDr esa ls dksbZ ugha@mi;qZDr esa ls ,d ls vfèkd (e) mi;qZDr esa ls dksbZ ugha@mi;qZDr esa ls ,d ls vfèkd
2. vDVwcj 2018 esa fuEu esa ls fdl ns'k dh laln us vkax lku lw 11. 18osa ,f'k;kbZ [ksy] 2018 (tdkrkZ) esa Hkkjr }kjk thrs x, indksa
dh ls ekun ukxfjdrk okil ys yh\ dk lgh Øe fuEu esa ls dkSu&lk gS\
(a) la;qDr jkT; vesfjdk (b) ;wukbVsM fdaxMe Lo.kZ jtr dkaL; dqy
(c) ukWosZ (d) dukMk (a) 15 21 33 69
(b) 15 32 22 69
(e) mi;qZDr esa ls dksbZ ugha@mi;qZDr esa ls ,d ls vfèkd
(c) 15 30 24 69
3. fuEu esa ls dkSu ^ukÝVk* esa lfEefyr ugha gS\ (d) 15 24 30 69
(a) xzsV fczVsu (b) dukMk
(e) mi;qZDr esa ls dksbZ ugha@mi;qZDr esa ls ,d ls vfèkd
(c) esfDldks (d) la;qDr jkT; vesfjdk
12. vxLr 2018 esa ,-Vh-,iQ ds :i esa ck;ks&Ý;wy dk iz;ksx djus
(e) mi;qZDr esa ls dksbZ ugha@mi;qZDr esa ls ,d ls vfèkd
okyh izFke Hkkjrh; foekuu dEiuh dkSu&lh gS\
4. flrEcj 2018 esa Hkkjr us fdl ns'k ds lkFk ^eksfcykb”k ;ksj
(a) tsV ,;jost (b) foLrkjk
flVh* le>kSrs ij gLrk{kj fd;k\
(c) ,;j bafM;k (d) LikbltsV
(a) LohMsUk (b) teZuh
(e) mi;qZDr esa ls dksbZ ugha@mi;qZDr esa ls ,d ls vfèkd
(c) tkiku (d) Úk¡l
13. twu 2018 esa Hkkjr dh ,d egÙokdka{kh ;kstuk ^vVy Hkwty
(e) mi;qZDr esa ls dksbZ ugha@mi;qZDr esa ls ,d ls vfèkd
;kstuk* ds fy;s fo'o cSad ds fdruh /ujkf'k eatwj dh gS\
5. vxLr 2018 esa fons'k ea=kh Jherh lq"kek Lojkt us fdl ns'k eas
(a) ` 5,000 djksM+ (b) ` 6,000 djksM+
^ikf.kfu Hkk"kk iz;ksx'kkyk* dk mn~?kkVu fd;k\
(c) ` 7,000 djksM+ (d) ` 8,000 djksM+
(a) Jhyadk (b) nf{k.k vÚhdk
(e) mi;qZDr esa ls dksbZ ugha@mi;qZDr esa ls ,d ls vfèkd
(c) ekWjh'kl (d) baMksusf'k;k
14. vkbZ-vkbZ-Vh-] [kM+xiqj ds vè;;u ny dh fjiksVZ ds vuqlkj yxkrkj
(e) mi;qZDr esa ls dksbZ ugha@mi;qZDr esa ls ,d ls vfèkd
fdrus o"kks± dh u ds cjkcj o"kkZ dk gksuk flU/q ?kkVh lH;rk ds
6. vxLr 2018 esa fdl ns'k us Hkkjrh; ewy ds izoklh yksxksa ds fy;s
iru dk dkj.k jgk Fkk\
^vax izR;kjksi.k dh lqfo/k nsus laca/h dkuwu* cuk;k gS\
(a) 600 o"kZ (b) 700 o"kZ
(a) ;wukbVsM fdaxMe (b) dukMk
(c) 800 o"kZ (d) 900 o"kZ
(c) la;qDr jkT; vesfjdk (d) flaxkiqj
