Z przedmową

dr Ewy Dąbrowskiej

Bożena Przyjemska

Z DALEKA

OD MLEKA
Cała prawda o szkodliwości
mleka zwierzęcego i jego przetworów

Konsultacja medyczna:
dr Ewa Dąbrowska
dr Michał Ziembowski

Vital
GWARANCJA ZDROWIA
 REDAKCJA: Natalia Paszko
SKŁAD: Tomasz Pilasiewicz
PROJEKT OKŁADKI: Iga Maliszewska
Ilustracje ze stron: 17, 21, 27, 31, 37, 43, 49, 59, 69, 81, 103, 121, 143,153 - Depositphotos.com
Ilustracje ze stron: 95, 135 - Wikipedia.org

Wydanie II
Białystok 2017
ISBN 978-83-64278-86-0

© Copyright for this edition by Wydawnictwo Vital, Białystok 2015

All rights reserved, including the right of reproduction in whole or in part in any form.

Wszelkie prawa zastrzeżone. Żadna część tej publikacji nie może być powielana
ani rozpowszechniana za pomocą urządzeń elektronicznych, mechanicznych,
kopiujących, nagrywających i innych bez pisemnej zgody posiadaczy praw autorskich.

Wykluczenie odpowiedzialności:
Przedstawione tu metody postępowania powinny Państwu służyć jedynie za informację.
Nie zastępują one lekarskiej diagnozy, porad czy terapii. Ani autor, ani wydawnictwo nie
odpowiadają za szkody jakiegokolwiek typu, które wynikałyby z zastosowania zawartych
i przedstawionych w niniejszym dziele metod; zwłaszcza nie bierzemy odpowiedzialności za
polepszenie się lub pogorszenie stanu Państwa zdrowia.

15-762 Białystok
ul. Antoniuk Fabr. 55/24
85 662 92 67 - redakcja
85 654 78 06 - sekretariat
85 653 13 03 - dział handlowy - hurt
85 654 78 35 - www.vitalni24.pl - detal
strona wydawnictwa: www.wydawnictwovital.pl
sklep firmowy: Białystok, ul. Antoniuk Fabr. 55/20

Więcej informacji znajdziesz na portalu www.odzywianie24.pl

PRINTED IN POLAND
 Przedmowa

Książkę Bożeny Przyjemskiej „Z daleka od mleka", jak r ó w ­

nież jej p o p r z e d n i ą książkę „Niebezpieczne zboża", prze­
czytałam z wielkim zainteresowaniem. Autorka zadała
sobie wiele t r u d u , żeby przedstawić o g r o m druzgocących
a r g u m e n t ó w przeciwko spożywaniu mleka, a wcześniej też
glutenu. P o t w i e r d z a m słuszność tych tez. Od o k o ł o 10 lat,
kiedy t o w p r o w a d z i l i ś m y testy n a nietolerancję p o k a r m o w ą
u kuracjuszy będących na diecie w a r z y w n o - o w o c o w e j , nie­
tolerancja kazeiny mleka i glutenu zbóż okazała się być naj­
częstsza, a eliminacja tych białek z diety w wielu przypadkach
dawała t r w a ł ą p o p r a w ę zdrowia. N a w e t p r z e d o k o ł o 100
laty s ł y n n y szwajcarski lekarz dr Bricher B e n n e r p r o r o c z o
odradzał picie mleka k r o w i e g o , w zamian p r o p o n u j ą c m l e k o
roślinne. U w a ż a m , że książkę tę p o w i n n i przeczytać nie tyl­
ko potencjalni pacjenci, ale także lekarze, aby m ó c zwiększyć
skuteczność leczenia i w s p ó l n i e cieszyć się z d r o w i e m .

- dr E w a Dąbrowska,
autorka diety warzywno-owocowej
i książki Ciało i ducha ratujmy żywieniem
 Z daleka od mleka!

Jeszcze 15 lat t e m u b y ł e m n a r k o m a n e m k r o w y , czyli picia

i jedzenia nabiału. Książka pt. „Mleko, cichy zabójca" u r a t o ­
w a ł a m i życie. O b e c n e o p r a c o w a n i e nie m a sobie r ó w n e g o
w najnowszej literaturze, zwłaszcza polskiej. J e s t e m p r z e ­
k o n a n y , że g u r u odżywiania T. C. Campbell z o g r o m n y m
z a i n t e r e s o w a n i e m r ó w n i e ż przeczyta cały m a t e r i a ł .
W i ę k s z o ś ć w e g e t a r i a n nadal spożywa nabiał. Są tzw.
„śmieciowi w e g e t a r i a n i e " (plus p r o d u k t y pszeniczne i p r z e ­
t w o r z o n e ) . C o m o ż n a zrobić?
Przestać spożywać nabiał. W s z y s t k i e ssaki piją m l e k o m a t ­
ki. M y pijemy o d krowy, nie będąc k r o w a m i . Jest t o j e d n a
z cywilizacyjnych p o m y ł e k ludzkości. Każdy z r o z d z i a ł ó w jest
niezwykle interesujący. W y k a z a n i e związku między piciem
mleka a częstszym w y s t ę p o w a n i e m chociażby s t w a r d n i e n i a
rozsianego stawia A u t o r k ę poza w i e l o m a p a r a d y g m a t a m i
n a u k i ! Zalecanie jeszcze większego d z i e n n e g o spożycia mle­
ka w p r z y p a d k u o s t e o p o r o z y jest b ł ę d e m w sztuce lekarskiej.
K a r m i e n i e k r o w i m m l e k i e m dzieci i młodzieży to już p r o ­
blem rangi p r a w i e p a ń s t w o w e j . U k a z a n i e się takiej książki
w języku p o l s k i m jest w y d a r z e n i e m n a u k o w y m o g r o m n e j
wagi. Nie tylko trzeba polecać z a i n t e r e s o w a n i e tą lekturą,
t r z e b a ją mieć w swojej bibliotece d o m o w e j . Piękny tytuł:
Z daleka od mleka. Osobiście b a r d z o dziękuję.
- dr Eugeniusz Siwik
 Spis treści

Wstęp 11
Historia mlecznego nałogu. 17
Różnice między m l e k i e m l u d z k i m
i mlekiem innych gatunków 21
C h i ń s k a medycyna a m l e k o 27
Niebezpieczna kazeina 31
Mleczne n a r k o t y k i , kazomorfiny 37
Biała trucizna 43
Alergia na m l e k o i jego p r z e t w o r y i ich nietolerancja 49
Różnica między alergią na mleko
i jego przetwory a ich nietolerancją 57
W p ł y w spożywania mleka na osoby z a u t y z m e m 59
W p ł y w konsumpcji mleka na choroby serca
i u k ł a d u krążenia 69
Choroby serca a mleko 77
C h o r o b y w i e k u dziecięcego a mleko 81
Kolka u niemowląt 83
Krwawienie z przewodu pokarmowego u niemowląt 85
Zaparcia 87
Astma oskrzelowa 88
 Zapalenie uszu 89
Nagła śmierć łóżeczkowa 92
Niebezpieczeństwo picia mleka w każdym wieku 93
Konsumpcja mleka ryzykiem
powstawania nowotworów 95
W p ł y w konsumpcji mleka i jego p r z e t w o r ó w
na występowanie zaburzeń psychicznych
i dysfunkcję u k ł a d u n e r w o w e g o 103
Depresja 103
Schizofrenia, depresja dwubiegunowa (Bipolar),
psychoza maniakalno-depresyjna 107
Choroba Alzheimera i destrukcyjny wpływ
kazeiny na mózg 114
Choroba Parkinsona 117
Choroby z autoagresji (autoimmunologiczne) a m l e k o 121
Stwardnienie rozsiane a nietolerancja mleka 126
Choroba Leśniowskiego-Crohna 128
Reumatoidalne zapalenie stawów - gos'ciec przewlekły 130
Celiakia - choroba trzewna 131
Cukrzyca młodzieńcza 135
Objawy cukrzycy młodzieńczej 137
Wpływ konsumpcji mleka i jego przetworów
na zachorowalność na cukrzycę młodzieńczą 139
Autoimmunologiczna reakcja w organizmie
pod wpływem beta-kazomorfiny 7 141
Osteoporoza - epidemia XXI w i e k u 143
Wpływ konsumpcji mleka i jego przetworów
na degenerację tkanki kostnej 144
 Informacje związane z zapobieganiem
i leczeniem osteoporozy 149
Magnez w leczeniu osteoporozy 149
Witamina K w leczeniu osteoporozy 149
Witamina D 3 w leczeniu osteoporozy 150
Zalecenia ogólne dla osób z osteoporozą
i osteopenią według dr Levy 150
Przepisy dla diety bezmlecznej 153
Mleko roślinne 154
Zupy 160
Dania obiadowe 170
Potrawy z ryb 183
Surówki i sałatki 193
Chleby 199
Ciasta i desery 203

Podziękowania 215
Bibliografia 217
Wstęp

M l e k o od zarania dziejów było b a r d z o w a ż n y m składnikiem

diety człowieka. W literaturze pojawia się jako symbol z d r o ­
wia i d o b r o b y t u , stąd z n a n e p o w i e d z e n i e o ziemi „mlekiem
i m i o d e m płynącej". Najbardziej r o z p o w s z e c h n i o n e jest m l e ­
ko k r o w i e , ale w i n n y c h k u l t u r a c h spożywa się m l e k o kóz,
klaczy i owiec. Uczulające właściwości mleka z n a n e są od
w i e k ó w . Galen, k t ó r y żył na p r z e ł o m i e II i III w . n . e . , zauwa­
żył, że m l e k o kozie m o ż e być alergenem. H i p o k r a t e s , ojciec
medycyny, w V w . n . e . pisał o alergii na m l e k o . Od 1901 r o k u
niemieccy i amerykańscy n a u k o w c y zaczęli d o k u m e n t o w a ć
reakcję na m l e k o . W 1950 r o k u p r z e p r o w a d z o n o pierwsze
ślepe p r ó b y na t e m a t alergii na m l e k o . W 1956 r o k u dzięki
użyciu m i k r o s k o p u e l e k t r o n o w e g o badacze przekonali się,
jak układ i m m u n o l o g i c z n y reaguje na kazeinę - białko znaj­
dujące się w mleku.
M i m o wielu b a d a ń n a t e m a t szkodliwości mleka dla n a ­
szego zdrowia, p r o w a d z o n y c h od kilkunastu lat przez róż­
ne placówki n a u k o w e na całym świecie, informacje te nie
docierają do świadomości przeciętnego człowieka. Prze-

11
12 Z daleka od mleka

k o n a n i a o leczniczych właściwościach mleka zwierzęcego,

p o d t r z y m y w a n e przez wielu lekarzy i dietetyków, są b a r d z o
silne. N a w e t z n a n i w A m e r y c e P ó ł n o c n e j n a t u r o t e r a p e u c i
i dietetycy namawiają do spożywania s u r o w e g o mleka od
k r ó w , k t ó r e pasą się na łące. W p r a w d z i e m l e k o tego typu
p o z b a w i o n e będzie znacznej części toksyn w y m i e n i o n y c h
w rozdziale „Biała trucizna", ale kazeiny - białka, k t ó r e
alergizują, zakwaszają i p o w o d u j ą wydzielanie dużych ilości
śluzu - w dalszym ciągu będą spełniać swoje niszczycielskie
zadanie. Polecanie przez d i e t e t y k ó w i lekarzy mleka jako naj­
lepszego środka zapobiegającego osteoporozie jest tragiczną
p o m y ł k ą , skutek jest o d w r o t n y . W p r a w d z i e m l e k o k r o w i e
zawiera dużo w a p n i a , ale nie jest on k i e r o w a n y do kości, tyl­
ko osadza się w naczyniach, gdzie buduje złogi miażdżycowe,
a w stawach i mięśniach powoduje zwapnienia. Panuje też
wiele p r z e s ą d ó w i fałszywych p r z e k o n a ń , że m l e k o k r o w i e
w z m a g a laktację, więc poleca się je m ł o d y m m a t k o m w p o ­
staci bawarki. Do dziś u ż y w a n e jest do celów leczniczych.
M l e k o z m a s ł e m i m i o d e m albo - co gorsza - z czosnkiem
było k o s z m a r e m mojego dzieciństwa.
W diecie p i e r w o t n y c h ludzi nie było mleka zwierzęce­
go. W t a m t y c h zamierzchłych czasach człowiek k i e r o w a ł
się i n s t y n k t e m , wybierając sobie pożywienie, k t ó r e mu nie
szkodziło. Dziesięć tysięcy lat t e m u , kiedy zaczęto u d o m a -
wiać bydło, w p r o w a d z e n i e mleka zwierzęcego do jadłospisu
człowiek o k u p o w a ł wielkimi dolegliwościami gastrycznymi,
a n a w e t śmiercią. M i m o r ó ż n e g o typu dolegliwości picie
mleka przez d o r o s ł e osoby r o z p o w s z e c h n i ł o się p r a w i e na
całym świecie. Od czasu u d o m o w i e n i a zwierząt i t r a w za­
częły się c h o r o b y cywilizacji. W świecie rozwiniętych tech-
Wstęp 13

nologii człowiek, istota inteligentna i myśląca, nie jest w sta­

nie r o z p o z n a ć pożywienia, k t ó r e jest dla niego szkodliwe.
W i n ę za to p o n o s z ą kazomorfiny, m a ł e cząstki znajdujące
się w mleku. W ę d r u j ą o n e z p r ą d e m k r w i do m ó z g u i przy­
czepiają się do r e c e p t o r ó w o p i a t o w y c h (receptor w o g ó l n y m
znaczeniu jest s t r u k t u r ą lub n a r z ą d e m mającym zdolność
r e a g o w a n i a na specyficzne bodźce. R e c e p t o r y o p i a t o w e , do
których przyczepiają się kazomorfiny, reagują na morfinę).
K a z o m o r f i n y są przyczyną nie tylko uzależnienia od mleka,
ale także wielu p r o b l e m ó w z d r o w o t n y c h . Za istniejący stan
rzeczy w i n i się wiele czynników, ale p o d s t a w o w ą d r o g ą do
z d r o w i a jest zmiana diety i wyleczenie p r z e w o d u p o k a r m o ­
w e g o . T a m b o w i e m znajduje się 70 p r o c . naszego u k ł a d u
o d p o r n o ś c i o w e g o , k t ó r y stoi na straży naszego zdrowia.
E p i d e m i a c h o r ó b z autoagresji i badanie jej przyczyn skiero­
w a ł y badaczy n a drogę p o s z u k i w a ń zagrożeń b e z p o ś r e d n i o
wynikających z naszego codziennego życia. Dlatego zain­
t e r e s o w a n o się p r o d u k t a m i , k t ó r e spożywamy codziennie
w dużych ilościach, t a k i m i jak chleb i m l e k o . Okazało się, że
w ł a ś n i e te p o k a r m y najczęściej wywołują nietolerancje p o ­
k a r m o w e i są przyczyną s t a n ó w zapalnych. W y s t a r c z y z nich
zrezygnować, aby osiągnąć znaczną p o p r a w ę zdrowia.
M l e k o k r o w i e nie jest o d p o w i e d n i m dla człowieka pokar­
m e m . R ó ż n i się bardzo od mleka ludzkiego, dlatego wywołuje
reakcję i m m u n o l o g i c z n ą i uszkadza organizm.
M l e k o krowie zawiera trzy razy więcej białka, prawie cztery
razy więcej wapnia, pięć razy więcej fosforu i p o n a d trzy razy
więcej sodu niż mleko ludzkie. Jest z a p r o g r a m o w a n e przez
przyrodę w taki sposób, aby w stosunkowo k r ó t k i m czasie wy-
karmić duże zwierzę o dużej masie kostnej. Ludzkie niemowlę
14 2, daleka od mleka

w chwili urodzenia waży 3-4 kilogramy i na osiągnięcie wagi

50-90 k i l o g r a m ó w potrzebuje osiemnastu lat. W a g a urodze-
niowa cielęcia wynosi 40 kilogramów, a cielę na osiągnięcie
wagi 900 kilogramów potrzebuje dwóch lat. Duże ilości białka,
tłuszczu i soli mineralnych w mleku k r o w i m są więc uzasad­
n i o n e dla cielęcia, ale podawane niemowlęciu trwale uszka­
dzają delikatny organizm. W świecie ssaków nieznane jest
odżywianie się mlekiem jednego gatunku przez i n n y gatunek.
Człowiek, gwałcąc to p r a w o , doczekał się zemsty przyrody.
W mojej książce p r ó b o w a ł a m zgromadzić badania i w y d o ­
być je na światło dziennie, aby uświadomić zagrożenia płyną­
ce ze spożywania tego „życiodajnego napoju", jak nazywa się
mleko krowie.

Moja historia

W społeczeństwie ś w i a d o m o ś ć na t e m a t szkodliwości mleka

jest w dalszym ciągu b a r d z o z n i k o m a . N i e wszyscy dietetycy
zdają sobie sprawę, jakie zagrożenia niesie ze sobą dieta ob­
fitująca w m l e k o . Kiedy szukałam p r z e p i s ó w na mieszanki
dla n i e m o w l ą t bez mleka k r o w i e g o , n a t k n ę ł a m się na wiele
takich, k t ó r e radzą spożywać m l e k o p r o s t o o d k r o w y , k t ó ­
ra pasie się na łące. Niestety, nie uwzględniają szkodliwości
mleka nie tylko zatrutego chemią, ale także mającego w swo­
im n a t u r a l n y m składzie białka, cukry i sole m i n e r a l n e , k t ó r e
uszkadzają delikatny o r g a n i z m n o w o r o d k a .
Moja ś w i a d o m o ś ć na t e m a t zagrożenia płynącego ze stro­
ny k o n s u m p c j i mleka i jego p r z e t w o r ó w r o z w i n ę ł a się też
Wstęp 15

dosyć p ó ź n o . O p ł a c i ł a m to wszystkimi k o n s e k w e n c j a m i
z d r o w o t n y m i , jakie wynikają z alergii na m l e k o .
Z relacji mojej m a t k i wynika, że do pierwszego r o k u życia
nie c h o r o w a ł a m , byłam b o w i e m k a r m i o n a piersią. Kiedy
p r z e s t a w i o n o m n i e na m l e k o k r o w i e , zaczęły się k ł o p o t y .
Męczył m n i e kaszel, n a z y w a n y b r o n c h i t e m , i n i k t nie k o ­
jarzył go z alergią na m l e k o . We w c z e s n y m dzieciństwie
dokuczały mi ciągłe przeziębienia, zapalenia nosogardzieli
i uszu. W wieku 5 lat z a c h o r o w a ł a m na koklusz i d o k ł a d n i e
p a m i ę t a m ataki strasznego kaszlu.
Moja babcia p r ó b o w a ł a r a t o w a ć moje z d r o w i e za p o m o c ą
mleka koziego, k t ó r e w e d ł u g jej wiedzy działało odżywczo
i terapeutycznie. Za wypicie szklanki ciepłego, białego n a p o ­
ju z p i a n k ą o obrzydliwym zapachu d o s t a w a ł a m w n a g r o d ę
kawałek czekolady.
Kiedy byłam starsza, m i a ł a m niezliczoną ilość angin, a każde
częste przeziębienie kończyło się kaszlem, który był tak silny,
że odbierał mi oddech, w t e d y spałam na siedząco. W dorosłym
życiu - przeziębienia, d w a razy do r o k u zapalenie płuc. Przeży­
łam chwilę grozy, kiedy zdiagnozowano u m n i e gruźlicę, k t ó r a
po dokładniejszych badaniach okazała się śródmiąższowym
nieswoistym zapaleniem płuc. Byłam hospitalizowana i długo
p o t e m dochodziłam do siebie. Zapalenie p r z y d a t k ó w nękało
m n i e wiele razy. Z mleka i jego p r z e t w o r ó w zrezygnowałam
25 lat t e m u i w t e d y skończyła się moja z d r o w o t n a gehenna.
Obecnie, po takiej długiej abstynencji, n a w e t maleńka ilość
mleka czy p r z e t w o r ó w mlecznych wywołuje u m n i e kaszel
i nadprodukcję flegmy. Mój organizm wyraża niezadowolenie
i ostrzega, że to p r o d u k t dla m n i e nieodpowiedni.
Historia mlecznego nałogu

M l e k o i p r o d u k t y mleczne stanowią, t a k jak p r o d u k t y mącz-

n e , p o d s t a w ę diety współczesnego człowieka.
M l e k o m a t k i jest pierwszym p o k a r m e m ssaków, do k t ó ­
rych my, ludzie, też należymy. O wartościach odżywczych
mleka s t a n o w i nie tylko zespół p o d s t a w o w y c h substancji
takich jak białka, tłuszcze i cukier, ale także h o r m o n y , en­
zymy i i n n e substancje ułatwiające t r a w i e n i e , przyswajanie
i w z r o s t oseska, stanowiące cechę charakterystyczną dla
d a n e g o g a t u n k u . M a ł o się m ó w i o o d m i e n n y m źródle infor-

17
18 Z daleka od mleka

macji w postaci p e p t y d ó w , k t ó r e znajdują się w m l e k u m a t k i

poszczególnych g a t u n k ó w i przekazują n o w o r o d k o w i p r o ­
g r a m rozwoju.
M l e k o jako część diety d o r o s ł e g o człowieka nie było zna­
ne w czasach p r e h i s t o r y c z n y c h , układ p o k a r m o w y naszych
p r a p r z o d k ó w był z u p e ł n i e n i e p r z y g o t o w a n y d o t r a w i e n i a
p o k a r m u p r z e z n a c z o n e g o dla osesków. Z p o w o d u u t r a t y
e n z y m u - podpuszczki trawiącej białko - spożycie mleka
groziło p o w a ż n y m i k o n s e k w e n c j a m i z e s t r o n y p r z e w o ­
d u p o k a r m o w e g o . Najstarsze d o w o d y n a u ż y w a n i e mleka
jako p o k a r m u p o c h o d z ą z p ó ł w y s p u Synaj p o ł o ż o n e g o n a d
M o r z e m C z e r w o n y m . Badania archeologiczne t a m p r o w a ­
d z o n e wykazały, że już 30 000 lat t e m u l u d n o ś ć tubylcza h o ­
d o w a ł a antylopy, k t ó r e dawały i m m l e k o . Najstarsze źródła
h i s t o r y c z n e podają, że b a r d z o p o p u l a r n y m zwierzęciem h o ­
d o w a n y m dla mleka były kozy. Spożywanie m l e k a pojawiło
się w neolicie, czyli 10 tysięcy lat t e m u , w t y m s a m y m cza­
sie, co u d o m o w i e n i e t r a w i rozwój r o l n i c t w a . R ó w n o l e g l e
z r o l n i c t w e m r o z w i n ę ł a się h o d o w l a zwierząt. H o d o w a n o
bawoły, jaki, bizony, a także k r o w y . Z Bliskiego W s c h o d u ,
gdzie zamieszkiwali starożytni pasterze, m l e k o p r z y w ę d r o ­
w a ł o w V w i e k u do E u r o p y , Azji i o b y d w u A m e r y k . Istnieje
p r a w d o p o d o b i e ń s t w o , że ser jako p r o d u k t spożywczy został
w y n a l e z i o n y p r z e z m e z o p o t a m s k i c h pasterzy. W starożyt­
n y m Egipcie m l e k o i jego p r z e t w o r y p r z e z n a c z o n e były
dla r o d z i n y królewskiej. Podczas p r a c archeologicznych
p r o w a d z o n y c h n a t e r e n i e Kujaw o d k r y t o p o d o b n e d o sita
gliniane naczynia sprzed 7 tysięcy lat, k t ó r y c h analiza wyka­
zała ich p r z e z n a c z e n i e . Służyły o n e do w y t w a r z a n i a sera i są
najstarszymi n a c z y n i a m i t e g o t y p u o d k r y t y m i do tej pory.
Historia mlecznego nałogu 19

P i e r w s z y m k r o k i e m do u ż y w a n i a m l e k a w sposób względ­
nie b e z p i e c z n y było o b n i ż e n i e p o z i o m u laktozy przez fer­
mentację, j a k m o ż n a przypuszczać, w ł a ś n i e w t e d y pojawiły
się mutacje naszych g e n ó w pozwalające n i e k t ó r y m o s o b o m
p r o d u k o w a ć e n z y m y trawiące m l e k o . U c z e n i przypuszczają,
że mutacja genetyczna pozwalająca d o r o s ł y m o s o b n i k o m na
odżywianie się m l e k i e m p o w s t a ł a 8 tysięcy lat t e m u w kilku
miejscach związanych z r o z w o j e m p a s t e r s t w a . Przypusz­
czalnie pierwsza mutacja pojawiała się w zachodniej Afryce,
p o ł u d n i o w e j Azji i Ś r o d k o w y m W s c h o d z i e . Europejska
mutacja m i a ł a miejsce na W ę g r z e c h 7 tysięcy lat t e m u . P o ­
pulacja o b d a r z o n a właściwością t r a w i e n i a m l e k a bez ryzyka
ciężkiej c h o r o b y p r z e w o d u p o k a r m o w e g o zyskała p r z e w a g ę
ze względu na n o w e ź r ó d ł o białka. U m o ż l i w i a ł o to zwięk­
szenie liczebności populacji. Statystycznie rzecz biorąc, t r a ­
w i e n i e m l e k a w E u r o p i e r ó ż n i e się rozkłada. W p o ł u d n i o ­
wej E u r o p i e o k o ł o 50 p r o c . populacji m o ż e t r a w i ć m l e k o ,
n a t o m i a s t w p ó ł n o c n e j E u r o p i e i S k a n d y n a w i i aż 90 p r o c .
nie t r a w i mleka. T a k ą statystyczną dysproporcję w y t ł u m a ­
czyć m o ż n a większą dostępnością p o ż y w i e n i a w krajach
o cieplejszym klimacie niż o z i m n y m klimacie p ó ł n o c n e j
E u r o p y . W e d ł u g źródeł historycznych F r a n c u z i n i e są od­
k r y w c a m i serów. P o w s t a n i e g o s p o d a r k i rolnej i h o d o w l i
zwierząt z u p e ł n i e z m i e n i ł o dietę naszych p r z o d k ó w . N i e ­
stety, 10 tysięcy lat to za m a ł o na z m i a n y genetyczne. N i e
wykształciliśmy m e c h a n i z m ó w c h r o n i ą c y c h nas p r z e d szko­
d l i w y m d z i a ł a n i e m g l u t e n u i kazeiny i t e r a z jako populacja
p ł a c i m y za to w y s o k ą cenę.
Różnice między mlekiem ludzkim
i mlekiem innych gatunków

W s z y s t k i e ssaki k a r m i ą swoje m ł o d e m l e k i e m m a t k i , dlate­

go ich n a z w a łacińska b r z m i mammalia. Różnice w składzie
i gęstości mleka są związane z g a t u n k i e m i środowiskiem,
w k t ó r y m on występuje: m l e k o k r o w i e ma 13 p r o c . suchej
masy, niedźwiedzia p o l a r n e g o - 43 p r o c , a foki szarej - aż 68
p r o c . Ludzkie m l e k o p o d względem gęstości zbliżone jest do
k r o w i e g o : ma 12 p r o c . suchej m a s y i jest to jedyne p o d o b i e ń ­
stwo, jakie między n i m i występuje.

21
22 Z daleka od mleka

M l e k o ludzkie jest b o g a t e w cukier, laktozę i tłuszcz.

W e d ł u g b a d a ń niemieckich n a u k o w c ó w m l e k o ludzkie m a
wyższą zawartość białka w pierwszych dniach laktacji, wy­
noszącą 1,6 p r o c , po czym jego zawartość spada do 0,9 p r o c ,
n a t o m i a s t k r o w i e m l e k o zawiera 3-4 p r o c . białka w zależno­
ści od rasy. J a k widać, p r o c e n t o w a różnica zawartości białka
w m l e k u k r o w i m jest olbrzymia. Ma o n o też niższy p o z i o m
m i n e r a ł ó w , takich jak w a p ń , sód i potas. Rodzaj białka r ó w ­
nież b a r d z o się r ó ż n i , w k r o w i m m l e k u 80 p r o c . stanowi
kazeina, a w m l e k u ludzkim - białka s e r w a t k o w e .
Beta-kazeina znajdująca się w m l e k u l u d z k i m r ó ż n i się od
beta-kazeiny p r o d u k o w a n e j przez k r o w y , m a o n a k r ó t s z y
ł a ń c u c h a m i n o k w a s ó w . Sekwencja a m i n o k w a s ó w w m l e ­
ku l u d z k i m jest zabezpieczeniem przed powstawaniem
k a z o m o r f i n y - 7 w takiej postaci, jaka znajduje się w m l e k u
k r o w i m . W p r a w d z i e w m l e k u m a t k i występuje k a z o m o r -
fina z ł o ż o n a z s i e d m i u a m i n o k w a s ó w , ale r ó ż n i ą się o n e
sekwencją. J a k a jest więc różnica między o b i e m a k a z o m o r -
finami? P r z e d e wszystkim ludzka jest 10 razy słabsza niż
k r o w i a , p o z a t y m jej ilość jest znacznie mniejsza. W 2003
r o k u J e r e m y Hill z u n i w e r s y t e t u w Massey t e s t o w a ł ilość
ludzkich k a z o m o r f m - 7 na 15 karmiących m a t k a c h i stwier­
dził 2,5 m i k r o g r a m a na 1 mililitr, jest to mniej n i ż 1 p r o c .
Ludzka k a z o m o r f i n a m a m n i e j niż j e d n ą tysięczną działania
w p o r ó w n a n i u do k a z o m o r f i n y krowiej.
Badania m ł o d y c h matek, k t ó r e wykazywały objawy psy­
chozy p o p o r o d o w e j , wskazywały na zatrucie kazomorfina-
mi p o c h o d z ą c y m i z mleka k r o w i e g o . Peptydy te przenikają
przez barierę jelitową i dostają się do krwiobiegu, mają
n e u r o t o k s y c z n e działanie na układ n e r w o w y , przyczepiają
Różnice między mlekiem ludzkim i mlekiem innych gatunków 23

się też do r e c e p t o r ó w o p i a t o w y c h i p o w o d u j ą uzależnienie

u n i e k t ó r y c h osób, działając h a l u c y n o g e n n i e .
Kozie i owcze mleko zawiera beta-kazeinę A2, która jest mniej
toksyczna niż beta-kazeina A 1 , j e d n a k osoby mające nietoleran­
cję na mleko krowie źle tolerują mleko innych gatunków.
Poniżej podaję tabelę, na której widać różnicę w występo­
w a n i u związków m i n e r a l n y c h u poszczególnych g a t u n k ó w .

Gatunek
Składnik
człowiek krowa koza owca
Fe 0,03 0,65 0,05 0,10
Na 16,90 49,00 49,80 44,1
Zn 0,17 0,38 0,30 0,54-0,57
Ca 32,00 118-220 130-134 193-198
Mg 3,0-10,0 12,0-13,4 13,5-14,0 18,0-18,4

Składnik mleka Krowa Owca Koza Klacz Człowiek

Sucha masa 12,6-15,4 13,2-18,9 12,5-12,9 10,3-11,6 11,5-12,5

Białko 3,0-4,3 4,6-5,8 2,8-4,0 2,0-3,4 1,0-1,6

Tłuszcz 3,9-5,7 4,5-8,6 3,3-5,5 1,3-1,6 3,3-4,4

Laktoza 4,5-4,9 4,6-5,8 4,4-4,5 6,1-6,9 6,8-7,0

Wartość 65-88 108-124 69-84 44-56 61-74

energetyczna kcal kcal kcal kcal kcal

Związki mineralne i składniki w mleku różnych gatunków zwierząt (mg/100 g

mleka) [Kuczyńska i wsp., 2009]
24 Z daleka od mleka

W m l e k u ludzkim, p r o d u k o w a n y m przez zraziki gruczo­

ł ó w mlecznych, ilość białka jest najwyższa w pierwszych
d n i a c h laktacji, a obniża się w n a s t ę p n y c h miesiącach. Białka
m o ż n a podzielić na trzy grupy: m u c y n y , kazeiny i p r o t e i n y .
M u c y n y z n a n e s ą też p o d n a z w ą tłuszczowe globuliny. W i e ­
le z tych białek w m l e k u m a t k i dostarcza p e ł n e g o s p e k t r u m
a m i n o k w a s ó w p o t r z e b n y c h do w z r o s t u i rozwoju n o w o ­
rodka. I n n e białka, takie jak pobudzająca wydzielanie żółci
lipaza, a także i m m u n o g l o b u l i n a , k-kazeina, lizosomy, lak-
toferyna alfa-laktoglobulina, h a p t o k o r y n a , laktoperaksyda-
za, wspomagają t r a w i e n i e i zabezpieczają oseska p r z e d bak­
t e r i a m i c h o r o b o t w ó r c z y m i i w i r u s a m i . Są o n e też p o m o c n e
p r z y wzroście bakterii jelitowych. N i e k t ó r e białka stymulują
układ o d p o r n o ś c i o w y : cytokinina i laktoferyna. I n n e białka,
jak: i n s u l i n o p o d o b n y h o r m o n w z r o s t u , e p i d e r m a l n y h o r m o n
w z r o s t u i laktoferina, są p o t r z e b n e do w z r o s t u śluzówki jelit
i jej wyściółki oraz do w z r o s t u i n n y c h o r g a n ó w oseska. Dla
p r z y k ł a d u lipaza stymulująca sole żółci p o m a g a t r a w i ć lipidy
i skrobie. N a t o m i a s t beta-kazeina, laktoferina i h a p t o k o r i n a
są n i e z b ę d n e do przyswajania w a p n i a , żelaza, w i t a m i n y B .
M l e k o ludzkie odgrywa wiele ról, takich jak: p o p r a w i e n i e
funkcji u k ł a d u i m m u n o l o g i c z n e g o , o b r o n a przed p a t o g e n a ­
mi (bakteriami, w i r u s a m i i d r o ż d ż a m i ) , rozwój p r z e w o d u
p o k a r m o w e g o i p o p r a w i e n i e jego funkcji.

Beta-kazeina jest fosfoproteiną w m l e k u ludzkim, ma fi­

zjologiczne znaczenie w przyswajaniu w a p n i a i cynku. K-ka­
zeina jest g l u k o p r o t e i n ą - to t e n typ kazeiny, k t ó r y obniża
aktywność Helicobakter pylori, zakażenie k t ó r y m m o ż e się
zdarzyć we w c z e s n y m dzieciństwie, i jest też b a r d z o p r a w ­
d o p o d o b n e , że stymuluje aktywność przeciwciał IgA. Za-
Różnice między mlekiem ludzkim i mlekiem innych gatunków 25

bezpiecza o n a śluzówkę jelit i p o m a g a we wzroście bakterii

jelitowych.
A k t u a l n e badania składu mleka ludzkiego wyjaśniły zna­
czenie t r z e c h w i e l o c u k r ó w , k t ó r e są p r e b i o t y k a m i , czyli od­
żywiają i stymulują do w z r o s t u florę bakteryjną n o w o r o d k a .
Badania p r z e p r o w a d z o n e n a Wydziale Pediatrii U n i w e r ­
sytetu S t a n o w e g o w N o w y m J o r k u dowodzą, że dla nie­
m o w l ą t szkodliwe jest każde m l e k o z wyjątkiem mleka m a t ­
ki, zaś u człowieka, k t ó r y m o ż e przyjmować p o k a r m y stałe,
m l e k o każdego g a t u n k u powoduje p o w a ż n e konsekwencje
zdrowotne.
Chińska medycyna a mleko

Pozycja lekarza na t e r e n i e C h i n w zamierzchłych czasach

znacznie różniła się od pozycji lekarza współczesnego. Nie
miał on gabinetu ani szpitala. Było p o w s z e c h n i e p r a k t y k o ­
w a n e , że chińscy lekarze w ę d r o w a l i z osady do osady, gdzie
przyjmowali swoich pacjentów. Najczęściej stosowali oni
a k u p u n k t u r ę i zioła, k t ó r e p o c h o d z i ł y z r e j o n ó w zamieszka­
nia pacjentów. G w a r a n t o w a ł o to d o b r ą skuteczność zioło­
wych n a p a r ó w . Mieszanki z i o ł o w e oczyszczały, w z m a c n i a ł y
i p o p r a w i a ł y trawienie.

27
28 Z daleka od mleka

G ł ó w n y m z a d a n i e m lekarza była profilaktyka, czyli utrzy­

m a n i e pacjenta w d o b r y m z d r o w i u , i za to dostawał on
wynagrodzenie.
Lekarze chińscy nie znali przyczyny choroby, ale byli bacz­
n y m i o b s e r w a t o r a m i . W chińskiej medycynie gorąca w ą t r o ­
ba oznaczała p r z e p r a c o w a n i e , przemęczenie, n a d c z y n n o ś ć .
Z i m n a - n i e d o c z y n n o ś ć i niewydolność. Chińscy lekarze
nie mieli do dyspozycji n o w o c z e s n y c h l a b o r a t o r i ó w , więc
o b s e r w o w a l i wydzieliny i na podstawie ich wyglądu stawiali
trafne diagnozy dotyczące pracy p r z e w o d u p o k a r m o w e g o .
W y g l ą d języka był w a ż n y m w s k a ź n i k i e m diagnostycznym.
Badano puls na nadgarstkach o b u rąk i o d r ó ż n i a n o aż 6 jego
rodzajów. M ó w i ł y o n e o zaburzeniach funkcji najważniej­
szych n a r z ą d ó w . Specjalnie przeszkoleni i b a r d z o s z a n o w a n i
lekarze zajmowali się s p r a w d z a n i e m zapachu stolca i m o c z u
i po zapachu o r i e n t o w a l i się w rodzaju schorzenia. Do dzi­
siejszego dnia, jeżeli wierzyć p l o t k o m , istnieje oryginalny
zawód: analityk g a z ó w jelitowych, czyli wąchacz bąków.
D w a tysiące lat t e m u lekarze widzieli b a r d z o ścisły związek
między p o ż y w i e n i e m a s t a n e m zdrowia. M l e k o i p r o d u k t y
mleczne kojarzyli z pojawieniem się flegmy. P r a w d ą jest, że
m l e k o k r o w i e jest śluzotwórcze. P o n i e w a ż nie jest to p o k a r m
swoisty dla d o r o s ł e g o człowieka, m l e k o i jego p r z e t w o r y p o ­
wodują w y t w a r z a n i e śluzu, k t ó r y nie tylko jest w s p a n i a ł ą p o ­
żywką dla bakterii, ale także p o d r a ż n i a śluzówkę jelit i drogi
o d d e c h o w e , powodując kaszel i często spastyczny skurcz
oskrzeli i objawy astmy. Zapalenia u c h a w e w n ę t r z n e g o i za­
t o k m o g ą mieć związek z w y t w a r z a n i e m śluzu.
W starych księgach m e d y c y n y chińskiej opisane jest scho­
rzenie n a z w a n e guzkami flegmowymi. Objawiało się o n o
Chińska medycyna a mleko 29

bolesnymi guzkami występującymi na stawach kończyn.

W trakcie p o s t ę p u c h o r o b y n a s t ę p o w a ł obrzęk, zaczerwie­
nie i ograniczenie ruchomości stawu. Schorzenie a t a k o w a ł o
pojedynczy staw k o ń c z y n lub przybierało c h a r a k t e r uogól­
n i o n y . Jest b a r d z o p r a w d o p o d o b n e , że był to artretyzm.
Z m i a n y artretyczne są b a r d z o p o w s z e c h n y m i s c h o r z e n i a m i
w e współczesnych, cywilizowanych społeczeństwach. N o t u ­
je się niepokojąco wysoki p o z i o m zachorowalności na c h o ­
r o b y z autoagresji (powstające na skutek dysfunkcji układu
i m m u n o l o g i c z n e g o , a polegające na ataku i niszczeniu wła­
snych o r g a n ó w przez przeciwciała). S t w a r d n i e n i e rozsiane,
toczeń, cukrzyca i n s u l i n o o d p o r n a , c h o r o b y skóry, c h o r o b y
tarczycy, wrzodziejące zapalenie jelita g r u b e g o - to tylko
kilka p r z y k ł a d ó w z długiej listy schorzeń, k t ó r e nękają naszą
populację. Bardzo duże spożycie mleka i jego p r z e t w o r ó w ,
tak w E u r o p i e , jak i w Ameryce P ó ł n o c n e j , wiąże się z ka­
tastrofalnym w z r o s t e m w y s t ę p o w a n i a raka piersi i p r o s t a t y
oraz osteoporozy. Niestety, przedstawiciele służby z d r o w i a
i dietetycy ignorują u d o w o d n i o n y fakt, że m l e k o i p r o d u k ­
ty m l e c z n e mają n e g a t y w n y w p ł y w na ludzki o r g a n i z m i są
j e d n y m z p o w o d ó w c h o r ó b nękających naszą cywilizację.
Należy tylko pozazdrościć s t a r o ż y t n y m chińskim l e k a r z o m
ich spostrzegawczości. Dzięki n i m p r o d u k t y mleczne zostały
k o m p l e t n i e w y e l i m i n o w a n e z diety chińskiej.
Niebezpieczna kazeina

Szkoła p o d s t a w o w a w m a ł y m miasteczku, w k t ó r y m miesz­

k a ł a m , zorganizowała wycieczkę do mleczarni. Z d u ż y m
z a i n t e r e s o w a n i e m oglądaliśmy o g r o m n e kadzie, w k t ó r y c h
p a s t e r y z o w a n e było m l e k o . W pewnej chwili zobaczyliśmy
p r a c o w n i k a mleczarni w g u m o w y c h b u t a c h , k t ó r y deptał po
t w a r o g u . T w a r ó g miał dziwnie żółty k o l o r i miał k o n s y s t e n ­
cję gumy. W y j a ś n i o n o n a m , że jest to kazeina - p o d s t a w o ­
we białko znajdujące się w mleku. W czasach, kiedy b y ł a m
dzieckiem, służyła o n a do produkcji guzików. O b r a z żółtych,

31
32 Z daleka od mleka

g u m o w a t y c h g r u d e k został w mojej pamięci. Od dziecka nie

lubiłam tego białego napoju, a zwłaszcza kożucha, k t ó r y p o ­
w s t a w a ł p o u g o t o w a n i u mleka. P ł a k a ł a m r z e w n y m i łzami
n a d p o r a n n ą owsianką, k t ó r ą p o d a w a n o m i n a śniadanie
w r a m a c h diety dla zdrowia. O p r ó c z w s p o m n i a n e j kazeiny
w mleku k r o w i m występują także l a k t o a ł b u m i n y i laktoglo-
buliny z w a n e białkami s e r w a t k o w y m i .
K a z e i n a należy do fosfoprotein i glikoprotein, jest to naj­
ważniejsze białko w mleku k r o w i m , s t a n o w i o n o 3 A wszyst­
kich białek t a m występujących. Jest złożona z kilkunastu
frakcji, k t ó r e r ó ż n i ą się właściwościami fizycznymi.
Najważniejsze z nich t o :
alfa-kazeina,
beta-kazeina,
kappa-kazeina.

Fizjologicznie kazeina służy do syntezy h e m o g l o b i n y

i osocza krwi, jej duża zawartość w m l e k u k r o w i m jest także
n i e z b ę d n a do b u d o w y silnego kośćca cielęcia. Kazeina, k t ó r a
p o c h o d z i z mleka krowy, nie jest t r a w i o n a przez delikatny
p r z e w ó d p o k a r m o w y niemowlęcia ani przez d o r o s ł e g o czło­
wieka, k t ó r y w większości zatracił e n z y m y p o t r z e b n e do
pocięcia białek na aminokwasy. W w y n i k u n i e k o m p l e t n e g o
t r a w i e n i a kazeiny powstają k a z o m o r f i n y - k r ó t k o ł a ń c u c h o -
we p e p t y d y o p i a t o w e , k t ó r e w ludzkim o r g a n i z m i e zacho­
wują się p o d o b n i e jak morfina, stąd też p o c h o d z i ich nazwa.
Działają o n e destrukcyjnie na o r g a n i z m ludzki - nie tylko
p o w o d u j ą uzależnienie od mleka i p r z e t w o r ó w mlecznych,
ale także mają swój udział w zachorowalności na raka, aler­
gie, cukrzycę, autyzm, astmę, stany zapalne i w wielu i n n y c h
Niebezpieczna kazeina 33

p r o b l e m a c h z d r o w o t n y c h . K a z o m o r f i n o m poświęciłam cały
rozdział, bo r a z e m z g l u t a m o r f i n a m i , o k t ó r y c h pisałam
w książce „Niebezpieczne zboża. G r o ź n y gluten", są przyczy­
n ą wielu c h o r ó b .

M l e k o ludzkie także zawiera w s w o i m składzie kazeinę - jej

zawartość p r o c e n t o w a w p o r ó w n a n i u do białek serwatko­
w y c h jest diametralnie r ó ż n a . M l e k o k r o w y m a przewagę
kazeiny, a m l e k o ludzkie - laktoalbuminy.
Najważniejsze frakcje kazeiny występującej w mleku ludz­
kim to:
beta-kazeina,
k-kazeina.

Fizjologiczne znaczenie beta-kazeiny występującej w m l e ­

ku ludzkim to p o m o c w przyswajaniu w a p n i a i cynku.
K-kazeina obniża aktywność Helicobakter pylon, zakażenie
k t ó r y m m o ż e się zdarzyć we w c z e s n y m n i e m o w l ę c t w i e , jest
też b a r d z o p r a w d o p o d o b n e , że stymuluje o n a aktywność
przeciwciał IgA. Zabezpiecza też śluzówkę jelit i p o m a g a we
wzroście bakterii jelitowych. Po spożyciu mleka m a t k i kaze­
ina t w o r z y w żołądku skrzep, k t ó r y jest p o d a t n y na działanie
e n z y m ó w t r a w i e n n y c h , n a t o m i a s t kazeina z mleka k r o w i e g o
jest t r a w i o n a przez o r g a n i z m ludzki w b a r d z o o g r a n i c z o n y
sposób. Nie m a m y o d p o w i e d n i c h e n z y m ó w t r a w i e n n y c h ,
dlatego proces t e n jest n i e k o m p l e t n y . Cząsteczki kazeiny
krowiej są 20 razy większe od cząsteczek kazeiny ludzkiej.
M l e k o ludzkie zawiera 1,2 p r o c . białka. W mleku k r o w i m
jest 3 razy więcej białka, zaś kazeiny - 4 do 6 razy więcej.
Kazeina z mleka k r o w i e g o b a r d z o obciąża układ p o k a r m o w y
34 Z daleka od mleka

n o w o r o d k a . N a w e t jeżeli m a t k a karmiąca piersią odżywia

się n a b i a ł e m , zgodnie z w i e l o w i e k o w ą tradycją, n o w o r o d e k
może reagować bardzo bolesnymi objawami jelitowymi.
P a m i ę t a m miesięcznego Bartusia, k t ó r y trafił do mojego
gabinetu z p o w o d u , k t ó r y był n i e z r o z u m i a ł y dla pediatry.
Dziecko płakało 24 godziny bez przerwy, nie dając się ni­
czym uspokoić. Zrozpaczeni rodzice odwiedzili kilku lekarzy
i szpital i nie znaleźli żadnego w y t ł u m a c z e n i a płaczu synka.
Wszyscy rozkładali ręce, a badania nie wykazywały żadnej
anomalii z d r o w o t n e j . Z b a d a ł a m m a l e ń s t w o i stwierdziłam
bardzo napięty brzuszek. Terapia Czaszkowo-Krzyżowa
i delikatny masaż brzuszka pobudziły perystaltykę. Nastąpiło
u w o l n i e n i e gazów i wypróżnienie. N o w o r o d e k natychmiast
się uspokoił, zasnął i spał 24 godziny. M a m i e p o r a d z i ł a m ,
żeby zrezygnowała z mleka i jego p r z e t w o r ó w . Sytuacja wię­
cej się nie p o w t ó r z y ł a .
Badania n a d kazeiną i jej przydatnością w diecie ludzkiej
r o b i o n e są na całym świecie i d o s t ę p n e w r ó ż n y c h medycz­
nych magazynach. Biochemiczne b a d a n i a p r z e p r o w a d z o n e
przez N o w o z e l a n d z k i Instytut Badawczy Mleka i P r o d u k t ó w
Mlecznych (Dairy Research Institute) n a d beta-kazeiną wy­
kryły d w a jej rodzaje: Al i A2, k t ó r e r ó ż n i ą się p o d wzglę­
d e m sekwencji a m i n o k w a s ó w . Kazeina beta z b u d o w a n a jest
z 209 a m i n o k w a s ó w . Różnica między kazeiną Al i A2 jest
w 67. aminokwasie. W kazeinie Al jest a m i n o k w a s prolina,
a w kazeinie A2 - a m i n o k w a s histydyna. Między t y m i d w o m a
rodzajami kazeiny różnica, w y d a w a ł o b y się, jest m i n i m a l n a ,
r ó ż n i ą się o n e b o w i e m tylko j e d n y m a m i n o k w a s e m , ale ta
m a l e ń k a różnica jest przyczyną wielu c h o r ó b cywilizacji. Ka­
zeinę beta A l , której wielką szkodliwość na o r g a n i z m ludzki
Niebezpieczna kazeina 35

u d o w o d n i o n o , mają wszystkie g a t u n k i k r ó w europejskich

i p ó ł n o c n o a m e r y k a ń s k i c h . Kazeinę beta A2, u w a ż a n ą za le­
piej strawną, mają k r o w y afrykańskie.
Poszczególne frakcje kazeiny w m l e k u są ze sobą połączo­
ne i występują w postaci p o r o w a t y c h dużych cząsteczek zwa­
nych micelami. Z tego w ł a ś n i e p o w o d u m l e k o w fazie płynnej
t w o r z y zawiesinę. Pomijając różnice b i o c h e m i c z n e , kazeina
jest b a r d z o szkodliwa dla człowieka. W w y p a d k u n i e d o b o r u
w i t a m i n y B ] 2 , Bfi i k w a s u foliowego spożycie kazeiny m o ż e
p o w o d o w a ć podwyższenie p o z i o m u h o m o c y s t e i n y , k t ó r a
jest przyczyną uszkadzania ścianek t ę t n i c i b e z p o ś r e d n i m
p o w o d e m miażdżycy. Kazeina jest w dalszym ciągu używa­
na w m a ł y m zakresie w przemyśle. W y t w a r z a się z niej klej
kazeinowy, t w o r z y w o sztuczne, galalit p o d o b n y do m a s y r o ­
gowej, z k t ó r e g o do tej p o r y produkuje się guziki. Jest b a r d z o
t r w a ł y m , o dużej o d p o r n o ś c i , składnikiem farb w malarstwie
freskowym i tablicowym na p o d ł o ż u d r e w n i a n y m . U ż y w a n a
jest też w d e k o r a t o r s t w i e i przy konserwacji zabytków.
Przemysł farmaceutyczny używa kazeiny do p o w l e k a n i a
kapsułek z w i t a m i n ą D, k u r k u m i n ą i i n n y m i s u p l e m e n t a m i .
Z uwagi na przypuszczalny b r a k informacji na o p a k o w a n i u
bezpieczną opcją są kapsułki sporządzone z agaru.
N i e tylko b u d o w a biochemiczna, ale także i n n e cechy
kazeiny, p o d s t a w o w e g o białka występującego w m l e k u k r o ­
w i m , p o w o d u j ą jej szkodliwe działanie na o r g a n i z m ludzki.
Mleczne narkotyki, kazomorfiny

Czy wlewając sobie m l e k o do szklanki, pomyślałeś, drogi

czytelniku, że jego działanie p o d o b n e jest do morfiny? Na
p e w n o t r u d n o ci w to uwierzyć, żeby m l e k o k r o w i e , taki ży­
ciodajny p ł y n , jak głosi medialna p r o p a g a n d a , m i a ł o p o d o b ­
ne działanie do n a r k o t y k u . T a k samo jak wszystkie używki
i narkotyki, uzależnia, wywołując uczucie przyjemności
i spokoju po spożyciu. O d p o w i e d z i a l n e za t e n stan rzeczy
są k a z o m o r f i n y - m a ł e cząstki z b u d o w a n e zaledwie z kilku
a m i n o k w a s ó w , powstające n a skutek n i e k o m p l e t n e g o p r o -

37
38 Z daleka od mleka

cesu t r a w i e n i a kazeiny. M a t k a n a t u r a p o d a r o w a ł a je wszyst­

k i m oseskom, w t y m ludzkim, k a r m i o n y m m l e k i e m m a t k i ,
w o k r e ś l o n y m celu. Kazomorfiny mają za zadanie uspokoić
dziecko i uzależnić je od matki. W świecie zwierzęcym bliski
k o n t a k t m a t k i i dziecka jest niesłychanie ważny, jako o b r o n a
przed czyhającymi zagrożeniami. Kazeina i k a z o m o r f i n y są
swoiste dla d a n e g o g a t u n k u . Ludzkie kazomorfiny są znacz­
nie mniejsze od k r o w i c h i nie p o w o d u j ą u niemowlęcia p r o ­
b l e m ó w ze z d r o w i e m . D w u c z ł o n o w a n a z w a „kazomorfiny"
p o c h o d z i od kazeiny, p o d s t a w o w e g o białka znajdującego
się w mleku wszystkich ssaków, i morfiny, słowa wziętego
z greckiej mitologii od imienia boga snu Morfeusza.
N e g a t y w n y w p ł y w kazomorfin n a u k o w c y odkryli podczas
b a d a ń klinicznych pacjentów autystycznych, k t ó r y c h dieta
obfitowała w m l e k o k r o w i e . Zwrócili o n i uwagę na cząst­
ki składające się z kilku a m i n o k w a s ó w , z w a n e p e p t y d a m i ,
znajdujące się w m o c z u pacjentów. Dla wyjaśnienia d o d a m ,
że peptydy są niewielkimi cząstkami składającymi się z ami­
n o k w a s ó w . Od białek r ó ż n i ą się długością łańcucha. Liczba
a m i n o k w a s ó w budujących białka w y n o s i kilkaset do kilku
tysięcy, a p e p t y d y - poniżej stu. W procesie t r a w i e n i a biał­
ka są cięte za p o m o c ą e n z y m ó w na peptydy, czyli większe
cząstki, a w kolejnym etapie - na aminokwasy, z k t ó r y c h or­
g a n i z m buduje swoiste białka. P o n i e w a ż o r g a n i z m ludzki nie
m a wszystkich p o t r z e b n y c h e n z y m ó w d o t r a w i e n i a g l u t e n u
i kazeiny, powstają duże cząstki - peptydy, k t ó r e , jak poka­
zują badania, mają destrukcyjny w p ł y w na układ p o k a r m o ­
wy i cały o r g a n i z m . Powstaje zespół nieszczelnych jelit. J e g o
istnienie u d o w o d n i ł w 2000 r o k u dr Fasano w r a z ze s w o i m i
w s p ó ł p r a c o w n i k a m i . D u ż e cząstki p e p t y d o w e uszkadzają
Mleczne narkotyki, kazomorfiny 39

delikatną śluzówkę jelit, powodując ich rozszczelnienie.

