001

Papañcasūdanī nāma majjhimanikāyaṭṭhakathā

mūlapaṇṇāsakavaṇṇanāya paṭhmo bhāgo
namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa
ganthārambhakathā
karuṇāsītalahadayaṁ paññāpajotavihatamohatamaṁ
sanarāmaralokagaruṁ vande sugataṁ gativimuttaṁ.
Buddhopi buddhabhāvaṁ bhāvetvā ceva sacchikatvā ca
yaṁ upagato vigatamalaṁ vande tamanuttaraṁ dhammaṁ.
Sugatassa orasānaṁ puttānaṁ mārasenamathanānaṁ
aṭṭhannaṁpi ca samūhaṁ sirasā vande ariyasaṁghaṁ.
Iti me pasannamatino ratanattayavandanāmayaṁ puññaṁ, yaṁ suvihatantarāyo
hutvā tassānubhāvena majjhimappamāṇasuttaṅkitassa idha majjhimāgamavarassa
buddhānubuddhasaṁvaṇṇitassa parāvādamathanassa atthappakāsanatthaṁ aṭṭhakathā
ādito vasīsatehi
pañcahi yā saṅgītā anusaṅgītā ca pacchāpi sīhaḷadīpampana 1- ābhatātha vasinā
mahāmahindena ṭhapitā sīhaḷabhāsāya dīpavāsīnamatthāya apanetvāna tatohaṁ
sīhaḷabhāsaṁ manoramaṁ bhāsaṁ tantinayānucchavikaṁ āropento vigatadosaṁ samayaṁ
avilomento therānaṁ theravaṁsappadīpānaṁ sunipuṇavinicchayānaṁ mahāvihāravāsīnaṁ
hitvā
punappunāgatamatthaṁ atthaṁ pakāsayissāmi sujanassa ca tuṭṭhatthaṁ
ciraṭṭhitatthañca
dhammassa. Sīlakathā dhutadhammā kammaṭṭhāni ceva sabbāni cariyāvidhānasahito
jhānasamāpattivitthāro sabbā ca abhiññāyo paññāsakalanicchayo ceva
khandhadhātāyatanindriyāni ariyāni ceva cattāri saccāni paccayākāradesanā
suparisuddhanipuṇanayā adhimuttatantimattā 2- vipassanābhāvanā ceva iti pana
sabbaṁ yasmā visuddhimagge

1 ka. sīhala..... 2 katthaci potthake avimuttatantimaggātipi dissati.

upari pāṭho pana paṭisambhidādīsu āgatanayaṁ avisajjetvāva
vicāritattā adhimuttanti mattāti ṭīkāsameto.

002
Mayā suparisuddhaṁ vuttaṁ, tasmā hi bhiyyo netaṁ vicārayissāmi "majjhe
visuddhimaggo esa catunnaṁpi āgamānañhi ṭhatvā pakāsayissati tattha yathābhāsitaṁ
atthaṁ
iccevaṁ kato tasmā tampi gahetvāna saddhimetāya aṭṭhakathāya vijānatha
majjhimasaṅgītiyā
atthan"ti.
Nidānakathā
tattha majjhimasaṅgīti nāma paṇṇāsato mūlapaṇṇāsā majjhimapaṇṇāsā
uparipaṇṇāsāti paṇṇāsattayasaṅgahā. Vaggo ekekapaṇṇāsāya pañca pañca
vagge vagge katvā paṇṇarasavaggasamāyogā. Suttato diyaḍḍhasuttasataṁ dve
ca suttantā. Padato tevīsuttarapañcasatādhikāni asītipadasahassāni. Tenāhu
porāṇā:-
"asīti padasahassāni bhiyyo pañcasatāni ca
puna tevīsati vuttā padamevaṁ vavatthitan"ti.
Akkharato pana satta akkharasatasahassāni cattāḷīsañca sahassāni
tepaññāsañca akkharāni. Bhāṇavārato asīti bhāṇavārā tevīsapadādhiko ca
upaḍḍhabhāṇavāro, anusandhito pucchānusandhiajjhāsayānusandhiyathānusandhivasena
saṅkhepato
tividhā 1- anusandhi. Vitthārato panettha tīṇi anusandhisahassāni nava ca satāni
honti. Tenāhu porāṇā:-
"tīṇi sandhisahassāni tathā nava satāni ca
anusandhinayā ete majjhimassa pakāsitā"ti
tassa paṇṇāsāsu mūlapaṇṇāsā ādi, vaggesu mūlapariyāyavaggo, suttesu
 mūlapariyāyasuttaṁ. Tassāpi "evamme sutan"tiādikaṁ āyasmatā ānandena
paṭhamamahāsaṅgītikāle vuttaṁ nidānamādi. Sā panesā paṭhamamahāsaṅgīti
sumaṅgalavilāsiniyā
dīghanikāyaṭṭhakathāya ādimhi vitthāritā. Tasmā sā tattha vitthāritanayeneva
veditabbā.