(e) mi;qZDr esa ls dksbZ ugha@mi;qZDr esa ls ,d ls vfèkd
(e) mi;qZDr esa ls dksbZ ugha@mi;qZDr esa ls ,d ls vfèkd
7. uoEcj 2017 esa lEiUu jk"Vªifr pquko esa ,elZu eukaxkXok fdl 15. iQjojh 2018 esa tkjh Hkkjr esa ouksa dh fLFkfr fjiksVZ ds vuqlkj
ns'k ds jk"Vªifr pqus x, gSa\ Hkkjr dk fdruk izfr'kr Hkkx ou&{ks=k ds varxZr vkrk gS\
(a) ;qxkaMk (b) dsU;k (a) 23.00% (b) 23.40%
(c) ftEckCos (d) ?kkuk (c) 24.00% (d) 24.40%
(e) mi;qZDr esa ls dksbZ ugha@mi;qZDr esa ls ,d ls vfèkd (e) mi;qZDr esa ls dksbZ ugha@mi;qZDr esa ls ,d ls vfèkd
8. fdl ns'k eas foxr nks o"kks± ls ykxw vkikrdky dks 20 tqykbZ] 16. tuojh 2018 esa Hkkjr ds fdl jkT; us yksxksa dks o`{kksa ds lkFk
2018 dks lekIr fd;k x;k\ ekuoh; fj'rk (HkkbZ&cgu) cukus dh eatwjh iznku dh\
(a) bjkd (b) lhfj;k (a) vle (b) flfDde
(c) rqdhZ (d) ;eu (c) ukxkySaM (d) ef.kiqj
(e) mi;qZDr esa ls dksbZ ugha@mi;qZDr esa ls ,d ls vfèkd (e) mi;qZDr esa ls dksbZ ugha@mi;qZDr esa ls ,d ls vfèkd
9. twu 2018 esa iksfy;ks ds izdksi ds dkj.k fdl ns'k esa vkikrdky 17. ^LoPN losZ{k.k xzkeh.k] 2018* eas fdl f”kys dks izFke LFkku izkIr
ykxw fd;k x;k\ gqvk\
(a) ikiqvk U;w fxuh (b) fiQth (a) x;kµfcgkj (b) rwrhdksfjuµrfeyukMq
(c) fiQyhihUl (d) ekyh (c) lrkjkµegkjk"Vª (d) esjBµmÙkj izns'k
(e) mi;qZDr esa ls dksbZ ugha@mi;qZDr esa ls ,d ls vfèkd (e) mi;qZDr esa ls dksbZ ugha@mi;qZDr esa ls ,d ls vfèkd

State Special 289

n`f"V ifCyds'kUl foxr o"kks± ds iz'ui=

63rd BPSC
1. ?kM+h esa iz;ksx gksus okys dkV~”kZ fØLVy gksrs gSaµ 11. ekuo ra=k esa balqfyu fdldk p;kip; (esVkcksfy”e) fu;af=kr
(a) lksfM;e flfydsV (b) flfydu MkbvkWDlkbM djrk gS\
(c) tesZfu;e vkWDlkbM (d) VkbVsfu;e MkbvkWDlkbM (a) olk (b) dkcksZgkbMªsV
(e) mi;ZqDr esa ls dksbZ ugha@mi;qZDr esa ls ,d ls vf/d (c) izksVhu (d) U;wfDyd vEy
2. czksehu gksrh gS& (e) mi;ZqDr esa ls dksbZ ugha@mi;qZDr esa ls ,d ls vf/d
(a) jaxghu xSl (b) Hkwjh Bksl 12. fuEufyf[kr esa ls ,safVck;ksfVd gS&
(c) vR;ar Toyu'khy xSl (d) yky nzo (a) isfuflfyu (b) ,sfLifju
(e) mi;ZqDr esa ls dksbZ ugha@mi;qZDr esa ls ,d ls vf/d (c) iSjklhVkeksy (d) lYiQkMk;kthu