Przez nieszczelności w śluzówce cząstki te przedostają się do
krwiobiegu, gdzie spotykają przedstawicieli u k ł a d u i m m u ­
nologicznego, stojących na straży naszego bezpieczeństwa
w e w n ę t r z n e g o . D u ż e cząstki p e p t y d o w e t r a k t o w a n e są jak
w r o g o w i e i niszczone za p o m o c ą b r o n i , k t ó r ą dysponuje
układ odpornościowy. Powstają przeciwciała przeciwko
w r o g i m cząstkom i zaczyna się i m m u n o l o g i c z n a wojna.
Część sprytnych kazomorfin przekracza barierę krew-
-mózg i przyczepia się do r e c e p t o r ó w o p i a t o w y c h (których
w m ó z g u naliczono aż 45), niewielka ich ilość wydalana jest
z m o c z e m . Zidentyfikowano też i n n e p e p t y d y występujące
w m o c z u ludzi autystycznych. Pochodziły o n e z n i e k o m p l e t ­
nie s t r a w i o n e g o glutenu, k t ó r y p o d o b n i e jak kazeina nie zo­
stał r o z ł o ż o n y do a m i n o k w a s ó w , tylko do p e p t y d ó w , k t ó r e
n a z w a n o glutamorfinami. J e d n a z teorii głosi, że w ł a ś n i e te
cząstki mają w p ł y w na p o w s t a w a n i e autyzmu. Kazomorfiny
i glutamorfiny mają działanie p o d o b n e do o p i a t ó w , do k t ó ­
rych należy z n a n y n a r k o t y k - morfina.
Kazeina, z której powstają kazomorfiny, składa się z kilku
typów. Najlepiej zbadana i p r o c e n t o w o najważniejsza jest
beta-kazeina Al i A2. Powstające z kazeiny k a z o m o r f i n y
z b u d o w a n e są z 7 a m i n o k w a s ó w , w literaturze medycznej
występują p o d n a z w ą B C M 7. Niemieccy n a u k o w c y A. H e n -
schen, F. Lottspeich i V. Brantl byli o d k r y w c a m i k a z o m o r ­
finy 7 i 5 w m l e k u k r o w i m . Uczeni doszli do w n i o s k u , że
połączenie a m i n o k w a s u p r o l i n y z i n n y m i a m i n o k w a s a m i
jest b a r d z o silne i s t a n o w i g ł ó w n ą przeszkodę dla e n z y m ó w
t r a w i e n n y c h . Powstające n a skutek w s p o m n i a n e g o m e c h a ­
n i z m u kazomorfiny mają p o w i n o w a c t w o d o u k ł a d u n e r w o -
40 Z daleka od mleka

w e g o i zachowują się w p o d o b n y sposób, jak morfina. W i e l e

b a d a ń wskazuje na t o , że p o w o d u j ą o n e z m i a n y w zachowa­
n i u zwłaszcza u osób, k t ó r e są na nie wrażliwe.
D w u l e t n i chłopiec, k t ó r y był m o i m pacjentem, miał zu­
p e ł n i e zniesione odczucie bólu. Był posiniaczony, a najlepszą
jego zabawą było uderzanie się z r o z p ę d e m o ścianę. W t y m
w y p a d k u k a z o m o r f i n y działały pobudzająco-znieczulająco.
Jakie było zdziwienie dziecka, kiedy po zmianie diety u d e ­
rzenie m o c n o zabolało.
W e d ł u g danych przedstawionych w prezentacji dr. M i ­
chaela Gregera, k t ó r y gorąco n a m a w i a do zaprzestania k o n ­
sumpcji mleka i jego p r z e t w o r ó w , jest kilka w a ż n y c h p o w o ­
d ó w antymlecznej k a m p a n i i :
Beta-kazomorfiny są przyczyną alergii, p o n i e w a ż p o w o ­
dują u w a l n i a n i e h i s t a m i n y z przeciwciał IgE (Kurek et al.
1995).
Są przyczyną refluksu u niemowląt, czyli cofania się p o ­
k a r m u do p ł u c , i zachłyśnięć (Froetschel 1996).
Beta-kazomorfiny są odpowiedzialne za śmierć łóżeczko­
wą ( S t o r m et al. 1990); dzieci k a r m i o n e m l e k i e m k r o w i m
są trzy razy bardziej z a g r o ż o n e zaburzeniami oddychania
i nagłą śmiercią łóżeczkową.
Beta-kazomorfina powoduje z m i a n y zachowania u osób
z a u t y z m e m , cukrzycę młodzieńczą, psychozy, k ł o p o t y
z k r ą ż e n i e m i alergie.

Badania wykazały, że kazomorfiny, które występują

w m l e k u ludzkim, nie mają n e g a t y w n e g o w p ł y w u na rozwój
p s y c h o r u c h o w y i napięcie mięśni u n o w o r o d k ó w . N a t o m i a s t
k a z o m o r f i n y B C M 7 pochodzące z mleka k r o w i e g o m o g ą
Mleczne narkotyki, kazomorfiny 41

być p o w o d e m o p ó ź n i a n i a rozwoju p s y c h o r u c h o w e g o i n a ­
pięcia mięśni. Badania kliniczne p r o w a d z o n e w wielu kra­
jach udowadniają b e z s p o r n i e , że k a z o m o r f i n y i glutamorfiny
odgrywają kluczową rolę w p o w s t a w a n i u wielu c h o r ó b .
Biała trucizna

W rozdziale t y m znajdziesz zaskakujące informacje i listę

r ó ż n y c h substancji toksycznych, bakterii, h o r m o n ó w , k t ó ­
rych obecności w m l e k u n i k t by nie podejrzewał.
M l e k o k r o w i e skrywa w sobie wiele b a r d z o niebezpiecz­
nych dla z d r o w i a tajemnic.
Znajdują się w n i m i n s u l i n o p o d o b n e c z y n n i k i w z r o ­
s t u IGF-1 i IGF-2, u ludzi zwiększają o n e ryzyko wystąpienia
kilku rodzajów raka, zwłaszcza raka piersi, jajników i prosta­
ty. Im więcej nabiału, t y m wyższy p o z i o m I G F - 1 I G F - 2 .

43
44 Z daleka od mleka

W jednej szklance mleka znajduje się 59 r ó ż n y c h h o r m o ­

n ó w i c z y n n i k ó w w z r o s t u , w t y m 8 h o r m o n ó w przysadki,
7 grasicy, 6 tarczycy, 7 h o r m o n ó w sterydowych, i 11 r ó ż n y c h
c z y n n i k ó w w z r o s t u . W ś r ó d h o r m o n ó w sterydowych wystę­
pują: estradiol, estriol, p r o g e s t e r o n i t e s t o s t e r o n . Znajdują
się t a m też b i o a k t y w n e białka i peptydy, k t ó r e m o g ą s p o w o ­
d o w a ć reakcję u k ł a d u i m m u n o l o g i c z n e g o .
Obecność insuliny p o w o d u j e p o w s t a n i e i n s u l i n o o d p o r n o -
ści u ludzi spożywających duże ilości mleka i jego p r z e t w o ­
r ó w ; obecność glukozy i galaktozy w p ł y w a na uszkodzenie
n e r e k i t w o r z e n i e katarakty. Pasteryzacja zaś powoduje
p o w s t a w a n i e p r o d u k t ó w ubocznych, k t ó r e mają swój udział
w c h o r o b a c h serca.
W m l e k u m o ż n a znaleźć r a d i o a k t y w n e związki takie jak:
s t r o n t 90, jod 131 i cez 137, a także a l u m i n i u m , k t ó r e m o ż e
być przyczyną c h o r o b y P a r k i n s o n a , k ł o p o t ó w z pamięcią,
c h o r o b y Alzheimera i demencji.
Do mleka p r z e n i k a D i o x i n - środek o c h r o n y roślin - sub­
stancja c h e m i c z n a powodująca n o w o t w o r y , k t ó r a jest silną
n e u r o t o k s y n ą i powoduje uszkodzenie wątroby.
"W m l e k u m o ż n a znaleźć b a r d z o niebezpieczny retro-
w i r u s b i a ł a c z k i k r o w i e j ; p o w o d u j e o n u ludzi białaczkę
limfatyczną, zwłaszcza w ś r ó d dzieci, k t ó r e spożywają dużo
mleka.
W m l e k u znajdują się bakterie takie jak: Staphylococcus,
Salmonella i histeria - wszystkie o n e p o w o d u j ą silne zatrucie
z b ó l a m i b r z u c h a , k r w a w ą biegunkę, gorączkę z w y m i o t a m i .
Zatrucie b a k t e r i a m i p o c h o d z ą c y m i z mleka m i a ł o miejsce
w Chicago 1985 r o k u , do szpitali trafiło w t e d y 180 tysięcy
osób.
Biała trucizna 45

Do mleka przenikają p e s t y c y d y u ż y w a n e jako środki

o c h r o n y roślin. W Stanach Zjednoczonych używa się 60 r o ­
dzajów pestycydów. Dwadzieścia z nich odpowiedzialnych
jest za b e z p ł o d n o ś ć , uszkodzenie p ł o d u , osłabienie systemu
immunologicznego, zaburzenia hormonalne. Pestycydy
znaleziono w m l e k u m a t k i i stolcu n o w o r o d k a - literatura
podaje, że pestycydy z mleka są przyczyną białaczek, a także
raka piersi, m ó z g u , jajników, jąder i c h o r o b y Parkinsona.
W r o k u 1978 na Hawajach p l a n t a t o r z y a n a n a s ó w robili
opryski pestycydem p o d n a z w ą h e p t a c h l o r , m a o n bar­
dzo n e g a t y w n y w p ł y w na ludzki o r g a n i z m : p o w o d u j e raka,
uszkodzenia p ł o d u i uszkodzenie u k ł a d u i m m u n o l o g i c z n e g o
i t a k jak wszystkie pestycydy, kumuluje się w tkance tłuszczo­
wej. W i e l e z pestycydów p r z e n i k a przez łożysko i p o w o d u j e
t r w a ł e uszkodzenia p ł o d u . N i e k t ó r e z n i c h imitują h o r m o n y
i p o w o d u j ą zaburzenia h o r m o n a l n e , n p . f u n g i c y d y p o ­
wszechnie u ż y w a n e d o opryskiwania w a r z y w mają p o w i n o ­
w a c t w o do męskich h o r m o n ó w i są przyczyną b e z p ł o d n o ś c i
u mężczyzn. Pestycydy są też p o w o d e m A D H D u dzieci, k ł o ­
p o t ó w z n a u k ą i agresji. Badania p r o w a d z o n e przez dr. P o r -
t e r a dowiodły, że pestycydy p o w o d u j ą dysfunkcję tarczycy.
A m e r y k a ń s k i e Biuro K o n g r e s u p o i n f o r m o w a ł o , że farme­
rzy używają 80 r ó ż n y c h antybiotyków, k t ó r e są p o d a w a n e
nie tylko z p o w o d u licznych zapaleń g r u c z o ł ó w mlecznych,
ale także profilaktycznie.
A n t y b i o t y k i p o d a w a n e c h o r y m k r o w o m przenikają d o
mleka, powodując uszkodzenie u k ł a d u i m m u n o l o g i c z n e g o
i zniszczenie flory bakteryjnej osób je spożywających.
K r o w y h o d o w a n e w wielkich g o s p o d a r s t w a c h są p r z e p r a ­
c o w a n e i s c h o r o w a n e , co druga z n i c h cierpi na bakteryjne
46 Z daleka od mleka

zapalenie g r u c z o ł ó w mlecznych, obficie p r o d u k o w a n a r o p a

dostaje się do mleka. Dlatego w m l e k u znajduje się duża ilość
białych k r w i n e k (ropy), k t ó r e p a d ł y na p o l u walki z liczny­
m i bakteriami. W e d ł u g n o r m ustalonych przez przemysł
mleczarski dopuszczalna ich liczba w y n o s i 400 000 tysięcy
w 100 mililitrach mleka. Sucha pasza, k t ó r ą otrzymują k r o w y
zamiast soczystej trawy, zawiera odpadki z rzeźni, co t ł u m a ­
czy epidemię „choroby wściekłych krów". Żeby przyspieszyć
wzrost, o p r ó c z h o r m o n ó w p o d a w a n y c h cielakom w postaci
iniekcji, k a r m i się je k r w i ą pochodzącą z uboju zmieszaną
z mlekiem. K r o w y w wielkich h o d o w l a c h nie w y c h o d z ą na
łąkę, a w a r u n k i higieniczne pozostawiają wiele do życzenia.
M l e k o przez nie p r o d u k o w a n e zawiera wiele przeciwciał,
t w o r z o n y c h przez układ i m m u n o l o g i c z n y w o b r o n i e przed
nieswoistą k a r m ą .
M n ó s t w o b a d a ń wskazuje na szkodliwe działanie n i e tyl­
ko kazeiny, ale także chemicznych, biologicznych substancji
i p a t o g e n ó w , k t ó r e znajdują się w mleku. Niestety, b a r d z o
silne lobby p r z e m y s ł u mleczarskiego jest w stanie zapłacić za
badania, k t ó r e podają fałszywe w y n i k i zaprzeczające faktycz­
nej sytuacji.
W i e l u lekarzy i d i e t e t y k ó w odradza, a wręcz zakazuje k o n ­
sumpcji mleka. Dr J o h n M c D o u g a l l od lat p r o w a d z i swoją
działalność oświatową, m ó w i ą c o wielkiej szkodliwości mle­
ka k r o w i e g o .
R o b e r t C o h e n w książkach na t e m a t szkodliwości mleka
podaje wiele z faktów zatajonych przez przemysł mleczarski.
D r M a r k H y m a n , z n a n y amerykański lekarz, krytykuje a m e ­
rykańską p i r a m i d ę ż y w n o ś c i o w ą i specjalistów, k t ó r z y radzą
pić 3 szklanki mleka dziennie.
Biała trucizna 47

M l e k o nie zapobiega osteoporozie, t w i e r d z i d o k t o r Hy-

m a n , ale zwiększa ryzyko jej w y s t ę p o w a n i a o 50 p r o c .
Badania wykazały, że duża ilość wapnia w mleku krowim
p o d n o s i o 30 p r o c . ryzyko raka prostaty.
S t a r a ł a m się pokazać czytelnikowi, że m l e k o k r o w i e nie
jest naszym swoistym p o k a r m e m i chociaż p r o p a g a n d a m e ­
dialna zachęca do spożywania tego pożytecznego p r o d u k t u ,
r o b i on więcej szkody niż pożytku.
Alergia na mleko i jego przetwory
i ich nietolerancja

Badania wykazały, że najczęstszą przyczyną astmy, zapaleń

ucha w e w n ę t r z n e g o , przeziębień i i n n y c h p r o b l e m ó w z d r o ­
w o t n y c h u dzieci i dorosłych jest uczulenie na m l e k o albo
jego nietolerancja. M l e k o k r o w i e zawiera p o n a d 30 białek,
z k t ó r y c h każde m o ż e być przyczyną alergii. Najczęściej
p o w o d u j e ją kazeina, znacznie rzadziej - pozostałe białka
s e r w a t k o w e . W e d ł u g statystyk w Polsce a l e r g i a na b i a ł k o

49
50 Z daleka od mleka

m l e k a k r o w i e g o występuje u 7 p r o c . n i e m o w l ą t k a r m i o n y c h
sztucznie i u 1,8 p r o c . k a r m i o n y c h naturalnie.

Moja córka w w i e k u 6 tygodni przeszła śródmiąższowe za­

palenie płuc. Objawami, k t ó r e m n i e zaniepokoiły, były tarcie
n o s k a i przyspieszony oddech. O s ł u c h o w o nic n i e m o ż n a
było stwierdzić, d o p i e r o prześwietlenie p o t w i e r d z i ł o moje
przypuszczenia. Zawisła n a d n a m i groźba szpitala. T r z e b a jej
było p o d a ć silny antybiotyk, k t ó r y p o m ó g ł w zlikwidowaniu
infekcji, ale uszkodził jelita i zniszczył florę bakteryjną. 30 lat
t e m u moja wiedza na t e m a t znaczenia flory bakteryjnej była
b a r d z o z n i k o m a . Z p o w o d u c z t e r o k r o t n e g o zapalenia piersi
k a r m i ł a m ją tylko przez 6 tygodni, co na p e w n o nie p o m o g ł o
w o d b u d o w a n i u o d p o r n o ś c i . J a k o dziecko miała d u ż o róż­
nych p r o b l e m ó w , k t ó r e wskazywały na uczulenie na kazeinę,
ale w t a m t y c h czasach nie u m i a ł a m odczytać sygnałów, k t ó r e
wysyłał mi jej o r g a n i z m . Zapalenie uszu, k ł o p o t y ze spaniem,
wyprysk a t o p o w y , częste przeziębienia - teraz już w i e m na
p e w n o , że były to objawy alergii p o k a r m o w e j na mleko,
a wyłączenie go z jadłospisu oszczędziłoby m o j e m u dziecku
c h o r ó b i cierpień.
„Alergia jest o d p o w i e d z i ą t k a n k o w ą na oddziaływanie
r ó ż n y c h obcych substancji określanych m i a n e m alergen,
polegającą na reakcji i m m u n o l o g i c z n e j związanej z p o w s t a ­
n i e m swoistych przeciwciał, k t ó r e po związaniu z a n t y g e n e m
doprowadzają do u w o l n i e n i a r ó ż n y c h substancji - media­
t o r ó w stanu zapalnego. W reakcjach alergicznych uczest­
niczy układ i m m u n o l o g i c z n y , jego k o m ó r k i , n p . limfocyty
T , granulocyty k w a s o c h ł o n n e (eozynofile) o r a z k o m ó r k i
t u c z n e (mastocyty). I s t o t n ą rolę w alergicznych odczynach
Alergia na mleko i jego przetwory i ich nietolerancja 51

odgrywają przeciwciała - i m m u n o g l o b u l i n y klasy (IgE). Re­

akcja a l e r g i c z n a m o ż e n a s t ą p i ć p o s p o ż y c i u n a w e t śla­
d o w y c h i l o ś c i p r o d u k t u , a objawy pojawiają się w ciągu
24-72 godzin. Mleko k r o w i e zawiera p o n a d 200 a n t y g e n ó w ,
z k t ó r y c h 25 jest z n a n e jako alergeny. Najbardziej niebez­
pieczne są: białka - k a z e i n a i b e t a l a k t o g l o b u l i n a , to o n e
są najczęstszą p r z y c z y n ą alergii.
Alergia na m l e k o k r o w i e w w y m i a r z e epidemii pojawiła
się w latach 50., kiedy to specjaliści p r z e m y s ł u spożywczego
zaczęli p r o d u k o w a ć na m a s o w ą skalę mieszanki zawierają­
ce m l e k o k r o w i e i w p r o w a d z a ć je do żywienia n i e m o w l ą t
w miejsce p o k a r m u kobiecego. Pierwsze doniesienia na te­
m a t m a s o w e g o w y s t ę p o w a n i a alergii u n i e m o w l ą t zaczęły
pojawiać się od 1951 roku, p r a w i e n a t y c h m i a s t po w p r o w a ­
d z e n i u mieszanek.
D a w n i e j k o b i e t y k a r m i ł y d z i e c i d o 3 . r o k u życia,
a jeżeli m a t k a z jakiegoś p o w o d u nie m o g ł a czy nie chciała
k a r m i ć oseska, w y n a j m o w a n o m a m k ę , kobietę, k t ó r a k a r m i ­
ła swoje dziecko i użyczała p o k a r m u i n n e m u n o w o r o d k o w i .
T a k ą p a n i ą n a z y w a n o też mleczną m a t k ą .

Objawy kliniczne alergii na m l e k o k r o w i e u n i e m o w l ą t

i dzieci są b a r d z o z r ó ż n i c o w a n e , m o g ą dotyczyć pojedyn­
czych n a r z ą d ó w albo całych u k ł a d ó w i są t o : kolka, ulewa­
nie, w y m i o t y , b r a k apetytu, biegunka, w o d n i s t e , tryskające
stolce (często z domieszką śluzu i krwi), c h r o n i c z n y katar,
duszność, suchy kaszel, częste zapalenia ucha, szorstka skóra
i zaczerwienione policzki, silna, t r u d n a do zlikwidowania
ciemieniucha, wysypka w zgięciach łokciowych i p o d kolana­
mi, p ę k a n i e skóry w okolicy płatka ucha, a także pokrzywka,
52 Z daleka od mleka

wyprysk niemowlęcy, obrzęk n a c z y n i o r u c h o w y , a t o p o w e

zapalenie skóry, zapalenia oskrzeli, k a t a r alergiczny o r a z na­
wracające zapalenia uszu. W sytuacjach b a r d z o silnej alergii
m o ż e wystąpić wstrząs anafilaktyczny, k t ó r y zagraża życiu
dziecka. Poniżej podaję objawy, k t ó r e wymagają natych­
m i a s t o w e g o p o d a n i a l e k ó w ratujących życie. Są t o : obrzęk
warg, języka, k r t a n i , skurcz oskrzeli, duszność, p o k r z y w k a
występująca na skórze, pogarszanie stanu ogólnego dziecka,
spadek ciśnienia krwi, u t r a t a świadomości, zapaść, drgawki.
J a k podają statystyki, alergia na m l e k o zaczyna się we wcze­
s n y m n i e m o w l ę c t w i e i występuje u 70 p r o c . całej populacji.
W i ę k s z o ś ć p o d a n y c h poniżej o b j a w ó w leczona jest przez
r ó ż n y c h specjalistów, k t ó r z y zamiast zalecić z r e z y g n o w a n i e
z p r o d u k t ó w alergizujących takich jak gluten i kazeina, wy­
pisują recepty na d o m n i e m a n e dolegliwości. Z m i a n a diety
jest p i e r w s z y m k r o k i e m do w y z d r o w i e n i a . Alergia na m l e k o
ma r ó ż n e oblicza i pojawić się m o ż e kilka d n i po spożyciu
p r o d u k t u zawierającego alergen. Poniżej podaję listę obja­
w ó w , k t ó r e w wielu przypadkach nie są kojarzone z alergią
na m l e k o lub jego nietolerancją. Są t o : c i e m n e o b w ó d k i w o ­
k ó ł oczu, bladość skóry, egzema, pokrzywka, trądzik, obrzęk
n a c z y n i o w o - r u c h o w y (obrzęk warg), łysienie plackowate
i w y p a d a n i e w ł o s ó w , bladość skóry, obfite p o c e n i e się, afty,
atonia żołądka, w y m i o t y , zapalenie jelit, refluks, zakłócenia
w e w c h ł a n i a n i u p o k a r m u , b r a k apetytu, w r z o d y żołądka,
biegunka, zaparcia, bóle w okolicy j a m y brzusznej, gazy, h e ­
m o r o i d y , k r w a w i e n i e z odbytu, astma, częste przeziębienia,
katar, kaszel, k r u p - szczekające zapalenie k r t a n i , zapalenie
g ó r n y c h dróg o d d e c h o w y c h , nawracające zapalenie p ł u c ,
obrzęk śluzówki j a m y nosowej, k r w a w i e n i e z nosa, w o d n i s t y
Alergia na mleko i jego przetwory i ich nietolerancja 53

wyciek z nosa, zapalenie gardła, zapalenie zatok, zapalenie

oskrzeli, zapalenie u c h a ś r o d k o w e g o i w e w n ę t r z n e g o , aler­
giczne zapalenie spojówki (czerwone oczy), a n e m i a , ból g ł o ­
wy i m i g r e n a , c h o r o b a serca, zaburzenia r y t m u serca, serce
p ł u c n e , dyskomfort w układzie mięśniowo-szkieletowym,
m a ł o p ł y t k o w o ś ć , m i m o w o l n e m o c z e n i e n o c n e , zespół n e r -
czycowy, zapalenie pęcherza, drażliwość, n a d p o b u d l i w o ś ć ,
zaburzenia zachowania, napięcie, objawy reumatyczne,
p r z y k r y zapach z ust, zaburzenia w z r o s t u i rozwoju, objaw
ciągłego zmęczenia, upławy.
W e d ł u g s t r o n y i n t e r n e t o w e j poświęconej alergii n a mle­
ko, osoby ze z d i a g n o z o w a n y m u c z u l e n i e m p o w i n n y nosić
ze sobą zestaw przeciwwstrząsowy na w y p a d e k wstrząsu
anafilaktycznego.
W i e l e b a d a ń i publikacji p o t w i e r d z a w y s t ę p o w a n i e aler­
gii na m l e k o k r o w i e i jego p r z e t w o r y . A r t y k u ł pt. „ W p ł y w
w y i z o l o w a n y c h z mleka białek na alergiczne dzieci" (Orał
Challenge w i t h M i l k a n d Isolated M i l k P r o t e i n s in Allergic
C h i l d r e n ) ukazał się w magazynie American Academy ofPedia-
trics z 24 k w i e t n i a 1963 r o k u .
G r u p a n a u k o w c ó w p r z e p r o w a d z i ł a badania n a W y d z i a l e
Pediatrii U n i w e r s y t e t u w Teksasie ( D e p a r t m e n t of Pedia-
trics, U n i v e r s i t y of Texas Medical Branch, Galveston, Texas).
U 89 dzieci, k t ó r e zostały p o d d a n e b a d a n i o m , stwierdzo­
no silną alergię na białka znajdujące się w m l e k u k r o w i m .
W i ę k s z o ś ć z nich została z d i a g n o z o w a n a przed u p ł y w e m
drugiego r o k u życia. Alergia pojawiła się w pierwszych m i e ­
siącach życia u 77 p r o c . dzieci i były to w y m i o t y , biegunka,
bóle b r z u c h a , astma, zapalenie n e r e k , wyprysk a t o p o w y .
Kilkoro p a c j e n t ó w m i a ł o objawy n e u r o l o g i c z n e , a także p o -
54 Z daleka od mleka

k r z y w k ę i wstrząs anafilaktyczny. Reakcję na m l e k o p o d a w a ­

ne w p o ż y w i e n i u wykazywało 78 p r o c . badanych. U n i e k t ó ­
rych p a c j e n t ó w objawy alergiczne pojawiały się już po 12-24
godzinach od p o d a n i a mleka. W n i e k t ó r y c h p r z y p a d k a c h
reakcja nastąpiła po d w ó c h m i n u t a c h , a w n i e k t ó r y c h - po
d w ó c h dniach. Silna reakcja alergiczna na m i n i m a l n ą ilość
mleka pojawiała się u pacjentów, k t ó r z y mieli silną reakcję
alergiczną z d i a g n o z o w a n ą wcześniej. Pięćdziesięciu pięciu
p a c j e n t o m p o d a n o czystą kazeinę, alfa-laktoglobulinę, beta-
-laktoglobulinę i a l b u m i n ę z a w a r t ą w 100 mililitrach od­
t ł u s z c z o n e g o mleka. Wszyscy b a d a n i wykazali odczyn aler­
giczny na m l e k o zawierające w y m i e n i o n e białka. Na kazeinę
zareagowało 57 p r o c , 51 p r o c . - na laktoglobulinę, 66 p r o c .
- na alfa-laktoglobulinę. Po prowokacji m l e k i e m p o d a n y m
p a c j e n t o m okazało się, że u 13 p r o c . w y w o ł a ł o o n o uczulenie
n a albuminę.

D o k t o r J o n a t h a n Brostoff, k t ó r y jest a u t o r y t e t e m w dziedzi­

nie alergii p o k a r m o w y c h na K r ó l e w s k i m C o l l e g e u w L o n ­
dynie, powiedział, że jeżeli wyłączy się m l e k o z diety, czuje­
my się znacznie lepiej. Dr J a m e s B r e n e m a n , były p r e z y d e n t
Amerykańskiej A k a d e m i i Alergii, A s t m y i I m m u n o l o g i i ,
stwierdził, że 60 p r o c . A m e r y k a n ó w cierpi na r ó ż n e g o r o ­
dzaju alergie p o k a r m o w e . O p u b l i k o w a ł o n doniesienie n a
t e n t e m a t w Lancecie, gdzie nazywa alergie na m l e k o „wielką
niezdiagnozowaną". W 28 n u m e r z e miesięcznika Contact
Dermatitis z 1993 r o k u a u t o r Deblaz opisuje wstrząs ana­
filaktyczny, k t ó r y zdarzył się 33-letniej pacjentce w czasie
sztucznej inseminacji s p e r m ą męża. Pięć m i n u t po insemi­
nacji pojawiły się k ł o p o t y z o d d y c h a n i e m , astma, w y m i o t y ,
Alergia na mleko i jego przetwory i ich nietolerancja 55

swędzenie, obrzęki p o w i e k i ust. Reakcja została w y w o ł a n a

przez kazeinę, k t ó r a została użyta do p r z y g o t o w a n i a pożyw­
ki dla p l e m n i k ó w . P o d o b n a historia wstrząsu anafilaktycz-
n e g o u siedmioletniego chłopca została opisana w Pediatrie
Annals. C h ł o p i e c został p o c z ę s t o w a n y r o s o ł e m , w k t ó r y m
znalazła się kazeina. Dziecko m i a ł o k ł o p o t y z o d d y c h a n i e m ,
zsiniało, m i a ł o zaburzenia pracy serca. Objawy te zagrażały
jego życiu, chłopiec musiał być n a t y c h m i a s t hospitalizowa­
ny. Alergia na m l e k o m o ż e w y w o ł a ć bóle m i g r e n o w e i sil­
ne bóle głowy. 34-letni pacjent od dziecka cierpiał na silne
m i g r e n o w e bóle głowy, a badania nie wykazywały żadnych
anomalii w m ó z g u . Leki p r z e c i w b ó l o w e nie pomagały. Po
o d s t a w i e n i u mleka i jego p r z e t w o r ó w bóle ustąpiły i nigdy
więcej się nie pojawiły. Aż strach pomyśleć, ilu p a c j e n t ó w
jest n i e p r a w i d ł o w o z d i a g n o z o w a n y c h i k a r m i o n y c h „lekami
przeciwbólowymi", często r ó w n i e ż antydepresyjnymi, k t ó ­
re nie dość, że nie pomagają, to jeszcze niszczą o r g a n i z m .
Dr R a t n e r w 9 n u m e r z e m a g a z y n u Israel Journal of Medical
Sciences z 1983 r o k u publikuje badania p r z e p r o w a d z o n e na
33 pacjentach z b ó l a m i g ł o w y i 44 pacjentach z astmą. Badani
wykazali b a r d z o d u ż ą p o p r a w ę po usunięciu z diety mleka
i jego p r z e t w o r ó w . W t y m s a m y m r o k u w magazynie m e ­
dycznym Lancet o p u b l i k o w a ł on wyniki b a d a ń 93 p a c j e n t ó w
z b a r d z o silną m i g r e n ą - eliminacja kazeiny z mleka u w o l n i ł a
b a d a n y c h od migreny.

Tysiące A m e r y k a n ó w cierpi z p o w o d u b ó l ó w artretycz-

nych, a jeżeli z m i e n i się dietę na b e z m l e c z n ą i bezglutenową,
bóle mijają b e z p o w r o t n i e . W n u m e r z e 282 British Medical
Journal z r o k u 1988 opisana została historia 38-letniej k o -
56 Z daleka od mleka

biety z silnymi b ó l a m i artretycznymi, leczonej p r z e z 11 lat

tradycyjnymi lekami bez większego skutku. Lekarka, k t ó r a
ją leczyła, p o p r o s i ł a o konsultację swojego kolegę, k t ó r y
d o k ł a d n i e p r z e p r o w a d z i ł w y w i a d dotyczący diety. Okazało
się, że pacjentka b a r d z o lubiła ser i spożywała go o k o ł o 0,5
kg dziennie. Lekarz polecił w y e l i m i n o w a n i e z diety mleka
i wszystkich jego p r z e t w o r ó w . Efekt był szokujący - w ciągu
d w ó c h tygodni bóle zaczęły się zmniejszać i w k o ń c u ustąpiły
po kilku miesiącach. Leki p r z e c i w b ó l o w e i przeciwzapalne
zostały o d s t a w i o n e . Po kilku miesiącach, żeby p r z e k o n a ć
się, że to w ł a ś n i e kazeina zawarta w mleku była p o w o d e m
wszystkich s y m p t o m ó w , lekarz polecił włączenie do jadło­
spisu mleka k r o w i e g o i jego p r z e t w o r ó w .
W ciągu 24 godzin p o w r ó c i ł y u pacjentki silne bóle stawów,
słabość mięśni d ł o n i i obrzęki. Wszystkie objawy zniknęły po
odstawieniu mleka i jego p r z e t w o r ó w . Stało się oczywiste, że
to uczulenie na m l e k o w y w o ł y w a ł o objawy artretyzmu.
N i e k t ó r e n o w o r o d k i m o g ą mieć alergię n a m l e k o m a t k i ,
zwłaszcza jeżeli m a t k a karmiąca odżywia się m l e k i e m k r o ­
w i m i jego p r z e t w o r a m i . W 2004 r o k u z r o b i o n o test na
11 dzieciach uczulonych na m l e k o i o p u b l i k o w a n o d a n e
w 7 n u m e r z e Medical Journal of Australia. Był to test s k ó r n y
i dotyczył d w ó c h rodzajów mleka z kazeiną typu Al i A2 -
nie o d n a l e z i o n o żadnej różnicy, odczyn był taki sam. W 2006
r o k u Z o g h b i , T r a m p e t t e i w s p ó ł p r a c o w n i c y opublikowali
w American Journal of Physiology Gastrointerlan and Liver
Physiology b a d a n i a stwierdzające, że obecność k a z o m o r f i n
w m l e k u p o w o d u j e w y t w a r z a n i e śluzu w gardle i nosie, co
chińscy lekarze zaobserwowali kilka tysięcy lat t e m u .
Alergia na mleko i jego przetwory i ich nietolerancja 57

Różnica między alergią na mleko

i jego przetwory i ich nietolerancją

O p r ó c z reakcji alergicznej m o ż e też wystąpić nietolerancja.

Objawy nietolerancji m o g ą być b a r d z o uciążliwe i p o d o b n e
do alergii, z tą różnicą, że nie grozi ś m i e r t e l n e niebezpie­
c z e ń s t w o wstrząsu anafilaktycznego. Nietolerancja laktozy
wiąże się z b r a k i e m e n z y m u laktazy, k t ó r y r o z k ł a d a laktozę -
cukier znajdujący się w mleku. Z p o w o d u b r a k u tego e n z y m u
n i e r o z ł o ż o n a laktoza odżywia bakterie i p o w o d u j e ich n a d ­
m i e r n y rozrost, skutkiem czego występują dotkliwe objawy,
takie jak skurcze jelit, wzdęcia, gazy i biegunka. Objawy te są
nieprzyjemne, ale nie zagrażają życiu.
W książce „Alergie i nietolerancje p o k a r m o w e " wydanej
w 1994 roku, a u t o r s t w a dr. J o n a t h a n a Brostoffa i Lindy
G a m l i n , znalazłam ciekawą informację, k t ó r ą cytuję: „Osoby
uczulone na m l e k o k r o w i e są też uczulone na m l e k o kozie,
a rzadziej na m l e k o owcze".
W książce „Alergie p o k a r m o w e " a u t o r ó w G a b y Schwarz
i Sonji Carlssona wydanej w 2003 r o k u czytamy: „Listę aler­
gii p o k a r m o w y c h o t w i e r a alergia na m l e k o k r o w i e . O k o ł o
20 p r o c . wszystkich s c h o r z e ń alergicznych o d n o s i się w ł a ­
śnie do alergii na m l e k o k r o w i e . C z y n n i k i e m wyzwalającym
reakcję jest kilka białek, a m i a n o w i c i e alfa-laktoalbumina,
beta-laktoglobulina, kazeina, l i p o p r o t e i n a i r ó ż n e mieszani­
ny p e p t y d o w e . Jeżeli alergia dotyczy tylko kazeiny, k t ó r a jako
antygen nie jest specyficzna dla d a n e g o g a t u n k u , w ó w c z a s
nie będzie t o l e r o w a n e m l e k o innych zwierząt (owce, kozy)".
W książce dr. Józefa K r o p a p o d t y t u ł e m „Ratujmy się -
e l e m e n t a r z medycyny ekologicznej" czytamy: „Mleko k r o w i e
Alergia na mleko i jego przetwory i ich nietolerancja 57

Różnica między alergią na mleko

i jego przetwory i ich nietolerancją

O p r ó c z reakcji alergicznej m o ż e też wystąpić nietolerancja.

Objawy nietolerancji m o g ą być b a r d z o uciążliwe i p o d o b n e
do alergii, z tą różnicą, że nie grozi ś m i e r t e l n e niebezpie­
c z e ń s t w o wstrząsu anafilaktycznego. Nietolerancja laktozy
wiąże się z b r a k i e m e n z y m u laktazy, k t ó r y rozkłada laktozę -
cukier znajdujący się w mleku. Z p o w o d u b r a k u tego e n z y m u
n i e r o z ł o ż o n a laktoza odżywia bakterie i p o w o d u j e ich nad­
m i e r n y rozrost, skutkiem czego występują dotkliwe objawy,
takie jak skurcze jelit, wzdęcia, gazy i biegunka. Objawy te są
nieprzyjemne, ale nie zagrażają życiu.
W książce „Alergie i nietolerancje p o k a r m o w e " wydanej
w 1994 r o k u , a u t o r s t w a dr. J o n a t h a n a Brostoffa i Lindy
G a m l i n , znalazłam ciekawą informację, k t ó r ą cytuję: „Osoby
u c z u l o n e na m l e k o k r o w i e są też u c z u l o n e na m l e k o kozie,
a rzadziej na m l e k o owcze".
W książce „Alergie p o k a r m o w e " a u t o r ó w Gaby Schwarz
i Sonji Carlssona wydanej w 2003 r o k u czytamy: „Listę aler­
gii p o k a r m o w y c h o t w i e r a alergia n a m l e k o k r o w i e . O k o ł o
20 p r o c . wszystkich s c h o r z e ń alergicznych o d n o s i się w ł a ­
śnie do alergii na m l e k o k r o w i e . C z y n n i k i e m wyzwalającym
reakcję jest kilka białek, a m i a n o w i c i e alfa-laktoalbumina,
beta-laktoglobulina, kazeina, l i p o p r o t e i n a i r ó ż n e mieszani­
ny p e p t y d o w e . Jeżeli alergia dotyczy tylko kazeiny, k t ó r a jako
antygen nie jest specyficzna dla danego g a t u n k u , w ó w c z a s
nie będzie t o l e r o w a n e m l e k o i n n y c h zwierząt (owce, kozy)".
W książce dr. Józefa K r o p a p o d t y t u ł e m „Ratujmy się -
e l e m e n t a r z medycyny ekologicznej" czytamy: „Mleko k r o w i e
58 Z daleka od mleka

jest p o w s z e c h n i e u z n a n e za j e d e n z największych a l e r g e n ó w
p o k a r m o w y c h . P o n a d t o jest u k r y t y m składnikiem wielu wy­
soce p r z e t w o r z o n y c h p r o d u k t ó w spożywczych i p o t r a w " .
M l e k o jako p r o d u k t spożywczy jest szkodliwe nie tylko
z p o w o d u właściwości alergizujących.
Nietolerancja laktozy i galaktozy powoduje powolne
uszkodzenie nerek; p r z e t w o r y m l e c z n e zakłócają absorpcję
żelaza przez o r g a n i z m n a w e t o p o ł o w ę i m o g ą być p o w o d e m
anemii.
W y n i k i b a d a ń p o t w i e r d z i ł y zależność między w y s t ę p o w a ­
n i e m n o w o t w o r ó w a s p o ż y w a n i e m p r z e t w o r ó w mlecznych.
P o d o b n ą zależność o d k r y t o w w y p a d k u katarakty.
M l e k o k r o w i e zawiera trzy razy więcej białka, p r a w i e
cztery razy więcej wapnia, pięć razy więcej fosforu i p o n a d
trzy razy więcej sodu niż m l e k o ludzkie. Jest z a p r o g r a m o w a ­
ne przez p r z y r o d ę w taki sposób, aby w s t o s u n k o w o k r ó t k i m
czasie w y k a r m i ć duże zwierzę posiadające dużą masę kostną.
Ludzkie n i e m o w l ę waży w chwili u r o d z e n i a 3-4 kilogramy
i na osiągnięcie wagi 50-90 k i l o g r a m ó w potrzebuje o s i e m n a ­
stu lat. W a g a u r o d z e n i o w a cielęcia w y n o s i 40 k i l o g r a m ó w ,
na osiągnięcie wagi 900 k i l o g r a m ó w cielę potrzebuje d w ó c h
lat. D u ż e ilości białka, tłuszczu i soli m i n e r a l n y c h w mleku
k r o w i m są więc u z a s a d n i o n e dla cielęcia, ale p o d a w a n e nie­
m o w l ę c i u trwale uszkadzają delikatny o r g a n i z m . W świe­
cie ssaków nie jest z n a n e odżywianie się m l e k i e m j e d n e g o
g a t u n k u przez i n n y gatunek. Człowiek, gwałcąc t o p r a w o ,
doczekał się z e m s t y przyrody.
Wpływ spożywania mleka
na osoby z autyzmem

A u t y z m jest tylko p u s t y m s ł o w e m , jeśli ktoś nie p r a c o w a ł

z o s o b a m i mającymi to zaburzenie albo nie ma osoby z au­
t y z m e m w rodzinie. Trzydzieści lat t e m u t e m a t t e n stał mi
się bliski, kiedy zauważyłam objawy a u t y z m u u syna mojej
przyjaciółki. W t a m t y c h czasach było b a r d z o niewiele pol­
skojęzycznych publikacji na t e n t e m a t i t a k n a p r a w d ę m a ł o
k t o wiedział, czym jest autyzm. Częstotliwość w y s t ę p o w a n i a
tego zaburzenia była znacznie mniejsza niż w chwili obecnej.

59
60 Z daleka od mleka

Przed dwudziestu laty, kiedy zaczęłam p r a k t y k o w a ć T e r a p i ę

Czaszkowo-Krzyżową, spotykałam się z o s o b a m i autystycz­
n y m i b a r d z o często. O p r a c o w a ł a m m a t e r i a ł y i szkolenie
dla r o d z i c ó w dzieci z r ó ż n y m i z a b u r z e n i a m i r o z w o j o w y m i .
W czasie szkoleń T C K spotykałam m a t k i dzieci z a u t y z m e m ,
m ą d r e , oczytane, doświadczone, poszukujące n o w y c h , łagod­
nych m e t o d p o m o c y s w o i m dzieciom. O d n i c h dowiedziałam
się i nauczyłam wielu rzeczy na t e m a t tego zaburzenia.
W i e l e autystycznych z a c h o w a ń stało się dla m n i e bardziej
zrozumiałych, gdy z e t k n ę ł a m się z książkami n a p i s a n y m i
przez osoby d o t k n i ę t e a u t y z m e m , w k t ó r y c h opisują swoje
życie w chaosie informacji. „Materia A u t y z m u " a u t o r s t w a J u -
d i t h Bluestone to książka, k t ó r a m n i e zafascynowała i w p r o ­
wadziła w świat z u p e ł n i e nieznany, przerażający, świat p e ł e n
i n t e n s y w n y c h odczuć, u ś w i a d o m i ł a mi jednocześnie, z czym
m u s z ą zmagać się osoby z a u t y z m e m . A u t o r k a jest w y s o k o
funkcjonującą osobą z a u t y z m e m , p r o w a d z i terapie i szkole­
nia, p o m a g a o s o b o m autystycznym i ich r o d z i n o m . Książka
ta n i e tylko t ł u m a c z y wiele n i e t y p o w y c h z a c h o w a ń osób
z a u t y z m e m , ale p r z e d e wszystkim sprawia, że o b d a r z a m y je
szacunkiem.
I n n y w a ż n y dla m n i e artykuł t o „Chłopiec, k t ó r e g o m ó z g
m ó g ł odczarować autyzm", gdzie a u t o r k a Maia Szalavitz
o p o w i a d a o autystycznym c h ł o p c u - Kaiu, synu światowej
sławy neurobiologa, specjalisty od m ó z g u , H e n r y e g o M a r -
k r a m a . On i jego ż o n a Kamila, p r o w a d z ą c badania, doszli do
w n i o s k u , że p r o b l e m y a u t y k ó w m o g ą wiązać się z olbrzymią
ilością informacji, k t ó r e docierają do ich m ó z g ó w . Ich zda­
n i e m wiąże się to z n a d m i e r n y m w z r o s t e m m ó z g u i dużo
większą ilością połączeń mózgowych. Markramowie od
Wpływ spożywania mleka na osoby z autyzmem 61

2007 r. opublikowali kilka n a u k o w y c h a r t y k u ł ó w na t e m a t

„intensywnego świata", jak nazwali swoje odkrycie. J a k a jest
rola c z y n n i k ó w z e w n ę t r z n y c h w t w o r z e n i u się tego zaburze­
nia, d o k ł a d n i e nie w i e m y .

Kiedy właściwie m ó w i m y o autyzmie i jakie kryteria t o w a ­

rzyszą jego klasyfikacji? Poniżej podaję d a n e klasyfikacyjne
w e d ł u g D S M 5. Są t o :
„Klinicznie znaczące, stałe n i e p r a w i d ł o w o ś c i w obrębie
k o m u n i k a c j i społecznej i interakcji.
W y r a ź n e deficyty w komunikacji werbalnej i niewerbal­
nej wykorzystywanej w interakcjach społecznych.
Brak wzajemności społecznej.
Nieumiejętność rozwijania i u t r z y m y w a n i a relacji z r ó ­
w i e ś n i k a m i właściwej dla p o z i o m u rozwoju.
O g r a n i c z o n e , p o w t a r z a l n e w z o r c e z a c h o w a ń , zaintere­
s o w a ń i aktywności objawiające się p o p r z e z co najmniej
d w a z poniższych objawów:
S t e r e o t y p o w e z a c h o w a n i a m o t o r y c z n e lub w e r b a l n e
lub n i e t y p o w e z a c h o w a n i a sensoryczne.
N a d m i e r n e przywiązanie do r u t y n y i zrytualizowa-
nych w z o r c ó w zachowania.
O g r a n i c z o n e zainteresowania.