1 chaṂa. tividho

003
1. Mūlapariyāyavagga
1. Mūlapariyāyasuttavaṇṇanā
[1] Yaṁ panetaṁ "evamme suttan"tiādikaṁ nidānaṁ. Tattha evanti
nipātapadaṁ. Meti ādīni nāmapadāni. Ukkaṭṭhāyaṁ viharatīti ettha vīti
upasaggapadaṁ.
Haratīti ākhyātapadanti iminā tāva nayena padavibhāgo veditabbo.
Atthato pana evaṁsaddo tāva upamūpadesasampahaṁsanagarahaṇavacana-
sampaṭiggahākāranidassanāvadhāraṇādianekatthappabhedo. Tathāhesa "evaṁ jātena
maccena
kattabbaṁ kusalaṁ bahun"ti evamādīsu 1- upamāyaṁ āgato. "evante Abhikkamitabbaṁ,
evaṁ paṭikkamitabban"tiādīsu 2- upadese. "evametaṁ Bhagavā evametaṁ sugatā"ti
ādīsu 3- sampahaṁsane. "evamevaṁ Panāyaṁ vasalī yasmiṁ vā tasmiṁ vā tassa
muṇḍakassa samaṇassa vaṇṇaṁ bhāsati"tiādīsu 4- garahaṇe. "evaṁ Bhanteti kho te
bhikkhū bhagavato paccassosun"tiādīsu 5- vacanasampaṭiggahe. "evaṁ Byākho ahaṁ
bhante bhagavatā dhammaṁ desitaṁ ājānāmī"tiādīsu 6- ākāre. "ehi Tvaṁ māṇava,
yena samaṇo ānando, tenupasaṅkama, upasaṅkamitvā mama vacanena samaṇaṁ ānandaṁ
appābādhaṁ appātaṅkaṁ lahuṭṭhānaṁ balaṁ phāsuvihāraṁ puccha `subho māṇavo
todeyyaputto bhavantaṁ ānandaṁ appābādhaṁ .pe. Phāsuvihāraṁ pucchatī"ti, evañca
vadehi `sādhu kira bhavaṁ ānando, yena subhassa māṇavassa todeyyaputtassa
nivesanaṁ,
tenupasaṅkamatu anukampaṁ upādāyā"tiādīsu 7- nidassane. "taṁ Kiṁ maññatha kālāmā,
ime dhammā kusalā vā akusalā vāti? akusalā bhante, sāvajjā vā anavajjā
vāti? sāvajjā bhante, viññugarahitā vā viññuppasatthā vāti? viññugarahitā
bhante, samattā samādinnā ahitāya dukkhāya saṁvattanti no vā, kathaṁ vā
ettha hotīti? samattā bhante samādinnā ahitāya dukkhāya saṁvattanti evaṁ
no ettha hotītiādīsu 8- avadhāraṇe. Svāyamidha ākāranidassanāvadhāraṇesu
daṭṭhabbo.

1 khu. dhamMa. 25/53/26 visākhāvatthu 2 aṅ. catukka. 21/122/140 ūmibhayasutta

3 aṅ. tika. 20/66/188/ kesaputtisutta 4 saṁ. sagā. 15/187/192 dhanañjānīsutta
5 Ma. mū. 12/1/1 mūlapariyāyasutta 6 Ma. mū. 12/398/356 mahātaṇhāsaṅkhayasutta