3. osfYMax esa iz;ksx gksus okyh xSlsa gSa& (e) mi;ZqDr esa ls dksbZ ugha@mi;qZDr esa ls ,d ls vf/d
(a) vkWDlhtu rFkk gkbMªkstu 13. fuEufyf[kr esa ls dkSu&lk eq[;r% dkcksZgkMªsV gS\
(b) vkWDlhtu rFkk ukbVªkstu (a) xsgw¡ (b) tkS
(c) pkoy (d) eDdk
(c) vkWDlhtu rFkk ,slhfVyhu
(e) mi;ZqDr esa ls dksbZ ugha@mi;qZDr esa ls ,d ls vf/d
(d) gkbMªkstu rFkk ,slhfVyhu
14. fuEufyf[kr esa ls lcls Hkkjh /krq gS&
(e) mi;ZqDr esa ls dksbZ ugha@mi;qZDr esa ls ,d ls vf/d
(a) lksuk (b) pk¡nh
4. xSYosukb”M yksgs ds ikbi ij ijr gksrh gS&
(c) ikjk (d) IySfVue
(a) tLrs dh (b) ikjs dh
(e) mi;ZqDr esa ls dksbZ ugha@mi;qZDr esa ls ,d ls vf/d
(c) ysM dh (d) Øksfe;e dh
15. LVsuysl LVhy ,d feJ/krq gS&
(e) mi;ZqDr esa ls dksbZ ugha@mi;qZDr esa ls ,d ls vf/d
(a) yksgs vkSj fudy dh (b) yksgs vkSj Øksfe;e dh
5. n`'; LisDVªe ds rjaxnSè;Z dh lhek gS&
(c) rk¡cs vkSj Øksfe;e dh (d) yksgs vkSj tLrs dh
(a) 1300 Å – 3900 Å (b) 3900 Å – 7600 Å
(e) mi;ZqDr esa ls dksbZ ugha@mi;qZDr esa ls ,d ls vf/d
(c) 7800 Å – 8200 Å (d) 8500 Å – 9800 Å
16. VwVh gqbZ gfM~M;ksa dh j{kk ds fy;s IykLVj vkWiQ isfjl dk iz;skx
(e) mi;ZqDr esa ls dksbZ ugha@mi;qZDr esa ls ,d ls vf/d gksrk gSA ;g gS&
6. diM+s lkiQ djus esa iz;ksx gksus okys fMVts±V gSa& (a) cq>k pwuk (b) dSfYl;e dkcksZusV
(a) dkcksZusV (b) ckbdkcksZusV
(c) dSfYl;e vkWDlkbM (d) ftIle
(c) fcLeFksV (d) lYiQksusV
(e) mi;ZqDr esa ls dksbZ ugha@mi;qZDr esa ls ,d ls vf/d
(e) mi;ZqDr esa ls dksbZ ugha@mi;qZDr esa ls ,d ls vf/d 17. ,d gkbMªkdkcZu] ftlesa dkcZu ds nks ijek.kq f}ca/ }kjk tqM+s gksa]
7. og rÙo] tks ekuo ilhus ds ekè;e ls mRlftZr gksrk gS] gS& dgykrk gS&
(a) xa/d (b) yksgk (a) ,sYdsu (b) ,sYdhu
(c) eSxzhf'k;e (d) tLrk (c) ,sYdkbu (d) vk;fud ca/
(e) mi;ZqDr esa ls dksbZ ugha@mi;qZDr esa ls ,d ls vf/d (e) mi;ZqDr esa ls dksbZ ugha@mi;qZDr esa ls ,d ls vf/d
8. uhyk FkksFkk jklk;fud :i ls gS& 18. fljds dk jklk;fud uke gS&
(a) lksfM;e lYiQsV (b) fudy lYiQsV (a) esFksukWy (b) ,FksukWy
(c) dkWij lYiQsV (d) vk;ju lYiQsV (c) ,slhfVd vEy (d) ,fFky ,slhVsV