Objawy m u s z ą wystąpić we w c z e s n y m dzieciństwie (ale

m o g ą nie manifestować się w p e ł n i , d o p ó k i oczekiwania spo­
łeczne nie p r z e k r o c z ą ograniczonych możliwości dziecka)".
A u t y z m objawia się do 36. tygodnia życia dziecka, chłopcy
są n i m dotknięci c z t e r o k r o t n i e częściej niż dziewczynki.
62 Z daleka od mleka

Amerykański Instytut Zdrowia i Centrum Ochrony

Z d r o w i a na konferencji w 2009 r. ogłosiły, że od 1970 r o k u
liczba z d i a g n o z o w a n y c h dzieci z a u t y z m e m dramatycznie
wzrosła. Jest to p r o b l e m występujący nie tylko w Ameryce,
ale na całym świecie. N i k t nie u m i e j e d n o z n a c z n i e wska­
zać przyczyn takiego w z r o s t u . Bardzo dużą rolę odgrywają
szkodliwe szczepienia, a zwłaszcza D T P zawierająca związek
rtęci t i o m e r s a l i szczepionka na polio (OPV) będąca „zupą"
z żywych w i r u s ó w . N i k t nie jest w stanie przewidzieć dal­
szych zagrożeń dla z d r o w i a dzieci z p o w o d u o g r o m n e j ilości
szczepień. Dzieci autystyczne, jak wykazują badania, mają
duży k ł o p o t z metylacją D N A , co wiąże się między i n n y m i
z u p o ś l e d z o n y m oczyszczaniem z rtęci, k t ó r a dostarczana
jest w szczepionkach. Pozostaje o n a znacznie dłużej w k o ­
m ó r k a c h i uszkadza u k ł a d y n e r w o w y i p o k a r m o w y . Pierwszą
osobą, k t ó r a p o d n i o s ł a t e n t e m a t , był d r B e r n a r d R i m l a n d ,
psycholog, ojciec chłopca z a u t y z m e m , założyciel - w 1967 r.
- I n s t y t u t u Badania A u t y z m u .
W p r e s t i ż o w y m m e d y c z n y m magazynie Lancet brytyjski
g a s t r o e n t e r o l o g d r A n d r e w Wakefield o p u b l i k o w a ł wyniki
badań, k t ó r y m p o d d a n o 46 dzieci z a u t y z m e m . U wszystkich
stwierdził b a r d z o p o w a ż n ą c h o r o b ę jelit, biopsje wykazały
u s z k o d z o n ą śluzówkę jelit z licznymi n a d ż e r k a m i . We k r w i
badanych dzieci s t w i e r d z o n o k a z o m o r f i n y pochodzące z nie-
strawionej przez e n z y m y kazeiny i glutomorfiny - p o c h o d z ą ­
ce z n i e s t r a w i o n e g o glutenu. Te duże cząsteczki przedostają
się do u k ł a d u k r w i o n o ś n e g o przez u s z k o d z o n ą śluzówkę jelit
i z k r w i ą podążają do m ó z g u , gdzie wychwytują je r e c e p t o r y
o p i a t o w e . P o d o b n i e jak należąca do o p i a t ó w morfina, wy­
wołują reakcje h a l u c y n o g e n n e . K a z o m o r f i n y i glutamorfiny
Wpływ spożywania mleka na osoby z autyzmem

wpływają na zaburzenia p r o c e s ó w poznawczych, postrzega­

nia, emocjonalnych i są przyczyną z m i a n zachowania.
Jest wiele d o w o d ó w na t o , że opiaty pochodzące z mleka
i g l u t e n u wpływają n e g a t y w n i e na m ó z g . Peptydy, k t ó r e mają
w p ł y w na m ó z g , z a o b s e r w o w a ł we k r w i osób z a u t y z m e m
i schizofrenią dr R o b e r t Cade z u n i w e r s y t e t u na Florydzie.
Zidentyfikował on 12 r ó ż n y c h rodzajów p e p t y d ó w - kazo-
m o r f i n (cząsteczek z b u d o w a n y c h z kilku a m i n o k w a s ó w ) ,
j e d n a k jego badania ograniczyły się do B C M 7 - k a z o m o r ­
finy z b u d o w a n e j z siedmiu a m i n o k w a s ó w . W s t r z y k i w a ł
on k a z o m o r f i n y z w i e r z ę t o m laboratoryjnym i o b s e r w o w a ł
z m i a n ę zachowania. D r Cade był odkrywcą 4 5 r e c e p t o r ó w
o p i a t o w y c h w m ó z g u , do k t ó r y c h przyczepiają się kazo­
morfiny. Z m i a n a z a c h o w a n i a zwierząt laboratoryjnych była
d r a m a t y c z n a i n a s t ę p o w a ł a w ciągu kilku m i n u t po p o d a n i u
zwierzęciu kazomorfiny. P r z y p o m i n a ł a z a c h o w a n i e dzieci
autystycznych. Zwierzęta były p o b u d z o n e i nie r e a g o w a ł y
na dźwięki. Dr Cade stwierdził także u 80 p r o c . b a d a n y c h
dzieci znacznie p o d n i e s i o n y p o z i o m przeciwciał p r z e c i w k o
g l u t e n o w i i kazeinie. W y ł ą c z e n i e z diety szkodliwych p r o ­
d u k t ó w p o p r a w i ł o z a c h o w a n i e i k o n t a k t u 80 p r o c . dzieci
z a u t y z m e m w ciągu zaledwie trzech miesięcy. To doniesie­
nie zostało o p u b l i k o w a n e w magazynie Autism w 1999 r o k u .
W książce „Unroveling t h e M y s t e r y of A u t i s m a n d Perva-
sive D e v e l o p m e n t a l D i s o r d e r " a u t o r s t w a K a r y n Serousiss
p o r u s z o n y został p r o b l e m w p ł y w u diety, a zwłaszcza m l e ­
ka i g l u t e n u , na z a c h o w a n i e dzieci z a u t y z m e m . Z n a n y jest
p r z y p a d e k T y m a , syna Erika Shnella z M i n n e s o t y . C h ł o p i e c
krzyczał co n o c do trzeciego r o k u życia, kiedy to d y r e k t o r
Specjalnego O ś r o d k a w H u s t o n poradził r o d z i c o m z m i a n ę
64 Z daleka od mleka

diety. Po o d s t a w i e n i u glutenu i mleka T y m przespał po raz

pierwszy w życiu całą n o c . Z m i a n a diety s p o w o d o w a ł a też,
że zaczął znacznie więcej m ó w i ć .
W 1998 w miesięczniku New Scientist Paul Shattock,
m i k r o b i o l o g i ojciec autystycznego chłopca, o p u b l i k o w a ł
artykuł, w k t ó r y m podkreśla n e g a t y w n y w p ł y w k a z o m o r -
fin pochodzących z mleka k r o w i e g o na pracę m ó z g u osób
z autyzmem.
Badania p r o w a d z o n e przez zespół n a u k o w c ó w : Reichelta,
Shattocka, Cade'a, Zohongjie S u n i A n n - M a r i Knivsberg,
d o p r o w a d z i ł y do w n i o s k u , że za większość neurologicznych
i psychicznych o b j a w ó w odpowiedzialna jest dieta, a u osób
z a u t y z m e m za przyczynę o b j a w ó w uważa się opiaty p o c h o ­
dzące z kazeiny i glutenu.
Pierwszym badaczem, k t ó r y zauważył, że opiaty m o g ą
wiązać się z a u t y z m e m , był J.A. P a n k s e p p , k t ó r y o p u b l i k o w a ł
na t e n t e m a t doniesienie w 1981 r o k u w magazynie Trends in
Neuroscience. W 1981 r o k u Kalle Reichelt i w s p ó ł p r a c o w n i c y
potwierdzili spostrzeżenie, że opiaty p o c h o d z ą z n i e d o k ł a d ­
nie s t r a w i o n e g o mleka i glutenu. Zostały z e b r a n e kolejne d o ­
w o d y wskazujące, że u ludzi z a u t y z m e m występuje wysoki
p o z i o m o p i a t ó w we k r w i i m o c z u , co r ó w n i e ż d o w o d z i , że
mają o n i zespół nieszczelnych jelit. Przez u s z k o d z o n ą ślu­
z ó w k ę jelit w s p o m n i a n e cząstki dostają się do k r w i o b i e g u
i wywołują reakcję i m m u n o l o g i c z n ą , destrukcyjnie działa­
jącą na m ó z g . W doświadczeniach ze z m i a n ą diety u dzieci
autystycznych o d n o t o w a n o , że odstawienie kazeiny i glute­
nu p o p r a w i ł o w 81 p r o c . p r z y p a d k ó w z a c h o w a n i e , zdolności
p o z n a w c z e i komunikację.
Wpływ spożywania mleka na osoby z autyzmem 65

"W artykułach o p u b l i k o w a n y c h w Nutritional Neuroscience

w 2001 i 2002 r o k u n o r w e s k a g r u p a n a u k o w c ó w A n n - M a r i
Knivsberg, Kalle Reichelt i M. N o d l a n d p o d s u m o w a ł a bada­
nia p r o w a d z o n e przez 12 lat, dotyczące n e g a t y w n e g o w p ł y ­
wu kazeiny i g l u t e n u na dzieci z a u t y z m e m .
W artykule pt. „Gluten i nabiał są przyczyną s p e k t r u m
autystycznego" dr Vikki Petersen, n a t u r o p a t k a , u d o w o d n i ą ,
że gluten i kazeina p o w o d u j ą objawy n e u r o l o g i c z n e . Powsta­
jące z n i e k o m p l e t n e g o t r a w i e n i a tych białek g l u t a m o r f m y
i k a z o m o r f i n y dostają się do k r w i o b i e g u i pokonując barierę
k r e w - m ó z g , znajdują r e c e p t o r y o p i a t o w e , do k t ó r y c h się
przyczepiają, co p o w o d u j e p a r a n o i c z n e z a c h o w a n i a u osób
z a u t y z m e m . W jaki więc sposób białka te opuszczają jeli­
ta i dostają się do krwi? Jest to m o ż l i w e tylko wtedy, kiedy
śluzówka jelit jest p o z b a w i a n a bariery o b r o n n e j . Między
k o m ó r k a m i budującymi śluzówkę jelit pojawia się rozszczel-
n i e n i e - zespół nieszczelnych jelit, na k t ó r y b a r d z o często
cierpią dzieci z a u t y z m e m .
Badania o p u b l i k o w a n e w m i ę d z y n a r o d o w y m magazynie
BioMed wskazują nie tylko na zespół nieszczelnych jelit,
ale także na objawy s p o w o d o w a n e nietolerancją na gluten
i kazeinę u p a c j e n t ó w z i n n y m i s c h o r z e n i a m i neurologicz­
n y m i . Z b a d a n o 163 dzieci z a u t y z m e m i ich w y n i k i p o r ó w ­
n a n o z w y n i k a m i 44 z d r o w y c h dzieci. Zespół nieszczelnych
jelit z d i a g n o z o w a n o u 26 p r o c . dzieci z a u t y z m e m i tylko
u 2 p r o c . dzieci zdrowych. Badania te pokazały, że zespół
nieszczelnych jelit występuje znacznie częściej u osób z auty­
z m e m niż u osób niemających tego zaburzenia. Badania k r w i
wykazały też reakcję u k ł a d u i m m u n o l o g i c z n e g o na gluten
66 Z daleka od mleka

i kazeinę u dzieci z a u t y z m e m . P o z i o m przeciwciał IgG o b ­

niżał się, kiedy dzieci te przechodziły na dietą b e z g l u t e n o w ą .
We w n i o s k a c h z p r z e p r o w a d z o n y c h b a d a ń czytamy:
badania wskazują, że gluten i kazeina są b i a ł k a m i sty­
mulującymi genetyczne skłonności;
nie s t w i e r d z o n o ryzyka w z r o s t u s p e k t r u m autystycznego
z p o w o d u celiakii;
gluten i kazeina są odpowiedzialne za pojawienie się ob­
j a w ó w neurologicznych i behawioralnych, nietolerancja
g l u t e n u i kazeiny m o ż e s p o w o d o w a ć wyżej w y m i e n i o n e
objawy;
u dzieci ze s p e k t r u m a u t y z m u należy zbadać n i e t o l e r a n ­
cję na gluten i kazeinę.

W artykule z kwietnia 2010 roku, opublikowanym

w Nutritrional Neuroscience, autorzy Whiteley, Haracopos,
Knivsberg, Reichelt, Parlar, Jacobsen, Seim, Pederse S c h o n -
del, Shattock sugerują, że zastosowanie diety b e z g l u t e n o ­
wej i bezmlecznej przyniosło d o b r e rezultaty u dzieci ze
stwierdzonym autyzmem, głównie poprawiło zachowanie
i komunikację. W artykule „Biomedyczne aspekty a u t y z m u "
Paul Shattock w s p o m i n a o b a d a n i a c h p r o w a d z o n y c h przez
Knivsberg, Reichelta i ich n o r w e s k i c h w s p ó ł p r a c o w n i k ó w .
W i e l o k r o t n i e donosili o n i o skuteczności diety b e z g l u t e n o ­
wej i bezkazeinowej u osób z a u t y z m e m .
Jest wiele o p r a c o w a ń na t e m a t szkodliwości mleka, jego
p r z e t w o r ó w i skuteczności diety bezmlecznej. J e d e n z przy­
k ł a d ó w znalazłam w książce M a r r y Callahan „Fighting for
Tony", historii chłopca z a u t y z m e m i jego rodziny. M a t k a
chłopca, a u t o r k a książki, z z a w o d u pielęgniarka, poszuki-
Wpływ spożywania mleka na osoby z autyzmem 67

w a ł a przyczyn a u t y z m u u syna. Po trzech latach obserwacji

i dociekań doszła do w n i o s k u , że za autystyczne zachowa­
nia syna odpowiedzialne jest uczulenie na białka znajdujące
się w mleku, k t ó r e zaburzały funkcje i p r a w i d ł o w y rozwój
m ó z g u . Po w y e l i m i n o w a n i u z diety alergenu chłopiec zaczął
p r a w i d ł o w o się rozwijać i w b a r d z o szybkim t e m p i e n a d g o ­
nił o p ó ź n i e n i a w rozwoju.
P r z y t o c z o n e tu badania n a u k o w e wskazują, że m l e k o k r o ­
wie jest n e u r o t o k s y n ą i p o w o d u j e wiele dolegliwości, w t y m
p o w a ż n e zaburzenia w pracy u k ł a d u n e r w o w e g o . J e g o spo­
żywanie jest szczególnie niewskazane dla osób z a u t y z m e m .
Wpływ konsumpcji mleka na
choroby serca i układu krążenia

Serce - siedlisko uczuć, emocji, n a m i ę t n o ś c i i uniesień.

Czczone przez H i n d u s ó w jako przybytek duszy. Sztuka
umieściła w n i m wszystko, co w człowieku najlepsze, naj­
większe. O p i e w a n e jest przez p o e t ó w na całym świecie.
W i e l e l u d o w y c h p r z y s ł ó w związanych jest z sercem - m ó w i
się o k i m ś b a r d z o d o b r y m , że ma „złote" albo „wielkie serce".
Kiedy p o r z u c a nas u k o c h a n y , m a m y w t e d y „złamane" albo
„krwawiące serce". W obecnych czasach, p e ł n y c h niespra-

69
70 Z daleka od mleka

wiedliwości, zawiści, walki o władzę, nie jest to nasze serce

szczęśliwe. Przysparza n a m cierpień i niepokojów, często -
fizycznego bólu.
W ciągu całego życia serce uderza przeciętnie 2,5 miliarda
razy, pracując d n i e m i nocą. W czasie z d e n e r w o w a n i a czy też
p o d n i e c e n i a uderza szybciej, zwalnia, kiedy jesteśmy zrelak­
sowani, m e d y t u j e m y czy też m o d l i m y się. Serce jest b a r d z o
w a ż n y m n a r z ą d e m - od niego zależy p r a w i d ł o w e funkcjo­
n o w a n i e naszego o r g a n i z m u . P o d s t a w o w ą jego funkcją jest
z a p e w n i e n i e d o s t a w y k r w i - życiodajnego p ł y n u , z k t ó r e g o
k o m ó r k i pobierają tlen i substancje niezbędne do życia, takie
jak glukoza, aminokwasy, w i t a m i n y , s u p l e m e n t y i kwasy
tłuszczowe. W r a z z k r w i ą do k o m ó r e k docierają h o r m o n y
p r o d u k o w a n e przez gruczoły d o k r e w n e , n p . : p a r a h o r m o n
p r o d u k o w a n y przez przytarczyce dostarczany jest do kości,
insulina z trzustki dostarczana jest do mięśni, a a l d o s t e r o n
z n a d n e r c z y - p r z e n o s z o n y do n e r e k .
Serce jest n a r z ą d e m , k t ó r y bierze także udział w procesie
oczyszczania o r g a n i z m u z toksycznych p r o d u k t ó w prze­
m i a n y materii. T o dzięki n i e m u toksyny docierają d o n e r e k
i wątroby, najważniejszych n a r z ą d ó w oczyszczania organi­
z m u . Bogata w d w u t l e n e k węgla k r e w wraca u k ł a d e m żyl-
n y m do p ł u c , gdzie pozbywa się jego n a d m i a r u i zaopatruje
się w tlen. W e d ł u g a n a t o m i i i fizjologii nauczanej w szkole
i wyższych uczelniach serce jest z b u d o w a n e z m i ę ś n i p o ­
przecznie p r ą ż k o w a n y c h . Składa się z d w ó c h k o m ó r (lewej
i prawej) i d w ó c h p r z e d s i o n k ó w (lewego i p r a w e g o ) . W y ­
m i e n i o n e s t r u k t u r y są oddzielone p r z e g r o d a m i , co t w o r z y
układ d w ó c h p o m p obsługujących d w a układy k r w i o n o ś n e :
krążenie duże - lewa s t r o n a serca i krążenie m a ł e , czyli p ł u c -
Wpływ konsumpcji mleka na choroby serca i układu krążenia 71

ne - p r a w a s t r o n a serca. M i ę d z y k o m o r a m i a p r z e d s i o n k a m i
znajdują się zastawki: p r a w a z b u d o w a n a z trzech p ł a t k ó w
(trójdzielna) i lewa (mitralna) z b u d o w a n a z d w ó c h p ł a t k ó w .
W wychodzących z serca aorcie i p n i u p ł u c n y m r ó w n i e ż
znajdują się zastawki półksiężycowate, k t ó r e nie pozwalają
na cofanie się krwi. Do p r a w e g o p r z e d s i o n k a u c h o d z i żyła
g ł ó w n a g ó r n a i dolna, zbierające k r e w z całego o r g a n i z m u ,
i zatoka w i e ń c o w a serca, do lewego - cztery żyły p ł u c n e .
Z prawej k o m o r y wychodzi p i e ń płucny, a z lewej - aorta.
W m i ę ś n i u s e r c o w y m występuje układ przewodzący o d p o ­
wiedzialny za jego czynności składający się z d w ó c h w ę z ł ó w :
węzeł z a t o k o w o - p r z e d s i o n k o w y znajduje się w prawym
p r z e d s i o n k u , a p r z e d s i o n k o w o - k o m o r o w y jest p o ł o ż o n y
w przegrodzie międzyprzedsionkowej.
Serce znajduje się w śródpiersiu, w p o ł o w i e mostka, p r z e ­
sunięte jest w lewą s t r o n ę . W i e l k o ś ć serca człowieka p o r ó w ­
nuje się do wielkości pięści, a jego ciężar jest uzależniony
od w a g i ciała i w y n o s i średnio o k o ł o 300 g. T e n p r a c o w i t y
mięsień znajduje się w w o r k u osierdziowym, k t ó r y c h r o n i
serce p r z e d u r a z a m i i w r a z z p r z e p o n ą utrzymuje je w p r a ­
w i d ł o w y m p o ł o ż e n i u . W n ę t r z e wyścielone jest w s i e r d z i e m
- gładką b ł o n ą , k t ó r a p o k r y w a także zastawki.
W a n a t o m i i i fizjologii serce p r z e d s t a w i o n e jest jako p o m p a
ssąco-tłocząca, to s f o r m u ł o w a n i e usłyszałam na d o s k o n a ł y m
p o l s k i m filmie „Bogowie"; w i e l o k r o t n i e używał go nieżyjący
już profesor Religa, k t ó r y pierwszy w Polsce d o k o n a ł przesz­
czepu serca. Okazuje się, że n a z w a n i e b a r d z o i n t e l i g e n t n e g o
o r g a n u p o m p ą jest d u ż y m błędem. W i e l e jest d o w o d ó w n a
t o , że serce jest n a r z ą d e m zawierającym wszystkie informacje
na t e m a t właściciela. Potwierdzają to w y w i a d y z ludźmi po
72 Z daleka od mleka

przeszczepach serca, k t ó r y m r a p t e m zmienia się charakter,

u p o d o b a n i a , smaki i okazuje się, że właśnie o n e należały do
p o p r z e d n i e g o właściciela. Serce - jego a n a t o m i a i fizjologia
- skrywa wiele tajemnic. Badania ujawniają n i e z n a n e do tej
p o r y właściwości tego o r g a n u , k t ó r e przeczą n a w e t p r a w o m
fizyki. P r o w a d z o n e w wielu krajach badania fizjologii d o ­
wodzą, że serce jest d y s t r y b u t o r e m k r w i o r ó ż n y m składzie
potrzebnej d o odżywienia r ó ż n y c h n a r z ą d ó w . D o m ó z g u n a
przykład k i e r o w a n a jest k r e w zawierająca m ł o d e erytrocyty
z dużą ilością tlenu, a do śledziony - k r e w , k t ó r a w s w o i m
składzie ma stare erytrocyty o dużej średnicy. W naczyniu
kierującym k r e w do ciężarnej macicy osocze k r w i zawiera
więcej odżywczych białek niż w naczyniu sąsiednim. I n n ą
ciekawostką jest ilość k r w i o b w o d o w e j . Objętość wszystkich
naczyń w całym o r g a n i z m i e człowieka w y n o s i 25-30 litrów,
a faktyczna ilość k r w i krążącej w y n o s i 5-6 litrów. Serce
zajmuje się p r z e p ł y w e m krwi, d o b o r e m jej składu i kiero­
w a n i e m do o d p o w i e d n i c h n a r z ą d ó w i części ciała. Zaska­
kujące informacje na t e m a t serca znaleźć m o ż n a w artykule
dr. G o n c z a r e n k o p o d t y t u ł e m „Nieznane serce".
Serce jest też najbardziej niebezpiecznym i nieprzewidy­
w a l n y m o r g a n e m , m o ż e c h o r o w a ć przewlekle albo przestać
bić, co p r o w a d z i do nagłej śmierci.
Poniżej podaję najbardziej p o p u l a r n e p r o b l e m y związane
z tym narządem:
• W a d y serca m o g ą być w r o d z o n e lub nabyte. Dotyczą
głównie zastawek. N i e p r a w i d ł o w o działające zastawki
powodują, że niektóre jamy serca są bardziej obciążone,
niż p o w i n n y , i w związku z tym następuje ich powiększe­
nie lub przerośnięcie. P o w a ż n ą w a d ą serca jest obecność
Wpływ konsumpcji mleka na choroby serca i układu krążenia 73

o t w o r u między przedsionkami lub k o m o r a m i , który fizjo­

logicznie występuje w życiu p ł o d o w y m . Jeżeli nie zamknął
się w czasie p o r o d u , m o ż e to być p o w o d e m p o w a ż n e g o
niedotlenienia, są to tzw. błękitne dzieci.
• Z a p a l e n i e m i ę ś n i a s e r c o w e g o jest p o w a ż n ą c h o r o b ą
dotyczącą mięśnia sercowego, wsierdzia lub osierdzia, wy­
w o ł a n ą infekcją wirusową, bakteryjną czy też c h o r o b a m i
autoimmunologicznymi. P o w i k ł a n i e m m o ż e być uszko­
dzenie mięśnia, blizny pozapalne ograniczające jego pracę,
a także uszkodzenie i zwyrodnienie zastawek.
• K a r d i o m i o p a t i a - p o d tą n a z w ą kryją się niezapalne cho­
r o b y mięśnia sercowego, są o n e następstwem w r o d z o n y c h
lub nabytych w a d serca, nadciśnienia, zwężenia światła
tętnic wieńcowych i zaburzenia r y t m u pracy i przewodze­
nia bodźców.
• N i e w y d o l n o ś ć serca świadczy o p o w a ż n y m uszkodze­
n i u mięśnia sercowego powstałym na skutek długotrwałej
nieleczonej choroby serca. Jeżeli uszkodzenie dotyczy le­
wej k o m o r y , m ó w i m y o niewydolności l e w o k o m o r o w e j ,
jeżeli natomiast prawej - niewydolności p r a w o k o m o -
rowej. Przyczyną uszkodzenia mięśnia sercowego m o ż e
być długotrwałe nieleczone nadciśnienie, zapalenie mię­
śnia sercowego, zawał serca, a z n i m związana martwica
fragmentu mięśnia sercowego, w a d y zastawek, bardzo
forsowny wysiłek, a także toksyczne działanie alkoholu,
n a r k o t y k ó w , chemicznych środków, w t y m leków.
• Zaburzenia r y t m u pracy i p r z e w o d z e n i a b o d ź c ó w to
duża grupa schorzeń związana z dysfunkcją pracy serca. Są
to między i n n y m i tachykardia, czyli przyspieszenie akcji
serca, bradykardia - zwolnienie jego rytmu, arytmia i i n n e .
74 Z daleka od mleka

• Choroba w i e ń c o w a w obecnych czasach stała się

g r o ź n y m t o w a r z y s z e m współczesnej cywilizacji. Zawał
serca zbiera śmiertelne ż n i w o na całym świecie, u m i e ­
ra na niego więcej ludzi niż na wszystkie i n n e c h o r o b y
razem wzięte. Jej nasilenie ma związek z zamożnością
i r o z w i n i ę c i e m cywilizacji. Nie z n a n o jej p r a w i e kilka­
dziesiąt lat t e m u , w obecnych czasach zaczyna przybierać
r o z m i a r y epidemii. C h o r o b a w i e ń c o w a , z w a n a też nie­
d o k r w i e n n ą , jest najczęstszym p r o b l e m e m , k t ó r y dotyka
mięsień sercowy. Charakteryzuje się n i e d o s t a t e c z n y m
u k r w i e n i e m mięśnia sercowego, a co za t y m idzie, ogra­
n i c z o n y m z a o p a t r z e n i e m w tlen. Światło naczyń wień­
cowych, k t ó r e odżywiają serce, ulega zwężeniu p o p r z e z
narastające w n i c h blaszki miażdżycowe. W c h o r o b i e
wieńcowej występuje wiele c z y n n i k ó w ryzyka, j e d n y m
z n i c h jest wysoki p o z i o m h o m o c y s t e i n y - a m i n o k w a s u ,
k t ó r y uszkadza t k a n k i w e w n ą t r z tętnic. W e d ł u g n a j n o w ­
szych b a d a ń p o z i o m cholesterolu nie jest b e z p o ś r e d n i ą
przyczyną p o w s t a w a n i a miażdżycy, ale jej p o w i k ł a n i e m .
J e d y n y związek, jaki znaleziono między p o z i o m e m cho­
lesterolu a ryzykiem c h o r o b y wieńcowej, to używanie
przez o r g a n i z m frakcji L D L do t r a n s p o r t u h o m o c y s t e ­
iny. A m i n o k w a s t e n powstaje w w y n i k u przekształcenia
m e t i o n i n y , k t ó r a jest a m i n o k w a s e m budującym białko
zwierzęce. N a d p r a w i d ł o w y m p o z i o m e m h o m o c y s t e i n y
czuwają w i t a m i n y B 6 , B 1 2 i kwas foliowy. Ich o d p o w i e d n i
p o z i o m przekształca niebezpieczną h o m o c y s t e i n ę z p o ­
wrotem w metioninę.
Wpływ konsumpcji mleka na choroby serca i układu krążenia 75

I n n y m i c z y n n i k a m i r y z y k a są:
dieta obfitująca w w ę g l o w o d a n y i nabiał,
palenie p a p i e r o s ó w ,
nadciśnienie tętnicze,
cukrzyca,
otyłość brzuszna,
siedzący tryb życia,
płeć męska,
menopauza,
p o d w y ż s z o n y p o z i o m fibrynogenu,
p o d w y ż s z o n y p o z i o m żelaza,
kwas m o c z o w y w e krwi.

Najnowsze badania p r o w a d z o n e n a d miażdżycą wykazują, że

w rozwoju c h o r o b y w i e ń c o w e j m o g ą m i e ć znaczenie stany
zapalne w y w o ł a n e przez p r o d u k t y spożywcze.
Niewiele m ó w i się i pisze o tym, że przyczyną p o w s t a w a ­
nia z ł o g ó w miażdżycowych jest p o d s t a w o w e białko mleka
k r o w i e g o beta-kazeina A l . W c h o r o b i e w i e ń c o w e j wyróż­
n i a m y t r z y postacie, takie jak:
stabilna,
niestabilna,
„niema", czyli bezobjawowa.

G ł ó w n y m i objawami c h o r o b y w i e ń c o w e j postaci stabilnej

są: b ó l w środkowej części klatki piersiowej (tzn. angina pec-
toris - dusznica bolesna), k t ó r y narasta w czasie fizycznego
wysiłku trwającego przeciętnie od 2 do 15 m i n u t . W bardziej
zaawansowanej c h o r o b i e m o g ą pojawić się bóle spoczyn­
k o w e , promieniujące do gardła, szczęki, b a r k ó w , pleców,
76 Z daleka od mleka

a n a w e t łokci i n a d g a r s t k ó w . Towarzyszyć im m o ż e uczucie

zaciskania, dławienia, drętwienia rąk, duszności i p a n i c z n y
strach przed śmiercią. Jeżeli atak dusznicy p r z e d ł u ż a się i nie
ustępuje po p o d a n i u leku rozszerzającego naczynia, należy
podejrzewać z a w a ł m i ę ś n i a s e r c o w e g o . Bóle w i e ń c o w e
pojawiają się r a n o po w s t a n i u z łóżka, w czasie n a d m i e r n e j
p o r a n n e j aktywności, m o ż e je wyzwolić stres, z i m n o czy też
obfity posiłek. O p r ó c z typowych o b j a w ó w dusznicy bolesnej
m o g ą pojawić się bóle przypominające n i e s t r a w n o ś c i lub
bóle w r z o d o w e z n u d n o ś c i a m i i w y m i o t a m i włącznie. C h o r y
czuje osłabienie i jest spocony.
W y m i e n i o n e objawy dotyczą g ł ó w n i e mężczyzn, kobiety
b o w i e m inaczej odczuwają n a p a d y b ó l o w e . Określają je jako
duszności, a jeżeli m ó w i ą o bólu, to nie są w stanie d o k ł a d n i e
go zlokalizować ani opisać.
U n i e k t ó r y c h osób z n i e w i a d o m y c h p o w o d ó w pojawia się
bezobjawowa f o r m a c h o r o b y n i e d o k r w i e n n e j - w y k r y w a n a
jedynie w czasie specjalistycznych badań. Brak sygnału z or­
g a n i z m u o toczącym się procesie c h o r o b o w y m często d o p r o ­
wadza do tragedii. Dlatego też t e n rodzaj c h o r o b y wieńcowej
n a z w a n y został „cichym zabójcą".
Konsekwencją nieleczonej c h o r o b y wieńcowej m o ż e być
z a w a ł m i ę ś n i a s e r c o w e g o . W w y n i k u g w a ł t o w n e g o za­
mknięcia światła naczynia w i e ń c o w e g o powstaje miejscowe
niedotlenienie. W zależności od tego, jak duże naczynie
w i e ń c o w e zostało zamknięte, uszkodzeniu ulegają r ó ż n e
partie mięśnia sercowego. Powstają blizny p o z a w a ł o w e , k t ó ­
re są p o w o d e m niewydolności.
Wpływ konsumpcji mleka na choroby serca i układu krążenia 77

Choroby serca a mleko

Karol jest mężczyzną w sile wieku, a k t y w n y m z a w o d o w o ,

w y s p o r t o w a n y m i szczupłym. Czuł się świetnie i ciągle to
podkreślał. Był wielkim m i ł o ś n i k i e m s e r ó w i c z e r w o n e g o
w i n a . Ż a d n a kolacja nie obyła się bez u l u b i o n y c h p r o d u k t ó w .
K t ó r e g o ś dnia n a d r a n e m poczuł ból w klatce piersiowej,
k t ó r e g o nasilenie b a r d z o szybko rosło. Pojawiło się drętwie­
nie lewej ręki i p a n i c z n y strach p r z e d śmiercią. W e z w a n a
k a r e t k a przewiozła go na i n t e n s y w n ą terapię z r o z p o z n a ­
n i e m - zawał serca. W s t a w i o n o mu stent, żeby poszerzyć
światło naczynia w i e ń c o w e g o , w k t ó r y m złóg miażdżycowy
ograniczył d o m i n i m u m p r z e p ł y w krwi. O d czasu zawału
Karol z m i e n i ł nawyki ż y w i e n i o w e i zrezygnował z mleczne­
go n a ł o g u .

Są t r z y rodzaje badań, k t ó r e dostarczają d o w o d ó w na cho­

r o b y serca s p o w o d o w a n e przez wysokie spożycie mleka,
w k t ó r y m znajduje się p o d s t a w o w e białko - beta-kazeina A l .
1. Badania epidemiologiczne populacji wskazujące, że wy­
sokie spożycie mleka powoduje większą śmiertelność
s p o w o d o w a n ą z a w a ł a m i serca.
2. Badania p o r ó w n a w c z e na zwierzętach laboratoryjnych.
P o r ó w n y w a n o w y n i k i b a d a ń d w ó c h g r u p zwierząt, jed­
nej z n i c h d o d a w a n o do pożywienia kazeinę. W y n i k i
były j e d n o z n a c z n e : u grupy, k t ó r ą k a r m i o n o kazeiną,
wystąpiły złogi miażdżycowe. G r u p a zwierząt, k t ó r a nie
dostawała kazeiny, m i a ł a czyste tętnice.
3. Badania farmakologiczne. U d o w a d n i a j ą o n e , że beta-
-kazomorfina 7 - peptyd, k t ó r y powstaje w w y n i k u
78 Z daleka od mleka

n i e k o m p l e t n e g o t r a w i e n i a beta-kazeiny A l , p o w o d u j e
utlenianie cholesterolu L D L . J a k t w i e r d z ą uczeni, proces
utleniania cholesterolu (tego złego) jest przyczyną więk­
szej jego lepkości i p o w s t a w a n i a z ł o g ó w miażdżycowych.

P i e r w s z y m n a u k o w c e m , k t ó r y wypowiedział się publicz­

nie na t e m a t związku mleka i jego p r z e t w o r ó w z c h o r o b a m i
serca, był dr M c L a c h l a n . W 1996 r o k u dr M c L a c h l a n p r o ­
wadził badania n a d uzyskaniem p o z b a w i o n e g o cholesterolu
nabiału. Złożył on aplikację na p a t e n t dotyczący genetycznej
modyfikacji k r ó w , k t ó r e p r o d u k o w a ł y b y m l e k o p o z b a w i o ­
ne beta-kazeiny A l , co w efekcie zmniejszyłoby zapadal­
ność na c h o r o b y serca. Publikacja na t e n t e m a t ukazała się
w r o k u 2001 w Medical Hypotheses. J e g o praca opierała się
na statystykach Światowej Organizacji Z d r o w i a , k t ó r e doty­
czyły w z r o s t u zachorowalności na c h o r o b y serca mężczyzn
w przedziale w i e k o w y m 35-65 lat, w i a t a c h 1985-1990.
D r C o r r a n M c L a c h l a n u d o w o d n i ł powiązanie między
spożywaniem beta-kazeiny Al znajdującej się w serze
a umieralnością na c h o r o b y serca. N a s t ę p n e doniesienie na
t e m a t powiązania c h o r ó b serca i beta-kazeiny Al a u t o r s t w a
dr. M u r r a y a Laugesena i Boba Elliotta ukazało się w styczniu
2003 r o k u w New Zealand Medical Journal.
I jeszcze j e d e n d o w ó d na ścisły związek miażdżycy z wyso­
ko mleczną dietą. W 1915 r o k u a m e r y k a ń s k i g a s t r o e n t e r o l o g
dr B e r t r a m W e l t o n Sippy o p r a c o w a ł dietę, k t ó r a m i a ł a leczyć
w r z o d y żołądka. W e d ł u g jego zaleceń p o w i n n o się spożywać
szklankę mleka lub ś m i e t a n k i co godzinę. A u t o r tej n o w a ­
torskiej diety o p u b l i k o w a ł w y n i k i swoich b a d a ń w American
Medical Association w 1915 r o k u . Pacjenci, k t ó r z y zastosowali
Wpływ konsumpcji mleka na choroby serca i układu krążenia 79

dietę dr. Sippy'ego, byli ofiarami zawału serca sześć razy czę­
ściej niż pacjenci, k t ó r z y n i e korzystali z tej terapii.
Pod k o n i e c lat dziewięćdziesiątych XX w. p r o w a d z o n e były
badania w sześciu krajach. W y n i k i sugerowały, że w z r o s t
konsumpcji mleka wiąże się ze w z r o s t e m śmiertelności z p o ­
w o d u z a w a ł ó w serca, o p u b l i k o w a n o je w International Journal
ofCardiology w 1998 r o k u . I n n e statystyczne badania p r o w a ­
d z o n e w trzech krajach wskazywały na b a r d z o ścisły związek
konsumpcji mleka z w y s t ę p o w a n i e m z a w a ł ó w serca.
W y n i k i tych b a d a ń w y r a ź n i e wskazują n a powiązanie
k o n s u m p c j i mleka ze z g o n a m i s p o w o d o w a n y m i zawałami
serca. O p u b l i k o w a n o je w p r e s t i ż o w y m magazynie medycz­
n y m Lancet w r o k u 1999.
Dr M a r k H u s t o n z T e n n e s s e e jako j e d n ą z najpopularniej­
szych przyczyn miażdżycy podaje uszkodzenie naczyń przez
przeciwciała p o w s t a ł e n a skutek o d p o w i e d z i i m m u n o l o ­
gicznej naszego u k ł a d u o d p o r n o ś c i o w e g o . Najgroźniejszymi
alergenami są gluten i kazeina.

Serce jest o r g a n e m n i e z b ę d n y m do życia, dzięki jego pracy

u t r z y m y w a n e są wszystkie funkcje w naszym organizmie.
M l e k o jest przyczyną wielu p r o b l e m ó w związanych z zakłó­
ceniami pracy tego p r a c o w i t e g o o r g a n u . Jeszcze wiele b a d a ń
przed n a m i , ale p e w n e jest, że dieta p o z b a w i o n a mleka i jego
p r z e t w o r ó w przedłuży n a m życie i p o p r a w i samopoczucie.
Choroby wieku dziecięcego
a mleko

N a r o d z e n i e n o w e g o członka r o d z i n y jest r a d o s n y m wyda­

r z e n i e m . Związane jest z p e w n y m n i e p o k o j e m o p r a w i d ł o w y
rozwój dziecka. J e d n a k kiedy m a l e ń s t w o od pierwszego tygo­
dnia g ł o ś n y m płaczem daje do zrozumienia, że coś mu dolega,
jest t o p o w ó d d o zmartwienia. P e w n e g o z i m o w e g o p o r a n k a
tuż p r z e d W i g i l i ą zadzwonił telefon, z m a r t w i o n a babcia szu­
kała p o m o c y dla swojej sześciotygodniowej w n u c z k i . O u m ó ­
wionej p o r z e do gabinetu weszła cała rodzina: m a m a , ojciec,

81
82 Z daleka od mleka

babcia, dziadek i siostra matki. Okazało się, że wszyscy o n i są

m o c n o z a a n g a ż o w a n i w p o m o c m a l e ń s t w u . Basia urodziła się
bez specjalnej interwencji, p o r ó d był fizjologiczny, chociaż
m a m a dostała znieczulenie m i ę d z y o p o n o w e (Epidural), co
w kanadyjskich szpitalach należy do p r o c e d u r y . N o w o r o d e k
dostał 10 s t o p n i w skali Apgar, m a m a miała dużo p o k a r m u ,
więc wszystko wyglądało dobrze. Kiedy m a m a z Basią w r ó ­
ciły do d o m u , zaczął się r o d z i n n y d r a m a t . N i e m o w l ę p ł a k a ł o
bez przerwy, uspokajało się tylko wtedy, kiedy było n o s z o n e .
Każda p r ó b a p o ł o ż e n i a Basi w łóżeczku kończyła się rozpacz­
liwym płaczem. Niewątpliwie dziecku coś dolegało. W i e l o ­
k r o t n e wizyty u pediatry i na izbie przyjąć r ó ż n y c h szpitali
nic nie wyjaśniły. Badania były w n o r m i e i nie wskazywały
na jakąkolwiek c h o r o b ę , a Basia wciąż płakała. W y z n a c z o n o
więc dyżury n o s z e n i a dziecka. Dwadzieścia cztery godziny
na dobę k t o ś z r o d z i n y nosił m a l e ń s t w o , k t ó r e tylko w takiej
sytuacji m o g ł o zasnąć na chwilę. Obejrzałam n o w o r o d k a
i stwierdziłam b a r d z o t w a r d y i napięty brzuszek. Z a p y t a ł a m
m a m ę , czym się odżywia. Okazało się, że poszła za r a d ą osób
doświadczonych, więc duży p r o c e n t jej diety s t a n o w i m l e k o
i jego p r z e t w o r y . Z a p r o p o n o w a ł a m k o m p l e t n ą z m i a n ę diety
na bezmleczną. Z r o b i ł a m wykład m a m i e i c z ł o n k o m rodzi­
ny na t e m a t szkodliwości białek znajdujących się w mleku
k r o w i m , k t ó r e przenikając do mleka m a t k i , p o w o d u j ą ata­
ki kolki u dzieci. S p o t k a ł a m się z wielkim zdziwieniem, że
p r o p o n u j ę takie dziwaczne rozwiązanie. M a t k a , u m ę c z o n a
bezsilnością, przystała na moją propozycję. D w a d n i później
zadzwonił telefon - babcia dziękowała za radę - pierwszy raz
od 6 tygodni m a l e ń k a Basia spała całą n o c w s w o i m łóżecz­
ku po kąpieli i k a r m i e n i u . M a m a Basi nie m o g ł a uwierzyć
Choroby wieku dziecięcego a mleko 83

w szczęście po koszmarze, k t ó r y trwał 6 tygodni. Cała rodzi­

na m o g ł a cieszyć się m a l e ń s t w e m , k t ó r e było ich szczęściem,
a nie u t r a p i e n i e m .
P r z e d s t a w i ł a m przykład z własnej praktyki, kiedy to
n i e m o w l ę cierpiało z p o w o d u kolki, a nie było k a r m i o n e
m l e k i e m k r o w i m . Wystarczy, że w diecie m a t k i karmiącej
znalazło się m l e k o lub jego p r z e t w o r y , żeby s p o w o d o w a ć tę
bolesną dolegliwość u dziecka. Badania wskazują, że białka
z mleka k r o w i e g o z dużą łatwością dostają się do mleka m a t ­
ki i wywołują reakcją alergiczną u niemowlęcia.

Kolka u niemowląt

Kolka jest czynnościowym z a b u r z e n i e m pracy p r z e w o d u

p o k a r m o w e g o , z reguły zaczyna się w d r u g i m tygodniu
i t r w a do 6. miesiąca. W rzadkich przypadkach m o ż e t r w a ć
kilka lat. Charakteryzuje się nagłymi n a p a d a m i płaczu, k t ó ­
rego nie da się uspokoić. Brzuszek dziecka r o b i się b a r d z o
twardy, nasila się niepokój. Dziecko pręży ciałko, p o d k u r c z a
nóżki, w y r a ź n i e dając sygnały o silnym bólu. J a k podają sta­
tystyki, kolka występuje u 10-40 p r o c . niemowląt, a chłopcy
częściej cierpią na tę przypadłość niż dziewczynki. W i e l u
p e d i a t r ó w t ł u m a c z y kolkę w a d ą r o z w o j o w ą p r z e w o d u p o ­
k a r m o w e g o i zapisuje leki r o z k u r c z o w e . Niestety, nie b i o r ą
p o d u w a g ę n e g a t y w n e g o w p ł y w u mleka k r o w i e g o , k t ó r e
jest we wszystkich mieszankach dla n i e m o w l ą t . Wystarczy,
że w diecie m a t k i karmiącej znajdzie się m l e k o k r o w i e i jego
p r z e t w o r y , a u niemowlęcia pojawią się n a p a d y kolki. M l e k o
k r o w i e jest przyczyną a n e m i i u n i e m o w l ą t z p o w o d u b a r d z o
84 Z daleka od mleka

niskiej zawartości żelaza. Bóle brzuszka, wzdęcia i kolki są

p o w o d e m częstego płaczu u dzieci, niestety, niewielu r o ­
dziców kojarzy z a c h o w a n i e z alergią na m l e k o k r o w i e . Na
t e m a t mleka k r o w i e g o jako przyczyny kolek u n i e m o w l ą t
dr J a k o b s s o n o p u b l i k o w a ł artykuł, k t ó r y ukazał się w 2 n u ­
m e r z e m a g a z y n u m e d y c z n e g o Lancet z r o k u 1978. P o d o b n e
badania p r z e p r o w a d z o n e w Szkole Medycznej U n i w e r s y t e t u
w W a s z y n g t o n i e wykazały, że n a w e t niewielka ilość mleka
k r o w i e g o w diecie m a t k i p r z e n i k a w postaci p e p t y d ó w do
p r z e w o d u p o k a r m o w e g o niemowlęcia i wywołuje ataki kol­
ki. D o n i e s i e n i e na t e n t e m a t ukazało się też w 87 n u m e r z e
m a g a z y n u Pediatrics z r o k u 1991 i 65 n u m e r z e American Jour­
nal ofClinical Nutrition z r o k u 1997.
A n n a L a m o n t , a u t o r k a bestselerowej książki „Operating
Instructions", opisała, jak jej n o w o n a r o d z o n e dziecko kar­
m i o n e piersią cierpiało z p o w o d u kolek. Idąc za r a d ą przy­
jaciół, zrezygnowała z mleka i jego p r z e t w o r ó w , a kilka d n i
później jej synek przestał płakać z p o w o d u b ó l ó w brzuszka.
Zauważyła, że jeżeli chociaż na chwilę z a p o m n i a ł a o swojej
bezmlecznej diecie, jej synek g ł o ś n y m płaczem z p o w o d u
kolki jej o niej p r z y p o m i n a ł .
W 144 n u m e r z e m a g a z y n u European Journal of Pediatrics
z 1985 r o k u czytamy, że dzieci z nawracającymi w y m i o t a m i
i k o l k a m i dwadzieścia cztery godziny po wyłączeniu mle­
ka z jadłospisu dochodziły do r ó w n o w a g i . I n n e badania,
zamieszczone w 2 n u m e r z e m a g a z y n u Lancet z 1978 roku,
w k t ó r y c h uczestniczyło 19 n o w o r o d k ó w k a r m i o n y c h pier­
sią wykazały, że u 68 p r o c . objawy ustąpiły po usunięciu z ja­
dłospisu m a t e k m l e k a i jego p r z e t w o r ó w .
Choroby wieku dziecięcego a mleko 85

W miesięczniku m e d y c z n y m Lancet z 1983 r o k u znalazłam

doniesienie, że kolki ustąpiły u n i e m o w l ą t k a r m i o n y c h pier­
sią, k t ó r y c h m a t k i zrezygnowały z picia mleka. I n n e badanie
pokazało, że p o ł o w a z 66 n o w o r o d k ó w k a r m i o n y c h piersią
przestała cierpieć z p o w o d u kolek, kiedy z diety m a t e k usu­
n i ę t o m l e k o . J a k w y n i k a z b a d a ń p r z e p r o w a d z o n y c h przez
r ó ż n e m e d y c z n e placówki, kolki u n i e m o w l ą t są ściśle zwią­
zane z k o n s u m p c j ą mleka i nie ma znaczenia, czy n i e m o w l ę
dostaje m l e k o b e z p o ś r e d n i o , czy jest k a r m i o n e piersią przez
m a t k ę odżywiającą się m l e k i e m k r o w i m i jego p r z e t w o r a m i .

Krwawienie z przewodu pokarmowego

u niemowląt

Zostało u d o k u m e n t o w a n e badaniami, że przyczyną krwa­

w i e n i a z p r z e w o d u p o k a r m o w e g o u n i e m o w l ą t jest mle­
ko k r o w i e . Pierwsze doniesienia na t e n t e m a t ukazały się
w 1954 r o k u . Faktyczną przyczyną k r w a w i e n i a jest n i e d o b ó r
żelaza, k t ó r e g o w mleku k r o w i m jest m i n i m a l n a ilość. Dr
F r a n k Oski, d y r e k t o r pediatrii U n i w e r s y t e t u M e d y c z n e ­
go im. J o h n s a H o p k i n s a i a u t o r książki „Don't D r i n k Your
Milk", stwierdził, że jest wielka ilość b a d a ń na t e n t e m a t , ale
rodzice nie chcą zrezygnować z k a r m i e n i a n i e m o w l ą t m l e ­
kiem krowim.
P r a w d ę m ó w i ą c , nie mają o n i dużego w y b o r u , n a r y n k u
d o s t ę p n e jest m l e k o kozie, owcze i sojowe. Jeżeli n i e m o w l ę
ma reakcję alergiczną na m l e k o k r o w i e , jest wysoce p r a w ­
d o p o d o b n e , że ma ją też na kozie i owcze. M l e k o sojowe nie
86 Z daleka od mleka

tylko jest wysoce alergizujące, ma d u ż o f i t o h o r m o n ó w w p ł y ­

wających zaburzająco na układ h o r m o n a l n y , ale także jest
z m o d y f i k o w a n e genetycznie. W wielu przypadkach ukryta
k r e w w kale jest t r u d n a do wykrycia bez specjalnych testów.
W stanach ostrych k r e w pojawia się na pieluszce, co w p r a ­
w i a r o d z i c ó w w przerażenie. W ocenie n a u k o w c ó w o k o ł o
20 p r o c . dzieci, k t ó r e mają a n e m i ę z p o w o d u deficytu żelaza,
ma krwawienie z przewodu pokarmowego spowodowane
m l e k i e m k r o w i m . D o n i e s i e n i e n a t e n t e m a t znaleźć m o ż n a
w 74 n u m e r z e New Zealand Medical Journal z r o k u 1971.
Dzieci, k t ó r e były k a r m i o n e piersią, cierpią na tę przypa­
dłość, kiedy zaczyna się p o d a w a ć im m l e k o k r o w i e - pisze
o t y m w 116 n u m e r z e Journal of Pediatrics z r o k u 1990 dr
Zeigler. W b a d a n i a c h p r o w a d z o n y c h przez C e n t r a l n e A m ­
b u l a t o r i u m przez dr Sadowitz i dr. F r a n k a Oski na grupie
niemowląt, k t ó r y m m l e k o k r o w i e zaczęto p o d a w a ć przed 6.
miesiącem życia, s t w i e r d z o n o , że 62 p r o c . dzieci cierpiało na
anemię. T r z y doniesienia n a t e n t e m a t zostały o p u b l i k o w a n e
w magazynie Pediatrics z 1983 r o k u . K r w a w i e n i e z p r z e w o d u
p o k a r m o w e g o i a n e m i a mają b a r d z o n e g a t y w n y w p ł y w na
rozwój m ó z g u i przyszły iloraz inteligencji dziecka. W 339
n u m e r z e p r e s t i ż o w e g o m a g a z y n u Lancet z r o k u 1992 o p u ­
b l i k o w a n o b a r d z o w a ż n e badania p r z e p r o w a d z o n e n a 300
dzieciach. S p r a w d z o n o u nich iloraz inteligencji. Dzieci kar­
m i o n e piersią m i a ł y go o 10 p r o c . wyższy od dzieci k a r m i o ­
nych m l e k i e m k r o w i m .
W numerze 101 miesięcznika Journal ofAllergy and Clini-
cal Immunology z r o k u 1998 p r z e d s t a w i o n o historię chłopca,
k t ó r y był w i e l o k r o t n i e hospitalizowany z p o w o d u p o w t a ­
rzających się b i e g u n e k i c h o r ó b płuc. W w i e k u d w ó c h lat
Choroby wieku dziecięcego a mleko 87

trafił do szpitala z p o w o d u niegojącej się p r z e t o k i odbytu,

s p o w o d o w a n e j zaparciami. Dlatego w w i e k u 4 lat był o p e r o ­
wany. W k o ń c u o d s t a w i o n o t e m u b i e d n e m u dziecku m l e k o
k r o w i e i w ciągu d w ó c h miesięcy p r z e t o k a odbytu zagoiła
się, a dziecko całkowicie w y z d r o w i a ł o .
J a k w y n i k a z powyższych badań, k a r m i e n i e n i e m o w l ą t
m l e k i e m k r o w i m jest wysoce szkodliwe i p o d n o s i ryzyko
k r w a w i e n i a z p r z e w o d u p o k a r m o w e g o . G r o z i to n i e d o b o ­
r e m żelaza, k t ó r e g o w m l e k u k r o w i m jest znacznie mniej niż
w m l e k u m a t k i , i jest o n o b a r d z o źle przyswajalne.

Zaparcia

O d w i e d z i ł a m znajomych, k t ó r z y mają dwoje m a ł y c h dzieci.

Dziewczynka 2,5-letnia od wczesnego n i e m o w l ę c t w a cierpi
na silne zaparcia - jakie było zdziwienie m a t k i , kiedy dowie­
działa się ode m n i e , że s p o w o d o w a n e są o n e reakcją na mle­
ko k r o w i e , k t ó r e g o M i a wypija duże ilości. W y e l i m i n o w a n i e
mleka k r o w i e g o z diety zlikwidowało p r o b l e m . W rodzinie
m a m kilkoro m a ł y c h dzieci, k t ó r e miały kolki w n i e m o w ­
lęctwie trwające do szóstego miesiąca, k t ó r e po t y m okresie
przeszły w zaparcia. Badania p r o w a d z o n e w r ó ż n y c h placów­
kach n a u k o w y c h udowadniają powiązanie nadwrażliwości
na m l e k o k r o w i e z w y s t ę p o w a n i e m zaparć u dzieci.
W miesięczniku New England Journal of Medicine opubli­
k o w a n o artykuł opisujący badania 65 dzieci w w i e k u od 11
miesięcy do 6 lat z silnymi zaparciami. W y p r ó ż n i e n i a były
co 3 do 15 dni. C z t e r n a ś c i o r o z nich m i a ł o p r z e t o k ę odbytu.
D z i e c i o m t y m z a m i e n i o n o m l e k o k r o w i e n a sojowe: 4 4 p r o c .
88 Z daleka od mleka

z n i c h z a r e a g o w a ł o pozytywnie na tę z a m i a n ę i w y p r ó ż n i e ­
nia stały się częstsze.