7 dī. Sī. 9/445/197/ subhasutta 8 aṅ. tika. 20/66/185 kesaputtisutta

004
Tattha ākāratthena evaṁsaddena etamatthaṁ dīpeti nānānayanipuṇa-
manekajjhāsayasamuṭṭhānaṁ atthabyañjanasampannaṁ vividhapāṭihāriyaṁ
dhammatthadesanā-
paṭivedhagambhīraṁ sabbasattānaṁ sakasakabhāsānurūpato sotapathamāgacchantaṁ
tassa bhagavato vacanaṁ
sabbappakārena ko samattho viññātuṁ, sabbathāmena pana sotukāmataṁ janetvāpi
evamme sutaṁ, mayāpi ekenākārena sutanti.
Nidassanatthena "nāhaṁ sayambhū, na mayā idaṁ sacchikatan"ti attānaṁ
parimocento evamme sutaṁ. Mayāpi evaṁ sutanti idāni vattabbaṁ sakalasuttaṁ
nidasseti.
Avadhāraṇatthena "etadaggaṁ bhikkhave mama sāvakānaṁ bhikkhūnaṁ bahussutānaṁ
yadidaṁ ānando gatimantānaṁ satimantānaṁ dhitimantānaṁ upaṭṭhākānaṁ yadidaṁ
ānando"ti 1- evaṁ bhagavatā "āyasmā ānando atthakusalo dhammakusalo
byañjanakusalo niruttikusalo pubbāparakusalo"ti 2- evaṁ dhammasenāpatinā ca
 pasatthabhāvānurūpaṁ attano dhāraṇabalaṁ dassento sattānaṁ sotukamyataṁ janeti
"evamme sutaṁ, tañca kho atthato vā byañjanato vā anūnamanadhikaṁ, evameva
na aññathā daṭṭhabban"ti.
Mesaddo tīsu atthesu dissati tathāhissa "gāthābhigītamme
abhojaneyyan"tiādīsu 3- mayāti attho. "sādhu Me bhante bhagavā saṅkhittena
dhammaṁ
desetū"tiādīsu 4- mayhanti attho. "dhammadāyādā Me bhikkhave bhavathā"tiādīsu 5-
mamāti attho. Idha pana "mayā sutan"ti ca "mama sutan"ti ca atthadvaye
yujjati.
Sutanti ayaṁ sutasaddo saupasaggo anupasaggo ca gamanavissuta-
kilinnupacitānuyogasotaviññeyyasotadvārānusāraviññātādianekatthappabhedo.
Tathāhissa "senāya pasuto"tiādīsu gacchantoti attho. "sutadhammassa
Passato"tiādīsu 6- vissutadhammassāti

1 aṅ. ekaka. 20/219-23/25 2 aṅ. pañacaka. 22/169/225 khippanisantisutta

(sayā) 3 khu. su 25/81/351 kasibhāradvājasutta 4 saṁ. saḷā. 18/112/75 channavagga
(sayā) 5 Ma. mū. 12/29/17 dhammadāyādasutta 6 khu.u. 25/11/105 muccalindasutta

005
Attho. "avassutā Avassutassā"tiādīsu 1- kilinnā kilinnassāti attho.
"tumhehi Puññaṁ pasutaṁ anappakan"tiādīsu 2- upacitanti attho. "ye Jhānapasutā
dhīrā"tiādīsu 3- jhānānuyuttāti attho. "diṭṭhaṁ Sutaṁ mutan"ti ādīsu 4-
sotaviññeyyanti attho. "sutadharo Sutasanniccayo"tiādīsu 5-
sotadvārānusāraviññātadharoti attho. Idha panassa sotadvārānusārena
"upadhāritan"ti
vā "upadhāraṇan"ti vā attho. Mesaddassa hi mayāti atthe sati "evaṁ mayā sutaṁ
sotadvārānusārena upadhāritan"ti yujjati. Mamāti atthe sati "evaṁ mama sutaṁ
sotadvārānusārena upadhāraṇanti "yujjati.
Evametesu tīsu padesu evanti sotaviññāṇādiviññāṇakiccanidassanaṁ. Meti
vuttaviññāṇasamaṅgipuggalanidassanaṁ. Sutanti assavanabhāvapaṭikkhepato
anūnānadhikāviparītagahaṇanidassanaṁ. Tathā evanti tassā sotadvārānusārena
pavattāya
viññāṇavīthiyā nānappakārena ārammaṇe pavattibhāvappakāsanaṁ. Meti
attappakāsanaṁ.
Sutanti dhammappakāsanaṁ. Ayaṁ hettha saṅkhepo "nānappakārena ārammaṇe pavattāya
viññāṇavīthiyā mayā na aññaṁ kataṁ, idaṁ pana kataṁ, ayaṁ dhammo suto"ti.
Tathā evanti niddisitabbappakāsanaṁ. Meti puggalappakāsanaṁ. Sutanti
puggalakiccappakāsanaṁ. Idaṁ vuttaṁ hoti:- yaṁ suttaṁ niddisissāmi, taṁ mayā evaṁ
sutanti.
Tathā evanti yassa cittasantānassa nānappakārappavattiyā
nānatthabyañjanagahanaṁ hoti, tassa nānākāraniddeso. Evanti hi ayaṁ
ākārappaññatti. Meti kattuniddeso. Sutanti visayaniddeso. Ettāvatā
nānappakārappavattena cittasantānena taṁsamaṅgino kattuvisayagahaṇasanniṭṭhānaṁ
kataṁ hoti.