(e) mi;ZqDr esa ls dksbZ ugha@mi;qZDr esa ls ,d ls vf/d (e) mi;ZqDr esa ls dksbZ ugha@mi;qZDr esa ls ,d ls vf/d
9. ,d ijek.kq ds dsanz dk /ukosf'kr fgLlk dgykrk gS& 19. dkj ds cSVjh esa iz;ksx gksus okyk vEy gS&
(a) izksVkWu (b) U;wVªkWu (a) ,slhfVd vEy (b) gkbMªksDyksfjd vEy
(c) bysDVªkWu (d) U;wfDy;l (c) ukbfVªd vEy (d) lYÝ;wfjd vEy
(e) mi;ZqDr esa ls dksbZ ugha@mi;qZDr esa ls ,d ls vf/d (e) mi;ZqDr esa ls dksbZ ugha@mi;qZDr esa ls ,d ls vf/d
10. ,d Bksl ds lh/s xSl esa ifjorZu dks dgrs gSa& 20. lksMk okVj dh cksry [kksyus ij fudyus okyh xSl gS&
(a) ÅèoZikru (b) la?kuu (a) dkcZu MkbvkWDlkbM (b) gkbMªkstu
(c) ok"iu (d) mcyuk (c) ukbVªkstu (d) lYiQj MkbvkWDlkbM
(e) mi;ZqDr esa ls dksbZ ugha@mi;qZDr esa ls ,d ls vf/d (e) mi;ZqDr esa ls dksbZ ugha@mi;qZDr esa ls ,d ls vf/d

298 State Special

foxr o"kks± ds iz'ui= fcgkj % lexz voyksdu

60th-62nd BPSC
1. 1857 dh Økafr ds nkSjku fcgkj esa Økafrdkfj;ksa dk usrk dkSu Fkk\ 10. lektokn dk leFkZd dkSu Fkk vkSj 1933 esa fczfV'k 'kklu] ns'kh
(a) ukenkj [kk¡ (b) ckcw dq¡oj ¯lg jkT;ksa] tehankjokn vkSj iw¡thokn dks m[kkM+ isaQduk pkgrk Fkk\
(c) fcjlk eq.Mk (d) 'kadj 'kkg (a) jktsUæ izlkn (b) tokgjyky usg:
(e) mi;qZDr esa ls dksbZ ugha@mi;qZDr esa ls ,d ls vfèkd (c) HkwykHkkbZ nslkbZ (d) ljnkj iVsy
2. fcjlk dks lksrs gq, idM+k x;kµ (e) mi;qZDr esa ls dksbZ ugha@mi;qZDr esa ls ,d ls vfèkd
(a) 1 iQjojh] 1900 (b) 2 iQjojh] 1900 11. vf[ky Hkkjrh; iQkWjoMZ CykWd dh LFkkiuk ds fy;s lqHkk"kpUæ cksl
(c) 3 iQjojh] 1900 (d) 4 iQjojh] 1900 ls dkSu tqM+s vkSj vkbZ-,u-,- vkanksyu ds lkFk Hkh tqM+s jgs\
(e) mi;qZDr esa ls dksbZ ugha@mi;qZDr esa ls ,d ls vfèkd (a) t;izdk'k ukjk;.k (b) cSdqaB 'kqDy
3. ¶eqlyeku ;fn [kq'k vkSj larq"V gSa] rks Hkkjr esa fczfV'k 'kfDr dk (c) 'khyHkæ ;kth (d) jkeukjk;.k izlkn
egÙke cpko gksxkA¸ ;g fdlus fy[kk\ (e) mi;qZDr esa ls dksbZ ugha@mi;qZDr esa ls ,d ls vfèkd
(a) gcZVZ fjlys (b) ykWMZ fyVu
12. ¶Hkkjrh; Økafr dh tuuh* fdls dgk x;k gS\
(c) MCY;w-MCY;w- gaVj (d) ,p-,u- czsYliQksMZ
(a) Jherh ,uh cslsUV
(e) mi;qZDr esa ls dksbZ ugha@mi;qZDr esa ls ,d ls vfèkd