Astma oskrzelowa

A s t m a oskrzelowa swoją n a z w ę zawdzięcza g r e c k i e m u sło­

w u , k t ó r e znaczy „zadyszka". Jest c h o r o b ą przewleką charak­
teryzującą się nawracającymi objawami kaszlu, dusznos'ci,
spastycznymi skurczami oskrzeli, świstami w d r o g a c h odde­
c h o w y c h i b ó l a m i w klatce piersiowej.
P o g r u b i o n a zapalnie i n a d w r a ż l i w a śluzówka d r ó g odde­
c h o w y c h jest p o w o d e m w y m i e n i o n y c h objawów.
A s t m a m a także g w a ł t o w n e zaostrzenia, k t ó r e grożą
śmiercią z p o w o d u uduszenia, jeżeli n a t y c h m i a s t nie p o d a się
leku rozszerzającego oskrzela. Zaczyna się na ogół w w i e k u
dziecięcym i jeżeli przyczyna nie zostanie zidentyfikowana
i usunięta, t r w a przez całe życie.
M e d y c y n a akademicka, jak w wielu innych wypadkach,
nie zna p o w o d ó w tego g r o ź n e g o dla życia schorzenia i jako
najważniejszą przyczynę podaje u w a r u n k o w a n i a genetycz­
n e . D z i w n e się j e d n a k wydaje, że p r a w i e we wszystkich
przypadkach wyłączenie mleka k r o w i e g o i jego p r z e t w o r ó w
z jadłospisu dziecka c h o r e g o na astmę p o w o d u j e całkowite
ustąpienie o b j a w ó w albo znaczne ich złagodzenie. Pediatrzy
p o w i n n i o t y m wiedzieć i ostrzegać r o d z i c ó w p r z e d czynni­
k a m i dietetycznymi, k t ó r e m o g ą p o w o d o w a ć astmę. Badania
na t e m a t mleka jako przyczyny a s t m y znaleźć m o ż n a w wielu
periodykach medycznych. W magazynie m e d y c z n y m Journal
of American Medical Association w n u m e r z e 169 z 1959 r o k u
Choroby wieku dziecięcego a mleko 89

ukazał się artykuł n a p i s a n y przez dr. R o w e , k t ó r y na podsta­

wie b a d a ń trwających p a r ę lat stwierdził, że m l e k o k r o w i e
jest przyczyną astmy u dzieci.
Kolejne doniesienia n a t e n t e m a t a u t o r s t w a dr. K a u f m a n a
ukazało się w 11 n u m e r z e m a g a z y n u Clinical Allergy z 1981
r o k u . B a d a n i o m p o d d a n o 31 n o w o r o d k ó w , k t ó r e miały ge­
netyczne skłonnos'ci do astmy. Po p o d a n i u mleka k r o w i e g o
u 25 dzieci wystąpiły objawy astmy. Objawy a s t m y występują
też u n i e m o w l ą t , jeżeli m a t k a karmiąca spożywa m l e k o i jego
p r z e t w o r y . Do takiego w n i o s k u doszedł dr R a t n e r , a swo­
je spostrzeżenia o p u b l i k o w a ł w magazynie hrael Journal of
Medical Sciences. T e s t y alergiczne wykazały, że przyczyną
reakcji były białka znajdujące się w mleku. W k o ń c o w y c h
w n i o s k a c h a r t y k u ł u czytamy, że objawy mijały po wyelimi­
n o w a n i u z diety mleka i jego p r z e t w o r ó w .
Jeżeli u dziecka pojawią się objawy astmy, pierwszym
k r o k i e m przed p o d a n i e m jakichkolwiek l e k ó w p o w i n n a być
z m i a n a diety n a bezmleczną.

Zapalenie uszu

Zaczyna się gorączką, której często towarzyszą w y m i o t y ,

czasem biegunka. Dziecko głośnym p ł a c z e m sygnalizuje
ból. W i z y t a u lekarza ujawnia zapalenie u c h a środkowego
z wysiękiem, często r o p n y m . Kiedy moja córka była mała,
wizyty u laryngologa były b a r d z o częste. K i l k a k r o t n i e m i a ­
ła n a c i n a n ą b ł o n ę b ę b e n k o w ą , żeby usunąć zalegający p ł y n .
W t a m t y c h czasach nie m i a ł a m pojęcia, że wystarczyło usu­
nąć m l e k o i jego p r z e t w o r y z jadłospisu, a p r o b l e m przestał-
90 Z daleka od mleka

by istnieć. Zapalenie ucha jest j e d n y m z najczęstszych scho­

r z e ń występujących u n i e m o w l ą t i m a ł y c h dzieci. W Stanach
Zjednoczonych 70 p r o c . dzieci cierpi z p o w o d u tego scho­
rzenia, wskazały n a t o badania p r z e p r o w a d z o n e przez N a r o ­
d o w y Instytut G ł u c h o t y i I n n y c h C h o r ó b Komunikacyjnych
(National I n s t i t u t e o n Deafness, a n d O t h e r C o m u n i c a t i o n
Disorders). Prawie p o ł o w a dzieci ma 3-4 epizody przed
u p ł y w e m czwartego r o k u życia. N i e k t ó r z y lekarze uważają,
że jest to n o r m a l n y proces związany z r o z w o j e m dziecka.
Nie ma to nic w s p ó l n e g o z p r o c e s e m rozwoju - p o w o ­
d e m jest nadwrażliwość na m l e k o k r o w i e . Zapalenie uszu
jest leczone antybiotykami, k t ó r e rujnują florę bakteryjną
jelit i p o w o d u j ą uszkodzenie u k ł a d u i m m u n o l o g i c z n e g o ,
co obniża o d p o r n o ś ć . I n n a m e t o d a , k t ó r a jest n a g m i n n i e
s t o s o w a n a i d o p r o w a d z a do uszkodzenia słuchu, polega na
zainstalowaniu r u r e k do d r e n a ż u do trąbki Eustachiusza -
k a n a ł u , k t ó r y łączy u c h o ś r o d k o w e z j a m ą u s t n ą - w celu wy­
r ó w n a n i a ciśnienia i o d p r o w a d z a n i a p ł y n u z u c h a ś r o d k o ­
wego. W w y p a d k u infekcji następuje jej obrzęk i zamknięcie
pasażu. P o d a w a n i e antybiotyku mija się z celem, p o n i e w a ż
80 p r o c . infekcji mija samoistnie bez interwencji medycznej,
jak w y n i k a z b a d a ń o p u b l i k o w a n y c h w 320 n u m e r z e British
Medical Journal z 2000 r o k u .
Medycyna akademicka t ł u m a c z y n a g m i n n e w y s t ę p o w a n i e
infekcji u c h a n i e d o s k o n a ł ą b u d o w ą tego o r g a n u , zwłaszcza
trąbki Eustachiusza, k t ó r a u osób dorosłych u s t a w i o n a jest
p i o n o w o , co ułatwia d r e n a ż u c h a ś r o d k o w e g o . U dzieci ka­
nał t e n u ł o ż o n y jest p o z i o m o i w ten sposób t ł u m a c z y się
łatwość zalegania i stany zapalne. Przy przeziębieniu i bólu
gardła następuje obrzęk trąbki i u t r u d n i o n e o d p r o w a d z e n i e
Choroby wieku dziecięcego a mleko 91

wysięku, k t ó r e g o zaleganie pogarsza sytuację dzieci, k t ó r e

są przeziębione albo cierpią na ból gardła, mają obrzęk tego
k a n a ł u i u t r u d n i o n y drenaż.
Z a m k n i ę c i e trąbki Eustachiusza m o ż e być też s p o w o d o ­
w a n e reakcją alergiczną, a przyczyną jej jest najczęściej m l e k o
k r o w i e . W y n i k i b a d a ń n a t e n t e m a t o p u b l i k o w a n e zostały
przez dr P a n g w czasopiśmie Clinical Ecology z r o k u 1976.
Bardzo m a ł y p r o c e n t dzieci k a r m i o n y c h piersią choruje na
zapalenie uszu.
D o k t o r D o r i s J. R a p p napisała, że najczęstszym nieroz­
p o z n a n y m p o w o d e m s t a n ó w zapalnych u c h a ś r o d k o w e g o
i zalegania wysięku jest nadwrażliwość na m l e k o k r o w i e .
Sami rodzice w i d z ą powiązanie między m l e k i e m k r o w i m
a zapaleniem uszu: w artykule „It T h i s Your Child" o p u b l i k o ­
w a n y m w New York Harperw 1992 r o k u m a t k a pisze, że t r z y
dni po p o d a n i u mleka dziecko dostało zapalenia uszu. M l e k o
i jego p r z e t w o r y są śluzotwórcze, a powstająca wydzielina
jest d o s k o n a ł ą p o ż y w k ą dla bakterii, k t ó r e dostają się t a m
z zainfekowanego gardła.
W w y n i k a c h b a d a ń o p u b l i k o w a n y c h w 73 n u m e r z e An-
nals of Allergy z 1994 r o k u m l e k o było najczęstszą przyczyną
s t a n ó w zapalnych uszu. Profesor pediatrii i p o ł o ż n i c t w a
dr R u t h L a w r e n c e z U n i w e r s y t e t u M e d y c z n e g o R o c h e s t e r
w N o w y m J o r k u w swojej prelekcji w Amerykańskiej Aka­
demii Pediatrii podkreśliła, że dzieci k a r m i o n e piersią c h o ­
rują znacznie rzadziej na r ó ż n e c h o r o b y niż dzieci k a r m i o n e
m i e s z a n k a m i zawierającymi m l e k o k r o w i e .
Badania wykazały, że dzieci k a r m i o n e piersią o p o ł o w ę
rzadziej chorują na zapalenie uszu - zwrócili na to uwagę
a u t o r z y D e w e y i L a w r e n c e (publikacja na t e n t e m a t ukazała
92 Z daleka od mleka

się w Mosby Year Book z 1999 r o k u i w 126 n u m e r z e Journal

of Pediatrics z 1995 r o k u ) .
W s z y s t k i e te badania podkreślają, że k a r m i e n i e piersią
jest w a ż n y m czynnikiem zapobiegającym z a c h o r o w a n i u na
zapalenie uszu u n i e m o w l ą t . N a t o m i a s t m l e k o k r o w i e jest
przyczyną zapaleń uszu i nosogardzieli u dzieci. S m u t n e
jest t o , że pediatrzy i laryngolodzy nie chcą widzieć związku
z 21-proc. w z r o s t e m g ł u c h o t y w ś r ó d dzieci od czasu w p r o ­
w a d z e n i a r u r e k d o drenażu.

Nagła śmierć łóżeczkowa

Przychodzi nocą, niespodziewanie, r a n o rodzice znajdują

w łóżeczku m a r t w e dziecko, k t ó r e nie wykazywało żadnych
o b j a w ó w c h o r o b o w y c h . Zdarza się to między n i e m o w l ę c ­
t w e m a p i e r w s z y m r o k i e m życia. N i e m o w l ę przestaje nagle
oddychać i u m i e r a . Jeżeli rodzice są blisko, czasem udaje się
u r a t o w a ć dziecko.
Ta tragedia nie zdarza się zbyt często, ale jest z m o r ą m ł o ­
dych rodziców. Przedstawiciele świata m e d y c z n e g o nabie­
rają w o d y w usta i w o l ą się nie wypowiadać. Podają r ó ż n e
przyczyny, z genetyczną włącznie. P o w ó d jest do tej p o r y
nieznany. Pani d o k t o r Scheibner, k t ó r a p r a c o w a ł a i robiła
badania w D e p a r t m e n t of M i n e r a ł Resources, N e w S o u t h
W a l e s w Australii, już w 1987 r o k u ustaliła, że to szczepionki
zabijają dzieci, a nagła śmierć łóżeczkowa w 95 p r o c . w y w o ł a ­
na jest przez szczepionki. W e d ł u g b a d a ń p r z e p r o w a d z o n y c h
przez dr Vierę Scheibner dzieci u m i e r a ł y w e d ł u g „wzorca
Choroby wieku dziecięcego a mleko 93

czasowego" d o s t r z e ż o n e g o przez n i ą wcześniej (czyli po 48

godzinach, od 5 do 7 dnia, w d n i u 16 i 21 po zaszczepieniu).
Są to w a ż n e badania, k t ó r e są u k r y w a n e , chociaż w y r a ź n i e
pokazują toksyczność szczepionek.
Zatrucie środowiska jest r ó w n i e ż w a ż n y m czynnikiem
ryzyka.
Na powiązanie między k a z o m o r f i n a m i B C M 7 i B C M 5
p e p t y d a m i występującymi w mleku k r o w i m a nagłą śmiercią
łóżeczkową wskazali dwaj amerykańscy n a u k o w c y R a m a -
b a d r a n i Bansinath z C e n t r u m Medycznego Nowojorskiego
Uniwersytetu. W publikacji na t e n t e m a t wskazują p r a w d o ­
p o d o b i e ń s t w o zatrzymania o d d e c h u przez w y m i e n i o n e ka­
zomorfiny. Od czasu tego doniesienia badania na zwierzętach
potwierdziły, że kazomorfiny występujące w mleku k r o w i m
p o w o d u j ą zakłócenia oddychania u m ł o d y c h zwierząt labora­
toryjnych. Dr Sun i jego koledzy opublikowali w 2003 r o k u
artykuł w magazynie Peptides, w k t ó r y m donoszą, że nagła
śmierć łóżeczkowa jest możliwa z p o w o d u kazomorfin. Ba­
dania n a u k o w e wskazują, że białka mleka k r o w i e g o m o g ą być
przyczyną śmierci łóżeczkowej, niestety, rodzice nie mają in­
nej alternatywy, więc muszą korzystać z trujących mieszanek
dla n i e m o w l ą t i liczyć na szczęście, jak w rosyjskiej ruletce.

Niebezpieczeństwo picia mleka

w każdym wieku

W i e l e b a d a ń wskazuje na t o , że m l e k o i jego p r z e t w o r y to
najbardziej alergizujące p r o d u k t y , k t ó r e przyczyniają się do
94 Z daleka od mleka

całego szeregu c h o r ó b w i e k u dziecięcego, takich jak astma,

angina, a t o p o w e zapalenie skóry, zapalenie uszu, zapalenie
p ł u c , biegunki, bóle b r z u c h a i wiele innych. W m a r c o w y m
w y d a n i u m a g a z y n u Pediatrics z 2005 r o k u o p u b l i k o w a n o d o ­
niesienie, w k t ó r y m autorzy w b a d a n i a c h nie znaleźli d o b r e ­
g o w p ł y w u k o n s u m p c j i mleka n a b u d o w ę m o c n e g o kośćca
u dzieci i młodzieży. N a t o m i a s t znaleźli ścisłe powiązanie
między w y s t ę p o w a n i e m a s t m y a k o n s u m p c j ą mleka.
W n i o s e k n a s u w a się sam - żeby oszczędzić w ł a s n e m u
dziecku c h o r ó b i cierpień, należy zrezygnować z mleka
zwierzęcego.
Konsumpcja mleka ryzykiem
powstawania nowotworów

O raku piersi D o r o t a dowiedziała się zupełnie p r z y p a d k o w o .

R u t y n o w e badania u ginekologa z b a d a n i e m piersi wykry­
ły mały, t w a r d y guzek w prawej górnej części lewej piersi.
Szczegółowe badania i biopsja p o t w i e r d z i ł y podejrzenia p a n i
d o k t o r . Badania laboratoryjne n a p o z i o m IGF-I i n s u l i n o p o -
d o b n e g o czynnika w z r o s t u wykazały znaczne jego p o d w y ż ­
szenie. Podczas operacji chirurgicznej u s u n i ę t o z m i a n ę , k t ó r a
okazała się złośliwa. D o r o t a cierpiała też od dzieciństwa na

95
96 Z daleka od mleka

astmę i spadki energii. Usunięcie z diety mleka, p r o d u k t ó w

mlecznych i z b o ż o w y c h wyzwoliły D o r o t ę z n a p a d ó w astmy.
Po r o k u stosowania diety z b a d a n o p o z i o m IGF-I i zauważo­
no znaczny jego spadek. M i n ę ł o 8 lat od operacji, a k o n t r o l n e
badania o r g a n i z m u nie wskazują na jakiekolwiek przerzuty.
W r ó c i ł o d o s k o n a ł e samopoczucie i energia.
O d wielu lat przez r ó ż n e g r u p y n a u k o w c ó w p r o w a d z o n e
s ą badania n a t e m a t w p ł y w u diety n a w z r o s t z a c h o r o w a l n o ­
ści na n o w o t w o r y . Dieta obfitująca w m l e k o i jego p r z e t w o r y
niesie duże ryzyko c h o r ó b n o w o t w o r o w y c h z p o w o d u czyn­
n i k ó w k a r c y n o g e n n y c h . Badania n a t e m a t w p ł y w u k o n ­
sumpcji mleka i jego p r z e t w o r ó w na częstość w y s t ę p o w a n i a
n o w o t w o r ó w p r z e p r o w a d z o n o w W o r d C a n c e r Research
a n d A m e r i c a n Institute for C a n c e r Research w 1997 r o k u
przez kilka niezależnych g r u p badawczych. S t w i e r d z o n o
w p ł y w k o n s u m p c j i mleka i jego p r z e t w o r ó w na wysoki p o ­
z i o m IGF-I - i n s u l i n o p o d o b n e g o czynnika w z r o s t u , k t ó r y
jest j e d n ą z przyczyn p o w s t a n i a n o w o t w o r ó w .
H o r m o n IGF-I występuje u k r ó w i ludzi, jest cząstką zbu­
d o w a n ą z kilkunastu a m i n o k w a s ó w , k t ó r a stymuluje w z r o s t
i r o z m n a ż a n i e k o m ó r e k . H o r m o n t e n jest b a r d z o a k t y w n y
u dziewczynek w okresie dojrzewania. Pobudza wzrost
g r u c z o ł ó w piersiowych. W t y m czasie jego p o z i o m jest
dosyć wysoki. W d o r o s ł y m życiu p o z i o m h o r m o n u spada.
W m l e k u k r o w i m utrzymuje się wysoki p o z i o m h o r m o n u ,
zwłaszcza kiedy podaje się k r o w o m syntetyczny h o r m o n
r B G H zwiększający produkcję mleka. W y m i e n i o n e h o r ­
m o n y działają synergicznie i są j e d n ą z przyczyn występo­
w a n i a raka piersi. U d o w o d n i o n o też, że białko zwierzęce,
a w szczególności m l e k o i jego p r z e t w o r y , p o d n o s i p o z i o m
Konsumpcja mleka ryzykiem powstawania nowotworów 97

I G F - I we krwi. U mężczyzn z r a k i e m p r o s t a t y i u kobiet z ra­

k i e m piersi p o z i o m tego czynnika jest znacznie podwyższo­
ny w p o r ó w n a n i u z o s o b a m i z d r o w y m i . A k t u a l n e badania na
grupie o c h o t n i k ó w dowiodły, że picie raz d z i e n n i e szklanki
odtłuszczonego mleka przez 12 tygodni p o d n o s i i n s u l i n o p o -
d o b n y czynnik aż o 10 p r o c , czyli p o d n o s i też ryzyko wystą­
pienia raka.
R a k piersi zbiera na całym świecie śmiertelne żniwo, dlate­
go wiele placówek n a u k o w y c h zajmuje się b a d a n i e m przyczyn
jego powstania. Badania diety i jej w p ł y w u na zachorowalność
na raka piersi przeprowadziły W o m e n s Hospital i Harvard
Medical School w Bostonie. Uczestniczyło w n i m 90 000
kobiet przed menstruacją. Badania wykazały w z r o s t ryzyka
z a c h o r o w a n i a na raka piersi s p o w o d o w a n e dietą obfitującą
w białko zwierzęce w postaci mięsa, mleka i p r z e t w o r ó w
mlecznych. W y n i k i b a d a ń zostały o p u b l i k o w a n e w Journal of
the National Cancer Institute.
P o d o b n e badania zostały w y k o n a n e w październiku 2004
r o k u przez H a r v a r d Medical School, uczestniczyła w nich
g r u p a 100 000 kobiet w w i e k u od 26. do 46. r o k u życia. Ba­
dania wykazały, że kobiety, u k t ó r y c h w diecie przeważają
białka zwierzęce w postaci mięsa, mleka i jego p r z e t w o r ó w ,
t r z y k r o t n i e częściej chorują na raka piersi niż kobiety, w die­
cie k t ó r y c h przeważają warzywa.
Z n a n a brytyjska profesor J a n e Plant w 1998 r o k u zacho­
r o w a ł a na raka piersi. Profesor Plant p r z e p r o w a d z i ł a w ł a s n e
badania i doszła do w n i o s k u , że należy z m i e n i ć dietę. W y e l i ­
m i n o w a ł a więc m l e k o i jego p r z e t w o r y . Po kilku dniach duży
guzek piersi zaczął maleć, a po sześciu t y g o d n i a c h był t r u d n o
wyczuwalny. Swoje doświadczenia opisała w inspirującej
98 Z daleka od mleka

książce p o d t y t u ł e m „Your Life in Your Hands". T o , że p o ­

z i o m h o r m o n ó w występujących w m l e k u jest przyczyną na­
głego w z r o s t u k o m ó r e k n o w o t w o r o w y c h , u d o w o d n i ł eks­
p e r y m e n t w y k o n a n y w 2000 r o k u . G r u p a o c h o t n i k ó w przez
4 tygodnie wypijała ćwierć litra mleka. Po zbadaniu p o z i o m u
IGF-1 we k r w i okazało się, że był on znacznie podwyższony.
I n n a grupa o c h o t n i k ó w przez cztery tygodnie spożywała
taką samą ilość mleka sojowego i r ó w n i e ż u nich po zbadaniu
p o z i o m u IGF-I we k r w i okazał się on podniesiony. W y n i k i
b a d a ń o t r z y m a n e w t y m eksperymencie d o p r o w a d z i ł y ba­
daczy do w n i o s k u , że to białko i duża ilość kalorii s p o w o ­
d o w a ł y podniesienie i n s u l i n o p o d o b n e g o czynnika w z r o s t u .
M o i m z d a n i e m m l e k o sojowe jest szkodliwe p o d w i e l o m a
względami, nie zdziwiły m n i e więc wyniki amerykańskich
badań. Dr T. Colin Campbell, z n a n y ze swoich wystąpień
p r o p a g a t o r zdrowia, n a u k o w i e c , a u t o r kilku książek, opubli­
k o w a ł kilka p r a c na t e m a t szkodliwości białka zwierzęcego.
Badania dr Campbella dotyczyły szkodliwości kazeiny,
k t ó r a w e d ł u g u c z o n e g o jest j e d n ą z w a ż n y c h przyczyn p o ­
wstawania n o w o t w o r ó w .
Badania p r o w a d z o n e na zwierzętach laboratoryjnych kar­
mionych mlekiem k r o w i m zwróciły uwagę na karcynogenne
aflatoksyny (toksyczne metabolity wytwarzane przez grzyby)
znajdujące się w mleku, były o n e p o w o d e m raka wątroby.
Dr T. Colin Campbell i E. J. Hawrylowicz, b i o c h e m i k
i d y r e k t o r M e r c y Hospital a n d Medical C e n t e r w Chicago,
przeprowadzili sesję e k s p e r y m e n t ó w na zwierzętach labora­
toryjnych i doszli do w n i o s k u , że kazeina p o d a n a w k a r m i e
częściej w y w o ł y w a ł a raka piersi niż białko pochodzące z soi.
Konsumpcja mleka ryzykiem powstawania nowotworów 99

W y s o k a k o n s u m p c j a mleka niesie też ze sobą zagrożenie

r a k i e m jajników - cichym m o r d e r c ą tysięcy kobiet.
Badania na t e n t e m a t p r o w a d z i ł a H a r v a r d School of Public
Health, a wyniki były zaskakujące: kobiety pijące odtłuszczo­
ne m l e k o w ilości 2-3 szklanek dziennie były aż 44 p r o c . bar­
dziej n a r a ż o n e na wystąpienie raka jajników w p o r ó w n a n i u
z k o b i e t a m i , k t ó r e mleka nie piły.
W miesięczniku American Journal of Epidemiology można
znaleźć doniesienie na t e m a t korelacji między k o n s u m p c j ą
mleka a ryzykiem wystąpienia raka jajników.
Badania statystyczne trwające 13 lat, w k t ó r y c h b r a ł o
udział 60 000 kobiet, p r o w a d z o n o w Szwecji. W e d ł u g tych
b a d a ń ryzyko wystąpienia raka jajnika w z r a s t a ł o o 50 p r o c .
u kobiet pijących mleko k r o w i e . D a n e o p u b l i k o w a n o w Ame­
rican Journal of Clinical Nutrition.
Ginekolog dr G r a m e r twierdzi, że galaktoza, k t ó r a p o ­
wstaje w w y n i k u rozkładania laktozy, jest czynnikiem uszka­
dzającym jajniki.
U mężczyzn wysoki p o z i o m IGF-I i r B G H jest przyczy­
ną zwiększonego ryzyka raka prostaty, artykuł na t e n t e m a t
ukazał się International Journal of Cancer. W b a d a n i u t y m
uczestniczyło 320 mężczyzn, u których zdiagnozowano
raka prostaty, i 240 mężczyzn w o l n y c h od raka. Po wnikli­
wej analizie diety o b u g r u p s t w i e r d z o n o , że to k o n s u m p c j a
mleka p o d n o s i w z n a c z n y m s t o p n i u ryzyko w y s t ę p o w a n i a
raka. Badania 44 tysięcy mężczyzn p r o w a d z o n e przez lekarzy
d o m o w y c h , k t ó r z y zwracali uwagę na dietę pacjenta, d o w i o ­
dły, że k o n s u m p c j a mleka i jego p r z e t w o r ó w p o d n o s i ryzyko
raka p r o s t a t y aż o 70 p r o c .
100 Z daleka od mleka

Nie tylko obecność i n s u l i n o p o d o b n e g o czynnika w z r o s t u ,

ale także k a z o m o r f i n y odgrywają b a r d z o w a ż n ą rolę w p r o ­
cesie t w o r z e n i a k o m ó r e k n o w o t w o r o w y c h .
Obecność kazomorfin w przewodzie p o k a r m o w y m po­
woduje n a d m i e r n e wydzielanie s o k ó w jelitowych i trzust­
kowych. K a z o m o r f i n y (i nie tylko) uszkadzają delikatną
śluzówkę jelit, ale są przyczyną odpowiedzi i m m u n o l o g i c z ­
nej. System i m m u n o l o g i c z n y m a zdolność r o z p o z n a w a n i a
i niszczenia uszkodzonych tkanek, k t ó r e m o g ą zamienić
się w k o m ó r k i n o w o t w o r o w e . Kazomorfiny mają zdolność
zakłócania tego m e c h a n i z m u . Limfocyty NK (ang. natural
killer) są k o m ó r k a m i u k ł a d u o d p o r n o ś c i o w e g o . Niszczą
o n e jądra k o m ó r k o w e k o m ó r e k , k t ó r e mogłyby zainicjować
rozwój n o w o t w o r u . S t a n o w i ą pierwszą linią o b r o n y nasze­
g o o r g a n i z m u p r z e c i w k o r ó ż n y m rodzajom n o w o t w o r ó w
i p a t o g e n o m . Kiedy n o w o t w ó r zaczyna t w o r z y ć przerzuty,
n a j p r a w d o p o d o b n i e j limfocyty N K , z przyczyn nie do k o ń c a
p o z n a n y c h , tracą swoją siłę. Opiaty, w t y m w y p a d k u gluta-
m o r f i n y i kazomorfiny, mają swój udział w o b e z w ł a d n i e n i u
limfocytów stojących na straży naszego zdrowia. Ich n a r ­
kotyczne działanie p o w o d u j e także w z r o s t uzależnienia od
alergenów, k t ó r e dostając się do krwiobiegu, osłabiają pracę
u k ł a d u limfatycznego w walce z rakiem. Badania wykaza­
ły, że k a z o m o r f i n y działają w dwojaki sposób: b e z p o ś r e d n i
i p o ś r e d n i . Przyczepiają się do r e c e p t o r ó w znajdujących się
n a p o w i e r z c h n i k o m ó r e k N K , blokują czujność limfocytów
n a obecność k o m ó r e k n o w o t w o r o w y c h . Zaś ich p o ś r e d n i e
działanie polega n a k o n t r o l o w a n i u limfocytów N K z a p o m o ­
cą u k ł a d u e n d o k r y n n e g o p o d w z g ó r z e - przysadka m ó z g o w a
- nadnercza. T e n m e c h a n i z m wyłączenia naszej bezpośred-
Konsumpcja mleka ryzykiem powstawania nowotworów 101

niej o b r o n y naraża nasz o r g a n i z m na ł a t w e n a m n a ż a n i e się

k o m ó r e k n o w o t w o r o w y c h , k t ó r e p o w i n n y być unieszkodli­
w i o n e . R o b i o n o badania p o r ó w n a w c z e osób uzależnionych
od n a r k o t y k ó w z o s o b a m i uzależnionymi od g l u t e n u i kaze­
iny. S t w i e r d z o n o , że w o b u g r u p a c h w w y n i k u działalności
o p i a t ó w dochodzi do licznych n a r z ą d o w y c h uszkodzeń, jak
r ó w n i e ż do uszkodzeń D N A i znacznego zwolnienia p r o ­
cesów naprawczych. O s o b y uzależnione od h e r o i n y mają
w r ó w n y m s t o p n i u u s z k o d z o n y układ i m m u n o l o g i c z n y ,
a ich z a c h o r o w a l n o ś ć na r ó ż n e g o typu n o w o t w o r y jest bar­
dzo wysoka.
I na zakończenie informacja, k t ó r ą znalazłam w książce
„ W h i t e w a s h " n a t e m a t „bogactwa", k t ó r e m o ż n a znaleźć
w szklance mleka: znajduje się t a m 59 r ó ż n y c h h o r m o n ó w
i c z y n n i k ó w wzrostu, w t y m 8 h o r m o n ó w przysadki, 7 gra­
sicy, 6 tarczycy, 7 h o r m o n ó w sterydowych, i 11 r ó ż n y c h
c z y n n i k ó w wzrostu. W h o r m o n a c h sterydowych występują
estradiol, estriol, p r o g e s t e r o n i t e s t o s t e r o n .
Bardzo wysoki p o z i o m e s t r o g e n ó w wiąże się z m l e k i e m
d a w a n y m przez cielne krowy.
Informacje na temat zagrożenia nowotworami, któ­
re p r z e d s t a w i ł a m w t y m rozdziale, dotyczą wszystkich,
a zwłaszcza k o n e s e r ó w białego płynu, k t ó r y m o ż e być
śmiercionośny.
Wpływ konsumpcji mleka
i jego przetworów na występowanie
zaburzeń psychicznych i dysfunkcję
układu nerwowego

Depresja
Stany depresyjne ma p r a w i e każdy człowiek. Zazwyczaj
trwają o n e k r ó t k o i o r g a n i z m w r a c a do r ó w n o w a g i . Często
związane są z d ł u g o t r w a ł y m stresem, u t r a t ą kogoś bliskiego
lub czegoś c e n n e g o , ogólnie rzecz biorąc - z n i e k o r z y s t n ą dla

103
104 Z daleka od mleka

nas sytuacją, dlatego n a z y w a m y je depresją sytuacyjną. Kiedy

j e d n a k depresja nie ustępuje w ciągu jednego bądź d w ó c h
tygodni, m o ż e być oznaką depresji klinicznej, p r o b l e m e m
z d r o w o t n y m , który, nieleczony, m o ż e r o z w i n ą ć się i nasilać.
Do p o w s z e c h n i e z n a n y c h o b j a w ó w tej c h o r o b y zaliczamy:
bezsenność,
zaburzenia trawienia,
zmęczenie,
bóle głowy,
bóle mięśni,
k ł o p o t y z pamięcią,
k ł o p o t y z koncentracją,
u t r a t ę bądź p r z y r o s t masy ciała,
izolację, wycofanie się z życia społecznego i z a w o d o w e g o ,
uczucie beznadziei, b r a k motywacji i sensu życia.

J a k ł a t w o się z o r i e n t o w a ć , p r z y depresji w y s t ę p o w a n i u
dotkliwych o b j a w ó w psychicznych towarzyszą objawy fi­
zyczne. W i e l e jest teorii na t e m a t przyczyn ich p o w s t a w a ­
nia. Skłonności genetyczne to najczęstsze t ł u m a c z e n i e m e ­
dycyny akademickiej, k t ó r a z a p o m i n a o tym, że g e n trzeba
u r u c h o m i ć jakimś czynnikiem ś r o d o w i s k o w y m . O b n i ż e n i e
sił o b r o n n y c h m o ż e mieć w p ł y w na p o w s t a n i e depresji,
n i e d o b o r y ż y w i e n i o w e i uboga suplementacja też m o g ą być
j e d n ą z przyczyn. Alergie, nietolerancje p o k a r m o w e , uszko­
dzenie śluzówki jelit i patologiczna flora jelitowa są w e d ł u g
najnowszych b a d a ń przyczyną depresji. Zatrucie o r g a n i z m u
t o k s y n a m i p o w s t a ł y m i n a skutek n i e p r a w i d ł o w e g o trawie­
nia i nieszczelnych jelit m o ż e być j e d n ą z przyczyn. Depresja
m o ż e też być s p o w o d o w a n a u r a z a m i z dzieciństwa lub dra-
Wpływ konsumpcji mleka i jego przetworów na występowanie... 105

m a t y c z n y m i w y d a r z e n i a m i zaistniałymi w w i e k u dojrzałym
(utrata pracy czy zawód m i ł o s n y ) . Prawie wszystkie depresje
charakteryzują się p o c z u c i e m głębokiego nieszczęścia i u t r a ­
t ą k o n t r o l i n a d w ł a s n y m życiem.
M e d y c y n a tradycyjna dysponuje ś r o d k a m i farmakologicz­
n y m i , k t ó r e rozdaje ciepłą rączką. Leki antydepresyjne p r o ­
ponuje się k a ż d e m u , k t o p o s k a r ż y się na o b n i ż o n y nastrój.
W s z y s t k i e te „cudowne środki" mają niebezpieczne skutki
u b o c z n e i rujnują jelita. A wystarczyłoby pacjentowi poradzić
o d p o w i e d n i ą dietę przywracającą r ó w n o w a g ę flory jelitowej,
suplementację i ćwiczenia fizyczne. W jelitach b o w i e m znaj­
duje się p o n a d 100 t r y l i o n ó w m i k r o o r g a n i z m ó w , p r a w i e 10
razy więcej niż k o m ó r e k , k t ó r e t w o r z ą ciało ludzkie.
O c e n i a się, że w jelitach znajduje się od 400 do 1000 r ó ż ­
nych g a t u n k ó w bakterii. W i e l e najnowszych b a d a ń skon­
c e n t r o w a n y c h jest na k o n k r e t n y m szczepie bakterii i jego
p o m o c n y m działaniu, wpływającym n a p o p r a w ę zachowa­
nia i funkcji m ó z g u . Jest to fascynujące, bo pokazuje p o w i ą ­
zania m i e d z y florą bakteryjną jelit a c e n t r a l n y m u k ł a d e m
nerwowym.
I t a k na przykład szczep bakterii o n a z w i e Bifidus infan-
tis b a d a n y był p o d w z g l ę d e m e w e n t u a l n o ś c i zmniejszenia
depresji.
Lactobacillus reuteri stymuluje zmianę aktywności neu-
roprzekaźnika GABA (neuroprzekaźnik jest związkiem
c h e m i c z n y m , k t ó r e g o cząstki p r z e n o s z ą sygnały p o m i ę d z y
k o m ó r k a m i n e r w o w y m i ; GABA jest j e d n y m z wielu n e u -
r o p r z e k a ź n i k ó w w c e n t r a l n y m układzie n e r w o w y m ) . Kul­
t u r ę bakterii jelitowych Lactobacillus rhamnosous L-helveticus
B-longus b a d a n o na skuteczność w l i k w i d o w a n i u stresu,
106 Z daleka od mleka

lęku i depresji. Istnieje o g r o m n a ilość b a d a ń wskazujących

na w p ł y w flory bakteryjnej na regulację zachowania. Jeżeli
nastąpi zakłócenie flory bakteryjnej s p o w o d o w a n e spożywa­
n i e m kazeiny i glutenu, istnieje duże p r a w d o p o d o b i e ń s t w o
wystąpienia stanu zapalnego, k t ó r y m o ż e pojawić się w or­
ganizmie w najmniej p r z e w i d y w a l n y m miejscu, t a k i m jak
m ó z g , i być przyczyną przykrych objawów.
I na zakończenie posłużę się p r z y k ł a d e m . R e n e , 35-letnią
W ł o s z k ę , od wielu lat prześladowało całe m n ó s t w o r ó ż n y c h
objawów. Była otyła i nie m o g ł a schudnąć, cierpiała na bez­
senność, miała o b n i ż o n y nastrój, świat dla niej był obojętny,
b a r d z o często miała też bóle b r z u c h a i niestrawności. Jej sta­
nu nie odzwierciedlała sytuacja d o m o w a , była m a t k ą d w ó c h
córek, z k t ó r y m i miała d o b r y k o n t a k t , a jej mąż, d o b r z e za­
rabiający przemysłowiec, dbał o n i ą i rodzinę nie tylko p o d
względem finansowym, ale także emocjonalnym.
Lekarz, kierując się objawami, stwierdził depresję i zapisał
leki antydepresyjne, k t ó r e nie p o p r a w i ł y samopoczucia R e n e .
Po wielu latach korzystania z p o m o c y farmakologicznej zde­
cydowała się na leczenie n a t u r o p a t y c z n e . Z m i a n a diety pole­
gająca na wyłączeniu mleka i jego p r z e t w o r ó w oraz g l u t e n u
przyniosła p r a w i e n a t y c h m i a s t o w y skutek. O dziwo, lekarz
p o m ó g ł mojej pacjentce odstawić leki. Obecnie wszystkie
objawy ustąpiły i R e n e cieszy się d o b r y m z d r o w i e m i rodziną.
Wpływ konsumpcji mleka i jego przetworów na występowanie.. 107

Schizofrenia, depresja dwubiegunowa

(Bipolar), psychoza maniakalno-depresyjna

Schizofrenia nazywana jest królewską c h o r o b ą . Rzeczywi­

ście, jest o n a najbardziej t o t a l n y m z a b u r z e n i e m psychicznym
i dotyczy wszystkich p o z i o m ó w funkcjonowania człowieka.
Schizofrenia nadal s t a n o w i wielkie w y z w a n i e dla medycyny.
N a z w a „schizofrenia" oznacza d o s ł o w n i e r o z p a d u m y s ł u
lub serca. Z a b u r z e n i a schizofreniczne to g r u p a z a b u r z e ń
mających p e w n e w s p ó l n e cechy. D o g ł ó w n y c h o b j a w ó w
schizofrenii należą:
postępująca u t r a t a k o n t a k t u ze ś w i a t e m i p r z e w a g a zain­
t e r e s o w a n i a przeżyciami w e w n ę t r z n y m i ,
zobojętnienie uczuciowe p r o w a d z ą c e do pustki uczucio­
wej i u t r a t y związków emocjonalnych z o t o c z e n i e m ,
r o z p a d osobowości objawiający się b r a k i e m k o n t a k t u
intelektualnego z rzeczywistością, b r a k i e m zgodności
treści uczuć i myśli, j e d n o c z e s n y m występowaniem
d w ó c h sprzecznych sądów, uczuć lub dążeń, objawami
wytwórczymi.
(Źródło: http://www.psychiatria.pl/artykuł/schizofrenia/566.html).

Psychozę m a n i a k a l n o - d e p r e s y j n a z d i a g n o z o w a n o u m o ­
jej m a t k i . O d k ą d p a m i ę t a m , była b a r d z o niestabilna e m o ­
cjonalnie. Doświadczała b a r d z o szybkich i częstych z m i a n
nastroju, od depresji z jej c h a r a k t e r y s t y c z n y m i objawami,
brakiem energii, spowolnieniem myślenia, zaburzenia­
mi snu, b r a k i e m motywacji i radości życia, zamknięcia się
w sobie i wycofania, do s t a n ó w euforycznych, p o b u d z e n i a ,
chęci działania, b r a k u logicznego myślenia i trzeźwej o c e n y
108 Z daleka od mleka

sytuacji. M o j a m a m a m i a ł a też n i e z d i a g n o z o w a n ą c h o r o ­
bę tarczycy, k t ó r a została w y k r y t a po jej śmierci w czasie
sekcji zwłok. M o i m z d a n i e m p o w o d e m tych z a b u r z e ń była
nietolerancja kazeiny i glutenu, p o w s t a n i e przeciwciał i au-
toagresja s k i e r o w a n a p r z e c i w tarczycy i m ó z g o w i . D o w i e ­
d z i o n o , że przeciwciała p r z e c i w k o tarczycy atakują m ó z g
i są p o w o d e m r ó ż n y c h dolegliwości psychicznych i n e u r o l o ­
gicznych. Kazeina i g l u t e n s t a n o w i ą n i e r o z ł ą c z n ą p a r ę , k t ó r a
jest przyczyną b a r d z o p o w a ż n y c h k ł o p o t ó w ze z d r o w i e m .
Te silnie alergizujące i n e u r o t o k s y c z n e białka u osób, k t ó r e
s ą n a d w r a ż l i w e , m o g ą p o w o d o w a ć zaburzenia psychiczne
z halucynacjami s ł u c h o w y m i i w z r o k o w y m i włącznie, n a p a ­
dy agresji, depresję d w u b i e g u n o w ą z myślami samobójczy­
m i , n a g ł e z m i a n y n a s t r o j ó w i wiele i n n y c h objawów. U d o ­
w o d n i o n o też tej zbrodniczej parze ataksje, czyli z a b u r z e n i a
r ó w n o w a g i , n a g ł e z m i a n y nastroju, bóle i z a w r o t y głowy,
chorobę Meniera, a nawet stwardnienie zanikowe boczne.
Z g u b n y w p ł y w kazeiny n a o r g a n i z m ludzki zauważył d r
A b r a m Hoffer - a m e r y k a ń s k i psychiatra, k t ó r y już w latach
50. XX w. p a c j e n t ó w d o t k n i ę t y c h schizofrenią leczył dietą,
z której e l i m i n o w a n o gluten i kazeinę. Dr Hoffer u z u p e ł n i a ł
deficyty w i t a m i n o w e i s u p l e m e n t o w a ł swoich p a c j e n t ó w
d u ż y m i d a w k a m i w i t a m i n i soli m i n e r a l n y c h . Był p r o p a g a ­
t o r e m m e d y c y n y o r t o m o l e k u l a r n e j , k t ó r ą stosował d o k o ń ­
ca swojej praktyki. T e r m i n t e n w p r o w a d z o n y został w 1968
r o k u p r z e z d w u k r o t n e g o noblistę Linusa Paulinga. Greckie
s ł o w o ortho oznacza „poprawić". M e d y c y n a m o l e k u l a r n a
zajmuje się p o p r a w i a n i e m funkcji o r g a n i z m u p o p r z e z p o ­
dawanie odpowiednio dobranych substancji odżywczych
w postaci w i t a m i n , soli m i n e r a l n y c h , a m i n o k w a s ó w .
Wpływ konsumpcji mleka i jego przetworów na występowanie... 109

W jej holistycznym podejściu do pacjenta bierze się p o d

u w a g ę psychiczne i fizyczne przyczyny b r a k u r ó w n o w a g i
biochemicznej w organizmie. Dr Hoffer i jego w s p ó ł p r a c o w ­
nicy zauważyli b a r d z o silną korelację między z a b u r z e n i a m i
psychicznymi a s p o ż y w a n i e m mleka i jego p r z e t w o r ó w ,
zwłaszcza jeżeli w y s t ę p o w a ł a nadwrażliwość na te p r o d u k ­
ty. Pierwszy zwrócił na to uwagę i opisał dr Carl C. Pfeif­
fer, k t ó r y u dzieci z alergiami na m l e k o stwierdził bladość
skóry i r ó ż n e g o rodzaju z n a m i o n a , co świadczyło o d ł u g o ­
t r w a ł y m stanie zapalnym i ogólnej awitaminozie. Z o s t a ł o
u d o w o d n i o n e n a u k o w o , że pacjenci, k t ó r z y mają zaburzenia
psychiczne, zaburzenia osobowości czy zachowania, reagują
na p r o d u k t y alergizujące o b r z ę k i e m m ó z g u i zakłóceniem
p r z e w o d z e n i a informacji, czyli występuje u n i c h alergia m ó ­
zgowa. Najczęstszymi alergenami są mleko, jego p r z e t w o r y ,
a także gluten.
Posłużę się przykładem: we wrześniu zgłosiła się do m n i e
pacjentka z atakami padaczki. Ataki te występowały w cza­
sie snu, pacjentka budziła się już po fakcie, z przygryzionym
językiem i z m o c z o n y m prześcieradłem. Sara jest szczupłą,
w y s p o r t o w a n ą osobą. Była też przekonana, że jej dieta jest
bardzo zdrowa. Jakie było jej zdziwienie, kiedy stwierdziłam
u niej silną nadwrażliwość na kazeinę i gluten, k t ó r e są neu-
r o t o k s y n a m i wywołującymi między i n n y m i ataki epilepsji.
Z a p r o p o n o w a ł a m jej więc dietę bezglutenową i bezmleczną,
a na poparcie m o i c h spostrzeżeń - przeczytanie książki n e u r o ­
loga dr. Davida Perlmuttera „Grain Brain". Lektura ta rozwia­
ła wątpliwości pacjentki co do słuszności o b r a n e g o k i e r u n k u
terapii. M i n ę ł o kilka miesięcy bez ataków padaczki. Specjalista
neurolog, którego odwiedziła Sara, gorąco namawiał ją na le-
110 Z daleka od mleka

czenie farmakologiczne, ale o n a się nie zgodziła m i m o wielu

groźnych ostrzeżeń. Po świętach Bożego Narodzenia miały­
śmy się spotkać na Terapii Czaszkowo-Krzyżowej, k t ó r ą jej
r o b i ł a m raz w tygodniu. O d w o ł a ł a wizytę z p o w o d u prze­
bywania w szpitalu. Trafiła t a m po kilku napadach padaczki.
Kiedy zapytałam, co jadła, odpowiedziała, że tylko trochę
masła. W n i o s e k n a s u w a się sam: n a w e t maleńka ilość kazeiny
m o ż e zastymulować atak u osoby, k t ó r a ma alergię mózgową.
J e d e n z najważniejszych a r t y k u ł ó w m ó w i ą c y o powiąza­
n i u k o n s u m p c j i kazeiny i g l u t e n u ze schizofrenią i a u t y z m e m
o p u b l i k o w a n y został w Nutritional Neuroscience w 2000 r o k u .
R o b e r t Cade i jego s i e d m i o o s o b o w y zespół zbadali h i p o t e z ę
D o h a n s a z r o k u 1966, k t ó r y twierdził, że schizofrenia jest p o ­
wiązana ze s p o ż y w a n i e m g l u t e n u występującego w czterech
zbożach stanowiących p o d s t a w ę diety na całym n i e o m a l ż e
świecie i kazeiny występującej w m l e k u i jego p r z e t w o r a c h .
Badania p r z e d s t a w i o n e w artykule wykazały, że 85 p r o c .
pacjentów, k t ó r z y są dotknięci a u t y z m e m i schizofrenią, ma
przeciwciała IgG p r z e c i w k o g l u t e n o w i i kazeinie. Po przej­
ściu na dietę b e z g l u t e n o w ą i bezmleczną 40 p r o c . p a c j e n t ó w
cierpiących n a schizofrenię o d c z u ł o w y r a ź n ą p o p r a w ę s a m o ­
poczucia. Osoby, k t ó r e p r z e c h o d z ą na dietę b e z g l u t e n o w ą
i bezmleczną, p o w i n n y uzbroić się w cierpliwość, b o w i e m
na p o p r a w ę samopoczucia trzeba poczekać kilka tygodni.
I n n y w a ż n y artykuł, k t ó r y został o p u b l i k o w a n y w 2001
r o k u w t y m s a m y m n a u k o w y m magazynie, podaje infor­
mację na t e m a t b a d a ń na zwierzętach laboratoryjnych doty­
czących p e p t y d ó w zwanych k a z o m o r f i n a m i , k t ó r e powstają
u wszystkich osób spożywających m l e k o i jego p r z e t w o r y .
K a z o m o r f i n y dostają się do k r w i , a z jej p r ą d e m - do m ó z g u .
Wpływ konsumpcji mleka i jego przetworów na występowanie... 111

Dwaj n a u k o w c y Zhongjie S u n i R o b e r t Cade wstrzykiwali

k a z o m o r f i n ę B C M 7 s z c z u r o m laboratoryjnym i o b s e r w o ­
wali, do k t ó r y c h partii m ó z g u dotarła. Stwierdzili o n i , że
aktywują r e c e p t o r y o p i a t o w e w tych samych miejscach, co
schizofrenia i autyzm. W y n i k i b a d a ń zostały też o p u b l i k o w a ­
ne w magazynie Autism w r o k u 1999 rok. I n n e b a d a n i a n a d
k a z o m o r f i n a m i były r o b i o n e przez tych samych n a u k o w c ó w
w celu sprawdzenia z m i a n y z a c h o w a n i a zwierząt l a b o r a t o ­
ryjnych. W y n i k i tych doświadczeń były zaskakujące: pięć­
dziesiąt siedem sekund po dożylnym p o d a n i u k a z o m o r f i n y
B C M 7 oszalałe szczury zaczęły biegać po klatce, zgrzytając
zębami i tocząc pianę z pysków. Z r o b i ł y się b a r d z o agresyw­
n e , a t a k o w a ł y p r ę t y klatki. P r ó g o d c z u w a n i a bólu b a r d z o się
p o d n i ó s ł , t a k s a m o jak dzieje się to u p a c j e n t ó w z a u t y z m e m
i schizofrenią; reakcja na ostre dźwięki d z w o n k a została
k o m p l e t n i e z r e d u k o w a n a . Doświadczenia te i ich w y n i k i zo­
stały o p u b l i k o w a n e w Nutritional Neuroscience w 2000 roku.
Badania prowadzone na zwierzętach laboratoryjnych
przez Sande i Cade stwierdziły, że r e c e p t o r y o p i a t o w e w m ó ­
zgu dla glutamorfin G D 7 znajdują się na t r z e c h obszarach,
p e p t y d y te dostają się do k o m ó r e k m ó z g o w y c h za s p r a w ą dy­
fuzji p ł y n u w k o m o r a c h , n a t o m i a s t dla k a z o m o r f m B C M 7
- na 45 obszarach i były o n e t r a n s p o r t o w a n e z p r ą d e m k r w i
za s p r a w ą n o ś n i k ó w . W y n i k i b a d a ń zostały o p u b l i k o w a n e
przez n a u k o w c ó w w magazynie Peptides w r o k u 2003. Cade
i jego w s p ó ł p r a c o w n i c y sugerują, że osoby d o t k n i ę t e schizo­
frenią nie tylko szybciej umierają z p o w o d u samobójstw, ale
także c z t e r o k r o t n i e częściej mają zawały serca, k t ó r e k o ń c z ą
się śmiercią. W e d ł u g ich b a d a ń osoby d o t k n i ę t e schizofrenią
i i n n y m i c h o r o b a m i psychicznymi mają zespół nieszczelnych
112 Z daleka od mleka

jelit i z p o w o d u tego rozszczelnienia k a z o m o r f i n y mają dużą

łatwość w ę d r ó w k i z p r ą d e m k r w i do k o m ó r e k m ó z g o w y c h .
Należy więc przypuszczać na p o d s t a w i e b a d a ń na zwierzę­
tach, że objawy schizofrenii m o g ą być w y w o ł a n e wrażliwo­
ścią m ó z g u na k a z o m o r f i n y i glutamorfiny.
K a z o m o r f i n y i glutamorfiny mają też w p ł y w na z a h a m o ­
w a n i e metylacji D N A . Metylacja jest p r o c e s e m c h e m i c z n y m
na p o z i o m i e m o l e k u l a r n y m polegającym na przyłączaniu
g r u p y metylowej, czyli a t o m u węgla w r a z z t r z e m a a t o m a m i
w o d o r u . Metylacja jest niezbędna do wielu p r o c e s ó w oczysz­
czania, w z r o s t u i r o z m n a ż a n i a , leczenia i regeneracji, t w o ­
rzenia n e u r o p r z e k a ź n i k ó w , takich jak s e r o t o n i n a , d o p a m i n a
i m e l a t o n i n a , t w o r z e n i a k o m ó r e k n e r w o w y c h , syntezy D N A
i R N A , b u d o w y ścian k o m ó r k o w y c h . Z a b u r z o n a metylacja
występuje w schizofrenii, psychozie, depresji, nerwicach,
A D H D i wielu i n n y c h schorzeniach psychicznych.
U wielu p a c j e n t ó w dotkniętych depresją d w u b i e g u n o w ą
s t w i e r d z o n o w y s t ę p o w a n i e przeciwciał p r z e c i w k o glute­
n o w i i kazeinie. U w a ż a się, że właśnie n a d w r a ż l i w o ś ć na
te białka jest p o w o d e m w y s t ę p o w a n i a cyklofrenii. Badania
p r o w a d z o n e przez 15 lat, a z a k o ń c z o n e w 2011 r o k u , d o ­
wiodły, że stany zapalne, k t ó r e p o w o d u j e kazeina, są j e d n ą
z g ł ó w n y c h przyczyn c h o r ó b psychicznych. Badaniu p o d d a ­
no dużą g r u p ę p a c j e n t ó w z depresją d w u b i e g u n o w ą , spraw­
d z o n o u n i c h w y s t ę p o w a n i e przeciwciał p r z e c i w k o kazeinie
i gliadynie. U wszystkich b a d a n y c h pacjentów p o z i o m prze­
ciwciał był b a r d z o wysoki. Znaczy t o , że system i m m u n o ­
logiczny w procesie niszczenia cząsteczek kazeiny i glutenu,
k t ó r e były przyczyną s t a n ó w zapalnych, s p o w o d o w a ł też
zakłócenie informacji n e u r o p r z e k a ź n i k ó w w m ó z g u .
Wpływ konsumpcji mleka i jego przetworów na występowanie... 113

P o d o b n e badania nadwrażliwości na gluten i kazeinę prze­

p r o w a d z o n o w D e p a r t a m e n c i e Pediatrii Uniwersyteckiego
Szpitala w Baltimore USA w 2014 roku. We w n i o s k a c h k o ń ­
cowych s t w i e r d z o n o , że białka te u osób ze s k ł o n n o ś c i a m i
genetycznymi m o g ą s p o w o d o w a ć zakłócenia przesyłania
informacji i depresję d w u b i e g u n o w ą . S t w i e r d z o n o , że eg-
zorfiny (toksyny z e w n ę t r z n e takie jak gluten i kazeina) m o g ą
w p ł y n ą ć na z m i a n ę fizjologii m ó z g u . Stan zapalny śluzówki
jelit i ich rozszczelnienie ułatwiają p r z e n i k a n i e p e p t y d ó w -
glutamorfin i kazomorfin - do k r w i i p o w o d u j e w z r o s t p r z e ­
ciwciał u osób z depresją d w u b i e g u n o w ą .
W y d z i a ł Psychiatrii i Badania Z a c h o w a n i a U n i w e r s y ­
teckiego Szpitala M e d y c z n e g o imienia J o h n a Hopkinsa
w Baltimore opublikował wyniki b a d a ń dotyczących udziału
g l u t e n u i kazeiny w c h o r o b a c h psychicznych bez objawów
jelitowych. N a u k o w c y badali o d p o w i e d ź i m m u n o l o g i c z n ą
na kazeinę u osób z c h o r o b a m i psychicznymi.
Dr Natasza Campbell, k t ó r a jest n e u r o l o g i e m i diete­
tykiem, w y m i e n i a między i n n y m i m l e k o , jego p r z e t w o r y
i gluten jako n e u r o t o k s y n y , k t ó r e są przyczyną c h o r ó b psy­
chicznych, w t y m schizofrenii i depresji. T o k s y n y p o c h o d z ą ­
ce z tych białek zaburzają wydzielanie kwasu żołądkowego,
uszkadzają śluzówkę jelit, pobudzają układ i m m u n o l o g i c z n y
do produkcji przeciwciał, wpływają na metabolizm, p o w o ­
dują uszkodzenie m ó z g u i zakłócenia w przepływie informa­
cji w k o m ó r k a c h n e r w o w y c h .
Na sympozjum z o r g a n i z o w a n y m w N o w y m J o r k u przez
Fundację Badania M ó z g u i Z a c h o w a ń w 2011 r o k u p o r u s z o n o
k o n t r o w e r s y j n y t e m a t związku nietolerancji g l u t e n u i kaze­
iny z w y s t ę p o w a n i e m schizofrenii i depresji d w u b i e g u n o w e j .
114 Z daleka od mleka

Badania p r o w a d z o n e przez G r e g a A r n o l d a i opublikowa­

ne w 2014 r o k u w magazynie Natural Health Research Institute
wykazały, że kazeina pochodząca z mleka k r o w i e g o redukuje
w 64 p r o c . cysteinę - a m i n o k w a s , k t ó r y jest n i e z b ę d n y do
p r a w i d ł o w e g o procesu metylacji D N A w k o m ó r k a c h , na­
t o m i a s t m l e k o ludzkie p o d n o s i ilość cysteiny, a t y m samym
zwiększa metylację. U p a c j e n t ó w ze schizofrenią stwierdzo­
no też b a r d z o niski p o z i o m glutationu. Ilość g l u t a t i o n u jest
zależna od ilości cysteiny.
( G ł u t a t i o n jest t r ó j p e p t y d e m składającym się z trzech połą­
czonych ze sobą związków: kwasu g l u t a m i n o w e g o , cysteiny
i glicyny. W s z y s t k i e w y m i e n i o n e a m i n o k w a s y syntetyzowa­
ne są przez nasz o r g a n i z m . Jest to najbardziej rozpowszech­
n i o n y związek w przyrodzie, każda k o m ó r k a p r o d u k u j e
głutation. Bez g l u t a t i o n u nie ma życia).