1 vinaYu. bhikkhunīvi. 3/657/4 pārājikakaṇḍa 2 khu. khu. 25/12/11 tirokuḍḍasutta

3 khu. dhamMa. 25/181/49 yamakappāṭihāriyavatthu 4 Ma. mū. 12/241/203
alagaddūpamasutta 5 Ma. mū. 12/333,339/298,301 mahāgosiṅgasutta

006
Athavā evanti puggalakiccaniddeso. Sutanti viññāṇakiccaniddeso.
Meti ubhayakiccayuttapuggalaniddeso, ayaṁ panettha saṅkhepo:- mayā
savanakiccaviññāṇasamaṅginā puggalena viññāṇavasena laddhasavanakiccavohārena
sutanti.
Tattha evanti ca meti ca sacchikaṭṭhaparamatthavasena avijjamānapaññatti.
 Kiñcettha taṁ paramatthato atthi, yaṁ evanti vā meti vā niddesaṁ labhetha.
Sutanti vijjamānapaññatti. Yañhetaṁ ettha sotena upaladdhaṁ, taṁ paramatthato
vijjamānanti.
Tathā evanti ca meti ca taṁ taṁ upādāya vattabbato upādāpaññatti.
Sutanti diṭṭhādīni upanidhāya vattabbato upanidhāpaññatti. Ettha ca evanti
vacanena asammohaṁ dīpeti. Na hi sammuḷho nānappakārapaṭivedhasamattho hoti.
Sutanti vacanena sutassa asammosaṁ dīpeti. Yassa hi sutaṁ pammuṭṭhaṁ 1- hoti, na
so kālantarena mayā sutanti paṭijānāti. Iccassa asammohena paññāsiddhi,
asammosena pana satisiddhi. Tattha paññāpubbaṅgamāya satiyā
byañjanāvadhāraṇasamatthatā, satipubbaṅgamāya paññāya atthapaṭivedhasamatthatā.
Tadubhayasamatthatāyogena atthabyañjanasampannassa dhammakosassa
anupālanasamatthato
dhammabhaṇḍāgārikattasiddhi.
Aparo nayo:- evanti vacanena yoniso manasikāraṁ dīpeti, ayoniso
manasikaroto 2- nānappakārapaṭivedhābhāvato. Sutanti vacanena avikkhepaṁ dīpeti
vikkhittacittassa savanābhāvato. Tathāhi vikkhittacitto puggalo sabbasampattiyā
vuccamānopi "na mayā sutaṁ, puna bhaṇathā"ti bhaṇati. Yoniso manasikārena cettha
attasammāpaṇidhiṁ pubbe ce katapuññataṁ sādheti, sammāappaṇihitattassa pubbe
akatapuññassa vā tadabhāvato. Avikkhepena pana saddhammassavanaṁ
sappurisūpanissayañca
sādheti. Na hi vikkhittacitto sotuṁ sakkoti, na ca sappurise anupassayamānassa
savanaṁ atthīti.

1 chaṂa. sammuṭṭhaṁ. 2 chaṂa. manasikaroto hi.