(b) Lusgyrk okMsdj
4. ¶eq>s fo'okl gS fd dkaxzsl vius fouk'k dh rjiQ tk jgh gS vkSj
(c) ljksftuh uk;Mw
esjh ;g cM+h bPNk Hkkjr esa jgrs gksxh fd blds 'kkafrfiz; fuèku
(d) eSMe fHk[kkth :Lre dkek
ds fy;s bldk lgk;d cuw¡A¸ ;g fdlus fy[kk\
(e) mi;qZDr esa ls dksbZ ugha@mi;qZDr esa ls ,d ls vfèkd
(a) ykWMZ fyVu (b) ykWMZ MiQfju
(c) ykWMZ dtZu (d) ykWMZ feUVks 13. Økafrdkjh xfrfof/;ksa ds lkFk dkSu&lh if=kdk tqM+h gqbZ ugha Fkh\
(e) mi;qZDr esa ls dksbZ ugha@mi;qZDr esa ls ,d ls vfèkd (a) laè;k (b) ;qxkarj
5. fdlus ;wjksfi;u uhy ckxku ekfydksa }kjk fdlkuksa ds 'kks"k.k dh (c) xnj (d) ;ax bafM;k
rjiQ xka/hth dk è;ku vkdf"kZr fd;k\ (e) mi;qZDr esa ls dksbZ ugha@mi;qZDr esa ls ,d ls vfèkd
(a) ckck jkepUæ (b) jktdqekj 'kqDy 14. fczfV'k gkml vkWiQ dkWeUl esa pqus tkus okys nknkHkkbZ ukSjksth izFke
(c) Lokeh lgtkuUn ljLorh (d) Jh Ñ".k ¯lgk Hkkjrh; Fks ftUgksaus bl ny dh fVdV ij pquko yM+kµ
(e) mi;qZDr esa ls dksbZ ugha@mi;qZDr esa ls ,d ls vfèkd (a) mnkjoknh ny (b) etnwj ny
6. 1936 esa y[kuÅ esa vf[ky Hkkjrh; fdlku lHkk dk izFke vè;{k (c) datosZfVo ny (d) lkE;oknh ny
fdls pquk x;k\ (e) mi;qZDr esa ls dksbZ ugha@mi;qZDr esa ls ,d ls vfèkd
(a) ,u-th- jaxk (b) bZ-,e-,l- uEcwfæikn 15. Lojkt ny dh LFkkiuk fdldh vliQyrk ds ckn gqbZ\
(c) Lokeh lgtkuUn ljLorh (d) vkpk;Z ujsUæ nso (a) vlg;ksx vkanksyu (b) lfou; voKk vkanksyu
(e) mi;qZDr esa ls dksbZ ugha@mi;qZDr esa ls ,d ls vfèkd (c) jkSyV fcy lR;kxzg (d) pEikju lR;kxzg
7. yanu esa 13 ekpZ] 1940 dks lj ekbZdy vks* Mk;j dks xksyh ls (e) mi;qZDr esa ls dksbZ ugha@mi;qZDr esa ls ,d ls vfèkd
ekjk x;kµ 16. fpVxk¡o 'kL=k Nkikekjh dh ;kstuk cukbZ xbZ Fkhµ
(a) enuyky /haxM+k (b) ,e-ih-Vh- vkpk;Z
(a) lw;Z lsu (b) pUnu nÙkk
(c) oh-Mh- lkojdj (d) mèke flag
(c) fo/ku ?kks"k (d) tfru nkl
(e) mi;qZDr esa ls dksbZ ugha@mi;qZDr esa ls ,d ls vfèkd
(e) mi;qZDr esa ls dksbZ ugha@mi;qZDr esa ls ,d ls vfèkd
8. 1919 esa tc ekWUVsX;w&psEliQksMZ vf/fu;e ikl gqvk Fkk] rc
baXySaM dk iz/kuea=kh dkSu Fkk\ 17. dSfcusV fe'ku Hkkjr esa vk;kµ
(a) ykW;M tkWtZ (b) tkWtZ gSfeYVu (a) iQjojh] 1942 (b) ekpZ] 1942