Choroba Alzheimera i destrukcyjny wpływ

kazeiny na mózg

Opis c h o r o b y Alzhaimera z W i k i p e d i i :
„Choroba A l z h e i m e r a * (AD) - najczęstsza postać otępie­
nia, nieuleczalna i postępująca c h o r o b a neurodegeneracyjna,
prowadząca do śmierci pacjenta. Opisał ją po raz pierwszy
niemiecki n e u r o p a t o l o g Alois Alzheimer w 1906 i c h o r o b a
została n a z w a n a jego nazwiskiem. Najczęściej spotyka się
ją u osób po 65. r o k u życia, aczkolwiek pojawia się r ó w n i e ż

* Dr Bruce Fife w publikacji Jak pokonać Alzheimera, Parkinsona, SM i inne choroby neurodegeneracyj
Wpływ konsumpcji mleka i jego przetworów na występowanie.. 115

wcześniej. W 2006 r o k u na świecie cierpiało na n i ą o k o ł o

26,6 m i l i o n a osób. Przewiduje się, że w 2050 d o t k n i e o n a
jedną na 85 osób. C h o ć c h o r o b a przebiega inaczej u każde­
go pacjenta, występuje wiele często spotykanych objawów.
W c z e s n e s y m p t o m y często są błędnie wiązane z w i e k i e m lub
ze stresem. We wczesnych stadiach najczęstszym objawem
jest t r u d n o ś ć w p r z y p o m i n a n i u sobie n i e d a w n y c h zdarzeń.
W p r z y p a d k u podejrzenia diagnoza stawiana jest dzięki
t e s t o m oceniającym z a c h o w a n i e i zdolności k o g n i t y w n e ,
a n a s t ę p n i e często jest w y k o n y w a n e n e u r o o b r a z o w a n i e ,
0 ile istnieje taka możliwość. Z p o s t ę p e m c h o r o b y pojawić
się m o g ą takie objawy, jak: splątanie, drażliwość, agresja,
w a h a n i a nastroju, t r u d n o ś c i językowe, u t r a t a pamięci d ł u ­
gotrwałej. C h o r z y wyłączają się w k o ń c u z życia r o d z i n n e g o
1 społecznego. S t o p n i o w o t r a c o n e są funkcje życiowe, co
p r o w a d z i do śmierci. C h o r o b a u każdego pacjenta przebiega
o d m i e n n i e , w o b e c czego p r o g n o z o w a n i e w przypadku k o n ­
kretnej osoby napotyka t r u d n o ś c i . N i m c h o r o b a ujawni się
w p e ł n i , przebiega skrycie przez n i e z n a n y i z m i e n n y okres,
potrafi p o s t ę p o w a ć bez r o z p o z n a n i a przez lata. Średnia dłu­
gość życia po p o s t a w i e n i u diagnozy w y n o s i 7 lat, mniej niż
3 p r o c . chorych przeżywa p o n a d 14 lat. Przyczyny i p o s t ę p
c h o r o b y Alzheimera wciąż są słabo p o z n a n e " .

Na świecie, między i n n y m i w Kanadzie, p r o w a d z i się wiele

b a d a ń na t e m a t tej strasznej choroby. D u ż a g r u p a badaczy
uważa, że jest to rodzaj c h o r o b y z autoagresji, p o d o b n e j do
cukrzycy, dlatego nazywają ją cukrzycą III stopnia i sądzą, że
tak jak cukrzycę i n s u l i n o o d p o r n ą m o ż n a całkowicie wyle­
czyć za p o m o c ą odpowiedniej diety, tak też w c h o r o b i e Al-
116 Z daleka od mleka

z h e i m e r a m o ż n a o d w r ó c i ć proces degeneracji m ó z g u . J e d n o
z takich b a d a ń zostało o p u b l i k o w a n e w magazynie Journal
of Diabetes Science and Technology w l i s t o p a d o w y m n u m e r z e
w 2008 r o k u . Dwoje badaczy, dr S u z a n n e M. de la M o n t e i dr
Jack R. W a n d s , u d o w a d n i a ł o , że i n s u l i n o o d p o r n o ś ć m ó z g o ­
w a m a w p ł y w n a produkcję białek, k t ó r e p o w o d u j ą degene­
rację m ó z g u . W l u t o w y m n u m e r z e m a g a z y n u New England
Journal ofMedicine z 2002 r o k u o p u b l i k o w a n o w y n i k i b a d a ń
epidemiologicznych dotyczących c h o r o b y A l z h e i m e r a i de-
mencji. U osób z dietą obfitującą w m l e k o i jego p r z e t w o r y
ryzyko zachorowalności n a t e c h o r o b y wzrasta d w u k r o t n i e
i ma to związek ze w z r o s t e m p o z i o m u h o m o c y s t e i n y . N e u ­
rolog z Bostońskiego Uniwersyteckiego Szpitala przez kilka
lat badał k r e w u 1092 z d r o w y c h o c h o t n i k ó w w p o d e s z ł y m
wieku. W czasie t r w a n i a b a d a ń 111 osób z a c h o r o w a ł o na
c h o r o b ę Alzheimera. Mieli o n i b a r d z o wysoki p o z i o m h o ­
mocysteiny (aminokwasu, który powoduje uszkodzenia
naczyń). P r e k u r s o r e m h o m o c y s t e i n y jest m e t i o n i n a , a m i n o ­
kwas, k t ó r y zawiera siarkę; duża ilość m e t i o n i n y znajduje się
w mleku, i tak na przykład w 100 g r a m a c h mleka k r o w i e g o
znajduje się 0,83 g r a m a m e t i o n i n y , zaś w m l e k u sojowym
jej zawartość jest o p o ł o w ę mniejsza. Badacze sugerują, że
foliany i w i t a m i n y , w t y m kwasy foliowe, obniżają p o z i o m
m e t i o n i n y . Znajdują się o n e w zielonych w a r z y w a c h krzyżo­
wych, takich jak kapusta, kalafior, b r o k u ł y , brukselka, oraz
w owocach. W e d ł u g opinii badaczy, demencji i c h o r o b i e Al­
z h e i m e r a m o ż n a zapobiec, jeśli wyeliminuje się z diety mle­
ko i jego p r z e t w o r y , k t ó r e są p o d s t a w ą wyżywienia w wielu
krajach E u r o p y i A m e r y k i P ó ł n o c n e j .
Wpływ konsumpcji mleka i jego przetworów na występowanie.. 117

Choroba Parkinsona

Autor: prof. dr h a b . n. m e d . Andrzej Bogucki (materiały

prasowe):
„Choroba Parkinsona jest postępującym schorzeniem m ó ­
zgu. Objawy od początku dominujące w obrazie choroby to
sztywność, spowolnienie oraz drżenie spoczynkowe. Prowadzą
o n e do systematycznie narastającej niesprawności ruchowej,
która w coraz większym stopniu ogranicza nie tylko zdolność
pacjenta do pracy, ale również możliwość wykonywania czyn­
ności życia codziennego. W największym stopniu upośledzone
są ruchy precyzyjne: c h o r e m u coraz większą trudność sprawia
n p . pisanie, zapinanie guzików, spożywanie posiłków.

C h o r o b a P a r k i n s o n a wzięła swoją n a z w ę od nazwiska angielskiego lekarza J a m

tysięcy osób. D o t y k a zwykle ludzi starszych, po 50.-60. r o k u życia, a częstotliwoś
Objawy c h o r o b y Parkinsona:
sztywność - w z m o ż e n i e napięcia m i ę ś n i o w e g o (charak­
terystyczna, przygarbiona sylwetka),
d r ż e n i e s p o c z y n k o w e ( w y k o n y w a n y kciukiem i palcem
wskazującym r u c h «kręcenia pigułki», nasilenie drżenia
p o d w p ł y w e m emocji, zanikanie podczas w y k o n y w a n i a
r u c h ó w d o w o l n y c h o r a z snu),
118 2, daleka od mleka

bradykinezja - s p o w o l n i e n i e r u c h o w e (mikrografia, m a ­
skowata t w a r z , chód d r o b n y m i kroczkami),
zaburzenia o d r u c h ó w p o s t a w n y c h (upadki),
zaburzenia m o w y ( m o w a m o n o t o n n a , słabo a r t y k u ł o w a ­
na, ściszona, «zamazana»),
objawy w e g e t a t y w n e (łojotok twarzy, ślinotok, n a p a d o ­
wa potliwośc, zaparcia, zaburzenia czynności zwieraczy
- nietrzymanie moczu),
zaburzenia funkcji poznawczych (pogorszenie pamięci,
s p o w o l n i e n i e myślenia),
objawy psychiczne (niestabilność nastroju, nadwrażliwość)".
(Źródło informacji: http://www.poradnikzdrowie.pl/zdrowie/uklad-
nerwowy/choroba-parkinsona-przyczyny-objawy-i-leczenie-choro-
by-parkinsona_40478.html)

M e d y c y n a akademicka nie zna przyczyn p o w s t a w a n i a

tego degenerującego schorzenia i podaje u w a r u n k o w a n i a
genetyczne, czynniki toksyczne, infekcje u k ł a d u n e r w o w e ­
go i stres oksydacyjny, czyli zaburzenie r ó w n o w a g i między
przeciwutleniaczami ( n p . w i t a m i n y C i E) a utleniaczami
(np. fenol, oksydazy, czyli e n z y m y przenoszące tlen).
Badania e p i d e m i o l o g i c z n e p r o w a d z i ł zespół n a u k o w c ó w
w y w o d z ą c y się z pięciu r ó ż n y c h p l a c ó w e k n a u k o w y c h , były
to: Instytut O c h r o n y Środowiska i Zdrowia z Południowej
K a r o l i n y i W y d z i a ł Dietetyki z Harwardzkiej Szkoły Z d r o ­
wia Publicznego z B o s t o n u w stanie Massachusetts; D e p a r ­
t a m e n t Epidemiologii i N a d z o r u Badań A m e r y k a ń s k i e g o
Stowarzyszenia do W a l k i z R a k i e m w Atlancie w stanie
Georgia; W y d z i a ł N e u r o l o g i i G ł ó w n e g o Szpitala w Bosto­
nie w stanie M a s s a c h u s e t t s ; W y d z i a ł Epidemiologii Har-
Wpływ konsumpcji mleka i jego przetworów na występowanie... 119

wardzkiej Szkoły Z d r o w i a Publicznego w B o s t o n i e w stanie

Massachusetts.
A u t o r z y badali związek między s p o ż y w a n i e m mleka k r o ­
w i e g o i jego p r z e t w o r ó w a zachorowalnością na c h o r o b ę
P a r k i n s o n a . W b a d a n i a c h uczestniczyło 57 689 mężczyzn
i 73 175 kobiet, k t ó r z y byli r ó w n i e ż uczestnikami b a d a ń
C e n t r u m Profilaktyki i Badań Dietetycznych A m e r y k a ń s k i e ­
go Stowarzyszenie do W a l k i z Rakiem.
W czasie trwających kilka lat b a d a ń u 250 mężczyzn i 138
kobiet w y k r y t o c h o r o b ę P a r k i n s o n a . P o d s t a w o w y m poży­
w i e n i e m p a c j e n t ó w z c h o r o b ą P a r k i n s o n a były p r o d u k t y
n a b i a ł o w e . Badania wykazały zwiększenie wystąpienia ry­
zyka c h o r o b y P a r k i n s o n a u wszystkich badanych, u k t ó r y c h
w diecie znajdowało się m l e k o i jego p r z e t w o r y , o 95 p r o c .
J a k w y n i k a z b a d a ń , dieta odgrywa b a r d z o w a ż n ą rolę
w zakłóceniu fizjologii pracy m ó z g u ze względu na n e u r o -
t o k s y n y ś r o d o w i s k o w e . W i e l e b a d a ń wykazuje na związek
diety z zachorowalnością na c h o r o b ę P a r k i n s o n a .
I n n e badania p o d n a z w ą „Nurses Health Study" w y r a ź n i e
wykazują na ścisły związek konsumpcji mleka i jego prze­
t w o r ó w z zachorowalnością na c h o r o b ę P a r k i n s o n a . A u t o r
artykułu o p u b l i k o w a n e g o 6 lutego 2008 r o k u w magazynie
Epidemiology twierdzi z całą pewnością, że k o n s u m p c j a mle­
ka i jego p r z e t w o r ó w stwarza wysoki stopień zagrożenia
chorobą Parkinsona.

P o d a ł a m tylko kilka p r z y k ł a d ó w i związanych z n i m i b a d a ń

potwierdzających w p ł y w k o n s u m p c j i mleka i jego p r z e t w o ­
r ó w na w y s t ę p o w a n i e z a b u r z e ń psychicznych i dysfunkcję
u k ł a d u n e r w o w e g o . W e d ł u g niektórych badaczy m l e k o jest
120 Z daleka od mleka

niebezpieczniejsze dla m ó z g u niż gluten. R e c e p t o r ó w opia-

towych, do których przyczepiają się kazomorfiny, jest w na­
szym m ó z g u aż 45.
Choroby z autoagresji
(autoimmunologiczne) a mleko

Kilka lat t e m u w y b r a ł a m się na szkolenie do Bostonu, zatrzy­

m a ł a m się u swojej przyjaciółki. Violetta pracuje w j e d n y m
z dużych b o s t o ń s k i c h szpitali. Jest specjalistą ultrasonografii
naczyniowej. Nie m i a ł a m w planie żadnych badań, ale zo­
stałam zwabiona do gabinetu p o d s t ę p e m . Badanie wykazało
b a r d z o m a l e ń k i złóg miażdżycowy w prawej tętnicy szyjnej,
k t ó r y nie ograniczał p r z e p ł y w u krwi, i u s z k o d z o n ą tarczycę.
Badania serologiczne - obecność przeciwciał A T P (1000) -

121
122 Z daleka od mleka

wskazywały n a u k r y t ą postać c h o r o b y H a s h i m o t o . Byłam

szczerze z d u m i o n a . D o k ł a d n i e z n a m listę objawów, a ja by­
ł a m k o m p l e t n i e a s y m p t o m a t y c z n a . Z a s t o s o w a ł a m restryk­
cyjną dietę. Po d w ó c h latach liczba przeciwciał zaczęła maleć
i wygasła zupełnie.
C h o r o b y z autoagresji to duża grupa chorób mających
wspólną cechę charakterystyczną. Układ immunologiczny ata­
kuje i niszczy k o m ó r k i , tkanki i organy własnego organizmu,
uznając je za ciała obce. Nieprawidłowe funkcjonowanie ukła­
du odpornościowego leży u podstaw tej choroby: zamiast b r o ­
nić nas przed patogenami, dokonuje on aktu samozniszczenia.
W y t w a r z a przeciwciała - swoiste białka, które kierują swój
atak przeciwko k o m ó r k o m własnego organizmu. Jak więc się
dzieje, że atak przeciwciał skierowany jest na tarczycę, trzustkę
wątrobę czy i n n y organ? M e c h a n i z m e m tłumaczącym to zja­
wisko jest m i m i k r a molekularna (podobieństwo cząsteczko­
we), która polega na podobieństwie struktury jakiegoś' narządu
do struktury antygenu (patogenu lub cząsteczki pokarmowej,
która przedostała się do krwiobiegu przez nieszczelne jelita).
Powstaje reakcja przeciwciał zwana reakcją krzyżową.
Innego rodzaju m e c h a n i z m destrukcyjny, który związany
jest z odpowiedzią immunologiczną, polega na p o w s t a w a n i u
pakietów immunologicznych: czynnik c h o r o b o t w ó r c z y - an­
tygen i przeciwciało. W w a r u n k a c h fizjologicznych są one
t r a w i o n e przez innych przedstawicieli układu immunologicz­
nego, makrofagi, czyli k o m ó r k i żerne. Zdarza się jednak, że
pakiety są p r z e c h o w y w a n e w ś r ó d b ł o n k u kapilarów k r w i o n o ­
śnych różnych narządów. Depozyty te są inicjatorami innego
patologicznego procesu. K o m ó r k i żerne, atakując kompleksy
immunologiczne, niszczą tkankę, do której się o n e przyczepiły.
Choroby z autoagresji (autoimmunologiczne) a mleko 123

T e m u procesowi towarzyszą stany zapalne drobnych naczyń

krwionośnych, a także zapalenie kłębuszków nerkowych.
We wszystkich c h o r o b a c h z autoagresji t k a n k i o r g a n i z m u
stają się p r z e d m i o t e m ataku w ł a s n e g o u k ł a d u i m m u n o l o ­
gicznego. P o w o d e m tego ataku są r ó ż n e czynniki uszkadza­
jące i mutacje u k ł a d u i m m u n o l o g i c z n e g o .
C h o r o b y z autoagresji są b a r d z o z r ó ż n i c o w a n e , m o g ą mieć
r ó ż n y przebieg u r ó ż n y c h pacjentów. M o g ą na nie wskazy­
wać przewlekłe stany zapalne trwające wiele miesięcy, prze­
biegające z o k r e s a m i zaostrzenia i remisji. O b j a w e m p o w t a ­
rzającym się jest osłabienie, c h r o n i c z n e zmęczenie, k t ó r e nie
ustępuje po d ł u g i m wypoczynku. Częstym objawem są bóle
stawów, wysypki skórne, u t r a t a wagi albo g w a ł t o w n e tycie.
Nagle m o g ą pojawić się zaburzenia gastryczne, co może
wskazywać na celiakię. Choroby z autoagresji osiągnęły wymiar
epidemii. Takiej ilości zachorowań nie n o t o w a n o do tej pory.
Rozpoznano ponad 40 różnych chorób autoimmunolo-
gicznych, a ich liczba ciągle rośnie. A m e r i c a n A u t o i m u n e
Rellated Association podaje, że o k o ł o 20 p r o c . A m e r y k a n ó w
ma co najmniej j e d n ą c h o r o b ę z autoagresji. Przyczyny m o g ą
być r ó ż n e . Dr Vojdani, światowej sławy ekspert w dziedzi­
nie i m m u n o l o g i i , twierdzi, że skłonności genetyczne m u s z ą
być u r u c h o m i o n e przez czynniki ś r o d o w i s k o w e . O p r ó c z
olbrzymiej ilości toksyn, k t ó r e docierają do naszego układu
i m m u n o l o g i c z n e g o i p o w o d u j ą jego odpowiedź, powstają
przeciwciała, k t ó r e t w o r z ą się z p o w o d u nietolerancji p o k a r ­
m o w e j . M l e k o k r o w i e i jego p r z e t w o r y to jedna z przyczyn
p o w s t a n i a przeciwciał. W badaniach p r z e p r o w a d z o n y c h na
uniwersytecie w Rzymie z b a d a n o 519 p r ó b e k surowicy k r w i
p a c j e n t ó w mających c h o r o b y z autoagresji: 71 p a c j e n t ó w
124 Z daleka od mleka

c h o r y c h na cukrzycę t y p u 1, 33 osoby z celiakią, 100 pacjen­

t ó w z cukrzycą w i e k u dorosłego, 50 p a c j e n t ó w z a u t o i m m u -
nologiczną c h o r o b ą tarczycy, 50 p a c j e n t ó w z cukrzycą insu-
l i n o o d p o r n ą , 24 osoby ze s t w a r d n i e n i e m rozsianym (SM).
G r u p a k o n t r o l n a składała się z o c h o t n i k ó w , u k t ó r y c h nie
s t w i e r d z o n o c h o r o b y z autoagresji, i liczyła 191 osób.
U wszystkich pacjentów s t w i e r d z o n o p o d w y ż s z o n y p o ­
z i o m przeciwciał przeciwko kazeinie, najwyższy był jednak
u osób, k t ó r e były c h o r e na cukrzycę typu 1.
Od d a w n a przypuszczano, że celiakia, c h o r o b a p r z e w o d u
p o k a r m o w e g o , ma związek z i n n y m i c h o r o b a m i z autoagre­
sji. Artykuł t e n jest przeglądem r ó ż n y c h p o w i ą z a ń z cho­
r o b a m i z autoagresji: „Antibodies to b o v i n e beta-casein in
diabetes a n d o t h e r a u t o i m m u n e diseases".
Badania epidemiologiczne p o t w i e r d z i ł y silne powiązanie
schizofrenii z i n n y m i c h o r o b a m i z autoagresji, w t y m z ce­
liakią. Pacjenci spożywający kazeinę pochodzącą z mleka
k r o w i e g o są też n a r a ż e n i na i n n e nietolerancje p o k a r m o w e .
Stan zapalny jelit s p o w o d o w a n y reakcją i m m u n o l o g i c z n ą na
p r o d u k t y p o k a r m o w e wiąże się z w y t w a r z a n i e m przeciwciał.
Stan zapalny toczący się w jelitach powoduje ich rozszczel-
nienie, w t e d y bakterie jelitowe, toksyny i cząstki p o k a r m u do­
stają się do krwiobiegu, co powoduje reakcję immunologiczną.
Przy infekcji spowodowanej pierwotniakami (toksoplazmozą),
zasiedlającymi zmienioną zapalnie i uszkodzoną śluzówkę jelit,
przedostanie się ich do krwiobiegu powoduje aktywację układu
immunologicznego. Pobudzone przez niego specyficzne k o ­
mórki, które znajdują się na synapsach (miejscach komunikacji
między k o m ó r k a m i nerwowymi), powodują zakłócenia prze­
pływu informacji i są przyczyną objawów neurologicznych.
Choroby z autoagresji (autoimmunologiczne) a mleko 125

Badania wskazują, że bakterie jelitowe, k t ó r e przedostają się

przez nieszczelne jelita, są odpowiedzialne też za stany zapalne
toczące się w organizmie i nasze zachowanie.
Osoby dotknięte schizofrenią mają p o w a ż n e zaburzenia flo­
ry bakteryjnej i objaw nieszczelnych jelit.
C h o r o b y a u t o i m m u n o l o g i c z n e osiągnęły r o z m i a r epide­
mii, a dzięki coraz nowocześniejszym m e t o d o m diagnostycz­
n y m do długiej listy d o c h o d z ą n o w e jednostki c h o r o b o w e .
Zatrucie środowiska, n a s z p i k o w a n a c h e m i ą żywność i m o ­
dyfikacje genetyczne zbierają ż n i w o . Zdarzają się pacjenci,
k t ó r z y mają kilka rodzajów takich c h o r ó b .
A o t o kilka p r z y k ł a d ó w c h o r ó b a u t o i m m u n o l o g i c z n y c h :
c h o r o b y u k ł a d o w e t k a n k i łącznej: toczeń r u m i e n i o w a t y u k ł a d o w y , twardz

nieswoiste zapalenia jelit: wrzodziejące zapalenie jelita g r u b e g o , c h o r o b a L

c h o r o b y tarczycy: zapalenie tarczycy, c h o r o b a Hashimoto, c h o r o b a Graves

c h o r o b y neurologiczne: miastenia, s t w a r d n i e n i e rozsiane, ostre rozsiane za

c h o r o b y skóry: bielactwo nabyte, łuszczyca, łysienie plackowate;

n i e d o k r w i s t o ś ć Addisona-Biermera;
łuszczycowe zapalenie s t a w ó w ;
sarkoidoza.

Udział przeciwciał p r z e c i w k o kazeinie i i n n y m b i a ł k o m

mleka k r o w i e g o jest niewątpliwy, wskazują na to badania.
126 Z daleka od mleka

Stwardnienie rozsiane a nietolerancja mleka

S t w a r d n i e n i e rozsiane SM (skleroza m u l t i p l e k s ) - prze­

wlekła, zapalna c h o r o b a o ś r o d k o w e g o u k ł a d u n e r w o w e g o ,
w której dochodzi do w i e l o o g n i s k o w e g o uszkodzenia t k a n k i
n e r w o w e j . Dotyczy najczęściej osób m ł o d y c h , ze szczytem
w y s t ę p o w a n i a między 20. a 40. r o k i e m życia i n i e z n a c z n ą
p r z e w a g ą z a c h o r o w a ń u kobiet. W o g ó l n y m r o z u m i e n i u
S M jest c h o r o b ą dotyczącą k o m ó r e k n e r w o w y c h , k o m ó r e k
glejowych i o d p o r n o ś c i o w y c h m ó z g u , w k t ó r y c h dochodzi
d o uszkodzenia otoczki mielinowej w o k ó ł w y p u s t e k k o m ó ­
rek n e r w o w y c h , co p o w o d u j e n i e m o ż n o ś ć p r a w i d ł o w e g o
przekazywania i m p u l s ó w w z d ł u ż d r ó g n e r w o w y c h w m ó ­
zgowiu i r d z e n i u k r ę g o w y m . N a z w a „stwardnienie rozsiane"
odzwierciedla rozsianie p r o c e s u patologicznego w r ó ż n y c h
miejscach u k ł a d u n e r w o w e g o , jak r ó w n i e ż rozsiew z m i a n
w czasie.
S t w a r d n i e n i e rozsiane jest c h o r o b ą a u t o i m m u n o l o g i c z n ą ,
w której układ o d p o r n o ś c i o w y gospodarza zwalcza k o m ó r k i
w ł a s n e g o o r g a n i z m u , w t y m przypadku w t k a n c e n e r w o ­
wej. Mniej p o w s z e c h n y jest pogląd o n e u r o d e g e n e r a c y j n y m
charakterze o niejasnym p o d ł o ż u metabolicznym, p o w s t a ł y
też i n n e t e o r i e n a t e m a t przyczyn s t w a r d n i e n i a rozsianego.
SM m o ż e p o w o d o w a ć wiele o b j a w ó w i z e s p o ł ó w objawów;
najczęściej są to zaburzenia r u c h o w e , czuciowe, m ó ż d ż k o w e
(zaburzenia r ó w n o w a g i ) , zaburzenia widzenia, zaburzenia
a u t o n o m i c z n e , zespoły b ó l o w e oraz objawy psychiatrycz­
n e : zaburzenia p o z n a w c z e i zaburzenia nastroju. Częstym
objawem jest r ó w n i e ż przewlekłe zmęczenie. S t w a r d n i e n i e
rozsiane jest j e d n ą z najczęstszych przyczyn n i e p e ł n o s p r a w -
Choroby z autoagresji (autoimmunologiczne) a mleko 127

ności u o s ó b m ł o d y c h , aczkolwiek wielu pacjentów m o ż e

doświadczać ł a g o d n e g o przebiegu. Przyczyny c h o r o b y są
n i e z n a n e dla medycyny akademickiej, ale w i a d o m o , że wy­
łączenie z diety g l u t e n u i kazeiny, włączenie s u p l e m e n t ó w ,
a zwłaszcza kwasu o m e g a - 3 i w i t a m i n y D , p o w o d u j e r e m i ­
sje trwające długie lata. Pierwsze doniesienia na t e m a t ryzyka
wystąpienia s t w a r d n i e n i a rozsianego u osób spożywających
w dużych ilościach m l e k o k r o w i e pojawiły się w 1974 r o k u
w p r e s t i ż o w y m m e d y c z n y m magazynie Lancet. W 1993 r o k u
badania epidemiologiczne obejmujące dwadzieścia siedem
krajów potwierdziły, że ryzyko wystąpienia SM w z r a s t a
w populacjach, k t ó r y c h dieta obfituje w m l e k o i jego p r z e ­
twory. Uczeni przypuszczają, że to przeciwciała p r z e c i w k o
kazeinie atakują o s ł o n k i m i e l i n o w e , p o n i e w a ż s t r u k t u r a
o s ł o n e k m i e l i n o w y c h jest w jakimś zakresie p o d o b n a do
s t r u k t u r y kazeiny i zachodzi tu s t r u k t u r a l n a m i m i k r a . Kalle
Reichelt w swoich b a d a n i a c h zwrócił u w a g ę na w z r o s t p r z e ­
ciwciał IgA p r z e c i w k o g l u t e n o w i , gliadynie i kazeinie. Na
t e m a t szkodliwości spożywania mleka w SM wypowiedział
się z n a n y amerykański autorytet, dr M a r k H y m a n . Stwier­
dził o n , że w aktualnych b a d a n i a c h n a d s t w a r d n i e n i e m roz­
sianym r o z w a ż a się korzyści płynące z przyjmowania oleju
rybnego i sugeruje się n e g a t y w n e działanie mleka. Badania
kliniczne wskazują na liczne powiązania działania mleka
z c h o r o b a m i z autoagresji, między i n n y m i ze s t w a r d n i e n i e m
rozsianym. Z a i n t e r e s o w a n i e b u d z i beta-kazeina A l , k t ó r a
stymuluje w y t w a r z a n i e przeciwciał w wielu c h o r o b a c h au-
t o i m m u n o l o g i c z n y c h , także w s t w a r d n i e n i u rozsianym.

Badacze zwrócili też u w a g ę na i n n e białko znajdujące się

w m l e k u k r o w i m , o n a z w i e b u t y r o p h i l i n a . System i m m u -
128 Z daleka od mleka

nologiczny p r o d u k u j e p r z e c i w n i e m u przeciwciała, k t ó r e n a
zasadzie strukturalnej m i m i k r y atakują osłonki m i e l i n o w e .

Choroba Leśniowskiego-Crohna

C h o r o b a Leśniowskiego-Crohna zalicza się do g r u p y nie­

swoistych zapaleń jelit o nieznanej etiologii. M o ż e dotyczyć
całego p r z e w o d u p o k a r m o w e g o , najczęściej jednak umiejsca­
wia się w k o ń c o w y m odcinku jelita cienkiego i p o c z ą t k o w y m
jelita grubego. Początkowo przebiega bezobjawowo, w fazie
zaawansowanej występują przewlekłe biegunki, bóle brzucha,
z m i a n y okołoodbytnicze, z m i a n y skórne, s t a w o w e i oczne.
Jest to c h o r o b a z autoagresji, znaleziono b o w i e m przeciwcia­
ła, k t ó r e atakują śluzówkę jelit, wywołując stany zapalne.
Zapadalność na tę c h o r o b ę występuje w E u r o p i e , Skandy­
nawii, Nowej Zelandii, Ameryce Północnej i Afryce, a ciągu
ostatnich pięćdziesięciu łat bardzo wzrosła. W i e l e c z y n n i k ó w
m o ż e odgrywać rolę w etiologii tej choroby, konsumpcja
mleka i jego p r z e t w o r ó w jest w a ż n y m czynnikiem ryzyka. Dr
Richard G e a r r y z Nowej Zelandii pracujący w C h r i s t c h u r c h
Hospital wygłosił o k o ł o 300 w y k ł a d ó w i opublikował w r a z
z zespołem swoje badania na t e m a t roli konsumpcji mleka
w powstawaniu choroby Leśniowskiego-Crohna. Zosta­
ły o n e o p u b l i k o w a n e w magazynie New Zealand Results of
an Epidemiologie Study pt. „Inflamatory Bowel Disease". We
w n i o s k u k o ń c o w y m czytamy: że oczywiście czynniki gene­
tyczne odgrywają w a ż n ą rolę, ale r ó w n i e w a ż n e są czynniki
dietetyczne, k t ó r e m o g ą być p o w o d e m s t a n ó w zapalnych.
Choroby z autoagresji (autoimmunologiczne) a mleko 129

Czynnikiem ryzyka powstania choroby Leśniowskie-

g o - C r o h n a w b a d a n i a c h była k o n s u m p c j a mleka k r o w i e g o
i jego p r z e t w o r ó w . Badania dr G e a r r y e g o wykazały też, że
chorzy na tę c h o r o b ę aż w 40 p r o c . są n a r a ż e n i na zacho­
r o w a l n o ś ć na schizofrenię. W 1995 r o k u w p r e s t i ż o w y m
magazynie m e d y c z n y m Lancet ukazało się doniesienie na
t e m a t z m i a n w m ó z g u u pacjentów cierpiących na c h o r o b ę
Leśnio wskiego - C r o h n a .
W listopadzie 2004 r o k u ukazał się b a r d z o ciekawy arty­
kuł w gazecie Cristchurch na t e m a t c h o r o b y Leśnio wskiego -
- C r o h n a i wrzodziejącego zapalenia jelita grubego, a u t o r z y
piszą o infekcji m y k o b a k t e r i ą pochodzącą z mleka k r o w i e g o .
Bakteria ta występuje w m l e k u k r ó w n i ą zainfekowanych
i nie ginie w czasie p r o c e s u pasteryzacji. Badania na t e n t e ­
m a t zostały o p u b l i k o w a n e w 2003 r o k u na ł a m a c h m a g a z y n u
Journal ofMicrobiology. Dr J o h n H e r m o n - T a l y o r stwierdził tę
bakterię w 92 p r o c . w y c i n k ó w p o b r a n y c h od chorych o p e r o ­
w a n y c h z p o w o d u c h o r o b y Leśnio w s k i e g o - C r o h n a .
W e d ł u g danych pochodzących ze s t r o n y i n t e r n e t o w e j
Crohns and Colitis SuportSociaty 20 p r o c . osób chorujących na
wrzodziejące zapalenie jelita grubego i 35 p r o c . chorych na
c h o r o b ę L e ś n i o w s k i e g o - C r o h n a nie toleruje kazeiny. O s o b y
te z reguły mają zespół przeciekających jelit.
Badania p r o w a d z o n e w wielu placówkach n a u k o w y c h
wskazują na m l e k o i jego p r z e t w o r y jako w a ż n y czynnik ry­
zyka w c h o r o b a c h zapalnych jelit.
130 Z daleka od mleka

Reumatoidalne zapalenie stawów

- gościec przewlekły

Jest to przewlekła c h o r o b a o p o d ł o ż u a u t o i m m u n o l o g i c z -
nym. Powstający stan zapalny obejmuje t k a n k ę łączną.
C h a r a k t e r y s t y c z n y m objawem jest nieswoiste symetryczne
zapalenie m a ł y c h i s'rednich s t a w ó w . P r o w a d z i do o b r z ę k ó w ,
uszkodzenia, p r z y k u r c z ó w stawów, a w k o ń c o w e j fazie - do
ograniczenia funkcji r u c h o w y c h i niesprawności, inwalidz­
t w a i śmierci. W c h o r o b i e tej powstające przeciwciała ata­
kują stawy, powodując stan zapalny. C h o r o b a często atakuje
ludzi m ł o d y c h i d o p r o w a d z a do kalectwa. Pierwszymi ogól­
n y m i objawami R Z S są uczucie znużenia, p o c e n i e się, lekki
stan podgorączkowy, a także zmniejszenie apetytu i u t r a t a
wagi. N a w c z e s n y m etapie c h o r o b y m o g ą r ó w n i e ż wystąpić
zaburzenia u k r w i e n i a palców, ich nadwrażliwość na z i m n o ,
uczucie „obumierania", rozgrzania i zaczerwienienia okolic
stawowych, m r o w i e n i a i d r ę t w i e n i a rąk. T o m e k z a c h o r o ­
wał na r e u m a t o i d a l n e zapalenie s t a w ó w w w i e k u szkolnym.
R o d z i n a nie chciała słyszeć o niszczącym działaniu g l u t e n u
i kazeiny. C h o r o b a poczyniła straszne spustoszenie w jego
stawach b i o d r o w y c h , tak, że k o n i e c z n a była e n d o p r o t e z a .
O b e c n i e jest na lekach sterydowych, ma trzydzieści p a r ę lat,
nie przestrzega żadnej diety i za kilka lat grozi mu w ó z e k
inwalidzki. J a k podaje literatura medyczna, z r e z y g n o w a n i e
z mleka, jego p r z e t w o r ó w i g l u t e n u b a r d z o p o p r a w i a s a m o ­
poczucie. Z n a n e są przypadki całkowitego wyleczenia po
b a r d z o restrykcyjnej diecie, w której wyklucza się wszystkie
p r o d u k t y , n a k t ó r e pacjent miał nietolerancję. T a k i w ł a ś n i e
przypadek opisany został w 78 n u m e r z e Journal of the Royal
Choroby z autoagresji (autoimmunologiczne) a mleko 131

Society of Medicine z 1985 r o k u . O d s t a w i e n i e p r o d u k t ó w

mlecznych p o m o g ł o 8-letniej dziewczynce chorej na r e u m a ­
toidalne zapalenie stawów.

Celiakia - choroba trzewna

Jest to j e d n a z wielu c h o r ó b z autoagresji i zdarzyć się m o ż e

w k a ż d y m wieku. W i ę k s z o ś ć p r z y p a d k ó w jest niezdiagno-
zowana, zwłaszcza kiedy c h o r o b a przyjmuje postać niemą,
w której objawy nie dotyczą p r z e w o d u p o k a r m o w e g o , a in­
nych n a r z ą d ó w . Przeciwciała p o w s t a ł e p r z e c i w k o gliadynie,
białku znajdującym się w czterech zbożach, atakują śluzówkę
jelit i p o w o d u j ą uszkodzenie k o s m k ó w jelitowych. Następuje
ich uszkodzenie, a w s t a d i u m z a a w a n s o w a n y m - całkowite
spłaszczenie k o s m k ó w jelitowych i zmniejszenie p o w i e r z c h ­
ni w c h ł a n i a n i a . O s t a t n i e badania wykazały, że objawy celia­
kii m o g ą dotyczyć r ó ż n y c h n a r z ą d ó w . K o n s u m p c j a mleka
i jego p r z e t w o r ó w p r z y celiakii p o w o d u j e p o g o r s z e n i e stanu
jelit i o g ó l n e g o samopoczucia c h o r e g o . Badania osób cier­
piących na c h o r o b ę t r z e w n ą wykazują, że ich p o d a t n o ś ć na
schizofrenię i i n n e c h o r o b y psychiczne wzrasta 2-3-krotnie.
D o n i e s i e n i e na t e n t e m a t o p u b l i k o w a n o w British Medical
Journal. Dr S u n i jego w s p ó ł p r a c o w n i c y z u n i w e r s y t e t u na
Florydzie znaleźli kazomorfiny pochodzące z n i e s t r a w i o n e -
go mleka, k t ó r e przedostały się przez nieszczelną śluzówką
jelit do m ó z g u . Przyczepiają się o n e do r e c e p t o r ó w opia-
towych, rozmieszczonych w 45 r ó ż n y c h miejscach m ó z g u ,
i powodują poważne zmiany w zachowaniu. Grupa włoskich
uczonych z u n i w e r s y t e t u w Rzymie, robiąc b a d a n i e k r w i pa-
132 Z daleka od mleka

cjentów z celiakią, stwierdziła u n i c h b a r d z o wysoki p o z i o m

przeciwciał p r z e c i w kazeinie. W 1999 r o k u o p u b l i k o w a n o
też artykuł w magazynie Gastroenterology Reporting, w k t ó ­
r y m p o d a n o , że osoby mające celiakię i niebędące na diecie
bezglutenowej są z a g r o ż o n e i n n ą c h o r o b ą z autoagresji. W e ­
dług a u t o r ó w przeciętna osoba z celiakią ma 14 p r o c . więk­
sze ryzyko na z a c h o r o w a n i e na i n n ą c h o r o b ę z autoagresji,
n a t o m i a s t dziecko 10-letnie, u k t ó r e g o p ó ź n o w y k r y t o ce­
liakię, ma aż 24 p r o c . ryzyka z a c h o r o w a n i a na i n n ą c h o r o b ę
z autoagresji.
W artykule „Nietolerancja mleka w celiakii" („Milk sen-
sitivity in coeliac disease") o p u b l i k o w a n y m w 147 n u m e r z e
m a g a z y n u British Society for Immunology, Clinical and Experi-
mental Immunology z 2007 r o k u a u t o r z y przeprowadzili ba­
dania g r u p y pacjentów, u k t ó r y c h z d i a g n o z o w a n o celiakię.
U wszystkich b a d a n y c h s t w i e r d z o n o bardzo znacznie p o d ­
wyższony p o z i o m przeciwciał p r z e c i w k o kazeinie i laktoal-
b u m i n i e . U 6 p a c j e n t ó w s t w i e r d z o n o d r a m a t y c z n e objawy,
takie jak biegunka, bóle brzucha.
W 34 n u m e r z e magazynu Hormone and Metabolic Research
z października 2002 r o k u ukazał się artykuł „Antibodies to b o -
vine beta-casein in diabetes and o t h e r a u t o i m m u n e diseases".
Autorzy tego artykułu na t e m a t przeciwciał przeciwko kaze­
inie w cukrzycy i chorobach z autoagresją dowodzą, że prze­
ciwciała przeciwko beta-kazeinie typu Al odpowiedzialne są
za cukrzycę typu 1. W badaniach brało udział 519 pacjentów:
71 osób chorych na cukrzycę typu 1, 33 osoby z celiakią, 100
osób chorych na a u t o i m m u n o l o g i c z n ą cukrzycę, 50 osób
z c h o r o b a m i tarczycy, 50 chorych na cukrzycę 2 typu i 3 r ó ż n e
Choroby z autoagresji (autoimmunologiczne) a mleko 133

grupy k o n t r o l n e . U wszystkich pacjentów biorących udział

w badaniach stwierdzono przeciwciała przeciw kazeinie.
Z n a n y amerykański lekarz M a r k H y m a n w prezentacji
zamieszczonej na youtube.pl pt. „Mleko jest dla ciebie n i e ­
bezpieczne" („Milk Is D a n g e r o u s for Your Health"), o p u ­
blikowanej 23 października 2013 roku, stwierdził między
i n n y m i , że m l e k o i jego p r z e t w o r y są przyczyną r ó ż n y c h k ł o ­
potów zdrowotnych, w tym chorób autoimmunologicznych
i nowotworów.
Cukrzyca młodzieńcza
(insulinozależna) a mleko

Cukrzyca jest p o d s t ę p n a i długo m o ż e nie dawać objawów,

atakuje m ł o d y c h ludzi i m a ł e dzieci. Jeżeli w p o r ę nie zostanie
wykryta, p r o w a d z i do p o w a ż n y c h p o w i k ł a ń i śmierci. Kiedy
m i e s z k a ł a m w USA, moją pacjentką była 8-letnia dziew­
czynka. Kati była i n t e l i g e n t n y m , z d r o w y m i szczęśliwym
dzieckiem, c h o w a ł a się dobrze, nie wykazywała żadnych
objawów c h o r o b o w y c h . W swoje trzecie u r o d z i n y w czasie
zabawy straciła p r z y t o m n o ś ć . P r z e w i e z i o n o ją do szpitala.

135
136 Z daleka od mleka

P o d s t a w o w e b a d a n i a wykazały b a r d z o wysoki p o z i o m cukru

we krwi, a szczegółowe - k o m p l e t n y b r a k insuliny i uszko­
d z o n ą trzustkę. D i a g n o z a była jednoznaczna: cukrzyca.
Dziecko w p a d ł o w śpiączkę cukrzycową. W y s o k i p o z i o m
c u k r u uszkodził m ó z g dziewczynki. M i n ę ł o kilka tygodni,
z a n i m Kati obudziła się ze śpiączki. N i e była już t y m s a m y m
dzieckiem, w p r a w d z i e fizycznie rozwijała się n o r m a l n i e , ale
wykazywała objawy o p ó ź n i e n i a w rozwoju i cechy głębo­
kiego autyzmu. W y m a g a ł a stałej opieki i kilka razy dziennie
m i e r z e n i a i p o d a w a n i a insuliny.
Na cukrzycę Ania z a c h o r o w a ł a na studiach. Objawem,
k t ó r y ją zaniepokoił, była szybka u t r a t a w z r o k u . Skończyła
informatykę na politechnice, za dyplom magisterski dosta­
ła N a g r o d ę Czerwonej Róży, z a p r o p o n o w a n o jej pracę na
uczelni. N i e d ł u g o cieszyła się p r a c ą asystenta. W w y n i k u
p o w i k ł a ń całkowicie straciła w z r o k i musiała zrezygnować
z pracy i przejść na r e n t ę inwalidzką. Mieszkała sama i k o ­
rzystała z p o m o c y opieki społecznej i sąsiadów. Przyjmowała
insulinę trzy razy dziennie. W w y n i k u p o w i k ł a ń dostała
u d a r u i u m a r ł a w w i e k u 38 lat.
Cukrzyca t y p u 1 (łac. diabetes mellitus tyci 1) - cukrzyca
insulinozależna - w e d ł u g współczesnej wiedzy medycznej
jest c h o r o b ą z autoagresji ( a u t o i m m u n o l o g i c z n ą ) o niezna­
nej etiologii. K o m ó r k i w ł a s n e g o u k ł a d u i m m u n o l o g i c z n e g o
z nieznanej przyczyny zaczynają atakować i niszczyć k o ­
m ó r k i b e t a wysp trzustkowych, k t ó r e p r o d u k u j ą insulinę.
P r o w a d z i to w konsekwencji do u t r a t y zdolności jej p r o ­
d u k o w a n i a . O b n i ż a n i e się p o z i o m u insuliny p r o w a d z i do
w z r o s t u p o z i o m u c u k r u w e krwi, c o p o w o d u j e uszkodzenia
różnych o r g a n ó w , z m ó z g i e m włącznie. Jeżeli c h o r e m u nie
Cukrzyca młodzieńcza (insulinozależna) a mleko 137

p o d a się insuliny, następuje śmierć. Za czynniki, k t ó r e m o g ą

d o p r o w a d z i ć do cukrzycy młodzieńczej, u w a ż a się s k ł o n n o ­
ści genetyczne, alergie p o k a r m o w e , infekcje w i r u s o w e takie
jak grypa, w i e t r z n a ospa, zapalenie wątroby, zapalenie o p o n
m ó z g o w y c h , m o n o n u k l e o z a i i n n e infekcje.
Cukrzyca insulinozależna ma związek z p o d a w a n i e m nie­
m o w l ę t o m p r o d u k t ó w zawierających k r o w i e m l e k o . Bada­
nia n a u k o w e potwierdziły, że przeciwciała białka k r o w i e g o
mleka niszczą k o m ó r k i trzustki wytwarzające insulinę; dzieje
się to za sprawą strukturalnej mimikry, czyli p o d o b i e ń s t w a .