007
Aparo nayo:- yasmā evanti yassa cittasantānassa nānappakārappavattiyā
nānatthabyañjanagahaṇaṁ hoti, tassa nānākāraniddesoti vuttaṁ. So ca evaṁ bhaddako
ākāro na sammāappaṇihitattano pubbe akatapuññassa vā hoti, tasmā evanti
iminā bhaddakenākārena pacchimacakkadvayasampattimattano dīpeti. Sutanti
savanayogena
purimacakkadvayasampattimattano dīpeti. Na hi appaṭirūpadese vasato
sappurisūpanissayavirahitassa vā savanaṁ atthi. Iccassa
pacchimacakkadvayasiddhiyā
āsayasuddhi siddhā hoti. Purimacakkadvayasiddhiyā payogasuddhi. Tāya ca
āsayasuddhiyā
adhigamabyattisiddhi, payogasuddhiyā āgamabyattisiddhi. Iti payogāsayasuddhassa
āgamādhigamasampannassa vacanaṁ aruṇuggaṁ 1- viya suriyassa udayato yoniso
manasikāro viya
ca kusalakammassa arahati bhagavato vacanassa pubbaṅgamaṁ bhavitunti ṭhāne
nidānaṁ
ṭhapento evamme sutantiādimāha.
Aparo nayo:- evanti iminā nānappakārapaṭivedhadīpakena vacanena
attano atthapaṭibhāṇapaṭisambhidāsampattisabhāvaṁ dīpeti, sutanti iminā
sotabbappabhedapaṭivedhadīpakena vacanena
dhammaniruttipaṭisambhidāsampattisabhāvaṁ evanti ca
idaṁ yoniso manasikāradīpakaṁ vacanaṁ bhāsamāno "ete mayā dhammā manasānupekkhitā
diṭṭhiyā supaṭividdhā"ti dīpeti. Sutanti idaṁ savanānuyogadīpakaṁ vacanaṁ
bhāsamāno
"bahū mayā dhammā sutā dhatā 2- vacasā paricitā"ti dīpeti. Tadubhayenapi
atthabyañajanapāripūriṁ dīpento savane ādaraṁ janeti. Atthabyañjanaparipuṇṇaṁ hi
dhammaṁ ādarena asuṇanto mahatā hitā paribāhiro hotīti ādaraṁ janetvā
sakkaccaṁ dhammo sotabbo.
"evamme Sutan"ti iminā pana sakalena vacanena āyasmā ānando
tathāgatappaveditaṁ dhammaṁ attato 3- adahanto asappurisabhūmiṁ atikkamati,
sāvakattaṁ
paṭijānanto sappurisabhūmiṁ okkamati. Tathā assaddhammā cittaṁ vuṭṭhāpeti,
saddhamme cittaṁ patiṭṭhāpeti. "kevalaṁ Sutameva cetaṁ mayā tasseva 4- bhagavato
 1 Sī. aruṇaggaṁ 2 chaṂa., Sī. dhātā. 3 chaṂa. attano 4 chaṂa. tasseva pana.

008
Vacanan"ti dīpento attānaṁ parimoceti, satthāraṁ apadisati, jinavacanaṁ appeti,
dhammanettiṁ patiṭṭhāpeti.
Apica "evamme sutan"ti attanā uppāditabhāvaṁ appaṭijānanto
purimasavanaṁ 1- vivaranto "sammukhā paṭiggahitamidaṁ mayā tassa bhagavato
catuvesārajjavisāradassa dasabaladharassa āsabhaṭṭhānaṭṭhāyino sīhanādanādino
sabbasattuttamassa dhammissarassa dhammarājassa dhammādhipatino dhammappadīpassa
dhammasaraṇassa
saddhammavaracakkavattino sammāsambuddhassa 2- na ettha atthe vā dhamme vā pade
vā byañjane vā kaṅkhā vā vimati vā kattabbā"ti sabbesaṁ devamanussānaṁ
imasmiṁ dhamme assaddhiyaṁ vināseti, saddhāsampadaṁ uppādetīti. Tenetaṁ vuccati:-
"vināsayati assaddhaṁ saddhaṁ vaḍḍheti sāsane
evamme sutamiccevaṁ vadaṁ gotamasāvako"ti.
Ekanti gaṇanaparicchedaniddeso. Samayanti paricchinnaniddeso. Ekaṁ samayanti
aniyamitaparidīpanaṁ. Tattha samayasaddo:-
samavāye khaṇe kāle samūhe hetudiṭṭhisu
paṭilābhe pahāne ca paṭivedhe ca dissati.
Tathāhissa "appeva nāma svepi upasaṅkameyyāma kālaṁ ca samayaṁ ca
upādāyā"ti evamādīsu 3- samavāyo attho. "eko Ca 4- kho bhikkhave khaṇo ca
samayo ca brahmacariyavāsāyā"tiādīsu 5- khaṇo. "uṇhasamayo Pariḷāhasamayo"tiādisu
6-
kālo. "mahāsamayo Pavanasmin"tiādīsu 7- samūho. "samayopi Kho te
bhaddāli appaṭividdho ahosi, bhagavā kho sāvatthiyaṁ viharati, bhagavāpi maṁ
jānissati
`bhaddāli nāma bhikkhu satthusāsane sikkhāya aparipūrakārī'ti, ayaṁpi kho te
bhaddāli