(c) lj lSeqvy gksj (d) ykWMZ lSfy'kcjh (c) vizSy] 1942 (d) ebZ] 1942
(e) mi;qZDr esa ls dksbZ ugha@mi;qZDr esa ls ,d ls vfèkd (e) mi;qZDr esa ls dksbZ ugha@mi;qZDr esa ls ,d ls vfèkd
9. vlg;ksx vkanksyu ds nkSjku fdlus iVuk dkWyst NksM+k tcfd 18. fcgkj ds fdl odhy us vlg;ksx vkanksyu ds le; viuh ykHkizn
mldh ijh{kk ds dsoy 20 fnu gh cps Fks\ odkyr NksM+ nh Fkh\
(a) jktsUæ izlkn (b) czt fd'kksj (a) t;izdk'k ukjk;.k (b) jktsUæ izlkn
(c) t;izdk'k ukjk;.k (d) JhÑ".k flUgk (c) lgtkuUn ljLorh (d) jktdqekj 'kqDy
(e) mi;qZDr esa ls dksbZ ugha@mi;qZDr esa ls ,d ls vfèkd (e) mi;qZDr esa ls dksbZ ugha@mi;qZDr esa ls ,d ls vfèkd

State Special 307

n`f"V ifCyds'kUl foxr o"kks± ds iz'ui=
19. Hkkjrh; jk"Vªh; dkaxzsl dh iwoZorhZ Fkhµ (a) EGHD (b) BED
(a) fczfV'k bafM;u ,lksfl,'ku (b) bafM;u ,slkfl,'ku (c) BHG (d) HGI
(c) bafM;u us'kuy ;wfu;u (d) bafM;u yhx (e) mi;qZDr esa ls dksbZ ugha@mi;qZDr esa ls ,d ls vfèkd
(e) mi;qZDr esa ls dksbZ ugha@mi;qZDr esa ls ,d ls vfèkd 27. ;fn fpÉ + xq.ku dks] × ;ksx dks] – foHkktu dks] + varj dks]
20. 1929 esa ^[kqnkbZ f[knerxkj* dks fdlus laxfBr fd;k\ > cjkcj dks rFkk = vfèkd gS dks fu:fir djrs gSa] rks fuEu esa
(a) vCnqy xÝiQkj [kk¡ ls dkSu&lk lacaèk lR; gS\
(b) vyh caèkq (a) 12 – 2 + 3 ÷ 8 × 1 > 12
(c) vUlkjh caèkq (b) 11 × 2 ÷ 4 – 2 + 1 = 11
(d) ekSykuk vcqy dyke vktkn (c) 7÷2×5–5+2=7
(e) mi;qZDr esa ls dksbZ ugha@mi;qZDr esa ls ,d ls vfèkd (d) 5×6–3÷3+1>4
21. A, B, C fdlh O;olk; esa ` 20 yk[k 7 : 2 : 1 ds vuqikr esa (e) mi;qZDr esa ls dksbZ ugha@mi;qZDr esa ls ,d ls vfèkd
yxkrs gSaA dqy ykHk 18% gksrk gSA A dks 30% rFkk B dks 20% 28. la[;k 100 ls 999 rd] vad 9 fdruh ckj vk;sxk\
dj pqdkuk gSA A dk 'kq¼ ykHk] B ds 'kq¼ ykHk ls fdrus izfr'kr (a) 280 (b) 218
vfèkd gS\ (c) 229 (d) 228
(a) 118.8% (b) 180.0%
(e) mi;qZDr esa ls dksbZ ugha@mi;qZDr esa ls ,d ls vfèkd
(c) 306.25% (d) 304.5%
29. fuEu ikbZ&pkVZ esa fdlh m|ksx ds fofHkUu [kpZ n'kkZ;s x;s gSaA
(e) mi;qZDr esa ls dksbZ ugha@mi;qZDr esa ls ,d ls vfèkd
dPps eky dk dqy [kpZ ` 30 yk[k gSA ;fn etnwjh dk [kpZ 5%