Objawy cukrzycy młodzieńczej

Insulina jest h o r m o n e m o szerokim spektrum działania. Od­

powiedzialna jest przede wszystkim za metabolizm węglowo­
danów, ale także białek i tłuszczów. Ma działanie anaboliczne,
czyli wzmaga procesy wytwarzania glikogenu białek i tłusz­
czów, przeciwdziała natomiast procesom rozpadu. Aktywuje
procesy syntezy kwasów tłuszczowych. Pobudza transport
i odkładanie aminokwasów w komórkach mięśniowych,
wzmaga syntezę m R N A służącego jako matryca do p r o d u k ­
cji swoistych białek. Podlega kontroli h o r m o n a l n e j , wpływa
na czynność jajników. P r o d u k o w a n a jest przez k o m ó r k i beta
(Langerhansa) trzustki. W z r o s t poziomu cukru we krwi po
posiłku jest bodźcem, który zapoczątkowuje produkcję insuli­
ny przez trzustkę. Dzięki zwiększonej produkcji insuliny i jej
w p ł y w o w i na k o m ó r k i efektorowe, do których należą miocyty
(włókienka mięśniowe), adipocyty (komórki syntetyzujące
tłuszcze), hepatocyty (komórki wątrobowe) bardzo zwiększa
138 Z daleka od mleka

się t r a n s p o r t glukozy do komórek. Kiedy w wyniku uszkodze­

nia trzustki dochodzi do braku insuliny, pojawia się wysokie
stężenie glukozy we krwi i włączają się mechanizmy alarmowe.
Wychwytujące glukozę k o m ó r k i nie są stymulowane przez
insulinę, w związku z tym p o z i o m glukozy we krwi pozostaje
wysoki. K o m ó r k i pozbawione glukozy wysyłają informację do
wątroby, która uwalnia do krwi zapasy glukozy, a to jeszcze
bardziej podnosi jej poziom. W z r a s t a też proces przemiany
a m i n o k w a s ó w w glukozę, co powoduje dalszy wzrost p o z i o m u
glukozy, pojawia się ona w moczu w r a z z ciałami k e t o n o w y m i
(produktami przemiany tłuszczów). Nieleczona cukrzyca może
doprowadzić do kwasicy ketonowej i śmierci pacjenta.
Objawy towarzyszące t o :
niewyjaśnione chudnięcie p o m i m o zwiększonego apetytu,
w z m o ż o n e pragnienie,
nudności,
częste oddawanie moczu,
ciągłe zmęczenie fizyczne,
skłonność do grzybic,
swędzenie w okolicy intymnej,
zaburzenia widzenia,
senność w ciągu dnia,
oddech m o ż e nabrać zapachu acetonu.

T e n typ cukrzycy nazwany jest cukrzycą* młodzieńczą, p o ­

nieważ zapadają na nią dzieci i ludzie młodzi. W cukrzycy typu
2, nazywanej też insulinoodporną, pojawiającej się najczęściej
w wieku starszym, trzustka produkuje odpowiednią ilość in-

* Dr Joel Fuhrman w książce „Wylecz cukrzycę" opisuje rewolucyjny program żywieniowy zapobiegający
Cukrzyca młodzieńcza (insulinozależna) a mleko 139

suliny, natomiast organizm pacjenta jest na nią odporny i nie

jest w stanie jej użyć. Z tego p o w o d u wzrasta poziom cukru we
krwi, co też prowadzi do poważnych powikłań podobnych do
tych w cukrzycy insulinozależnej. Cukrzycę tę m o ż n a całkowicie
wyleczyć za p o m o c ą diety, bez podawania insuliny. W cukrzycy
młodzieńczej konieczne jest codzienne podawanie insuliny.

Wpływ konsumpcji mleka i jego przetworów

na zachorowalność na cukrzycę młodzieńczą

Jest b a r d z o p r a w d o p o d o b n e , że kazeina beta Al znajdująca

się w mleku k r o w i m jest przyczyną cukrzycy insulinozależ­
nej, badania na ten t e m a t podjął w r o k u 1993 profesor Bob
Elliot pracujący w t y m czasie na uniwersytecie w Auckland
w Nowej Zelandii w Katedrze Z d r o w i a Dziecka. Prowadził
on badania epidemiologiczne n a d cukrzycą typu 1, której za­
c h o r o w a l n o ś ć w ś r ó d m ł o d y c h ludzi i dzieci w Nowej Zelan­
dii rosła o 3 proc. rocznie. G r u p ę badawczą stanowiły dzieci
pochodzące z wysp Samoa, a mieszkające na stałe w Nowej
Zelandii; grupę p o r ó w n a w c z ą stanowiły dzieci mieszkające
na tych wyspach. Badania wykazały b a r d z o niską zachoro­
walność dzieci mieszkających na wyspach Samoa w p o r ó w ­
n a n i u z dziećmi mieszkającymi w Nowej Zelandii. R ó ż n e g o
rodzaju czynniki m o g ł y to w a r u n k o w a ć , p o d uwagę wzięto
d w a najważniejsze: środowisko, w k t ó r y m obydwie grupy
żyły, i dietę. Badając składniki diety, profesor zwrócił szcze­
gólną uwagę na spożycie mleka. Nawiązał on współpracę
z b i o c h e m i k i e m dr. J e r e m y m Hillem z Nowozelandzkiego
Instytutu Badań Mleczarskich, k t ó r y prowadził badania
140 Z daleka od mleka

n a d kazeiną, p o d s t a w o w y m białkiem występującym w mle­

k u k r o w i m . T a współpraca zaowocowała serią b a d a ń nad
szkodliwymi właściwościami beta-kazeiny A l , która, jak się
okazuje, występuje w mleku k r ó w h o d o w a n y c h w Nowej
Zelandii, a nie ma jej u k r ó w h o d o w a n y c h na wyspie Samoa.
Uczeni doszli do wniosku, że jeżeli występują genetyczne
predyspozycje, u w a r u n k o w a n i a ś r o d o w i s k o w e i dietetyczne,
pojawia się cukrzyca. W r o k u 1999 Bob Elliot, J e r e m y Hill
i w s p ó ł p r a c o w n i c y opublikowali pierwsze doniesienie na te­
m a t kazeiny jako czynnika uruchamiającego cukrzycę typu 1.
W miesięczniku Diabetologia zostały o p u b l i k o w a n e w n i o s k i
z badań, k t ó r e prowadził profesor Elliot. Jego z d a n i e m k o n ­
sumpcja mleka p o z b a w i o n e g o beta-kazeiny Al nie wywołuje
cukrzycy młodzieńczej. W swoich pracach podkreśla zna­
czenie beta-kazomorfin B C M 7, o których pisałam szerzej
w rozdziale im poświęconym, i ich udziałowi w p o w s t a w a n i u
r ó ż n y c h c h o r ó b . Z d a n i e m tych badaczy beta-kazeina ma i n n y
stopień rozpuszczalności i dlatego nie podlega c a ł k o w i t e m u
strawieniu w przewodzie p o k a r m o w y m , powstają peptydy,
k t ó r e stymulują w y t w a r z a n i e przeciwciał. C o r r a n M a c L a n -
chan, który zajmował się głównie szkodliwym działaniem
i w p ł y w e m beta-kazeiny Al na c h o r o b y serca, w 2001 r o k u
opublikował artykuł w Medical Hypotheses, w k t ó r y m pod­
kreśla powiązanie konsumpcji mleka i jego p r z e t w o r ó w nie
tylko z c h o r o b a m i serca, ale także z cukrzycą insulinozależną.
Destrukcyjne działanie mleka na zwierzęta laboratoryjne wy­
kazał profesor Elliot już w r o k u 1984, prowadził on badania
na beta-kazomorfinie 7, k t ó r a powstaje w w y n i k u niecałko­
witego trawienia mleka, i glutamorfinie powstającej po nie­
k o m p l e t n y m t r a w i e n i u zbóż - obydwa peptydy w y w o ł y w a ł y
Cukrzyca młodzieńcza (insulinozależna) a mleko 141

u szczurów cukrzycę. Artykuł na t e n t e m a t ukazał się w Dia-

betologii i spotkał się z krytyką n a u k o w c ó w współpracujących
z p r z e m y s ł e m mleczarskim. O mleku jako czynniku ryzyka
wystąpienia cukrzycy insulinozależnej donosił włoski badacz
Paolo Pozzilli. Jego artykuł na t e n t e m a t ukazał się d r u k i e m
w 1999 r o k u . W książce „Devil in t h e milk" profesor Keith
W o o d f o r d podaje bardzo b o g a t ą literaturą n a t e m a t badań
p r o w a d z o n y c h przez r ó ż n y c h uczonych na całym świecie,
udowadniających szkodliwość mleka krowiego, a w szczegól­
ności beta-kazeiny A 1 . J e g o książka jest szeroko k r y t y k o w a n a
przez n a u k o w c ó w opłacanych przez przemysł mleczarski.

Autoimmunologiczna reakcja w organizmie

pod wpływem beta-kazomorfiny 7

Beta-kazomorfina 7 jest p e p t y d e m (cząstką z b u d o w a n ą

z siedmiu a m i n o k w a s ó w ) . Żeby z r o z u m i e ć m e c h a n i z m d o ­
prowadzający do uszkodzenia trzustki, trzeba wyjaśnić zja­
wisko m i m i k r y cząsteczkowej. Polega o n a n a p o d o b i e ń s t w i e
s t r u k t u r a l n y m a n t y g e n ó w - przeciwciał, k t ó r e w y t w a r z a
o r g a n i z m p r z e c i w k o b e t a - k a z o m o r f i n o m 7 - do s t r u k t u r y
k o m ó r e k b e t a wysp trzustki, k t ó r e p r o d u k u j ą insulinę. P o ­
d o b i e ń s t w o to m o ż e w y n i k a ć z sekwencji a m i n o k w a s ó w ,
w t a k i m w y p a d k u o d p o w i e d ź i m m u n o l o g i c z n a występuje
z a r ó w n o u gospodarza, jak też u peptydu, k t ó r y jest uzna­
ny przez o r g a n i z m za w r o g a . Nazywa się je przeciwciałami
k r z y ż o w o reagującymi. T a k i w ł a ś n i e rodzaj o d p o w i e d z i i m ­
munologicznej p o w o d u j e c h o r o b y z autoagresji. Przeciwcia­
ła, k t ó r e atakują i niszczą kazomorfiny, niszczą r ó w n i e ż
142 Z daleka od mleka

k o m ó r k i trzustki, co d o p r o w a d z a do p o w s t a n i a cukrzycy
typu 1. Oczywiście, żeby doszło do takiej sytuacji, trzeba
mieć predyspozycje genetyczne. Badania są b a r d z o kosztow­
ne i t r u d n o je robić k a ż d e m u dziecku. Znacznie tańsze i bez­
pieczne jest n i e p o d a w a n i e dzieciom przed d r u g i m r o k i e m
życia mleka k r o w i e g o .
Osteoporoza
- epidemia XXI wieku

K O Ś Ć ZDROWA OSTEOPOROZA

Osteoporoza*, inaczej rzeszotowienie kości, n a z y w a n a przez

niektórych lekarzy s z k o r b u t e m kości, jest c h o r o b ą przewle­
kłą polegającą na postępującym ubytku m a s y kostnej. Jest to
jedna z długiej listy c h o r ó b a u t o i m m u n o l o g i c z n y c h , znale­
ziono b o w i e m przeciwciała, k t ó r e atakują i niszczą t k a n k ę

* Jak samodzielnie zapobiec osteoporozie i cofnąć jej skutki opisuje Lara Pizzorno
i dr med. Jonathan V. Wright w książce „Zdrowe kości". Publikację można kupić w skle­
pie www.vitalni24.pl (przyp. wyd.).

143
144 Z daleka od mleka

k o s t n ą . W e w n ę t r z n a m i k r o a r c h i t e k t u r a kości ulega uszko­

dzeniu. P o w o l n y proces ubytku zaczyna się w w i e k u 30 lat,
kiedy osiągamy szczytową masę kostną, w t e d y to procesy
r o z p a d u kości zaczynają przeważać n a d p r o c e s a m i o d b u ­
d o w y (u kobiet w okresie m e n o p a u z y z m i a n y h o r m o n a l n e
w z n a c z n y m s t o p n i u przyspieszają t e n proces).
Obecnie notuje się wzrost zachorowalności na osteoporozę,
która osiągnęła r o z m i a r epidemii. J e d n ą z przyczyn takiej sytu­
acji jest wysoka konsumpcja mleka i p r z e t w o r ó w mlecznych.
C h o r o b a przebiega p o d s t ę p n i e , w początkowej fazie bez-
o b j a w o w o . Zapadają n a n i ą p r z e w a ż n i e kobiety, chociaż
w swojej p r a k t y c e s p o t y k a m też mężczyzn z w y r a ź n y m i
o b j a w a m i o s t e o p o r o z y . Osoby, k t ó r e są n i ą d o t k n i ę t e , nie
odczuwają b ó l u ani dyskomfortu, m o ż e z m i e n i ć się ich p o ­
stawa ciała z w y p r o s t o w a n e j na pochyloną. W s t a d i u m za­
a w a n s o w a n e j c h o r o b y występują z ł a m a n i a kości. Z ł a m a n i e
szyjki kości udowej zdarza często w starszym w i e k u i grozi
p o w a ż n y m i p o w i k ł a n i a m i , ze śmiercią włącznie. Kiedy
widzę w sklepach p a n i e w p o d e s z ł y m w i e k u z w y r a ź n y m i
objawami o s t e o p o r o z y kupujące m l e k o k r o w i e lub kozie,
jest mi p r z y k r o , że stają się o n e ofiarami p r o p a g a n d y p r o ­
w a d z o n e j p r z e z p r z e m y s ł mleczarski n a t e m a t m l e k a jako
najlepszego ź r ó d ł a w a p n i a . R ó w n i e ż przedstawiciele świata
m e d y c z n e g o namawiają do spożywania mleka w celu u n i k ­
nięcia o s t e o p o r o z y , co jest p o w a ż n y m b ł ę d e m , bo o d n o s i
o d w r o t n y skutek.
Osteoporoza - epidemia XXI wieku 145

Wpływ konsumpcji mleka i jego przetworów

na degenerację tkanki kostnej

K o n s u m p c j a mleka i jego p r z e t w o r ó w s t a n o w i p o w a ż n e za­

grożenie dla naszego o r g a n i z m u . W a p ń pochodzący z mleka
jest przyczyną z w a p n i e ń w obrębie t k a n e k i n a r z ą d ó w .
W y s o k a zawartość białek w m l e k u zwierzęcym powoduje
ucieczkę m i n e r a ł ó w alkalizujących z kości, a do n i c h między
i n n y m i należy w a p ń . W filmie „Diet for N e w America" au­
t o r s t w a J o h n a R o b b i n s a p r z e d s t a w i o n o wiele b a d a ń i faktów
na t e m a t szkodliwości mleka i o b a l o n o m i t mleka jako najlep­
szego ź r ó d ł a w a p n i a . Niewielka ilość w a p n i a pochodzącego
z mleka, k t ó r a jest przyswajana, t w o r z y złogi miażdżycowe
w naczyniach w i e ń c o w y c h i jest przyczyną zawałów; m o ż e
p o w o d o w a ć k r u c h o ś ć kości i zwiększać ryzyko z ł a m a ń ,
a także zakłócać r ó w n o w a g ę w e w n ą t r z k o m ó r k o w ą i przy­
czyniać się do p o w s t a w a n i a z m i a n c h o r o b o w y c h w obrębie
k o m ó r k i . D r Levy n a z w a ł o s t e o p o r o z ę s z k o r b u t e m kości
i m o c n o podkreślał b a r d z o w a ż n ą rolę w i t a m i n y C, k t ó r a jest
niezbędna do procesu o d b u d o w y kości i produkcji kolage­
nu - białka, k t ó r e buduje s t r u k t u r ę kości. T a k jak w całym
o r g a n i z m i e , w układzie k o s t n y m toczą się procesy syntezy
i r o z p a d u , prowadzące do w y m i a n y zużytych k o m ó r e k na
n o w e , na przykład zrastania się złamanej kości polegające
n a u r u c h o m i e n i u m e c h a n i z m u o d b u d o w y kości. K o m ó r k i
kościotwórcze - osteoblasty - zasklepiają p o w s t a ł e uszko­
dzenie, t w o r z ą c bliznę kostną. D o p r a w i d ł o w e g o p r o c e s u
o d b u d o w y n i e z b ę d n a jest też w i t a m i n a C, k t ó r a stymuluje
dojrzewanie k o m ó r e k kościotwórczych.
146 Z daleka od mleka

N a d m i a r w a p n i a pochodzący z mleka p o w o d u j e stymula­

cję produkcji o s t e o k l a s t ó w - k o m ó r e k kościogubnych, k t ó r e
w z n a c z n y m s t o p n i u osłabiają kos'ci. Są o n e m ł o d s z e i bar­
dziej a k t y w n e niż k o m ó r k i kościotwórcze, czyli osteoblasty.
W p r a w d z i e w a p ń pochodzący z mleka m o ż e w z m o c n i ć ko­
ści na k r ó t k o , j e d n a k jego destrukcyjne działanie na k o m ó r ­
ki k o ś c i o t w ó r c z e zwiększa ryzyko p o w s t a n i a o s t e o p o r o z y
i z ł a m a ń . Jest wiele d o w o d ó w n a u k o w y c h na t o , że kazeina
- p o d s t a w o w e białko mleka - p o w o d u j e uszkodzenie k o ­
m ó r e k kościotwórczych. J e d n y m z n i c h jest artykuł Russella
Eatona, k t ó r y ukazał się we w r z e ś n i u 2005 r o k u na ł a m a c h
gazety News Medical, a jego tytuł b r z m i : „Mleko i p r z e t w o r y
mleczne są najczęstszą przyczyną osteoporozy" („Daily milk
is singled o u t as t h e biggest dietary cause of osteoporosis").
W artykule t y m czytamy: „.. .mleko jest najczęstszą przy­
czyną osteoporozy, jego białko bardziej niż i n n e p r o d u k t y
żywnościowe niszczy k o m ó r k i kościotwórcze".
D z i w n e w e d ł u g badaczy zjawisko, n a z w a n e p a r a d o k s e m ,
przeczące o g ó l n e m u p r z e k o n a n i u o z b a w i e n n y m działaniu
mleka na p o p r a w ę gęstości kości, obserwuje się u rasy czar­
nej. Nietolerancja laktozy i kazeiny jest przyczyną znacznie
niższej k o n s u m p c j i mleka niż u rasy białej. M i m o to zacho­
r o w a l n o ś ć na o s t e o p o r o z ę jest d u ż o niższa.
T o , że w a p ń z a w a r t y w m l e k u nie c h r o n i przed o s t e o p o r o -
zą, pokazują b a d a n i a statystyczne trwające 12 lat p r z e p r o w a ­
d z o n e na Harwardzie. G r u p a kobiet uczestniczących w ba­
daniach w y n o s i ł a 78 tysięcy. S t w i e r d z o n o , że u uczestniczek
e k s p e r y m e n t u , k t ó r e piły szklankę mleka trzy razy dziennie,
t r z y k r o t n i e częściej dochodziło do z ł a m a ń niż u tych, k t ó r e
piły m l e k o sporadycznie. Badania p r z e p r o w a d z o n e w Syd-
Osteoporoza - epidemia XXI wieku 147

n e y w r o k u 1994 p o t w i e r d z i ł y badania h a r w a r d z k i e . We
w n i o s k a c h k o ń c o w y c h a u t o r stwierdził, ż e m l e k o p o d n o s i
w p r a w d z i e gęstość kości, ale p o w o d u j e ich erozję, w z r o s t
z a c h o r o w a l n o ś c i na o s t e o p o r o z ę i zwiększoną częstotliwość
z ł a m a n i a szyjki kości u d o w e j . P o n a d t o u o s ó b cierpiących
na o s t e o p o r o z ę w z r a s t a ryzyko wystąpienia c h o r ó b serca
i nowotworów.
Ważną kwestię szkodliwości wapnia znajdującego się
w m l e k u podkreśla Sayer Ji, a u t o r a r t y k u ł u J a k n a d m i a r
w a p n i a w p ł y w a n a z ł a m a n i e kości" („How T o o M u c h Cal-
cium C a n Break Your Bones") o p u b l i k o w a n e g o w Gren Med
Info. C z y t a m y w n i m : „Badania n a u k o w e p r o w a d z o n e od
wielu lat wykazały, że w a p ń pochodzący z mleka k r o w i e g o
nie zabezpiecza kości p r z e d osteoporoza, n a t o m i a s t s t a n o w i
p o w a ż n e zagrożenie dla całego organizmu".
T e g o właśnie d o w i o d ł y długoletnie badania statystyczne
p r o w a d z o n e w Bostonie na Uniwersytecie H a r w a r d (Harvard
Nurses Health Study). W y n i k i tych b a d a ń były zaskakujące
i wykazały, że liczba z ł a m a ń kości wzrastała proporcjonalnie
do ilości spożywanego mleka: i tak u kobiet pijących dwie
szklanki mleka dziennie ryzyko złamania wzrastało o 45 p r o c .
w s t o s u n k u do kobiet, k t ó r e piły jedną szklankę dziennie.
Badania p r o w a d z o n e w innych krajach potwierdziły te spo­
strzeżenia: niska konsumpcja mleka, a co za t y m idzie, niski
p o z i o m w a p n i a zmniejsza ryzyko złamań kości.
Kwestie w a p n i a w diecie p o d n o s i a u t o r a r t y k u ł u „Nad­
m i e r n a ilość w a p n i a p o w o d u j e o s t e o p o r o z ę " („Excessive Cal-
cium Causes Osteoporosis") o p u b l i k o w a n e g o w n u m e r z e 9
z 2000 r o k u na ł a m a c h Gren Med Info. C z y t a m y w n i m : „Duża
ilość w a p n i a pochodząca między i n n y m i z mleka i jego p r z e -
148 Z daleka od mleka

t w o r ó w jest p o w o d e m ucieczki m i n e r a ł ó w i osłabienia kości.

N a d m i a r w a p n i a w o r g a n i z m i e jest nie tylko p o w o d e m oste­
oporozy, p o w o d u j e on skurcze mięśni, bezsenność, zaparcia,
k a m i e n i e n e r k o w e , a także c h o r o b y serca i raka prostaty".

T r o c h ę i n n e spojrzenie na szkodliwość mleka dla naszego

o r g a n i z m u znajdujemy w książce pt. „The Milk Imperative",
której a u t o r twierdzi, że nabiał odżywia n i e d a w n o odkryte
n a n o b a k t e r i e , k t ó r e m o g ą być p o w o d e m wielu p r o b l e m ó w
zdrowotnych.
N a n o b a k t e r i e są to b a r d z o m a l e ń k i e bakterie z a o p a t r z o ­
ne w pancerzyki w a p i e n n e . W y c h w y t u j ą o n e w a p ń i fosfor
z k r w i ludzkiej pochodzące z k o n s u m p c j i mleka i budują
z n i c h swoje pancerzyki. W p r z y p a d k u infekcji m o g ą być
jednym z p o w o d ó w zwapnień wewnątrzkomórkowych. Te
s t o s u n k o w o n i e d a w n o odkryte m i k r o b y m o g ą być też przy­
czyną wielu schorzeń, takich jak k a m i e n i e n e r k o w e , c h o r o b y
serca na tle m i a ż d ż y c o w y m i u d a r y mózgu.
P o d s u m o w u j ą c wyniki badań: dieta uboga w w a p ń p o c h o ­
dzący z mleka i jego p r z e t w o r ó w jest znacznie zdrowsza od
diety mlecznej.
N a s u w a się pytanie, czy proces degeneracyjny kości m o ż e
być w jakiś s t o p n i u odwracalny. Okazuje się, że p o p r a ­
wa gęstości kości jest m o ż l i w a - m ó w i o t y m w wykładzie
0 o s t e o p o r o z i e dr Levy, amerykański internista i kardiolog.
J a k radzi dr Levy, pierwszą i p o d s t a w o w ą sprawą jest zmiana
diety na alkaliczną, bez udziału p r o d u k t ó w zakwaszających
1 powodujących stany zapalne, k t ó r e uszkadzają k o s m k i
jelitowe, co jest przyczyną zaburzenia w c h ł a n i a n i a i przy­
swajania p o k a r m u . D o p r o d u k t ó w tych należą mięso, m l e k o
Osteoporoza - epidemia XXI wieku 149

i p r z e t w o r y mleczne, wszystkie zboża z k u k u r y d z ą i ryżem

włącznie, skrobie, strączkowe i p s i a n k o w a t e .
Należy bezwzględnie zrezygnować z p r o d u k t ó w , które p o ­
wodują nietolerancję p o k a r m o w ą , podnosząc ryzyko chorób
z autoagresji. Poniżej podaję kilka informacji dla osób, które
mają osteoporozę lub osteopenię (osteopenia jest to stan, w k t ó ­
rym mineralna gęstość kości jest niższa niż normalnie) i chcą
sobie p o m ó c , odwracając proces degeneracji tkanki kostnej.

Informacje związane z zapobieganiem

i leczeniem osteoporozy

Magnez w leczeniu osteoporozy

M a g n e z blokuje kanał w a p n i o w y (kanał dla j o n ó w w a p ­
nia o b e c n y n a b ł o n i e k o m ó r k o w e j ) ; t y m s a m y m reguluje
p o z i o m w a p n i a w e w n ą t r z k o m ó r k i (Fawett et al. 1999,
106 18948).
W a p ń i m a g n e z są biologicznymi a n t a g o n i s t a m i (Anghi-
leri 2009, 20228002).
M a g n e z rozpuszcza złogi w a p n i a o b w o d o w e g o (Steidl
i D i t m a r 1990,2133625).
N i e d o b o r y m a g n e z u p o d n o s z ą p o z i o m w a p n i a (Fox et al.
2 0 0 1 , 1181859).
M a g n e z p o d n o s i gęstość kości i obniża niebezpieczeń­
s t w o z ł a m a ń (Ryder et al. 2005, 16274367).
M a g n e z obniża śmiertelność z r ó ż n y c h p o w o d ó w i nie
jest toksyczny ( W o o d s i Fletcher 1994, 7908076; Socho-
t e r 2003, 12845247).
150 Z daleka od mleka

Witamina K w leczeniu osteoporozy

W i t a m i n a K aktywuje białko, k t ó r e stymuluje u s u w a n i e
z w a p n i e ń ( T h e u w i s t e n et al. 2012, 22516724).
W i t a m i n a K p o m a g a rozpuścić z w a p n i e n i a (Schurgers et
al. 2007, 171138823).
W i t a m i n a K neutralizuje warfarin - powodujący kalcyfi-
kację (Price et al. 1998, 97443228).
W i t a m i n a K obniża ryzyko z ł a m a ń i p o p r a w i a gęstość
kości (Shirki 2000, 10750566).
W i t a m i n a obniża śmiertelność z p o w o d u c h o r ó b serca
(Geleijnes et al. 2004, 15514282).
Nie s t w i e r d z o n o jej toksyczności (Pucaj et al. 2 0 1 1 , 217
81006).

W i t a m i n a D3 w leczeniu osteoporozy
Witamina D reguluje aktywność 2000 g e n ó w ( W a c k e r
i H o l i c k 2 0 1 3 , 23306192).
R e c e p t o r y dla w i t a m i n y D znajdują się we wszystkich
narządach.
• Jej n i e d o b ó r jest przyczyną o s t e o p o r o z y (Bolland et al.
2010, 19906799).
Niski jej p o z i o m pogarsza istniejącą o s t e o p o r o z ę (Ma-
sterjohn 2007, 17145139).
W i t a m i n a D 3 p o b u d z a mineralizację kości ( P e k k i n e n e t
al. 2012, 22768331).
Działa terapeutycznie, obniżając śmiertelność z r ó ż n y c h
p o w o d ó w (Semba et al. 2010,19953106; Scholltker 2013,
23446 902).
Osteoporoza - epidemia XXI wieku 151

Zalecenia ogólne dla osób z osteoporoza

i osteopenią według dr. Levy

• Nie należy zażywać wapnia, żelaza i miedzi.

Należy oczyścić o r g a n i z m i z m i n i m a l i z o w a ć ilość toksyn.
Należy wyleczyć ostre i przewlekłe infekcje.
Należy z n o r m a l i z o w a ć p o z i o m h o r m o n ó w (estrogenu,
t e s t o s t e r o n u i h o r m o n ó w tarczycy).
Należy przyjmować w i t a m i n ę C w dużych dawkach.
Należy ograniczyć przyjmowanie l e k ó w do n i e z b ę d n e g o
minimum.
Należy usunąć zęby, k t ó r e były leczone k a n a ł o w o .
I m p l a n t y m o g ą być z r o b i o n e p o p ó ł r o k u o d usunięcia
zęba, po całkowitym wyleczeniu stanu zapalnego i od­
t w o r z e n i u zdrowej kości w zębodole.
Należy wyleczyć c h o r o b y przyzębia.
Należy wyleczyć p r ó c h n i c ę zębów.
Należy usunąć toksyczny materiał dentystyczny, taki jak
rtęć i nikiel.
Należy zmienić dietę na alkaliczną bez mleka i jego
przetworów.
• Należy p o p r a w i ć t r a w i e n i e i przyswajanie.

Przedstawiłam badania świadczące o niewątpliwej szkodli­

wości białek i w a p n i a znajdujących się w m l e k u i jego udziale
w zachorowalności na osteoporozę. Jest to jedna z g ł ó w n y c h
przyczyn p o w s t a w a n i a tej choroby, k t ó r a atakuje coraz
m ł o d s z e osoby.
 Dla osób dotkniętych tym podstępnym schorzeniem
p r z e d s t a w i ł a m plan terapeutycznego działania. W y c h o d z ą c
z założenia, że lepiej zapobiegać, niż leczyć, należy wziąć
p r z y k ł a d z C h i ń c z y k ó w , k t ó r z y od p a r u tysięcy lat nie piją
m l e k a i mają silny układ kostny.
Przepisy dla diety bezmlecznej
 154 Z daleka od mleka

Mleko roślinne

Domowe mleko z wiórków kokosowych

Składniki:
1 szklanka wiórków kokosowych
2 szklanki gorącej wody

Wykonanie:
1 szklankę wiórków kokosowych zalać szklanką gorącej wody
i zostawić pod przykryciem na 2 godziny. Kiedy zmiękną, prze­
łożyć do miksera, dolać 1 / 2 szklanki wrzątku i miksować przez
kilka minut. Po przestygnięciu przełożyć zawartość na gazę
i wycisnąć płyn. Pozostałą po wyciśnięciu masę wkładamy do
miksera i dodajemy 1 / 2 szklanki wrzątku, miksujemy ponownie
i wyciskamy. Wiórki po namoczeniu można od razu zmiksować
ze szklanką wrzątku, jednak dzięki podwójnemu miksowaniu
uzyskujemy pożywniejsze i smaczniejsze mleko.

M l e k o z w i ó r k ó w k o k o s o w y c h bez m o c z e n i a
Składniki:
2 szklanki naturalnych niesłodzonych wiórków kokosowych
2 szklanki gorącej wody
mikser lub robot kuchenny

Wykonanie:
Szklankę suchych wiórków wkładamy do miksera i miksujemy
przez kilkanaście minut (robiąc krótkie przerwy, aby schłodzić
mikser), aż masa będzie nieco oleista i pojawi się kokosowy
Przepisy dla diety bezmlecznej 155

zapach. Dodajemy kolejną szklankę i miksujemy do uzyskania

efektu jak w pierwszym etapie. Idealnym wynikiem będzie uzy­
skanie masła kokosowego. Następnie należy dodać szklankę
gorącej wody i miksować przez kilka minut. Po przestygnięciu
przekładamy zawartość na gazę i wyciskamy płyn. Wytłoczyny
przekładamy do miksera, zalewamy szklanką wrzątku, miksuje­
my i ponownie wyciskamy przez gazę.
Mleko zrobione zarówno pierwszą, jak i drugą m e t o d ą jest
smaczne; zrobione drugą m e t o d ą ma więcej tłuszczu, wymaga
jednak większego nakładu pracy i materiału. Wytłoków można
użyć jako posypki na kanapki, do sałatek, owsianki, zup, dese­
rów itp.
Mleko przechowujemy w lodówce w zamkniętym pojemniku
(słoiku) przez kilka dni. Po kilku godzinach mleko rozwarstwia
się. Z górnej części można ubić w mikserze śmietankę.
Mleko nadaje się również do kawy.

Mleko kokosowe z wiórków

Składniki i sprzęt:
filtrowana gorąca woda,
robot kuchenny lub mikser
naczynie szklane z przykryciem do przechowywania
1
/ 2 szklanki naturalnych ekologicznych suszonych wiórków
kokosowych

Wykonanie:
Wiórki umieścić w misie robota kuchennego albo miksera i za­
lać 1 szklanką bardzo gorącej, ale nie wrzącej wody.
156 Z daleka od mleka

Wiórki z wodą miksować około 30 sekund (czyli około 20

razy) ruchem pulsującym! Nie należy ustawiać robota na wy­
sokie obroty, ponieważ zamiast mleka kokosowego otrzymamy
papkę. Po wspomnianych 30 sekundach przerwać na minutę
i ponownie miksować wiórki ruchem pulsującym (tym razem
krócej, 5-6 razy).
Do odcedzenia pulpy należy użyć bardzo drobnego sitka. Odce-
dzoną zawartość umieszczamy w naczyniu szklanym z pokrywką.
Pomagając sobie łyżką, wyciskamy z pulpy całą kokosową esencję.
Jeśli potrzebujemy więcej mleka, należy cały proceder powtó­
rzyć. Gotową porcję mleka kokosowego przechowujemy w lo­
dówce maksymalnie przez 5 dni.
Mleko przechowywane w lodówce na powierzchni zawiera
oleistą substancją. Jest to olej kokosowy. Można go zebrać i wy­
korzystać do celów kuchennych albo kosmetycznych.

Mleko migdałowe
Składniki i sprzęt:
szklanka migdałów
gorąca woda
5 większych, miękkich, niesiarkowanych daktyli lub moreli
mikser lub robot kuchenny

Wykonanie:
Migdały zalać wrzątkiem i odstawić na pół godziny, przecedzić,
przelać zimną wodą i obrać ze skorki. Obrane migdały zalać wodą
i odstawić na noc. Następnego dnia przełożyć do miksera razem
Przepisy dla diety bezmlecznej 157

z umytymi daktylami, zalać szklanką gorącej wody i miksować

przez kilka minut. Przełożyć zawartość na gazę ułożoną na sitku
i po przestygnięciu wycisnąć płyn. Pulpę wrzucić ponownie do
miksera, zalać kolejną szklanką gorącej wody, zmiksować i wyci­
snąć. Powtórzyć proceder trzy razy. Po potrójnym miksowaniu
mleko jest pożywne i smaczne.

Mleko smakowe można uzyskać, dodając kilka ziarenek wanilii.

Mleko sojowe
Składniki i sprzęt:
200 g soi ekologicznej
ok. 21/2 1 wody

mikser albo robot kuchenny

Wykonanie:
Soję zalać wodą i odstawić na noc do napęcznienia. Rano od-
cedzić, przepłukać, wlać 3 szklanki świeżej wody i zmiksować
na kremową masę. W tym czasie w dużym garnku zagotować
1
10 szklanek wody (2 / 2 litra), do wrzątku dodać zmiksowaną
soję i wszystko razem doprowadzić do wrzenia. Powstanie wte­
dy piana, która podnosi się do góry. Aby opadła, należy wlać
troszkę zimnej wody. Należy powtórzyć tę czynność trzy razy.
Wyłączamy gaz i przelewamy wszystko do garnka przez sitko
wyłożone gęstą gazą. Sojowa pulpa nazywana jest okarą i w sta­
nie surowym jest niejadalna. Natomiast odsączony płyn jest
mlekiem sojowym.
158 Z daleka od mleka

Tofu
Składniki:
3 1/2 litra mleka sojowego
4 cytryny

Wykonanie:
Wycisnąć i przecedzić sok z cytryny. Mleko sojowe doprowadzić
do wrzenia i wlać sok z cytryn, dokładnie mieszając. Odstawić
garnek na 15 minut, aby mleko się rozwarstwiło, nie należy go
mieszać. Delikatnie przełożyć ser na sitko wyłożone gazą. Po
godzinie tofu będzie gotowe do spożycia.

Mleko z orzechów nerkowca

Składniki:
1 szklanka nerkowców
4 szklanki wody

Wykonanie:
Orzechy nerkowca zalać wodą i odstawić na 2-3 godziny. Prze­
płukać, wlać 4 szklanki świeżej wody i zmiksować na kremową
masę. Powstałą masę odcedzić przez sitko wyłożone gęstą gazą.
Przepisy dla diety bezmlecznej 159

Mleko sezamowe
Składniki:
1 szklanka ziaren sezamu
4 szklanki wody

Wykonanie:
Ziarna sezamu zalać w o d ą i odstawić na 4-6 godzin. Przepłu­
kać, wlać 4 szklanki świeżej w o d y i zmiksować na k r e m o w ą
masę. Powstałą masę odcedzić przez sitko w y ł o ż o n e gęstą gazą.

Mleko słonecznikowe
Składniki:
1 szklanka pestek słonecznika
woda

Wykonanie:
Słonecznik przepłukać kilka razy i namoczyć na noc w dużej ilo­
ści wody. Następnego dnia umyć kilkakrotnie, zmieniając wodę.
Do umytych kiełków dodać szklankę wody i miksować kilka
minut do uzyskania konsystencji kremu. Pulpę odciskamy przez
cienką gazę.

Twarożek słonecznikowy
Pulpę pozostałą po odciśnięciu „mleczka" przełóż do miski i jeśli
jest zbyt sucha, dodaj odrobinę mleczka słonecznikowego, ząbek
czosnku, sól, sok z 1 / 2 cytryny i kilka łyżek oleju. Można też wy­
brać wersję owocową.
 160 Z daleka od mleka

M i e s z a n k a bezmleczna dla n i e m o w l ą t
Składniki:
3 3/4 szklanki rosołu z wołowiny, cielęciny albo drobiu (domowej
roboty)
60 gramów ekologicznej wątroby
3 łyżki stołowe cukrozy lub dekstrozy
1
/4 łyżeczki bakterii - bifidus dla dzieci
1
/2 łyżeczki tranu,
1 łyżeczka oleju krokoszowego
2 łyżeczki oleju z oliwek
1 łyżka oleju kokosowego
1
/4 łyżeczki proszku z aceroli - witamina C

Wykonanie:
Pokroić wątróbkę na kawałki i ugotować. Po przestudzeniu zmik­
sować, dodać pozostałe składniki i przechowywać w szklanym
naczyniu. Nie wolno podgrzewać w kuchence mikrofalowej.

Zupy

Pomidorowa zupa k r e m
Składniki:
80 dag świeżych pomidorów
2 średniej wielkości cebule
2 ząbki czosnku
1 litr bulionu warzywnego
2 łyżki mleka migdałowego
2 łyżki oleju
1 listek laurowy
przyprawy - sól, pieprz, bazylia
Przepisy dla diety bezmlecznej 161

Wykonanie:
Pomidory oczyścić z pestek i pokroić w kosteczkę. Czosnek i ce­
bulę posiekać drobno i lekko podsmażyć na oleju. Dodać pomi­
dory oraz liść laurowy i dusić 25-30 minut.
Dodać bulion warzywny i zagotować całość. Z zupy usunąć
liść laurowy, dodać mleko migdałowe i zmiksować aż do uzyska­
nia kremu. Przyprawić do smaku solą, pieprzem i bazylią.

Zupa jarzynowa
Składniki:
2 marchewki
1 cebula
kawałek selera
pół kalafiora
pół brokułu
kilka małych patisonków lub nieduża cukinia
kilka kawałków kabaczka
pęczek natki pietruszki
1 łyżka masła klarowanego
1 łyżka oliwy
5 ziaren ziela angielskiego
liść laurowy
sól, pieprz

Wykonanie:
Marchew i seler obieramy, kroimy w kawałki, wrzucamy do garnka.
Kalafior dzielimy na małe różyczki, jego łodygę siekamy -
wszystko dodajemy do garnka.
162 Z daleka od mleka

Brokuł dzielimy na różyczki i zostawiamy na koniec, jego ło­

dygę siekamy i dodajemy do garnka.
Warzywa w garnku zalewamy wodą, dodajemy ziele angiel­
skie, liść laurowy, sól, pieprz i zaczynamy gotować.
Do gotujących się warzyw dodajemy natkę pietruszki - jeśli
lubimy klarowne zupy, wrzucamy cały pęczek, który potem bę­
dzie łatwiej wyłowić, jeśli nie przeszkadza n a m pływająca zie­
lenina, listki pietruszki siekamy i zostawiamy na koniec, łodygi
wrzucamy do gotującej się zupy.
Cebulę kroimy w kostkę i szklimy na maśle z oliwą, dodajemy
do zupy.
Kiedy warzywa w zupie są już miękkie, dodajemy różyczki
brokułu i pokrojone w kostkę patisony (czy cukinię) - gotujemy
jeszcze 2 minuty i wyłączamy zupę (długo gotowany brokuł traci
kolor i jędrność, a w gorącej zupie i tak stanie się miękki).
Zupę doprawiamy do smaku solą, pieprzem i jeśli lubimy,
szczyptą cukru lub łyżką octu winnego.
Podajemy oproszoną natką pietruszki.

Zupa z soczewicy
Składniki:
soczewica czerwona
olej kokosowy
cebula
1
/ 2 łyżeczki tymianku
1
/3 A łyżeczki mielonej gałki muszkatołowej
1
/ 2 łyżeczki imbiru
sól do smaku
Przepisy dla diety bezmlecznej 163

Wykonanie:
Cebulę pokroić w drobną kostkę, przesmażyć na oleju, dodać
soczewicę i przeprażyć na oleju parę minut, dolać wody, dodać
sól i zioła.

Z u p a z d y n i - tajska
Składniki:
dynia (nieduży kawałek)
pomidory (5 sztuk)
cukinie (2 małe)
kawałek pora
świeży imbir (ok. 2 cm)
czosnek (2 ząbki)
świeża kolendra
zielona pietruszka
mleko kokosowe (400 ml)
kurkuma (kilka szczypt)
chili w płatkach
sos sojowy, tamari lub shoyu (sklepy eco)
ksylitol (ewentualnie cukier)
sól

szlachetna oliwa lub masło klarowane

Wykonanie:
Pomidory obrać ze skórki i pokroić. Dynię obierać, pokroić
w kostkę. Imbir i czosnek obrać i posiekać. W garnku rozpuścić
3 łyżki masła klarowanego lub oliwę. Wrzucić imbir, czosnek
i kilka płatków chili. Po chwili dodać dynię, kurkumę i poddusić
do miękkości, podlewając niewielką ilością wody. Kiedy dynia
164 Z daleka od mleka

zmięknie, wrzucić pomidory, pokrojony drobno por i dusić da­

lej. Następnie wlać 1 1 / 2 szklanki wody i dodać pokrojoną w dużą
kostkę cukinię. Gotować krótko, aby cukinia nie straciła koloru.
Wlać mleko kokosowe (ekologiczne bez dodatków). Doprawić
do smaku solą, sosem sojowym i zrównoważyć smak małą ilo­
ścią ksylitolu. Dodać pokrojoną zieloną pietruszkę.
Do tej zupy można również dodać dynię upieczoną wcześniej
w piekarniku.

Jarzynowa zupa rybna

Składniki:
25 dag świeżych filetów z dorsza
kilka suszonych rybek - błękitków
3 marchewki
2 pietruszki
niewielki korzeń selera
6 ziaren ziela angielskiego
3 liście laurowe
sól morska, pieprz świeżo mielony
100 ml mleka migdałowego
świeży koperek

Wykonanie:
Warzywa obrać, rozdrobnić, zalać wodą, dodać ziele angielskie,
liście laurowe i suszone rybki, gotować 15 minut. Dodać dorsza
pokrojonego w kawałki, sól i pieprz i gotować jeszcze 5-7 minut.
Zabielić mlekiem migdałowym i dodać posiekany koperek.
Przepisy dla diety bezmlecznej 165

Lekka zupa k r e m z m a r c h e w k i
Składniki:
6-7 dużych marchewek (ok. 1 kg)
21/2-3 1 wody
1 cebula
3 ząbki czosnku
pieprz, sól
imbir - świeży lub sproszkowany
Vi małej dyni

Wykonanie:
Marchewki obrać, umyć i pokroić na mniejsze kawałki (szybciej
się ugotują). Włożyć do garnka, zalać 2 1 / 2 1 wody i ugotować. Gdy
marchewki zaczną robić się miękkie, wrzucić do nich pokrojoną
dynię. Warzywa gotować jeszcze ok. 20 minut. Podsmażyć na pa­
telni pokrojoną w kostkę cebulę. Dodać ją do garnka. Do warzyw
dodać 3 ząbki czosnku. Po ugotowaniu i przestudzeniu zmikso­
wać całość mikserem na gładką masę. Jeżeli zupa będzie za gęsta,
można dodać trochę wody. Przyprawić solą, pieprzem i imbirem.

Gazpacho
Składniki
1
/2 cebuli
1
/2 ząbka czosnku
60 g świeżego ogórka
100 g pomidorów
1
/ 2 papryki
150 ml soku pomidorowego
100 ml zimnego bulionu warzywnego
166 Z daleka od mleka

łyżka soku z cytryny

łyżka oliwy z oliwek
sól, pieprz

1
/2 szklanki posypki (przepis na s. 172)

Składniki posypki
3 części zmielonego siemienia lnianego
2 części zmielonych pestek słonecznika
1 część zmielonych migdałów lub orzechów
Wykonanie:
Cebulę i czosnek drobno posiekać. Pomidor obrać ze skórki,
usunąć szypułki, pestki i pokroić w kostkę. Ogórek dokładnie
umyć i pokroić w drobną kostkę. Paprykę umyć, usunąć nasiona
i posiekać. Odrobinę ogórka i papryki pozostawić do dekoracji,
a resztę dodać do zmiksowanej z cebulą posypki. Wszystko mik­
sować z sokiem pomidorowym, cytrynowym, bulionem i oliwą.
Doprawić solą i pieprzem. Odstawić na noc do lodówki. Przed
podaniem zupę zmieszać z ok. 100 ml lodowatej wody i udeko­
rować pozostawionymi cebulą, papryką oraz ogórkiem.

Zupa k r e m z białej r z o d k w i
Składniki:
1 dynia piżmowa albo orzechowa
1 duża biała rzodkiew
suszone warzywa
dobra kostka warzywna
1
/ 2 słoiczka chrzanu
 Przepisy dla diety bezmlecznej 167

Wykonanie:
Obrać dynię ze skóry, p o k r o i ć i u g o t o w a ć z w a r z y w a m i
i kostką w a r z y w n ą . D o d a ć startą na w i ó r k i rzodkiew. U g o ­
t o w a ć i po ostudzeniu zmiksować, dodając po t r o c h u chrzan.

W ł o s k a zupa jarzynowa
Składniki:
11 wywaru warzywnego
mały kalafior
4 marchewki
1 seler
2 łodygi selera naciowego
/4 pokrojonej kapusty
mała cukinia
kilka liści sałaty
2 ząbki czosnku
2 łyżki natki pietruszki
2 łyżki masła klarowanego
zioła prowansalskie
sól i pieprz

Wykonanie:
Obrane i pokrojone warzywa ugotować, dodać masło, wycisnąć
dwa ząbki czosnku i dodać do zupy. Pokrojoną drobno pietrusz­
kę dodać do zupy na talerzu.
 168 Z daleka od mleka

Kapuśniak z młodej kapusty

Składniki:
1
/2 główki młodej kapusty
marchewka
pietruszka
cebula
1 kostka organicznego bulionu warzywnego
koperek
1 łyżka soku z cytryny
sól i pieprz

Wykonanie:
W litrze gorącej wody rozpuścić kostkę warzywną. Umyte i po­
krojone warzywa ugotować do miękkości, po ugotowaniu dodać
pokrojony koperek.

Zupa z kapusty kiszonej z ciecierzycą

Składniki:
55 dag kiszonej kapusty
2 liście laurowe
olej
ziele angielskie i czarny pieprz
1
/2 łyżeczki ziaren kminku i łyżeczka mielonego
4 ziemniaki
1
/2 litra rosołu
30 dag ugotowanej ciecierzycy
sól, pieprz
Przepisy dla diety bezmlecznej 169

Wykonanie:
Namoczyć ciecierzycę na noc, wypłukać kilka razy i ugotować.
Kapustę zalać półtora litra wody, dodać przyprawy, gotować
2 godziny. Do kapusty dodać odsączoną ciecierzycę, rosół i goto­
wać pod przykryciem około 20 minut. Dodać do zupy przyprawy,
sól i pieprz i gotować pod przykryciem 5 minut. Ozdobić natką.

Zupa z kapusty pekińskiej

Składniki:
mała kapusta pekińska
2 marchewki
pietruszka
por (biała część)
pomidor malinowy
łodyga selera naciowego
2 liście laurowe
pęczek koperku
sól i pieprz

Wykonanie:
Zagotować ok. 1,2 1 wody z solą, dodać warzywa - pietruszkę,
marchew (pokrojoną w półtalarki), kawałek łodygi selera, liście
laurowe, pokrojony w piórka por, całość gotować, aż warzywa
będą miękkie. Pomidor sparzyć, obrać ze skórki, usunąć gniazda
nasienne i pokroić w paski. Dodać do zupy razem z poszatkowa-
ną kapustą i gotować jeszcze 15 minut, dodać posiekany kope­
rek. Całość doprawić solą i pieprzem.
170 Z daleka od mleka

Dania obiadowe

Ziołowe frytki z m a r c h e w k i
Składniki:
marchew
majeranek
kolendra (nasiona mielone)
sól (opcjonalnie)
olej kokosowy

Wykonanie:
Marchew umyć, obrać, pokroić w słupki i umieścić w naczyniu ża­
roodpornym. Posypać suto ziołami, okrasić niewielką ilością oleju
kokosowego. Piec w temperaturze 175 stopni około 45 minut.

Leczo
Składniki:
3 pomidory
5 żółtych papryk
1-2 papryki zielone
1 cukinia
pół selera naciowego
1 duża cebula lub 2 mniejsze
4-6 pieczarek
1-2 marchewki w zależności od wielkości
koncentrat/przecier pomidorowy
olej kokosowy
sól
słodka papryka w proszku
ostra papryka w proszku i ewentualnie chili
 Przepisy dla diety bezmlecznej 171

Wykonanie:
Paprykę i cukinię dokładnie umyć. Pomidory, cebule, pieczarki
i marchewkę obrać ze skórki. Cukinii nie obierać! Większe wa­
rzywa poprzekrawać wzdłuż na pół, wszystko pokroić w plaster­
ki, ale niezbyt drobne. Wrzucić wszystko, oprócz pomidorów,
do dużego gara. Dodać oliwy/oleju i gotować na małym ogniu,
mieszając. Kiedy warzywa już nieco zmiękną, wrzucić pomidory
i jeszcze trochę poddusić, uważając, żeby warzyw za bardzo nie
rozgotować. Na koniec dodać ewentualnie trochę koncentratu
doprawić solą i papryką (w proszku). Słodkiej papryki nie żało­
wać, ona nadaje fantastyczny charakter i smak.