1 chaṂa. purimavacanaṁ. 2 chaṂa. sammāsambuddhassa vacanaṁ, 3 dī. Sī. 9/447/198

subhasutta 4 chaṂa. eko va 5 aṅ. aṭṭhaka. 23/119/230 (syā)
6 vinaYu. mahāvi. 2/358-9/282-3 pācittiyakaṇḍa

7 dī. mahā. 10/332/216 mahāsamayasutta

009
Samayo appaṭividdho ahosī"tiādīsu 1- hetu. "tena Kho pana samaye uggāhamāno
paribbājako samaṇamuṇḍikāputto samayappavādake tiṇḍukācire 2- ekasālake
mallikāya ārāme paṭivasatī"ādīsu 3- diṭṭhi.
"diṭṭhe Dhamme ca yo attho yo cattho samparāyiko
atthābhisamayā dhīro paṇḍitoti pavuccatī"tiādīsu 3-
paṭilābho. "sammā Mānābhisamayā antamakāsi dukkhassā"tiādīsu 4- pahānaṁ.
"dukkhassa Pīḷanaṭṭho saṅkhataṭṭho santāpaṭṭho vipariṇāmaṭṭho
abhisamayaṭṭho"tiādisu 5-
paṭivedho. Idha panassa kālo attho. Tena saṁvaccharautumāsaḍḍhamāsarattidiva-
pubbaṇhamajjhantikasāyaṇhapaṭhamamajjhimapacchimayāmamuhuttādīsu
kālappabhedabhūtesu
samayesu ekaṁ samayanti dīpeti.
Tattha kiñcāpi etesu saṁvaccharādīsu samayesu yaṁ yaṁ suttaṁ yamhi yamhi
saṁvacchare utumhi māse pakkhe rattibhāge divasabhāge vā vuttaṁ. Sabbantaṁ
therassa
suviditaṁ suvavatthāpitaṁ paññāya. Yasmā pana "evamme sutaṁ asukasaṁvacchare
asukautumha
asukamāse asukapakkhe asukarattibhāge asukadivasabhāge vā"ti evaṁ vutte na
sakkā sukhena dhāretuṁ vā uddisituṁ vā uddisāpetuṁ vā, bahuñca vattabbaṁ
hoti, tasmā ekeneva padena tamatthaṁ samodhānetvā ekaṁ samayan"ti āha.
Ye vā ime gabbhokkantikasamayo jātisamayo saṁvegasamayo abhinikkhamanasamayo
dukkarakārikasamayo māravijayasamayo abhisambodhisamayo
diṭṭhadhammasukhavihārasamayo
desanāsamayo parinibbānasamayoti evamādayo bhagavato devamanussesu ativiya
supakāsā 6- anekakālappabhedā eva samayā, tesu samayesu desanāsamayasaṅkhātaṁ
ekaṁ samayanti dīpeti. Yo cāyaṁ ñāṇakaruṇākiccasamayesu karuṇākiccasamayo,
attahitaparahitapaṭipattisamayesu parahitapaṭipattisamayo, sannipatitānaṁ
karaṇīyadvayasamayesu
dhammīkathāsamayo, desanāpaṭipattisamayesu desanāsamayo, tesupi samayesu
aññataraṁ
sandhāya "ekaṁ samayan"ti āha.

1 MaṂa. 13/135/111 bhaddālisutta 2 chaṂa. tindukācīre, MaṂa. 13/260/234

samaṇamuṇḍikasutta 3 saṁ. sagā. 15/129/160 kosalasaṁyutta
4 Ma. mū. 12/28/16 sabbāsavasutta 5 khu. paṭi. 31/549/454 (syā) 6 Sī. pakāsā.