22. ;fn SURGICAL-STRIKE dk dwV 13979313-129925 gks] rks
c<+rk gS] rks ykHk dks fu;r j[kus ds fy;s vU; [kpZ esa fdruh
METRO-TRAIN dk dwV gksxkµ
dVkSrh djuh gksxh\
(a) 15295-29195 (b) 45296-29195
(c) 45295-29194 (d) 15296-29195
(e) mi;qZDr esa ls dksbZ ugha@mi;qZDr esa ls ,d ls vfèkd
dPps eky
23. x dk eku Øekxr iw.kk±d gS rFkk O;atd x3 + 3y – 3 ds izFke [ kpZ dk [kpZ
pkj eku 7, 20, 45, 88 gSa] rks ik¡pok eku gksxkµ vU; 0° 120°
7
(a) 137 (b) 155 Z
u [kp etnwjh [kpZ
(c) 158 (d) 143
fjog
(e) mi;qZDr esa ls dksbZ ugha@mi;qZDr esa ls ,d ls vfèkd
i 80° 90°
24. vadksa rFkk v{kjksa dh Js.kh A26H, C24F, G20B dk vxyk in
gksxkµ
(a) 5.9% (b) 12.86%
(a) M13D (b) O11C
(c) 6.43% (d) 6.21%
(c) M12B (d) M14E
(e) mi;qZDr
esa ls dksbZ ugha@mi;qZDr esa ls ,d ls vfèkd (e) mi;qZDr esa ls dksbZ ugha@mi;qZDr esa ls ,d ls vfèkd
30. ikuh dh ,d Vadh ds ry esa nks Nsn A rFkk B gSaA dsoy A Nsn
25. fdlh O;fDr ds ewy osru ` 7700 ij eg¡xkbZ HkÙkk 125% ls
[kksyus ij Hkjh gqbZ Vadh 30 feuV esa [kkyh gksrh gS rFkk dsoy
c<+dj 132% gksrk gS rFkk dj dVkSrh nksuksa ij 20% ls c<+dj
B Nsn [kksyus ij 20 feuV esaA ;fn 10 feuV rd nksuksa Nsn
22% gksrh gSA mldks osru fdruk c<+k gqvk feyk\
[kksydj Nsn B can dj fn;k tk,] rks Hkjh gqbZ Vadh dks [kkyh
(a) ` 74.00 (b) ` 77.00
djus esa dqy le; yxsxk\
(c) ` 385.00 (d) ` 369.60
(a) 18 feuV (b) 15 feuV
(e) mi;qZDr esa ls dksbZ ugha@mi;qZDr esa ls ,d ls vfèkd
(c) 17 feuV (d) 20 feuV
26. fuEu fp=k dk voyksdu dj Kkr dhft;s fd dkSu&lk {ks=k Lo;a
(e) mi;qZDr esa ls dksbZ ugha@mi;qZDr esa ls ,d ls vfèkd
ds ?kj esa jgus okys ljdkjh deZpkjh dks fu:fir djrk gS tks
31. fuEufyf[kr esa ls fdl ;qXe esa lgh lqesy ugha gS\
Lukrd vo'; gSµ
(a) foVkfeu B1 µ larjk
F (b) foVkfeu D µ dkWM&;Ñr rsy
ljdkjh deZpkjh
(c) foVkfeu E µ xsgw¡&vadqj rsy
A E G
Lukrd (d) foVkfeu K µ ,sYiQkYiQk
B I
(e) mi;qZDr esa ls dksbZ ugha@mi;qZDr esa ls ,d ls vfèkd
LukrdksÙkj D 32. VsÝykWu fuEufyf[kr esa ls fdl ,dyd dk cgqyd gS\
H Lo;a dk ?kj
C (a) VsVªkÝyksjks,fFkyhu
J (b) foukby DyksjkbM

308 State Special