Puree z selera
Składniki:
obrany seler
garść świeżego tymianku
2 ząbki czosnku, drobno posiekane
sól morska i świeżo zmielony czarny pieprz
3-4 łyżki wody lub bulionu warzywnego

Wykonanie:
Pokroić seler w kostkę o boku ok. 1 cm. Smażyć seler na ole­
ju kokosowym, dodając czosnek i tymianek oraz odrobinę soli
i pieprzu. Zmniejszyć ogień i wlać wodę lub bulion. Przykryć po­
krywką i dusić do miękkości ok. 25 minut. Zmiksować na papkę.
 172 Z daleka od mleka

Krem z kiszonych ogórków

Składniki:
1 kg ogórków kiszonych
1 włoszczyzna
duży pęczek kopru
2 szczypty czarnego sezamu
kilka kropli oleju sezamowego
bulion warzywny - 3/4 1

Wykonanie:
Ogórki obrać, pokroić i przesmażyć na maśle klarowanym wraz
z pokrojoną włoszczyzną. Podlać delikatnie bulionem i dusić na
wolnym ogniu. Dolać resztą bulionu i chwilę gotować, na końcu
dodać koper. Zmiksować, przed podaniem posypać czarnym
sezamem i dodać kroplę oleju sezamowego.

Smażone placki z soczewicy

Składniki:
1
/2 kg czerwonej soczewicy
5 ząbków czosnku
ocet balsamiczny
oliwa
bulion warzywny
kolendra w proszku
1 jajko
posypka do panierki
Przepisy dla diety bezmlecznej 173

Wykonanie:
Soczewicę ugotować w bulionie warzywnym. Po ugotowaniu
zmiksować wraz z czosnkiem. Ważne jest, by gotować w takiej ilo­
ści bulionu, żeby soczewica idealnie wchłonęła wodę (około 15 mi­
nut w proporcjach 1:2). Po zmiksowaniu doprawić ziołami, oliwą
i octem. Uformować kotlety i panierować. Usmażyć na złoty kolor.

Roladki z bakłażana z orzechami

Składniki:
bakłażan (1/2 kg)

olej kokosowy albo masło klarowane do smażenia

Pasta orzechowa:
3
/ 4 szklanki orzechów włoskich albo laskowych mielonych
4 ząbki czosnku
1 łyżeczka kolendry
1 łyżeczka szafranu
3 łyżeczki octu jabłkowego
ostra papryczka (nieduża)
świeża pietruszka
sól do smaku
pestki granatu (garść)
Wykonanie:
l
Bakłażany umyć i pokroić wzdłuż na plastry (około A cm gru­
bości), posolić i odstawić na pół godziny, po czym przepłukać
je pod bieżącą wodą. Usmażyć plastry i odsączyć z tłuszczu na
papierze. Przygotować pastę orzechową. Orzechy zemleć dość
drobno, dodać zmiażdżony czosnek, szafran, kolendrę, natkę
 174 Z daleka od mleka

pietruszki, sól, ocet, paprykę pokrojoną w drobną kosteczkę

i wymieszać, dolewając stopniowo wody tak, by osiągnąć kon­
systencję gęstej śmietany. Smarować plastry bakłażana pastą
i zwijać w rulony (odłożyć odrobinę pasty na sos). Ułożyć roladki
na talerzu, polać odrobiną pozostawionej pasty (rozcieńczonej
niewielką ilością wody i zmiksowanej), posypać świeżą pietrusz­
ką i ziarnami granatu.

Ogórki na gorąco dla z n u d z o n y c h mizerią

Składniki:
8 dużych ogórków
2 cebule
3 ząbki czosnku
chili (świeże lub w płatkach, do smaku)
1
/2 łyżeczki kurkumy
1 łyżeczka miodu
sos sojowy
tamari (2 łyżki lub do smaku)
masło klarowane (do smażenia)
około 3 łyżek oleju sezamowego
sezam (czarny lub biały)

Wykonanie:
Ogórki obrać i pokroić wzdłuż na ćwiartki. Jeśli są bardzo szero­
kie, przekroić wzdłuż raz jeszcze. Usunąć nasiona, posypać solą,
wymieszać i zostawić na pół godziny, odsączyć. Czosnek, imbir
i chili pokroić bardzo drobno i wrzucić na rozgrzany tłuszcz.
Dodać kurkumę i wymieszać. Dodać pokrojoną w kosteczkę
cebulę, posypać niewielką ilością soli i podsmażyć, mieszając.
Ogórki odsączyć i włożyć na patelnię. Wymieszać dokładnie,
 Przepisy dla diety bezmlecznej 175

podlać niewielką ilością wody, dodać sos sojowy i syrop, wymie­

szać i odparować potrawę. Kiedy płyn odparuje i lekko zgęst­
nieje, połać całość olejem sezamowym, wyłożyć do głębokiego
półmiska i posypać sezamem.

Naleśniki
Składniki:
12 całych jaj
1
/3 pudełka śmietany z tofu
odrobina soli
masło klarowane do smażenia.

Można zrobić farsz z pieczarek lub owoców według uznania.

Składniki zmiksować, smażyć na patelni z dodatkiem odrobi­
ny masła.

Placki bez m ą k i
Składniki:
2 dojrzałe banany rozdrobnione widelcem
3 jajka
1 łyżeczka cynamonu
1 łyżeczka ekstraktu z wanilii
szczypta soli morskiej
masło klarowane

Wykonanie:
Banany zmiksować. Zmieszać składniki i usmażyć na maśle
klarowanym.
 176 Z daleka od mleka

Placki z marchewki
Składniki:
1
/2 kg młodej marchewki
2 łyżki chrzanu ze słoiczka
1 jajko
mąka migdałowa
cebula
sól, pieprz
250 g pieczarek
por (biała część)
łyżka przyprawy do potraw chińskich
2 ząbki czosnku
łyżka klarowanego masła
natka pietruszki
sól, pieprz

Wykonanie:
Marchew i cebulę obieramy, ścieramy na tarce o grubych
oczkach. Następnie dodajemy chrzan, jajko i mąkę. Składniki
dokładnie mieszamy, doprawiamy do smaku solą oraz pieprzem.
Rozgrzewamy olej i łyżeczką do herbaty formujemy placuszki.
Smażymy na rumiano z obu stron.

Pasztet z tofu
Składniki:
350-400 g soi
3 spore marchewki
1 pietruszka
 Przepisy dla diety bezmlecznej 177

1
/2 selera
1
/2 słoiczka ostrej musztardy
2 jajka
natka pietruszki
sól, pieprz

Wykonanie:
Soję płuczemy i moczymy na noc. Gotujemy w czystej wodzie
ok. 1 1 / 2 -2 godz. Oddzielnie gotujemy marchew, seler i pietruszkę.
Wszystkie produkty miksujemy razem na jednolitą masę. Do­
dajemy musztardę i przyprawy. Gdy farsz jest gotowy, dodaje­
my żółtka i na końcu ubite białka. Pieczemy w posmarowanej
tłuszczem i wysypanej posypką formie około godziny w średnio
nagrzanym piekarniku (160 stopni).

Pieczone warzywa korzeniowe

Składniki:
300 g purpurowej marchwi
300 g zwykłej marchwi
300 g buraka czerwonego
300 g buraka złotego
4 białe cebule
100 ml oliwy z oliwek
świeży tymianek
1 główka czosnku
sól, pieprz
2 liście jarmużu
178 Z daleka od mleka

Wykonanie:
Marchew i buraki umyć dokładnie pod zimną wodą (najlepiej
gąbką). Osuszyć je, marchew pokroić wzdłuż na połówki, a bura­
ki - na ćwiartki. Warzywa z czosnkiem, przyprawione świeżym
tymiankiem, solą i pieprzem upiec z niedużą ilością oleju koko­
sowego w temp. 150°C (ok. 60 minut).
Warzywa powinny być soczyste. Cebule przekroić na pół,
podsmażyć na patelni tylko od środkowej strony. Gdy się zru-
mienią, włożyć do piekarnika na 15 minut. W tym czasie umyte
liście jarmużu wrzucić do osolonego wrzątku na 3 minuty. Wyjąć
je i osuszyć. Upieczone warzywa podajemy na liściach jarmużu.

Pieczona c u k i n i a z sałatą
Składniki:
4 średnie cukinie
1 łyżka oliwy z oliwek
1 łyżeczka startej skórki z cytryny
1 łyżeczka grubo zmielonego pieprzu
5 dkg orzechów włoskich albo pekan
3 pęczki gładkiej natki pietruszki
1 pęczek karbowanej natki pietruszki
czerwona cebula
1 łyżka octu jabłkowego
2 łyżki oleju lnianego
10 dkg suszonej żurawiny amerykańskiej
sól i pieprz
Przepisy dla diety bezmlecznej 179

Wykonanie:
Cukinie umyć, osuszyć i pokroić wzdłuż w grube plastry, oliwę
wymieszać ze skórką cytrynową i pieprzem, posmarować nią
plastry i odstawić na 20 minut. Orzechy grubo pokroić, uprażyć
na suchej patelni. Natkę pietruszki po umyciu i osuszeniu posie­
kać grubo, obraną cebulę pokroić w cienkie plastry. Ocet wymie­
szać z solą, pieprzem i olejem - połączyć wszystkie składniki.
Plastry cukinii piec na grillu 2 lub 3 minuty. Podawać z sałatką.

W a r z y w a duszone
Składniki:
1 czerwona cebula
3 papryki
1 cukinia
1 bakłażan
5 pomidorów
1 łyżeczka pietruszki
1 łyżeczka pieprzu
1 łyżeczka soli
2 listki laurowe
gałązka tymianku

Wykonanie:
Warzywa kroimy w kostkę. Wkładamy do garnka, doprawiamy
ziołami. Dusimy pod przykryciem, aż będą miękkie. Bardzo
ostrożnie mieszamy, żeby się nie rozpadły. Na koniec można do­
dać trochę mleka migdałowego.
 180 Z daleka od mleka

Puree kalafiorowe
Składniki:
1 duży kalafior
1-2 łyżki mleka migdałowego
1 łyżka masła klarowanego
1
/2 łyżeczki bazylii
troszkę pieprzu

Wykonanie:
Kalafior dzielimy na cząstki i wrzucamy do osolonej wody. Gotu­
jemy ok. 20 minut, aż będzie miękki. Przekładamy do miski, do­
dajemy mleko migdałowe, masło klarowane, przyprawy i wszyst­
ko miksujemy. Podajemy z zieloną pietruszką albo koperkiem.

Pasztet w a r z y w n y
Składniki:
1
/2 kg fasoli białej
marchewka
cebula
ewentualnie kawałek selera
2-3 jajka
3-4 łyżki oliwy
1 łyżeczka pieprzu
1 łyżeczka gałki muszkatołowej
1
/2 łyżeczki imbiru
1
/2 łyżeczki majeranku
2 ząbki czosnku
kilka oliwek
troszkę suszonych pomidorów
bułka tarta i masło do formy
Przepisy dla diety bezmlecznej 181

Wykonanie:
Fasolę zalać wodą i zostawić na całą noc. Odcedzić wodę i do­
kładnie wypłukać. Do namoczonej fasoli dodać warzywa, zalać
wodą, lekko posolić i gotować, aż fasola będzie miękka. Przestu­
dzone warzywa zmiksować lub zemleć w maszynce. Dodać czo­
snek, przyprawy, jajka i oliwę. Można też dodać oliwki i suszone
pomidory. Wszystko dokładnie wymieszać i przełożyć do formy
wyłożonej papierem do pieczenia lub wysmarowanej masłem
klarowanym i posypką. Piec 40 minut w nagrzanym do 170°C
piekarniku. Zostawić do ostudzenia. Udekorować warzywami
przed podaniem.

Gołąbki warzywne
Składniki:
cała kapusta
900 g mrożonego szpinaku
3 marchewki
1
/2 selera
ząbek czosnku
sól, pieprz

Sos:
35 g koncentratu pomidorowego
4-5 łyżek wody
1 łyżeczka bazylii
sól, pieprz
 182 Z daleka od mleka

Wykonanie:
Wyciąć twarde łodygi liści kapusty, liście wrzucić na chwilę do
wrzątku, aby zmiękły.
Ugotować warzywa w osolonej wodzie. Zostawić wywar. Mar­
chewkę i seler pokroić w drobną kostkę. Na patelni podgrzać roz­
mrożony szpinak. Dodać czosnek, sól, pieprz i pokrojoną mar­
chewkę oraz seler. Łyżkę farszu zawinąć w liść kapusty. Gołąbki
ułożyć w garnku na liściach kapusty, co uchroni je przed przy­
paleniem. Zalać wywarem warzywnym i gotować do miękkości.

Przygotowanie sosu: wodę i koncentrat podgrzewamy do zago­

towania, doprawiamy solą, pieprzem i bazylią, podgrzewamy,
polewamy gorące gołąbki.

K o t l e t y jajeczne
Składniki:
4 ugotowane jaja
2 jaja surowe
3 łyżki posypki (3 części mielonego siemienia, 2 części mielonych
nasion słonecznika i 1 część mielonych orzechów)
drobny szczypiorek
1
/2 łyżeczki oregano
1
/2 łyżeczki chili
sól, pieprz do smaku
olej kokosowy do smażenia

Wykonanie:
Ugotować jaja na twardo w osolonej wodzie. Obrać i bardzo
drobno pokroić, dodać surowe jajka, szczypiorek, przyprawy,
Przepisy dla diety bezmlecznej 183

posypkę i dokładnie wymieszać. Uformować kotleciki i obtoczyć

w posypce. Usmażyć z obydwu stron na złocisty kolor.

Potrawy z ryb

Zapiekanka z mintaja
Składniki:
3-4 filety z mintaja (mogą być mrożone)
40 dag mrożonego szpinaku
3-4 ząbki czosnku
2 łyżki masła
2 jajka
1
/ 4 kubka posypki
oliwa

sól, pieprz, natka pietruszki

Wykonanie:
Oddzielić żółtka od białek, do białek dodać szczyptę soli i ubić
pianę. Pianę włożyć do lodówki. Szpinak rozmrozić w garnku,
dodać masło, żółtka, zmiażdżony czosnek, sól, pieprz do smaku.
Naczynie żaroodporne posmarować oliwą, ułożyć na dnie
szpinak.
Rozmrożoną rybę doprawić solą i pieprzem, natką pietruszki.
Filety krótko podsmażyć lub chwilę gotować na parze.
Ostrożnie ułożyć rybę na szpinaku, posypać cienką warstwą
posypki. Wszystko przykryć wcześniej ubitą pianą i posypać
pietruszką
Wstawić do piekarnika rozgrzanego do 200°C, piec ok. 30 min.
184 Z daleka od mleka

Pstrąg w m i g d a ł a c h
Składniki:
80 dag pstrągów
4 łyżki masła lub margaryny
2 łyżki posypki (przepis na s. 166)
8 łyżek oleju
20 dag migdałów
natka pietruszki
sól
pieprz
cytryna

Wykonanie:
Pstrągi oczyścić, w y p ł u k a ć i natrzeć w e w n ą t r z solą oraz
p i e p r z e m . P a n i e r o w a ć w posypce. Usmażyć na r o z g r z a n y m
oleju, na złoty kolor. Po u s m a ż e n i u włożyć rybę na półmisek.
Sparzone i d r o b n o p o k r o j o n e m i g d a ł y z r u m i e n i ć na oleju
(tym samym, na k t ó r y m smażyliśmy pstrągi). Do oleju i m i ­
g d a ł ó w dodać m a s ł o , sok z cytryny. D o b r z e wymieszać. T a k
p r z y g o t o w a n y m sosem polać pstrągi. U d e k o r o w a ć wszystko
n a t k ą pietruszki i plasterkami cytryny. Podawać z s u r ó w k ą
z p o m i d o r ó w i zieloną sałatą.

Makrela z bananami i migdałami

Składniki:
1 kg makreli
łyżka posypki
curry
6 bananów
 Przepisy dla diety bezmlecznej 185

6 dag migdałów
10 dag masła topionego
olej
sól
pieprz
cytryna

Wykonanie:
Przygotowane filety natrzeć curry, pieprzem i solą. Posypać mąką
i usmażyć na oleju, aż uzyskamy złoty kolor. Obrać i pokroić ba­
nany na podłużne połówki. Posypać posypką i smażyć chwilę na
maśle. Sparzone migdały obrać ze skórki i też przyrumienić na
tłuszczu. Filety ułożyć na półmisku, na każdym położyć połówkę
banana, skropić sokiem z cytryny i posypać migdałami. Podawać
z frytkami z marchewki.

Dorsz w cieście
Składniki:
1 kg filetów z dorsza
11/2 szklanki posypki
2 jajka
1
/2 szklanki mleka migdałowego
1
/2 pęczka koperku
1
/ 4 cytryny
ząbek czosnku
4 łyżki oleju
sól
186 Z daleka od mleka

Wykonanie:
Umyte filety odsączyć, posolić i skropić sokiem z cytryny. Obrać
1 zmiażdżyć czosnek i posmarować nim filety. Ubić jajka z mle­
kiem, wsypując stopniowo posypkę. Ciasto ubić na jednolitą
masę, posolić i dodać posiekany koperek. Ciasto powinno mieć
konsystencję gęstej śmietany. Panierować filety w cieście i sma­
żyć na rozgrzanym oleju 5-6 minut z każdej strony, aż się zru-
mienią. Każdy kawałek przybrać plasterkiem cytryny.

Pstrąg w ziołach
Składniki:
pstrąg w całości
3 łyżki stołowe masła klarowanego
suszone zioła (do wyboru w zależności od upodobań: bazylia, ma­
jeranek, szczypiorek, oregano, estragon, mięta, natka pietruszki)
2 cytryny
sól
pieprz

świeża pietruszka

Wykonanie:
Odciąć głowę rybie, tuszkę skropić sokiem z połowy cytryny,
dodać sól i pieprz. Tak przygotowaną rybę zawinąć w folię i wło­
żyć do lodówki na 24 godziny. Jeżeli nie jest to możliwe, wystar­
czy około 2 godzin marynowania. Po tym czasie odwinąć rybę
i przełożyć na czystą folię. Skropić cytryną. Zmieszać suszone
zioła z masłem i położyć na rybę. Na wierzch położyć natkę pie­
truszki. Piec w temperaturze 200°C w folii około 25 minut.
Przepisy dla diety bezmlecznej 187

Ryba z rusztu
Składniki:
80 dag świeżej ryby (sandacz, łosoś, szczupak)
łyżka oleju
2 cytryny
sól

biały pieprz

Wykonanie:
Oczyszczoną rybę umyć i osuszyć. Pokroić w dzwonka i przy­
prawić solą i pieprzem. Skropić olejem wymieszanym z sokiem
z cytryny i odstawić na godzinę w chłodne miejsce. Po wyjęciu
odsączyć z sosu i piec na ruszcie około 20 minut. Ułożyć na tale­
rzu z cytryną, ziołami i z surówką lub zieloną sałatą.

Kotleciki rybne z zieloną pietruszką

Składniki:
0,4 kg filetów z białej ryby
2 jaja
1 cebula dymka
1 pęczek zielonej pietruszki
olej kokosowy do smażenia
cząstki limonki do podania
2 łyżki posypki

Wykonanie:
W maszynce do mielenia zemleć rybę. Dodać posiekaną pie­
truszkę, rozmieszane widelcem jaja i posiekaną dymkę. Wymie­
szać dokładnie masę i uformować małe, okrągłe kotlety. Kotleci­
ki panierować w posypce i usmażyć na oleju. Podawać z cząstką
limonki i ulubioną sałatą.
188 2, daleka od mleka

Ryba na porach
Składniki:
1 kg filetów z ryby
4 pory
czosnek
imbir

masło klarowane

Wykonanie:
Umyte pory układamy na dnie żaroodpornego naczynia, na nich
układamy posolone filety z ryby. Drobno pokrojony czosnek
1 imbir smażymy na złoty kolor i polewamy nim rybę. Wkładamy
do piekarnika i pieczemy 20 minut w temperaturze 180°C.

Ryby w liściach kapusty

Składniki:
2 oczyszczone makrele lub inne ryby
1 cebula
1
/ 2 cytryny
1 duży pomidor
2 ząbki czosnku
4 duże liście kapusty włoskiej
4 łyżki masła klarowanego
2 łyżki bezzapachowego oleju kokosowego
1 gałązka rozmarynu
kawałek świeżego imbiru
sól i pieprz
Przepisy dla diety bezmlecznej 189

Wykonanie:
Oczyszczoną rybę umyć i natrzeć solą i pieprzem na zewnątrz
i w środku.
Posiekany czosnek i imbir włożyć do środka ryby i odstawić
do lodówki na 30 minut. Obraną cebulę, pomidory obrane ze
skórki pokroić w plasterki i włożyć do środka ryby razem z ma­
słem i gałązką rozmarynu. Rybę polać olejem kokosowym i piec
w temperaturze 200°C przez 30 minut. Tak przygotowaną rybę
zawinąć w liście kapusty.

Ryba z o w o c a m i
Składniki:
4 filety z łososia lub pstrąga
2 brzoskwinie
2 nektarynki
cytryna
4 łyżki posiekanych orzechów włoskich
2 ząbki czosnku
2 łyżki masła klarowanego
6-8 łyżek bezzapachowego oleju kokosowego
sól i pieprz

Wykonanie:
Czosnek rozetrzeć z solą. Olej wymieszać z sokiem i skórką otar­
tą z cytryny oraz zmielonym pieprzem i czosnkiem.
Rybę posmarować marynatą i wstawić do lodówki na 30 minut.
Brzoskwinie i nektarynki pokroić na cząstki. Filety ułożyć na
folii aluminiowej wysmarowanej masłem. Na nich ułożyć owoce
i posypać orzechami. Piec 20-30 minut w temperaturze 185°C.
190 Z daleka od mleka

Ryby z grillowaną cytryną

Składniki:
Kilka ryb, mogą być śledzie bez głowy
4 cytryny
2 pęczki liści botwinki
2 główki czosnku
5 łyżek rozpuszczonego masła klarowanego
3 gałązki rozmarynu
gałka muszkatołowa
sól i pieprz

Wykonanie:
Cytryny wymyć szczotką w gorącej wodzie, trzy z nich pokroić
na grube plastry, z czwartej zetrzeć na tarce skórkę i wycisnąć
sok, polać nim ryby, posypać je solą i pieprzem, położyć na nie
gałązki rozmarynu i odstawić do lodówki na dwie godziny.
Listki botwinki po umyciu i osuszeniu zmieszać z 1 / 2 główki
posiekanego czosnku, ułożyć na dwóch kawałkach folii alumi­
niowej, posypać solą i pieprzem, polać roztopionym masłem,
zawinąć w folię i piec na grillu 10 minut.
Cytrynę i resztę czosnku polać masłem i piec na grillu 10
minut.
Ryby oczyścić z marynaty osuszyć i piec na grillu 5 minut.
Podawać rybę z upieczoną botwinką, cytryną i czosnkiem.
 Przepisy dla diety bezmlecznej 191

Roladki z cukinii z łososiem

Składniki:
/2 szklanki niesolonych nasion słonecznika
/2 szklanki suszonych na słońcu pomidorów w oleju
1 pokrojona cebula szalotka
1 pokrojony ząbek czosnku
sok z 1/2 cytryny
/2 szklanki liści pietruszki
4 średnie cukinie
200 gramów łososia w plastrach
1 szklanka pieczonej papryki pokrojonej w kostkę
2 szklanki rukoli

Wykonanie:
Nasiona słonecznika moczyć 4 godziny, przecedzić i zemleć na
gładką masę w mikserze, dodając pomidory, cebulę czosnek, sok
z Vi cytryny i 1/4 1 wody.
Z cukinii zrobić cienkie długie plastry, używając nożyka do
skrobania marchwi.
Posmarować pastą plaster cukinii, na wierzchu ułożyć plastry
łososia, upieczoną paprykę i liście rukoli. Zawinąć wałeczki i za­
piąć wykałaczką.
192 Z daleka od mleka

Śledzie po kaszubsku
Składniki:
5 filetów śledziowych a la matjas
1 cebula
4 łyżki octu
2 łyżki koncentratu pomidorowego
2 łyżki oleju rzepakowego
1 łyżka ksylitolu
3 ziarenka ziela angielskiego
1 liść laurowy
pieprz

szczypta mielonej słodkiej papryki

Wykonanie:
Śledzie moczymy godzinę w zimnej wodzie (co jakiś czas trze­
ba wodę wymieniać). Po tym czasie śledzie bardzo dokładnie
osuszamy i kroimy w grubsze paski. Cebulę kroimy w piórka
i smażymy chwilę na oleju, dodajemy do niej przecier, ksylitol,
przyprawy i ocet. Zagotowujemy i studzimy. W misce mieszamy
śledzie z sosem pomidorowym, przekładamy do słoika. Wkłada­
my do lodówki.

Pasta jajeczna z rybą i orzechami

Składniki:
4 jajka ugotowane na twardo
300 g wędzonego halibuta
pęczek szczypioru + jeżeli mamy, 3 łodyżki szczypioru
czosnkowego
2 kopiaste łyżki posiekanych marynowanych kurek
Przepisy dla diety bezmlecznej 193

spora garść posiekanych orzechów włoskich

2 łyżki majonezu
sól, pieprz mielony, szczypta mielonych płatków chili

Surówki i sałatki

Sałatka z kalafiora z k o p e r k i e m
Składniki:
kalafior mały albo dowolna jego część
koper, dość spory pęczek
czosnek, 4-5 ząbków
majonez - domowej roboty, w zależności od ilości kalafiora,
średnio 2-3 łyżki

Wszystkie składniki pokroić i dodać majonez.

Sałatka
Składniki:
kalafior
rodzynki
orzechy
majonez

Wszystkie składniki pokroić i dodać majonez.

194 Z daleka od mleka

Sałatka II
Składniki:
groszek
cebulka
śliwki
majonez

Wszystkie składniki pokroić i dodać majonez.

Sałatka z k u r s u
Składniki:
marchewka
buraki
ziemniaki
kapusta kiszona
ogórek kiszony
ogórek świeży
majonez

Wszystkie składniki pokroić i dodać majonez.

Sałatka Kiki
Składniki:
mrożony groszek - odmrozić
arame - namoczyć w gorącej wodzie
czarny prażony sezam
czerwona papryka pokrojona w drobną kostkę
Przepisy dla diety bezmlecznej 195

Sos:
olej sezamowy
sok z cytryny
sól i pieprz

Wszystkie składniki wymieszać z sosem.

Sałatka z n a m o c z o n y c h ziaren słonecznika

Składniki:
2 szklanki niesolonych pestek słonecznika
pęczek szczypioru
3 ogórki kiszone
2 ogórki zielone
majonez - domowej roboty

Wykonanie:
Słonecznik przepłukać kilka razy w wodzie, następnie namoczyć
na noc w podwójnej ilości wody. Dokładnie umyć i wypłukać
z oddzielonych od ziaren koszulek. Drobno pokroić szczypior,
ogórki kiszone i świeże, doprawić solą i dodać majonezu.

S u r ó w k a z kiszonej kapusty
Składniki:
szklanka kapusty kiszonej surówkowej (lekko zakiszonej)
duży pomidor obrany ze skórki
kilka pokrojonych szczypiorów lub mała cebulka
dwie łyżki majonezu

Wszystkie składniki pokroić i dodać majonez.

196 Z daleka od mleka

Sałatka z rukoli i mandarynek

Składniki:
garść umytej rukoli
1 średnia czerwona cebula
kilka czerwonych oliwek
świeży ogórek
2 mandarynki

2 łyżki prażonych nasion słonecznika

Sos:
5 łyżek oliwy
sok z 1/2 pomarańczy
1 łyżka posypki (skład posypki: 3 części mielonego siemienia lnianego,
2 części mielonych nasion słonecznika, 1 część mielonych orzechów)
sól i pieprz do smaku
Wykonanie:
Cebulę i ogórek pokroić w plasterki, mandarynki obrać i podzie­
lić na cząstki. Dodać pozostałe składniki i wymieszać z sosem.

P o ż y w n a sałatka z jajkami i ł o s o s i e m
Składniki:
1 opakowanie rukoli
20 dkg małych truskawek
4 jaja ugotowane na twardo
3 plastry łososia
garść orzechów pekan
czarny pieprz i sól
ocet balsamiczny
 Przepisy dla diety bezmlecznej 197

Wykonanie:
Obrane i pokrojone jajka połączyć z rozdrobnionym łososiem
i resztą składników, posypać orzechami, wymieszać i polać oc­
tem balsamicznym.

Sałatka ze strączkami groszku

Składniki:
20 dkg strączków groszku cukrowego
2 średnie pomidory

Sos:
5 łyżek oleju lnianego
sok z 1/2 cytryny
bardzo drobno posiekany szczypiorek
1 łyżka musztardy francuskiej

Wykonanie:
Groszek gotować przez 5 minut, umyte i obrane ze skórki po­
midory pokroić w ósemki. Rozłożyć na półmisku i polać sosem.

Sałata z t r u s k a w k a m i
Składniki:
mała sałata masłowa
/2 opakowania sałaty roszponki
awokado
25 dkg truskawek
6 łyżek oliwy
2 łyżki octu balsamicznego
sól i pieprz
198 Z daleka od mleka

Wykonanie:
Umyte składniki zmieszać i przełożyć do miski.
Przygotować sos z oliwy, octu balsamicznego, soli i pieprzu
i polać sałatę.

Sałatka szpinakowa z m e l o n e m
Składniki:
25 dkg liści szpinaku
1
/ 2 melona
1
/ 2 opakowania pomidorków koktajlowych
3 cebulki dymki

Sos:
3 łyżki octu jabłkowego
6 łyżek oliwy
1 łyżeczka ksylitolu
3 łyżeczki posiekanego estragonu
szczypta pieprzu
sól

Wykonanie:
Wszystkie składniki wymyć i osuszyć papierowym ręcznikiem.
Melon umyć, obrać, podzielić na 5 cząstek. Dymkę pokroić
w drobną kostką. Pomidorki koktajlowe umyć, osuszyć i podzie­
lić na 4 cząstki. Wszystkie składniki ułożyć na półmisku i polać
sosem.
 Przepisy dla diety bezmlecznej 199

Chleby

Chleb bezglutenowy i bezmleczny

Składniki suche:
2 łyżeczki soli
3 szklanki posypki (3 części mielonego siemienia lnianego, 2 części
mielonych niesolonych nasion słonecznika, 1 część orzechów
albo migdałów)
1 szklanka mielonej mąki migdałowej
3 łyżeczki żelatyny w proszku
3 łyżeczki proszku do pieczenia (bezglutenowego i bez aluminium)

Składniki płynne:
3 całe jajka
1
/3 szklanki oleju kokosowego

mleko migdałowe do uzyskania odpowiedniej konsystencji

Wykonanie:

Zmieszać składniki. Piec godzinę w piekarniku o temperaturze

180°C.

Chleb cebulowy
Składniki:
1
2 /2 szklanki mąki migdałowej
1
/4 szklanki roztopionego masła
2 łyżeczki sody oczyszczonej
3 jajka
1 cebula
sól, pieprz, zioła do smaku
200 Z daleka od mleka

Wykonanie:
Zmieszać mąkę, sodę oczyszczaną, masło, dodać jajka, pokro­
joną w drobną kostkę i wcześniej podduszoną cebulę. Doprawić
solą, pieprzem i ulubionymi przyprawami, np: majerankiem i ba­
zylią. Uzyskaną masę (będzie dość gęsta) wlać na wysmarowaną
tłuszczem blachę i włożyć do nagrzanego piekarnika (180°C) na
około 40 minut.

Chleb z marchwi
Składniki:
2Vi kubka mielonych migdałów albo orzechów
Vi kubka masła topionego
3 starte średnie marchwie
2 łyżeczki proszku
Vi łyżeczki soli
3 jaja

nasiona słonecznika albo inne według uznania.

Wykonanie:
Zmieszać mąkę, sodę oczyszczoną, masło, dodać jajka i startą
marchew. Dodać nasiona słonecznika, dyni lub orzechy pod-
prażone na patelni z małą ilością masła. Uzyskaną masę (będzie
dość gęsta) wlać na wysmarowaną tłuszczem blachę i włożyć do
nagrzanego piekarnika (180°C) na około 40 minut.
Przepisy dla diety bezmlecznej 201

Chleb z mąki kokosowej

Składniki:
6 jaj
1
/ 3 szklanki masła klarowanego
1
/3 szklanki musu jabłkowego, jeżeli chleb ma być słodki, jeżeli nie -
puree z 1 średniej cebuli
2 łyżeczki miodu
1
/2 łyżeczki soli
3
/4 szklanki mąki kokosowej

Wykonanie:
Zmieszać wszystkie składniki, oddzielić żółtka od białek. Z bia­
łek ubić pianę i dodać do ciasta. Wysmarować blachę masłem
i posypać posypką. Piec w rozgrzanym piekarniku około godziny
w temperaturze 180°C.

Bezmączny chleb orzechowo-nasienny

Składniki:
135 g nasion słonecznika (można zastąpić pestkami dyni w tej
samej ilości)
90 g niemielonego siemienia lnianego
15 g nasion chia (ważne, by siemienia i chia było 100-110 g, pro­
porcje między nimi można ustalić według własnych upodobań)
65 g orzechów laskowych (można zastąpić migdałami lub cashew
w tej samej ilości; nie polecam orzechów włoskich, mają zbyt
intensywny smak i będą dominować w chlebie oraz konkurować
ze składnikami kanapek kładzionymi na niego)
200 g mąki orzechowej lub migdałowej
202 Z daleka od mleka

łyżeczka soli (nie zmniejszaj tej ilości, bo chleb będzie

niedosolony)
1 łyżka syropu klonowego (można zastąpić melasą, nieweganie
mogą użyć miodu, stewii)
4 łyżki oliwy (sprawdzi się też olej rzepakowy; nieweganie mogą
zastąpić połowę oliwy masłem)
350 ml wody
Dodatkowo: keksówka blaszana i papier do pieczenia lub forma
silikonowa

Wykonanie:
W jednej misce wymieszaj wszystkie suche składniki. W dru­
giej misce wymieszaj oliwę, wodę i syrop klonowy. Masa będzie
gęsta, niezwarta. Wyłóż keksówkę papierem do pieczenia (przy
formie silikonowej to nie jest potrzebne) i przełóż do niej masę,
dokładnie ją ugniatając, tak, by w środku nie zostało powietrze,
a składniki mogły się ze sobą związać. Zostaw masę do odsta­
nia na noc, a m i n i m u m na dwie godziny. Na tym etapie może ci
się to wydawać niemożliwe, ale po tym czasie masa będzie tak
zwarta, że da się odchylić brzegi foremki lub wyjąć cały surowy
bochenek z formy, a on się nie rozpadnie - jeśli możesz to zrobić,
to znak, że chleb jest gotowy do pieczenia.
Nagrzej piekarnik do 175 stopni, piecz chleb w foremce przez
20 minut. Po tym czasie wyjmij chleb z piekarnika, wyciągnij go
z foremki i obróć do góry nogami, kładąc na kratce piekarnika,
ponownie wstaw do pieczenia na 35-40 minut - po tym czasie
chlebek puknięty od spodu powinien wydawać głuchy dźwięk,
jeśli tak nie jest, wstaw go jeszcze do piekarnika na 5-10 minut,
aby wytracił resztki wilgoci.
 Przepisy dla diety bezmlecznej 203

Słodki chlebek bananowy

Składniki:
4 jajka
3 średnie banany
1
/ 4 szklanki miodu
1
/4 szklanki mleka kokosowego
1 łyżeczka ekstraktu z wanilii
2 łyżeczki sody oczyszczanej
21/2 szklanki mąki migdałowej
1
/2 łyżeczki soli
1
/ 2 laski cynamonu

Wszystkie składniki połączyć i zmiksować na jednolitą masę.

Przełożyć do wysmarowanej tłuszczem blachy. Piec w tempera­
turze 180°C około godziny.

Ciasta i desery

Ciasto z c u k i n i ą i p r z y p r a w a m i p i e r n i k o w y m i
Składniki:
1
/ 2 kubka miękkiego masła
1
/ 3 kubka mleka kokosowego lub migdałowego
6 jajek
1 łyżeczka wanilii
1
/2 łyżeczka soli
1
/3 szklanka ksylitolu
1 łyżeczka cynamonu
1 łyżeczka goździków
 204 Z daleka od mleka

1 łyżeczka proszku do pieczenia

1 kubek mąki kokosowej
1 kubek posypki
1
/2 kubka mąki migdałowej
1-2 kubki startej cukinii
1 banan rozgnieciony (dojrzały)
1
/ 2 szklanki orzechów.

Wykonanie:
Wymieszać składniki. Wyłożyć do foremki i posypać ciasto orze­
chami. Piec 40 minut do godziny w temperaturze 180°C.

Ciasto b a n a n o w e
Składniki:
4 bardzo dojrzałe, zmiksowane banany
2 szklanki posypki
1 szklanka mąki kokosowej
4 całe jajka
1
/2 szklanki oleju kokosowego albo 4 łyżki masła stopionego
3 łyżeczki bezglutenowego proszku do pieczenia
mleko migdałowe
olejek waniliowy i śmietankowy

Wykonanie:
Banany zmiksować. Zmieszać wszystkie składniki, na wierzchu
można posypać ciasto orzechami. Piec ok. 70 minut w tempera­
turze 180°C.
Przepisy dla diety bezmlecznej 205

Ciasto bananowo-marchwiowe
Składniki:
Vi kilograma ugotowanej i zmiksowanej marchwi
4 bardzo dojrzałe zmiksowane banany
3 szklanki posypki (3 części mielonego siemienia lnianego, 2 części
mielonych nasion słonecznika i 1 część mielonych orzechów)
4 całe jajka
1
/2 szklanki oleju kokosowego albo 4 łyżki stopionego masła
3 łyżeczki bezglutenowego proszku do pieczenia
mleko migdałowe
olejek waniliowy i śmietankowy

bakalie - rodzynki, orzechy, drobno pokrojone suszone owoce

Wykonanie:
Zmieszać wszystkie składniki. Na wierzchu można posypać cia­
sto orzechami. Piec ok. 70 minut w temperaturze 180°C.

Ciasto o w o c o w e
Składniki:
Kilogram jabłek lub gruszek albo inne sezonowe owoce
słoiczek (250 g) dżemu bezcukrowego
1 szklanka posypki
1 szklanka mąki kokosowej
1 szklanka mąki migdałowej
5 całych jaj
1
/2 szklanki oleju kokosowego albo 4 łyżki stopionego masła
3 łyżeczki bezglutenowego proszku do pieczenia
1 1 / 2 szklanki naturalnego soku owocowego
olejek waniliowy i śmietankowy
206 Z daleka od mleka

Wykonanie:
Zmieszać wszystkie składniki. Położyć na blachę, posmarować
dżemem, na wierzch położyć lekko podgotowane owoce. Piec
1,2 godziny w temperaturze 180°C.

Ciasto z m a n d a r y n e k
Składniki:
6-7 mandarynek bezpestkowych (jeżeli są duże, to wystarczy 4 szt.)
sok z pół/jednej cytryny (wskazany, gdy mandarynki są słodkie)
210 g mielonych migdałów (bez skórki, najlepiej płatki)
180 g ksylitolu
2 łyżeczki proszku do pieczenia (ciut większa od płaskiej)
5 całych jaj

Wykonanie:
Umyte, nieobrane mandarynki wrzucić do wrzątku, trochę osło­
dzonego, i gotować 10-15 min, aby skórka zmiękła. Wyjmując je
z wody, po przestygnięciu, odcisnąć ręką. Jak się rozpadną - nie
szkodzi. 3-4 mandarynki pozostawić ze skórką, pozostałe obrać,
podzielić na mniejsze kawałki, usunąć zgrubiałe miejsca. Kiedy
owoce ostygną, dokładnie je zmiksować. Kawałki skórki muszą
być widoczne, ale dobrze rozdrobnione. Do tego wrzucić mie­
lone migdały, ksylitol, proszek i lekko rozbełtane jajka. W celu
dokładnego wymieszania składników miksować - 15-20 sekund.
Do zmiksowanych mandarynek wlać sok z cytryny do smaku.
Brzegi tortownicy o średnicy ok. 23 cm wysmarować masłem,
spód wyłożyć papierem do pieczenia. Ciasto jest dość rzadkie, wlać
je do formy. Wstawić do piekarnika nagrzanego do 190 stopni na
mniej więcej 1 godz. Wierzch ciasta powinien być dość brązowy,
Przepisy dla diety bezmlecznej 207

ale nieprzypalony. Piec na niższym poziomie. Po wyjęciu ciasto

musi dobrze wystygnąć - będzie wtedy odstawać od formy. Naj­
lepiej niech stygnie całą noc, a świeże jest nawet przez kilka dni.

Keks bezskrobiowy
Składniki:
3 szklanki posypki
1 szklanka mąki kokosowej albo kasztanowej
1
/4 szklanki inuliny
1
/4 szklanki ksylitolu
1
/4 szklanki oleju kokosowego
3 łyżeczki proszku do pieczenia - bezglutenowego
3 łyżeczki żelatyny z agaru
1 łyżka octu jabłkowego
mleko migdałowe albo słonecznikowe
5 jaj
rodzynki i inne suszone owoce ekologiczne
skórka pomarańczowa pokrojona w drobną kostkę - ekologiczna
garść pokruszonych orzechów
1 łyżka wanilii

zapach pomarańczowy i śmietankowy

Wykonanie:
Zmieszać składniki. Oddzielić żółtka od białek. Zrobić ciasto,
dodając mleko migdałowe łub wodę dla otrzymania odpowied­
niej konsystencji. Ubić białka na sztywną pianę i zmieszać z cia­
stem. Na koniec dodać bakalie i orzechy. Piec w temperaturze
180°C około godziny do otrzymania złotego koloru.
208 Z daleka od mleka

Ciasto z m a n d a r y n e k
Składniki:
6 mandarynek
3 łyżki masła klarowanego
5 żółtek
1 szklanka mąki migdałowej
1
/3 szklanki inuliny
1
/2 szklanki posypki
3 łyżeczki proszku bezglutenowego
3 łyżeczki agaru
1 łyżka octu jabłkowego
1 łyżka płynnej wanilii
zapach śmietankowy
bakalie według uznania
orzechy pekan

Wykonanie:
Mandarynki ugotować, obrać ze skórki, wybrać pestki i zmik­
sować. Bakalie namoczyć w gorącej wodzie na dwie godziny.
Wszystkie składniki zmieszać na gładką masę. Dodać przece­
dzone bakalie. Ubić na sztywno pianę z 5 białek, dodać do masy.
Wlać do wysmarowanej foremki albo tortownicy. Wierzch posy­
pać orzechami. Piec w temperaturze 185°C około godziny.
Przepisy dla diety bezmlecznej 209

Makowiec
Składniki:
250 dkg zmielonego maku
5 jaj
4 banany lub 3 gruszki
3 łyżki masła klarowanego
2 łyżki inuliny lub 2 łyżki ksylitolu (jeżeli ktoś lubi bardzo słodkie)
6 łyżek mąki migdałowej albo orzechowej
3 łyżeczki proszku do pieczenia
1 łyżka płynnej wanilii
zapach migdałowy i śmietankowy
dużo bakalii (ja daję rodzynki meksykańskie - polską miechunkę
[ang. Golden Berry], suszone czarne porzeczki, suszone brzo­
skwinie, suszone żurawiny)
1
/ 2 szklanki orzechów pekan

Wykonanie:
Bakalie namoczyć w gorącej wodzie, pokroić. Obrane banany
lub gruszki włożyć do miksera, dodać 5 żółtek, wanilię i zapachy
i zmiksować. Dodać resztę składników, 1 / 3 orzechów. Ubić pianę
i dodać na końcu.
Przełożyć ciasto do wysmarowanej tortownicy i posypać po­
zostałymi orzechami. Piec około godziny w temperaturze 185°C.
 210 Z daleka od mleka

Pieczone banany z płatkami migdałowymi

Składniki:
4 duże, twarde banany
5 dkg płatków migdałowych
1 łyżka masła klarowanego
2 łyżeczki miodu
1 łyżeczka cynamonu

Wykonanie:
Banany umyć i osuszyć, zdjąć skórkę z jednej strony i posmaro­
wać masłem klarowanym. Piec 5 minut na grillu lub 10 minut
w piekarniku. Płatki migdałowe uprażyć na suchej patelni. Upie­
czone banany posmarować miodem i posypać płatkami.

Sernik wegański
Składniki na ciasto na sernik:
21/2 szklanki orzechów nerkowców (mogą być także migdały)
1
/4 szklanki soku z cytryny
1
/3 szklanki syropu z agawy lub miodu
1
/2 szklanki oleju roślinnego, np. kokosowego, rzepakowego,
słonecznikowego
1 łyżeczka waniliowego ekstraktu
1
/3 szklanki wody
szczypta soli

Orzechy na ciasto namocz na noc. Rano odlej wodę i wrzuć

orzechy do miksera, następnie wlej wodę. Miksuj około minuty.
Dodaj pozostałe składniki i zmiksuj.
Przepisy dla diety bezmlecznej 211

Składniki na kruchy spód pod sernik:

1
/4 - 1/2szklanki daktyli
1 szklanka orzechów, np. włoskich

Daktyle, potrzebne na spód pod sernik, namocz na mniej więcej

30 minut. Zmiksuj orzechy z daktylami na klejącą się masę.
Formę wyłóż przygotowanym spodem i dobrze ugnieć. Wlej
masę serową i wstaw do zamrażalnika na mniej więcej 3 godz.

Składniki na polewę czekoladową:

5 łyżek masła klarowanego
1 łyżka oleju roślinnego
1 łyżka karobu łub kakao

Roztopione masło połącz z pozostałymi składnikami, zmiksuj na

jednolitą masę i polej cisto. Wstaw do lodówki do całkowitego
zastygnięcia polewy.

Szybkie ciasto z o w o c a m i
Składniki:
120 g miękkiego masła klarowanego
10 łyżek mąki migdałowej
8-9 łyżek ksylitolu
3 jajka
szczypta soli
łyżeczka bezglutenowego proszku do pieczenia
1
/2 kg dowolnych owoców
212 Z daleka od mleka

Wykonanie:
Miękkie masło ucieramy z ksylitolem, następnie wbijamy po jed­
nym jajku. Dodajemy szczyptę soli i mąkę migdałową z proszkiem.
Ciasto przelewamy do foremki wyłożonej papierem do pieczenia,
układamy na wierzchu owoce. Pieczemy 40-45 minut w 180°C.

Ciastka z i n u l i n a - bez pieczenia

Inulina jest naturalnym prebiotykiem

3 części wiórków kokosowych (lub zmielonych migdałów, siemie­

nia lnianego, posiekanego słonecznika czy innych bakalii)

1 część inuliny zmieszać z wiórkami i dodać odrobinę wody

mineralnej lub przegotowanej. Z powstałej masy formować
kulki o średnicy 1-2 cm i odstawić na kilkanaście minut. Kiedy
stwardnieją, przechowujemy je w szklanym zamkniętym naczy­
niu w lodówce.

Domowa chałwa
Składniki:
2 szklanki sezamu
6 łyżek miodu
3 krople olejku waniliowego
garść pistacji

Wykonanie:
Na rozgrzanej i suchej patelni uprażyć sezam. Im będzie bardziej
brązowy, tym chałwa będzie ciemniejsza. Następnie zemleć go
Przepisy dla diety bezmlecznej 213

na pył za pomocą miksera albo młynka do kawy, dodać miód,

olejek i wszystko wymieszać.
Należy blanszować pistacje. Zalać je gorącą wodą i mniej wię­
cej po 2 minutach zdjąć z nich skórkę. Posiekane dodać do masy.
Gotową masę przełożyć do foremki i włożyć na noc do lodówki.

Mazurek czekoladowy
Składniki:
6 jajek
80 g ksylitolu
200 g czekolady deserowej
50 g masła

G a n a s z czekoladowy
Składniki:
200 ml śmietanki kokosowej
200 g czekolady deserowej
2 łyżki miodu
2 łyżki miękkiego masła klarowanego
dżem z czarnej porzeczki bez cukru

Dekoracja:
bakalie (np. suszone morele, pistacje, migdały, suszone żurawiny,
kandyzowany imbir, kandyzowany ananas)

Wykonanie:
W garnku rozpuszczamy masło, następnie dodajemy kawałki
czekolady - całość podgrzewamy do m o m e n t u rozpuszczenia
się czekolady. Białka ubijamy na sztywną pianę (żółtka odstawia-
214 Z daleka od mleka

my), podczas ubijania stopniowo dodajemy ksylitol. Do ubitej

piany dodajemy żółtka, dokładnie mieszamy oraz stopniowo
wlewamy rozpuszczoną czekoladę z masłem. Całość bardzo de­
likatnie mieszamy. Na blaszce wyłożonej papierem do pieczenia
równomiernie rozsmarowujemy masę. Pieczemy w temperatu­
rze 180°C (termoobieg) lub 190-200°C (bez termoobiegu) przez
10-12 minut, następnie ciasto odstawiamy do wystygnięcia. Cia­
sto wyjmujemy z blachy i kładziemy na desce.

G a n a s z czekoladowy
Śmietankę zagotowujemy z miodem. Do śmietanki wrzucamy
pokruszoną czekoladę, po chwili mieszamy do m o m e n t u cał­
kowitego rozpuszczenia się czekolady. Mieszając, dodajemy
miękkie masło. Masę przelewamy do miseczki, odstawiamy do
m o m e n t u uzyskania konsystencji miękkiego masła. Upieczone
ciasto dzielimy na 4 równe części. Pierwszą część delikatnie
smarujemy dżemem z czarnej porzeczki. Warstwę z dżemem
przykrywamy kolejną częścią ciasta i delikatnie smarujemy ją
ganaszem czekoladowym, układamy kolejną część ciasta, sma­
rujemy ją ganaszem i przykrywamy ostatnią częścią.
Mazurek wstawiamy do lodówki mniej więcej na 30 minut.
Odrobinę ganaszu zostawiamy do dekoracji, resztę podgrze­
wamy w kuchence mikrofalowej lub w kąpieli wodnej w celu
uzyskania konsystencji polewy. Rozpuszczony ganasz mieszamy.
Schłodzone ciasto oblewamy podgrzanym ganaszem. Następnie
ciasto dekorujemy rozetkami za pomocą papierowego kornetu
z ganaszem czekoladowym.
Na mazurku możemy ułożyć dekorację z suszonych i kandy­
zowanych owoców, pistacji i migdałów.
Podziękowania

Przede wszystkim dziękuję m o j e m u m ę ż o w i za cierpliwość

i p o m o c w czasie p o w s t a w a n i a tej książki.
Dziękuję R o m k o w i W r ó b l e w s k i e m u za p o m o c w zbiera­
n i u i w y s z u k i w a n i u m a t e r i a ł ó w , bez jego p o m o c y praca n a d
książką t r w a ł a b y znacznie dłużej.
Dziękuję dr Ewie Dąbrowskiej i dr. M i c h a ł o w i Z i e m b o w -
skiemu za konsultację i c e n n e uwagi.
Dziękuję m o i m przyjaciółkom Ewie Karczewskiej, Ewie
Szmytkowskiej za w s t ę p n ą k o r e k t ę książki.
Dziękuję m o i m przyjaciółkom Ewie Molisz, Viletce M a ­
ciaszek i Sławie Musiał za d u c h o w e wsparcie.
Dziękuję profesorowi K e i t h o w i W o o d f o r d o w i , a u t o r o ­
wi książki „Devil in t h e Milk", za z a i n s p i r o w a n i e m n i e do
podjęcia t a k t r u d n e g o i k o n t r o w e r s y j n e g o t e m a t u , jakim jest
szkodliwość mleka i jego p r z e t w o r ó w .

215
Zdjęcia
s. 17 - #6031509 [email protected]
s. 21 - #6673530 [email protected]
s. 27 - #33757483 [email protected]
s. 31 - #7952816 [email protected]
s. 37 - #75968195 [email protected]
s. 43 - #45446095 [email protected]
s. 43 - #72348817 [email protected]
s. 49 - #45079045 [email protected]
s. 59 - #51415537 [email protected]
s. 69 - #11933154 [email protected]
s. 81 - #5480833 [email protected]
s. 103 - #26569005 [email protected]
s. 121 - #29301877 [email protected]
s. 143 - #23874025 [email protected]
s. 153 - #28862069 [email protected]
Bibliografia

Historia mlecznego nałogu

Brent Bateman, „Don't Drink Al Milk", Copyright 2011, wydawca
Brent Bateman.
Joseph Keon „Whitewash" New Society Publisher, P.O. box Gabrio-
la Islant, BC, VOR lXO, Canada.
Frank A. Oski, wydawca Teach Services, Inc., 2013, 2010, 1996.
www.TEACHServices.com.
Keith Woodford „Devil in The Milk", rok 2003, Chelsea Green Pu-
blishing, Office Box 428, White River Junction, Vermont 05001.
http://www.zuzu.pl/weganizm/ca%C5%82-prawda~o-piciu-mleka-
-spo%C5%BCywaniu-produkt%C3%B3w-mlecznych
http://wyborcza.pl/l,75476,5561519,Dluga_historia_kubka_mleka.
html.
Raw Milk: History, Health Benefits and Distortions - first published
in Medical Veritas, the Journal of Medical Truth, this is Dr. Ron's
most comprehensive article about raw milk. http://www.neato-
rama.com/2011/03/31/the-history-of-dairy-products/

Różnice między m l e k i e m l u d z k i m i m l e k i e m i n n y c h ga­

t u n k ó w zwierząt
http://www.kozy.edu.pl/7sklad-i-wartosc-odzywcza-mleka-kozie-
go-w-porownaniu-z-mlekiem-krowim-owczym-i-kobiecym.,78.

217
218 Z daleka od mleka

http://kuporz.republika.pl/mleko-ludzkie-sldad-chemiczny.shtml.
http://mleko.ojoj.pl/
http://mleko.ojoj.pl/category/sklad-mleka/
http://docs8.chomikuj.pl/156241784,0,l,Mleko_krowie.doc.
Gartner L. M., Morton J., Lawrence R. A., Naylor A.J., 0'Hare D.,
Schanler R. J., Eidelman A. I. (2005): Breastfeeding and the use of
human milk. Pediatrics, 115(2): 496-506.
Goetsch A. L., Zeng S.S., Gipson T. A. (2011): Factors affecting
goat milk production and ąuality. Smali Ruminant Research, 101:
55-63.
Haug A., Hostmark A. T., Harstad O.M. (2007): Bovine milk in hu­
man nutrition - a review. Lipids Health Dis, 6: 25.
Malacarne M., Martuzzi E, Summer A. (2002): Protein and fat com-
position of mare's milk: some nutritional remarks with reference
to human and cow's milk. International Dairy Journal, 12, 11:
869-877.
Kuczyńska B., Puppel K., Gołębiewski M., Kordyasz M., Grodzki
H., Brzozowski P. (2012): Comparison of fat and protein fractions
of milk constituents in Montbeliarde and Polish Holstein-Frie-
sian cows from one farm in Poland. Acta Veterinaria Brno, 81:
139-144.
Kuczyńska B., Puppel K. i inni (2009): „Wartość odżywcza mleka
i siary pochodzących od różnych gatunków zwierząt", Przegląd
Hodowlany, 11:12 -17.
Phelan M., Aherne A., Fitzgerald R. J., 0'Brien M. (2009): Casein-
-derived bioactive peptides: Biological effects, industrial uses,
safety aspects and regulatory status. International Dairy Journal,
19: 643-654.
Stolarczyk A. (2001): Witaminy i składniki mineralne w mleku
modyfikowanym dla niemowląt i w wybranych preparatach lecz­
niczych. Pediatria współczesna. Gastroeterologia, Hepatologia
i Żywienie Dziecka 3, 2: 153-158, ISSN 1507-5532.
Bibliografia 219

Niebezpieczna kazeina, mleczne n a r k o t y k i , kazomorfiny

http://ajcn.nutrition.org/content/51/y37 - Human-milk proteins:
analysis of casein and casein subunits by anion-exchange chro-
matography gel electrophoresis, and specific staining methods.
http://ajcn.nutrition.Org/conteru777/6/1537S - Nutritional and phy-
siologic significance of human milk proteinsl
http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/002432058
1902976V. - Opioid actMties of |3-casomorphins
Beta-Casomorphin-5 (Bovine) . Henschen, F. Lottspeich, V. Brantl
i H. Teschemacher, Hoppe-Seyler's Z. Physiol. Chem., 360,1217
(1979
Berlitz H. D., Grosch W., Food chemistry, Springer - Verlag Berlin
Heidelberg, Berlin 1999.
Białka w żywności i żywieniu, praca zbiorowa pod red. Gawęckiego J.,
Wyd. AR w Poznaniu, Poznań 2003.
Kaczkowski J., Podstawy biochemii, WNT, Warszawa 2004
Keith Woodford „Devil in The Milk" rok 2003, Chelsea Green Pu-
blishing Office Box 428 White River Junction, Vermont 05001 str
35 do 49

Chińska medycyna a mleko

http://zdrowieimedycyna.com/medycyna-chinska/72-alergie
-w-medycynie-chinskiej.
http://medycynanaturalnablog.com/tag/medycyna-chinska/
http://www.agb.waw.pl/odchudzanie/index.php/przegld-diet/
60-dieta-wg-tradycyjnej-medycyny-chiskiej.
http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC3395193/
http://innerlight-wellness.net/articles/chinese-medicine-foods-to-eat.

Biała t r u c i z n a
Lafont P., Lafont ]., Mousset S., Frayssinet C. (1980): [Contamina-
tion of cows milk during ingestion of smali ąuantities of afla-
toxin]. Annales de la nutrition et de 1'alimentation 34(4): 699-707.
220 Z daleka od mleka

Joseph Keon, „Whitewash" New Society Publisher, P.O. box Gabrio-

la Islant, BC, VOR lXO, Canada, The contaminate of Caw's Milk,
77-112
http://www.globalhealingcenter.com/natural-health/dangers-of
-cows-milk/
New Study Warns of Breast and Colon Cancer Risks from rBGH
MilkAdvocacy Groups Escalate Efforts Against rBGHPress Re-
lease, Press Conference, National Press Club Washington D.C.,
January 23, 1996.
http://www.naturalnews.com/033075_milk_chemical_contamina-
tion.html
http://ibdcrohns.about.eom/od/crohnsdisease/a/map.htm
http://rosebayorganic.com/contamination.html
Hunt K., Drummond N., Murphy M., Butler E, Buckley }., Jordan
K. (2012): A case of bovine raw milk contamination with Listeria
monocytogenes. Ir Vet J, 65(1): 13.

A l e r g i a na m l e k o i jego p r z e t w o r y i i c h n i e t o l e r a n c j a
„Alergie i nietolerancje pokarmowe", dr Johathan BrostofF i Linda
Gamlin, Wydawnictwo Litera, Kraków 1994, s. 388.
„Alergie Pokarmowe", Gaby Schwarz i Sonja Carlssona, Wydawnic­
two Lekarskie PZWL, Warszawa 2003.
Goldman A. S., Anderson Jr. D. W, Sellers W. A., Saperstein S.,
Kniker W. T, Halpern S. R. (1963): I. Oral Challenge with Milk
and Isolated Milk Proteins in Allergic Children. Pediatrics, 32:
425-43.
Coombs RR1, Holgate ST. (1990): Allergy and cot death: With spe­
cjał focus on allergic sensitivity to cows milk and anaphylylaxis.
Clin Exp Allergy, 20: 359-66.
Parish W. E., Barrett A. M., Coombs R. R., Gunther M., Camps F. E.
(1960): Hypersensithaty to milk and sudden death in infancy.
Lancet, 2(7160): 1106-10.
Goldman A. S., Sellars W. A., Halpern S. R., Anderson D. W. Jr,
Furlow T. E., Johnson C. H. Jr. (1963): Milk allergy. II. Skin testing
of allergic and normal children with purified milk proteins. Pe­
diatrics, 32: 572-9.
Bibliografia 221

Saperstein S., Anderson D. W. Jr, Goldman A. S., Kniker W. T.

(1963): Milk allergy. III. Immunological studies with sera form
allergic and normal children. Pediatrics, 2: 580-7.
Goldblum R. M., Dill C. W., Albrecht T. B., Alford E. S., Garza C,
Goldman A. S. (1984): Rapid high-temperature treatment of hu-
man milk. J Pediatr, 104(3): 380-5.
https://parenting.pl/portal/alergia-na-mleko-u-dzieci.
http://www.edziecko.pl/zdrowie_dziecka/1,79371,5151522.html.
http://codziennie.newstart.pl/index.php/jak-rozpoznac-alergie-na-
-mleko-nieswiadoma-wiekszosc-meczy-sie-zyjac-z-alergia/
http://www.babyboom.pl/dzieci_l_2/zdrowie/alergia_na_bialka_
mleka_krowiego_cma_cow_milk_allergy.html.
http://www.foodallergy.org/allergens/milk-allergy.
Józef Krop „Ratujmy się - elementarz medycyny ekologicznej"
książka wydana przy współpracy firmy Dystrybucyjno-Wydaw-
niczej L&L, Gdańsk.
T. Colin Campbell Thoma M. Campblell II, „Nowoczesne zasady
odżywiania" wydawnictwo Galaktyka, Łódź 2011.
Siegfried Borelli. Jost Von Mazenburg Edburga Polster „Alergie Po­
karmowe", Wydawnictwo Marba Crown LTD, Warszawa 1994.

W p ł y w spożywania m l e k a na osoby z a u t y z m e m
http://questioning-answers.blogspot.ca/2013/08/leaky-gut-food-
-antibodies-and-autism.html - Nutr Neurosci. 2010 Apr;13(2):87-
100. doi: 10.1179/147683010X12611460763922. - Leaky gut,
food antibodies and autism
de Magistris L., Picardi A., Siniscalco D., Riccio M. P, Sapone A.,
Cariello R., Abbadessa S., Medici N., Lammers K. M., Schiral-
di C, Iardino R, Marotta R., Tolone C, Fasano A., Pascotto A.,
Bravaccio C. (2013): Antibodies against food antigens in patients
with autistic spectrum disorders.
http://www.hindawi.com/journals/bmri/2013/729349/ - Antibo­
dies against Food Antigens in Patients with Autistic Spectrum
Disorders
222 Z daleka od mleka

Theoharides T. C, Doyle R., Francis K., Conti R, Kalogeromitros D.

(2008): Novel therapeutic targets for autism. Trends Pharmacol
Sci, 29(8): 375-82.
de Theije CGM, Wu J, da Silva SL, et al. (2011): Pathways underlying
the gut-to-brain connection in autism spectrum disorders as fu­
turę targets for disease management. Eur J Pharmacol, 668(sup-
plement 1): S70-S80.
„Devil In The Milk" by Keith Woodford 2009, Celeseu Green Pu-
blishing Company, P.O.Box 428 White River Junction VT 05001/
Hsu C. L., Lin C. Y., Chen C. L., Wang C. M., Wong M. K. (2009):
The effects of a gluten and casein-free diet in children with au­
tism: a case report. Chang Gung Med J, 32(4): 459-65.
„Fighting for Tony" Mary Callahan, 1987, published by Si-
mon&Schuster Builndig Rockefeller Centr, 1230 Avenue of the
Americas New York, NY 10020.
Whiteley R, Haracopos D., Knivsberg A. M., Reichelt K. L., Parlar
S., Jacobsen J., Seim A., Pedersen L., Schondel M., Shattock P.
(2010): The ScanBrit randomised, controlled, single-blind study
of a gluten- and casein-free dietary intervention for children with
autism spectrum disorders. Nutr Neurosci, 13(2): 87-100.
Pennesi C. M., Klein L. C. (2012): Effectiveness of the gluten-free,
casein-free diet for children diagnosed with autism spectrum
disorder: based on parental report. Nutr Neurosci, 15(2): 85-91.
Buie T, Campbell D. B., Fuchs G. J, III, et al. (2010): Evaluation, dia-
gnosis, and treatment of gastrointestinal disorders in indhaduals
with ASDs: a consensus report. Pediatrics, 125(supplement 1):
S1-S18.
„Whitewash" by Joseph Keon 2010, New Society Publishers, P.O.
Box 189 Gabriola Island, BCVOR lXO Canada, 122-135.
https://www.autismspeaks.org/what-autism/diagnosis/
dsm-5-diagnostic-criteria.
Bibliografia 223

W p ł y w konsumpcji mleka na choroby serca i u k ł a d u

krążenia
Aleksander Michajlik „Jak ustrzec się choroby wieńcowej i zawału?"
Departament Służby Zdrowia WP, Warszawa, 1966.
Bolland M. J., Avenell A., Baron J. A., Grey A., MacLennan G. S.,
Gamble G. D., Reid I. R. (2010): Effect of calcium supplements on
risk of myocardial infarction and cardiovascular events: meta-a-
nalysis. BMJ, 341: c3691.
Keith Woodford, „Devil In The Milk" Celeseu Green Publishing
Company, P.O.Box 428 White River Junction VT 05001, 2009,
73-86.
de Oliyeira Otto M. C, Mozaffarian D., Kromhout D., Bertoni A. G.,
Sibley C. T, Jacobs D. R. Jr, Nettleton J. A. (2012): Dietary intake
of saturated fat by food source and incident cardiovascular dise-
ase: the Multi-Ethnic Study of Atherosclerosis. Am J Clin Nutr,
96(2): 397-404.
Elwood P. C, Pickering J. E., Givens D. I., Gallacher J. E. (2010):
The consumption of milk and dairy foods and the incidence of
vascular disease and diabetes: an overview of the evidence. Li-
pids, 45(10): 925-39.
Elwood P. C, Givens D. I., Beswick A. D., Fehily A. M., Pickering
J. E., Gallacher J. (2008): The survival advantage of milk and da­
iry consumption: an overview of evidence from cohort studies
of vascular diseases, diabetes and cancer. J Am Coli Nutr, 27(6):
723S-34S.
German J. B., Gibson R. A., Krauss R. M., Nestel R, Lamarche B.,
van Staveren W. A., Steijns J. M., de Groot L. C, Lock A. L., De-
staillats F. (2009): A reappraisal of the impact of dairy foods and
milk fat on cardiovascular disease risk. Eur J Nutr, 48(4): 191-203.
Janusz Szajewski „Miażdżyca" Państwowe Wydawnictwo Naukowe,
1965.
Kilmer McCully, Martha McCully, „The Heart Revolution", Harper
Collins, 2009.
Kidd P.M. (2010): Yitamins D and K as pleiotropic nutrients: clinical
importance to the skeletal and cardiovascular systems and pre-
liminary evidence for synergy. Altern Med Rev, 15(3): 199-222.
224 Z daleka od mleka

Mensink R. R, Zock R L., Kester A. D., Katan M. B. (2003): Effects

of dietary fatty acids and carbohydrates on the ratio of serum
total to HDL cholesterol and on serum lipids and apolipoprote-
ins: a meta-analysis of 60 controlled trials. Am J Clin Nutr, 77(5):
1146-55.
Ralston R. A., Lee J. H., Truby H., Palermo C. E., Walker K. Z. (2012):
A systematic review and meta-analysis of elevated blood pressure
and consumption of dairy foods. J Hum Hypertens, 26(1): 3-13.
Rice B. H., Cifelli C. }., Pikosky M. A., Miller G. D. (2011): Dairy
components and risk factors for cardiometabolic syndrome: re-
cent evidence and opportunities for futurę research. Adv Nutr,
2(5): 396-407.
Soedamah-Muthu S. S., Ding E. L„ Al-Delaimy W. K., Hu F. B.,
Engberink M. F., Willett W. C., Geleijnse J. M. (2011): Milk and
dairy consumption and incidence of cardiovascular diseases and
all-cause mortality: dose-response meta-analysis of prospective
cohort studies. Am J Clin Nutr, 93(1): 158-71.
Włodzimierz Januszewicz, Marek Sznajderman „Nadciśnienie tęt­
nicze", Warszawa 2002.
http://www.livestrong.com/article/410667-does-milk-cause-heart-
disease/
http://www.realmilk.com/health/milk-homogenization-and
-heart-disease/
http://www.dairynutrition.ca/scientific-evidence/cardiovascular-
disease/cardiovascular-disease-and-milk-products-summary-
-of-evidence.
http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/16407709.
http://www.milk.co.uk/page.aspx?intPageID=148.
http://www.naturalnews.com/002695.html.

C h o r o b y w i e k u dziecięcego a m l e k o
Anyon C. P., Clarkson K. G. (1971): Cows' milk: a cause of iron-de-
ficiency anaemia in infants. N Z Med J.; 74(470): 24-5.
Brasher G. W. (1975): Clinical aspect of infantileasthma, Annals of
Alergy, 35: 216-20.
Bibliografia 225

Clyne P. S., Kulczycki A. Jr. (1991): Human breast milk contains bo-
vine IgG. Relationship to infant colic? Pediatrics, 87(4): 439-44.
Sadowitz P. D., Oski F. A. (1983): Iron status and infant feeding
practices in an urban ambulatory center. Pediatrics, 72(1): 33-6.
Bernaola G., Echechipia S., Urrutia I., Fernandez E., Audicana M.,
Fernandez de Corres L. (1994): Occupational asthma and rhi-
noconjunctMtis from inhalation of dried cow's milk caused by
sensitization to alpha-lactalbumin. Allergy, 49(3): 189-91.
Forget P, Arends J. W. (1985): Cow's milk protein allergy and ga-
stro-oesophageal reflux. Eur J Pediatr, 144(4): 298-300.
Hermon-Taylor J. (2009): Mycobacterium avium subspecies para-
tuberculosis, Crohńs disease and the Doomsday scenario. Gut
Pathog, 1(1): 15.
Jakobsson I., Lindberg T. (1978): Cow's milk as a cause of infantile
colic in breast-fed infants. Lancet, 2(8087): 437-9.
Jakobsson I., Lindberg T. (1983): Cow's milk proteins cause infantile
colic in breast-fed infants: a double-blind crossover study. Pedia­
trics, 71(2): 268-71.
Kaufman H. S., Frick O. L. (1981): Prevention of asthma. Clin Aller­
gy, 11(6): 549-53.
Lamott A., Operating Instructions: A Journal of My Sons First Year,
New York: Ballantine, 1994.
Iacono G., Cavataio F., Montalto G., Florena A., Tumminello M.,
Soresi M., Notarbartolo A., Carroccio A. (1998): Intolerance of
cow's milk and chronić constipation in children. N Engl J Med.,
339(16): 1100-4.
Rowe A. H., Rowe A. Jr, Young E. J. (1959): Bronchial asthma due
to food allergy alone in ninety-five patients. J Am Med Assoc,
169(11): 1158-62.
Ratner D., Shoshani E., Dubnov B. (1983): Milk protein-free diet for
nonseasonal asthma and migraine in lactase-deficient patients.
Isr J Med Sci, 19(9): 806-9.
Fukushima Y, Kawata Y, Onda T., Kitagawa M. (1997): Con­
sumption of cow milk and egg by lactating women and the pre-
sence of beta-lactoglobulin and ovalbumin in breast milk. Am J
Clin Nutr, 65(1): 30-5.
226 Z daleka od mleka

Ziegler E. E., Fomon S. J., Nelson S. E., Rebouche C. J., Edwards

B. B., Rogers R. R., Lehman L. J. (1990): Cow milk feeding in in-
fancy: further observations on blood loss from the gastrointesti-
nal tract. J Pediatr, 116(1): 11-8.

Konsumpcja mleka ryzykiem powstawania n o w o t w o r ó w

(1991): Biotechnology and the American agricultural industry.
Council on Scientific Affairs, American Medical Association.
JAMA, 265(11): 1429-36.
Ayre S. G., Perez Garcia y Bellon D., Perez Garcia D. Jr. (1990): Neo-
adjuvant low-dose chemotherapy with insulin in breast carcino-
mas. Eur J Cancer, 26(11-12): 1262-3.
Campbell P. G., Baumrucker C. R. (1985): Characterization of in-
sulin-like growth factor-l/somatomedin-C receptors in bovine
mammary gland. Endocrinology 116(Suppl. 1) Abstract: 223.
Cohen P. (1998): Serum insulin-like growth factor-I levels and pro­
statę cancer risk—interpreting the evidence. J Natl Cancer Inst,
90(12): 876-9.
Chan J. M., Stampfer M. J., Giovannucci E., Gann P. H., Ma J., Wil-
kinson R, Hennekens C. H., Pollak M. (1998): Plasma insulin-like
growth factor-I and prostatę cancer risk: a prospective study.
Science, 279(5350): 563-6.
Cho E., Smith-Warner S. A., Spiegelman D., Beeson W. L., van den
Brandt P. A., Colditz G. A., Folsom A. R., Fraser G. E., Freuden-
heim J. L., Giovannucci E., Goldbohm R. A., Graham S., Miller
A. B., Pietinen P., Potter J. D., Rohan T. E., Terry R, Toniolo P,
Virtanen M. J., Willett W. C, Wołk A., Wu K., Yaun S. S., Zeleniu-
ch-Jacquotte A., Hunter D. J. (2004): Dairy foods, calcium, and
colorectal cancer: a pooled analysis of 10 cohort studies. J Natl
Cancer Inst, 96(13): 1015-22.
Martinez M. E., Willett W. C. (1998): Calcium, vitamin D, and co­
lorectal cancer: a review of the epidemiologie evidence. Cancer
Epidemiol Biomarkers Prev, 7(2): 163-8.
Donovan S. M., Odle J. (1994): Growth factors in milk as mediators
of infant development. Annu Rev Nutr, 14:147-67.
Bibliografia 227

Ekbom A., Trichopoulos D., Adami H. O., Hsieh C. C, Lan S. J.

(1992): Evidence of prenatal influences on breast cancer risk.
Lancet, 340(8826): 1015-8.
Epstein S. S. (1990): Potential public health hazards of biosynthetic
milk hormones. Int J Health Serv, 20(1): 73-84.
Furlanetto R. W., DiCarlo J. N. (1984): Somatomedin-C receptors
and growth effects in human breast cells maintained in long-
term tissue culture. Cancer Res, 44(5): 2122-8.
Genkinger J. M., Hunter D. J., Spiegelman D., Anderson K. E., Ar-
slan A., Beeson W. L., Buring J. E., Fraser G. E., Freudenheim J.
L., Goldbohm R. A., Hankinson S. E., Jacobs D. R. Jr, Koushik A.,
Lacey J. V. Jr, Larsson S. C, Leitzmann M., McCullough M. L.,
Miller A. B., Rodriguez C, Rohan T. E., Schouten L. J., Shore R.,
Smit E., Wołk A., Zhang S. M., Smith-Warner S. A. (2006): Dairy
products and ovarian cancer: a pooled analysis of 12 cohort stu-
dies. Cancer Epidemiol Biomarkers Prev. 15(2): 364-72.
Ganmaa D., Sato A. (2005): The possible role of female sex hor­
mones in milk from pregnant cows in the development of bre­
ast, ovarian and corpus uteri cancers. Med Hypotheses, 65(6):
1028-37.
Glimm D. R., Baracos V. E., Kennelly J. J. (1988): Effect of bovine
somatotropin on the distribution of immunoreactive insulin-like
growth factor-I in lactating bovine mammary tissue. J Dairy Sci,
71(11): 2923-35.
Gregor R, Burleigh B. D. (1985): Presence of high affinity somato-
medin/insulin-like growth factor receptors in porcine mammary
gland. Endocrinology, 116: 223 (Abstr.).
Giovannucci E., Rimm E. B., Wołk A., Ascherio A., Stampfer M. J.,
Colditz G. A., Willett W. C. (1998): Calcium and fructose intake
in relation to risk of prostatę cancer. Cancer Res, 58(3): 442-7.
Gkwannucci E., Liu Y., Platz E. A., Stampfer M. J., Willett W. C.
(2007): Risk factors for prostatę cancer incidence and progres-
sion in the health professionals follow-up study. Int J Cancer,
121(7): 1571-8.
Hankinson S. E., Willett W. C, Colditz G. A., Hunter D. J., Michaud
D. S., Deroo B., Rosner B., Speizer F. E., Pollak M. (1998): Circu-
228 Z daleka od mleka

lating concentrations of insulin-like growth factor-I and risk of

breast cancer. Lancet, 351(9113): 1393-6.
Larsson S. C, Bergkvist L., Rutegard ]., Giovannucci E., Wołk A.
(2006): Calcium and dairy food intakes are inversely associated
with colorectal cancer risk in the Cohort of Swedish Men. Am J
Clin Nutr, 83(3): 667-73; quiz 728-9.

W p ł y w konsumpcji mleka i jego p r z e t w o r ó w

na występowanie zaburzeń psychicznych
i dysfunkcję u k ł a d u nerwowego
http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/21988661
http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/19235895
http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/
S0165032712001371
http://drclark.typepad.com/dr_david_clark/2011/05/casein-sen-
sitivity-and-bipolar-disorder.htm
http://pl.wikipedia.org/wiki/Choroba_Alzheimera
http: //www. notmilk. com/h.html
http://www.notmilk.com/o.html
Severance E. G., Yolken R. H., Eaton W. W. (2014): Autoimmune
diseases, gastrointestinal disorders and the microbiome in schi-
zophrenia: more than a gut feeling. Schizophr Res, pii: S0920-
9964(14)00319-3. [Epub ahead of print]
Anderson C, Checkoway H., Franklin G. M., Beresford S., Smith-
-Weller T., Swanson R D. (1999): Dietary factors in Parkinsohs
disease: the role of food groups and specific foods. Mov Disord.
1999,14(1): 21-7.
Severance E. G., Gressitt K. L., Yang S., Stallings C. R., Origoni A. E.,
Vaughan C, Khushalani S., Alaedini A., Dickerson F. B., Yolken
R.H. (2014): Seroreactive marker for inflammatory bowel disease
and associations with antibodies to dietary proteins in bipolar
disorder. Bipolar Disord. 16(3): 230-40.
http://www.helpguide.org/articles/bipolar-disorder/bipolar-disor-
der-signs-and-symptoms.htm
Bibliografia 229

Messaoudi M., Lalonde R., Violle N., Javelot H., Desor D., Nejdi A.,
Bisson J. E, Rougeot C, Pichelin M., Cazaubiel M., Cazaubiel J.
M. (2011): Assessment of psychotropic-like properties of a pro-
biotic formulation (Lactobacillus helveticus R0052 and Bifido-
bacterium longum R0175) in rats and human subjects. Br J Nutr,
105(5): 755-64.
http://onlinelibrary.wiley.eom/doi/10.llll/j.13652982.2011.01796
.x/abstract?deniedAccessCustomisedMessage=&userIsAuthen-
ticated=false
Chen H., Zhang S. M., Hernan M. A., Willett W. C, Ascherio A.
(2002): Diet and Parkinsohs disease: a potential role of dairy pro-
ducts in men. Ann Neurol, 52(6): 793-801.
Chen H., Zhang S. M„ Hernan M. A., Willett W. C, Ascherio A.
(2003): Dietary intakes of fat and risk of Parkinson's disease. Am
J Epidemiol, 157(11): 1007-14.
Scheider W. L., Hershey L. A., Vena J. E., Holmlund T., Marshall
J. R. (1997): Dietary antioxidants and other dietary factors in the
etiology of Parkinson's disease. Mov Disord, 12(2): 190-6.
http://www.notmilk.com/forum/824.html 54
Huebner F. R., Lieberman K. W, Rubino R. R, Wall J. S. (1984): De-
monstration of high opioid-like activity in isolated peptides from
wheat gluten hydrolysates. Peptides, 5(6): 1139-47.
de la Monte S. M., Wands J. R. (2008): Alzheimer's disease is type
3 diabetes-evidence reviewed. J Diabetes Sci Technol, 2(6):
1101-13.
„Whitewash" by Joseph Keon 2010, New Society Publishers, P.O.
Box 189, Gabriola ISland, BCVOR lXO Canada.
„Devil In The Milk" by Keith Woodford, 2009, Celeseu Green Pu-
blishing Company, P.O. Box 428, White River Junction VT 05001.
Hellenbrand W, Boeing H., Robra B. R, Seidler A., Vieregge R, Ni-
schan R, Joerg J., Oertel W. H., Schneider E., Ulm G. (1996): Diet
and Parkinsons disease. II: A possible role for the past intake of
specific nutrients. Results from a self-administered food-frequ-
ency ąuestionnaire in a case-control study. Neurology, 47(3):
644-50.
230 Z daleka od mleka

Cascella N. G., Santora D., Gregory R, Kelly D. L., Fasano A., Eaton
W. W. (2013): Increased prevalence of transglutaminase 6 an-
tibodies in sera from schizophrenia patients. Schizophr Buli,
39(4): 867-71.
Johnson C. C., Goreli J. M., Rybicki B. A., Sanders K., Peterson E. L.
(1999): Adult nutrient intake as a risk factor for Parkinsońs dise­
ase. Int J Epidemiol, 28(6): 1102-9.
Do K. Q., Trabesinger A. H., Kirsten-Kruger M., Lauer C. J., Dydak
U., Heli D., Holsboer F, Boesiger R, Cuenod M. (2000): Schizo­
phrenia: glutathione deficit in cerebrospinal fluid and prefrontal
cortex in vivo. Eur J Neurosci, 12(10): 3721-8.
Yao J. K., Leonard S., Reddy R. (2006): Altered glutathione redox
state in schizophrenia. Dis Markers, 22(1-2): 83-93.
Frustaci A., Neri M., Cesario A., Adams J. B., Domenici E., Dalia
Bernardina B., Bonassi S. (2012): Oxidative stress-related bio-
markers in autism: systematic review and meta-analyses. Free
Radic Biol Med, 52(10): 2128-41.
Scheider W. L., Hershey L. A., Vena J. E., Holmlund T., Marshall
J. R. (1997): Dietary antioxidants and other dietary factors in the
etiology of Parkinsohs disease. Mov Disord, 12(2): 190-6.

C h o r o b y z autoagresji (autoimmunologiczne) a m l e k o
http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC1289727/pdf/jr-
socmed00209-0070.pdf
Monetini L., Cavallo M. G., Manfrini S., Stefanini L., Picarelli A., Di
Tola M., Petrone A., Bianchi M., La Presa M., Di Giulio C, Baroni
M. G., Thorpe R., Walker B. K., Pozzilli P. (2002): Antibodies to
bovine beta-casein in diabetes and other autoimmune diseases.
Horm Metab Res, 34(8): 455-9.
Bushara K. O. (2005): Neurologie presentation of celiac disease.
Gastroenterology, 128(4 Suppl 1): S92-7.
Falth-Magnusson K., Jansson G., Stenhammar L., Magnusson K. E.
(1994): Serum food antibodies analyzed by enzyme-linked im-
munosorbent assay (FLISA) and diffusion-in-gel (DIG)-ELISA
methods in chi Id t e n with and without celiac disease. J Pediatr
Gastroenterol Nutr, 18(1): 56-62.
Bibliografii 231

Faulkner-Hogg K. B., Selby W. S., Loblay R. H. (1999): Dietary

analysis in symptomatic patients with coeliac disease on a glu-
ten-free diet: the role of tracę amounts of gluten and non-gluten
food intolerances. Scand J Gastroenterol, 34(8): 784-9.
Gearry R. B., Richardson A., Frampton C. M., Collett J. A., Burt
M. ]., Chapman B. A., Barclay M. L. (2006): High incidence of
Crohn's disease in Canterbury, New Zealand: results of an epide­
miologie study. Inflamm Bowel Dis, 12(10): 936-43.
Grefte J. M., Bouman J. G., Grond J., Jansen W., Kleibeuker J. H.
(1988): Slow and incomplete histological and functional recovery
in adult gluten sensitive enteropathy. J Clin Pathol, 41(8): 886-91.
Husby S., Foged N, Host A., Svehag S. E. (1987): Passage of dietary
antigens into the blood of children with coeliac disease. Quan-
tification and size distribution of absorbed antigens. Gut, 28(9):
1062-72.
Guggenmos J., Schubart A. S., Ogg S., Andersson M., Olsson T.,
Mather I. H, Linington C. (2004): Antibody cross-reactivity be-
tween myelin oligodendrocyte glycoprotein and the milk protein
butyrophilin in multiple sclerosis. J Immunol, 172(1): 661-8.
House Cali: https://www.youtube.com/watch?v=gVcvjdUBX24
Labrooy J. T., Hohmann A. W., Davidson G. R, Hetzel P. A., Johnson
R. B., Shearman D. J. (1986): Intestinal and serum antibody in
coeliac disease: a comparison using ELISA. Clin Exp Immunol,
66(3): 661-8.
Lerner A., Rossi T. M., Park B., Albini B., Lebenthal E. (1989): Se­
rum antibodies to cow's milk proteins in pediatrie inflammatory
bowel disease. Crohn's disease versus ulcerative colitis. Acta Pa-
ediatr Scand, 78(3): 384-9.
Lewis S. L., Van Epps D. E. (1983): Demonstration of specific recep-
tors for fluoresceinated casein on human neutrophils and mono-
cytes using flow cytometry. Inflammation, 7(4): 363-75.
Monetini L., Barone F, Stefanini L., Petrone A., Walk T., Jung G.,
Thorpe R., Pozzilli R, Cavallo M.G. (2003): Establishment of T
celi lines to bovine beta-casein and beta-casein-derived epitopes
in patients with type 1 diabetes. J Endocrinol, 176(1): 143-50.
232 Z daleka od mleka

Malosse D., Perron H., Sasco A., Seigneurin J. M. (2011): Correla-

tion between milk and dairy product consumption and multiple
sclerosis prevalence: a worldwide study. Neuroepidemiology,
11(4-6): 304-12 (Adaptet from Campbell C.T. „The China Study"
Dallas, Bebella, 2004)
Kokkonen J., Haapalahti M., Laurila K., Karttunen T. }., Miłki M.
(2001): Cow's milk protein-sensitive enteropathy at school age. J
Pediatr, 139(6): 797-803.
Riemekasten G., Marell ]., Hentschel C, Klein R., Burmester G. R.,
Schoessler W., Hiepe F. (2002): Casein is an essential cofactor in
autoantibody reactMty directed against the C-terminal SmDl
peptide AA 83-119 in systemie lupus erythematosus. Immuno-
biology, 206(5): 537-45.
Triolo G., Accardo-Palumbo A., Dieli F, Ciecia F, Ferrante A., Giar-
dina E., Licata G. (2002): Humoral and celi mediated immune
response to cow's milk proteins in Behcet's disease. Ann Rheum
Dis, 61(5): 459-62.
Reichelt K. L., Jensen D. (2004): IgA antibodies against gliadin and
gluten in multiple sclerosis. Acta Neurol Scand, 110(4): 239-41.

Cukrzyca młodzeńcza
Berkey C. S., Rockett H. R., Willett W. C, Colditz G. A. (2005):
Milk, dairy fat, dietary calcium, and weight gain: a longitudinal
study of adolescents. Arch Pediatr Adolesc Med., 159(6): 543-50.
Center for Sciences in the Public Interest „Dairy does diets"
Nutrition Action Health
Murch S. (1996): Diabetes and cows' milk. Lancet, 348(9042): 1656.
Elliot R. B., Wasmuth H., Hill J., Songini M., Bottazzo G. F. (1996):
Diabetes and cows' milk. Sardinian IDDM Study Groups. Lancet,
348(9042): 1657.
Scott F. W, Kolb H. (1996): Cows' milk and insulin-dependent dia­
betes mellitus. Lancet, 348(9027): 613.
Honeyman M. C, Cram D. S., Harrison L. C. (1993): Transcription
factor jun-B is target of autoreactive T-cells in IDDM. Diabetes,
42(4): 626-30.
Bibliografia 233

Gunther C. W., Legowski P. A., Lyle R. M., McCabe G. R, Eagan M.

S., Peacock M., Teegarden D. (2005): Dairy products do not lead
to alterations in body weight or fat mass in young women in a 1-y
intervention. Am J Clin Nutr, 81(4): 751-6.
Hou J., Said C, Franchi D., Dockstader R, Chatterjee N. K. (1994):
Antibodies to glutamic acid decarboxylase and P2-C peptides in
sera from coxsackie virus B4-infected mice and IDDM patients.
Diabetes, 43(10): 1260-6.
Hyóty H., Hiltunen M., Knip M., Laakkonen M., Vahasalo R, Karja-
lainen J., Koskela R, Roivainen M., Leinikki R, Hovi T, et al.
(1995): A prospective study of the role of coxsackie B and other
enterovirus infections in the pathogenesis of IDDM. Childhood
Diabetes in Finland (DiMe) Study Group. Diabetes, 44(6): 652-7.
Cavallo M. G., Fava D., Monetini L., Barone F, Pozzilli P. (1996):
Cell-mediated immune response to beta casein in recent-onset
insulin-dependent diabetes: implications for disease pathogene-
sis. Lancet, 348(9032): 926-8.
Pennington J. A., Bowes Church's Food Values of Portions Com-
monly Used 17th En * Philadelphia, Lippincott, Williams & Wil-
kins, 1998
Rabin D. U., Pleasic S. M., Shapiro J. A., Yoo-Warren H., Oles }.,
Hicks J. M., Goldstein D. E., Rae P. M. (1994): Islet celi antigen
512 is a diabetes-specific islet autoantigen related to protein ty-
rosine phosphatases. J Immunol, 152(6): 3183-8.
Stain R. „Got milk? Too much makes for the fat kid. Study blunds
claim that moo juice help people lose weit", Washington Post,
June 7, 205
Akerblom H. K. (1996): Diabetes and cows' milk. Lancet, 348(9042):
1656-7.
Warner M. „Chung milk, shedpounds. Not so fat" New York Times,
June 21, 2005.
Virtanen S. M., Saukkonen T, Savilahti E., Ylónen K., Rasanen L.,
Aro A., Knip M., Tuomilehto J., Akerblom H. K. (1994): Diet,
cows milk protein antibodies and the risk of IDDM in Finnish
children. Childhood Diabetes in Finland Study Group. Diabeto-
logia, 37(4): 381-7.
234 Z daleka od mleka

Osteoporoza - epidemia XXI w i e k u

Osteoporosis: fast facts. National Osteoporosis Foundation. Acces-
sed January 24, 2008
Bischoff-Ferrari H. A., Dawson-Hughes B., Baron J. A., Burckhardt
R, Li R., Spiegelman D., Specker B., Orav J. E., Wong J. B., Sta-
ehelin H. B., 0'Reilły E„ Kiel D. R, Willett W. C. (2007): Calcium
intake and hip fracture risk in men and women: a meta-analysis
of prospective cohort studies and randomized controlled trials.
Am J Clin Nutr, 86(6): 1780-90.
Bischoff-Ferrari H. A., Willett W. C, Wong J. B., Giovannucci E.,
Dietrich T., Dawson-Hughes B. (2005): Fracture prevention with
vitamin D supplementation: a meta-analysis of randomized con­
trolled trials. JAMA, 293(18): 2257-64.
Boonen S., Lips R, Bouillon R., Bischoff-Ferrari H. A., Vander-
schueren D., Haentjens R (2007): Need for additional calcium to
reduce the risk of hip fracture with vitamin d supplementation:
evidence from a comparative metaanalysis of randomized con­
trolled trials. J Clin Endocrinol Metab, 92(4): 1415-23.
Bischoff-Ferrari H. A., Dawson-Hughes B., Willett W. C, Staehelin
H. B., Bazemore M. G., Zee R. Y., Wong J. B. (2004): Effect of
Vitamin D on falls: a meta-analysis. JAMA, 291(16): 1999-2006.
Owusu W, Willett W. C, Feskanich D., Ascherio A., Spiegelman D.,
Colditz G. A. (1997): Calcium intake and the incidence of fore-
arm and hip fractures among men. J Nutr, 127(9): 1782-7.
Booth S. L., Tucker K. L., Chen H., Hannan M. T., Gagnon D. R.,
Cupples L. A., Wilson P. W, Ordovas }., Schaefer E. J., Daw­
son-Hughes B., Kiel D.P. (2000): Dietary vitamin K intakes are
associated with hip fracture but not with bone minerał density in
elderly men and women. Am J Clin Nutr, 71(5): 1201-8.
Booth S. L., Broe K. E., Gagnon D. R., Tucker K. L., Hannan M. T.,
McLean R. R., Dawson-Hughes B., Wilson P. W, Cupples L. A.,
Kiel D. P. (2003): Vitamin K intake and bone minerał density in
women and men. Am J Clin Nutr, 77(2): 512-6.
Lanou A. and Castleman M., „Building Bone Vitality: A Revolu-
tionary Diet Plan to Prevent Bone Loss and Reverse Osteoporo-
sis-Without Dairy..." May 22, 2009
Bibliografii 235

Cappuccio F. P., Elliott R, Allender P. S., Pryer ]., Follman D. A.,

Cutler J. A. (1995): Epidemiologie association between dietary
calcium intake and blood pressure: a meta-analysis of published
data. Am J Epidemiol, 142(9): 935-45.
Dickinson H. O., Nicolson D. ]., Cook J. V., Campbell E, Beyer F. R.,
Ford G. A., Mason J. (2006): Calcium supplementation for the
management of primary hypertension in adults. Cochrane Data-
base Syst Rev, (2): CD004639.
Feskanich D., Willett W. C, Stampfer M. J., Colditz G. A. (1997):
Milk, dietary calcium, and bone fractures in women: a 12-year
prospective study. Am J Public Health, 87(6): 992-7.
Weber P. (2001): Vitamin K and bone health. Nutrition, 17(10): 880-7.
Feskanich D., Weber R, Willett W. C, Rockett H., Booth S. L.,
Colditz G. A. (1999): Vitamin K intake and hip fractures in wom-
en: a prospective study. Am J Clin Nutr, 69(1): 74-9.
Feskanich D., Willett W. C, Stampfer M. J., Colditz G. A. (1996):
Protein consumption and bone fractures in women. Am J Epide-
miol, 143(5): 472-9.
Whitewash: The Disturbing Truth About Cow's Milk and Your
Health, Nov 23, 2010 by Joseph Keon and John Robbins

http://www.greenmedinfo.com/blog/how-too-much-calcium-
can-break-your-bones
http://www.osteoporoza.com.pl/zapobieganie-osteoporozie.html
http://www.hsph.harvard.edu/nutritionsource/what-should-you-eat/
calcium-and-milk/
http://sciaga.pl/tekst/62449-63-osteoporoza_cicha_zlodziejka_kosci
 WYDAWNICTWOVITAL POLECA

CZEGO NIE POWIE Cl LEKARZ

O CHOROBACH NOWOTWOROWYCH
Bożena Przyjemska
Choroby nowotworowe są bardzo powszechne jednak
mamy ograniczoną wiedzę o ich leczeniu, a nawet pro­
filaktyce. Przyczynę może stanowić przemysł farmaceu­
tyczny, który nie czerpie profitów z naturalnych terapii.
Autorka opisuje proste i skuteczne metody zapobiegania
i leczenia raka. Dowiesz się, które warzywa i owoce mają
ogromny wpływ na Twoje zdrowie. Poznasz siłę działania
ziół, przypraw i grzybów na Twój organizm. W książce
znajdziesz również diety lecznicze dr. Budwiga i dr. Maxa
Gersona, które są wskazane zarówno dla osób, u których
pojawił się nowotwór, jak też i dla tych, którzy mają go w
formie uśpionej. Poznasz wiele metod detoksykacji organizmu, oczyścisz wątrobę,
nerki i układ krwionośny Znajdziesz dokładny opis terapii antyrakowych sodą,
witaminami C i D3. Rady, które pomogą ci zachować zdrowie.

NIEBEZPIECZNE ZBOŻA
Bożena Przyjemska
Czy produkty zbożowe są zdrowe dla każdego? Dla
osób, które są uczulone na gluten - białko znajdujące
się we wszystkich zbożach - produkty mączne są tok­
syną i zagrażają ich życiu. Natomiast dla tych, którzy
mają na nie nadwrażliwość, spożywanie ich powoduje
groźne choroby, rzadko jednak kojarzone z tym pro­
duktem. Dzięki Autorce - naturoterapeutce i diete­
tyczce z 30-letnim doświadczeniem, będziesz mógł
sam przekonać się o wartościach terapeutycznych die­
ty bezglutenowej, która pomaga w leczeniu i zapobiega
ponad 200 przewlekłym chorobom, mającym związek
z celiakią i nietolerancją glutenu. Znajdziesz tu także informacje na temat Spe­
cyficznej Diety Węglowodanowej, która jest w stanie wyleczyć również wiele
poważnych chorób. Zdrowe życie to życie bez glutenu.

ZAMÓW JUŻ TERAZ > TO TAKIE PROSTE

www.wydawnictwovital.pl tel: 85 654 78 35
 WYDAWNICTWOV I T A L POLECA

TERAPIA CZASZKOWO-KRZYŻOWA
Bożena Przyjemska
Bezbolesna i nieinwazyjna zdrowotna metoda inte­
gracji organizmu. Nowatorska książka, która zawiera
opis terapii czaszkowo-krzyżowej i wyjaśnia sposób jej
działania. Zakłada ona, że pod wpływem urazów, stre­
su czy traumatycznych przeżyć powstają w organizmie
zatory energetyczne, które blokują jego prawidłowe
funkcjonowanie. W tej publikacji znajdziesz dokładny
opis, w jaki sposób można wyczuć pulsowanie płynu
mózgowo-rdzeniowego i jak delikatnym dotykiem
usunąć napięcia. A dzięki szczegółowemu wyjaśnieniu
kolejnych etapów przeprowadzenia zabiegu dowiesz
się, jak uruchomić mechanizmy samoleczenia. Terapia ta skutecznie poma­
ga m.in. w: kłopotach z koncentracją, nadpobudliwości u dzieci i dorosłych,
stresie, bólach i zawrotach głowy, migrenach, zaburzeniach wzroku i słuchu.

PRZEWODNIK TAPINGU DLA KAŻDEGO

John Langendoen, Karin Sertel
Taping to praktyczna metoda leczenia, całkowicie wol­
na od skutków ubocznych. Polega ona na oklejaniu
wybranych fragmentów ciała plastrami o specjalnej
strukturze. Dzięki tej książce zapoznasz się z 80 sposo­
bami piastowania na 160 dolegliwości. Wszystkie są
objaśnione krok po kroku i zwizualizowane za pomocą
fotografii. Dowiesz się wszystkiego, aby móc pewnie
i skutecznie stosować taping na sobie i innych. Plastry
można wykorzystać przy skręconej kostce, dolegliwo­
ściach menstruacyjnych, rwie kulszowej czy łokciu te­
nisisty. Dodatkowo znajdziesz opis i zastosowanie ma­
łych kratkowanych i magnetycznych plastrów. Można też łączyć małe i zwykłe
plastry, np. w przypadku bólu głowy, zapalenia zatok przynosowych, skurczy
mięśni czy dolegliwościach bioder. Plastry zdrowia na każdy ból.

www.wydawnictwovital.pl tel: 85 654 78 35

V WYDAWNICTWO V I T A L POLECA V

OCZYSZCZANIE ORGANIZMU W PRAKTYCE

Alexandra Stross
W jaki sposób w naszym ciele odkładają się niepo­
trzebne substancje? Skąd się one biorą? Jak się ich po­
zbyć bez konieczności głodzenia się oraz bez żadnych
skutków ubocznych? Teraz i Ty poznasz sprawdzone,
bezpieczne i w pełni naturalne metody oczyszczania
wątroby i pozbywania się grzybów, które są odpowie­
dzialne za wiele trudnych do wyleczenia schorzeń.
Nauczysz się przywracać optymalne pH swojego cia­
ła oraz poznasz właściwe sposoby detoksu organizmu
dziecka. Autorka prezentuje również metody dokony­
wania odtrucia u osób z poważnymi chorobami, w tym
nowotworami. Podaje także korzyści płynące z lewatywy i instrukcje jej bez­
piecznego wykonania. Całość uzupełnia świadectwami osób, którym jej porady
uratowały zdrowie i życie. Czas pozbyć się zbędnego balastu!

KALORIE PEŁNE KŁAMSTW

dr Hans-Ulrich Grimm
To sztuczne aromaty i wzmacniacze smaku uniemoż­
liwiają zaspokojenie apetytu, a koncerny spożywcze
chcą nam sprzedawać więcej produktów niż realnie
potrzebujemy. Dzięki tej książce przejrzysz sztuczki
światowych potentatów i raz na zawsze wyrwiesz się
z zaklętego kręgu osób przejadających własne zdro­
wie. Dowiesz się, że strach przed masłem, śmietaną
czy zawartym w jajkach cholesterolem jest świadomie
rozpowszechnianym mitem. Poznasz prawdziwe nie­
bezpieczeństwa związane z Colą i chipsami, jak rów­
nież pozornie zdrowe produkty, które powinny zniknąć
na dobre z naszej diety. Autor zdradza także jakie skutki u dzieci powodują
dedykowane im pokarmy oraz czemu dodatkowe witaminy w płatkach kuku­
rydzianych powodują tycie. Koniec kłamstw, początek zdrowia.

ZAMÓW JUŻ TERAZ V TO TAKIE PROSTE

wmv.wydawnictwovital.pl teł: 85 654 78 35
V WYDAWNICTWO VIT A L POLECA Y

GLUTEN FREE
Julien Venesson
Modyfikowana genetycznie pszenica jest co prawda
wydajniejsza, ale jednocześnie ma znacznie więcej
glutenu. Nic zatem dziwnego, że obecnie aż jedna na
trzy osoby może wykazywać wrażliwość na to białko.
Lekarze nie podejrzewają, że za chroniczne zmęczenie,
kłopoty z trawieniem i nastrojem, bóle głowy, artrozę,
zawroty, neuropatie lub bóle mięśniowe odpowiedzial­
na jest pszenica! Co więcej, u osób z predyspozycjami
genetycznymi gluten jest czynnikiem wyzwalającym
choroby autoimmunologiczne: celiakię, chorobę Croh-
na, stwardnienie rozsiane, cukrzycę typu 1 czy reuma­
toidalne zapalenie stawów. Niniejsze dzieło stanowi syntezę prowadzonych
badań naukowych nad glutenem oraz przeprowadzonych rozmów, wyłącznie
ze specjalistami w tej dziedzinie. Postaw na świadome odżywianie!

ZASTĄP CUKIER
dr n. med. Kurt Mosetter, Thorsten Probost,
dr Wolfgang A. Simon, Anna Cavelius
Podobnie jak nikotyna i alkohol, cukier jest niebez­
pieczny i prowadzi do uzależnienia. Powoduje nie tyl­
ko nadwagę, próchnicę i cukrzycę, ale również takie
choroby jak ADHD, Alzheimer i rak. Z tej książki do­
wiesz się, jak odzyskać kontrolę nad swoim sposobem
odżywiania. Nie będziesz musiał z niczego rezygno­
wać dzięki stosowaniu zdrowych cukrów, które zaopa­
trują organizm w niezbędną do życia energię, a przy
tym nie mają negatywnego wpływu na przemianę ma­
terii. Prezentowane przez Autorów przepisy pozwolą
Ci przygotować smakołyki, w tym konfitury, ciasta , /
i desery. Stosując proponowany program żywieniowy stopniowo wyrównasz
w organizmie stany nadmiarów i niedoborów. Zmniejszysz ryzyko wielu cho­
rób i schudniesz bez wyrzeczeń. Zdrowie jest słodsze niż cukier.

ZAMÓW JUŻ TERAZ TO TAKIE PROSTE

www.wydawnictwovital.pl tel: 85 654 78 35