010
Kasmā panettha yathā abhidhamme "yasmiṁ samaye kāmāvacaran"ti ca ito
aññesu suttapadesu "yasmiṁ samaye bhikkhave bhikkhu vivicceva kāmehī"ti ca
bhummavacanena niddeso kato, vinaye ca "tena samayena buddho bhagavā"ti
karaṇavacanena, tathā akatvā "ekaṁ samayan"ti upayogavacananiddeso katoti. Tattha
tathā idha ca aññathā atthasambhavato. Tattha hi abhidhamme ito aññesu
suttapadesu ca adhikaraṇattho bhāvena bhāvalakkhaṇattho ca sambhavati.
Adhikaraṇaṁ hi
kālattho samūhattho ca samayo, tattha tattha vuttānaṁ phassādidhammānaṁ
khaṇasamavāyahetusaṅkhātassa ca samayassa bhāvena tesaṁ bhāvo lakkhiyati, 1-
tasmā
tadatthajotanatthaṁ tattha bhummavacananiddeso kato.
Vinaye ca hetuattho karaṇattho ca sambhavati. Yo hi so
sikkhāpadapaññattisamayo sāriputtādīhipi duviññeyyo, 2- tena samayena hetubhūtena
karaṇabhūtena ca sikkhāpadāni paññāpayanto sikkhāpadapaññattihetuṁ ca apekkhamāno
bhagavā
tattha tattha vihāsi, tasmā tadatthajotanatthaṁ tattha karaṇavacananiddeso kato.
Idha pana aññasmiṁ ca evaṁjātike accantasaṁyogattho sambhavati. Yaṁ hi
samayaṁ bhagavā imaṁ aññaṁ vā suttantaṁ desesi, accantameva taṁ samayaṁ
karuṇāvihārena vihāsi, tasmā tadatthajotanatthaṁ idha upayogavacananiddeso
katoti.
Tenetaṁ vuccati:-
"taṁ taṁ atthamapekkhitvā bhummena karaṇena ca
aññatra samayo vutto upayogena so idhā"ti.
Porāṇā pana vaṇṇayanti "tasmiṁ samaye"ti vā "tena samayenā"ti
vā "taṁ samayan"ti 3- vā abhilāpamattabhedo esa, sabbattha bhummamevatthoti.
Tasmā
"ekaṁ samayan"ti vuttepi "ekasmiṁ samaye"ti attho veditabbo.
Bhagavāti garuvacanaṁ. 4- Garuṁ hi loke "bhagavā"ti vadanti. Ayaṁ ca
sabbaguṇavisiṭṭhatāya sabbasattānaṁ garu, tasmā "bhagavā"ti veditabbo. Porāṇehipi
vuttaṁ:-

1 chaṂa. lakkhīyati, evamuparipi 2 chaṂa. dubbiññeyyo

3 chaṂa. ekaṁ samayanti 4 chaṂa. garu

011
"bhagavāti Vacanaṁ seṭṭhaṁ bhagavāti vacanamuttamaṁ
garugāravayutto so bhagavā tena vuccatī"ti
apica
"bhāgyavā bhaggavā yutto bhaggehi ca vibhattavā
bhattavā vantagamano bhavesu bhagavā tato"ti.
Imissā gāthāya vasenassa padassa vitthārato attho veditabbo. So
hi 1- visuddhimagge buddhānussatiniddese vuttoyeva.
 Ettāvatā cettha evamme sutanti vacanena yathāsutaṁ dhammaṁ desento 2-
bhagavato dhammasarīraṁ paccakkhaṁ karoti. Tena "nayidaṁ atikkantasatthukaṁ
pāvacanaṁ, ayaṁ
vo satthā"ti satthu adassanena ukkaṇṭhitaṁ janaṁ samassāseti.
Ekaṁ samayaṁ bhagavāti vacanena tasmiṁ samaye bhagavato avijjamānabhāvaṁ
dassento rūpakāyaparinibbānaṁ sāreti. Tena "evaṁvidhassa nāma ariyadhammassa
desako dasabaladharo vajirasaṅghāṭasamānakāyo sopi bhagavā parinibbuto, kenaññena
jīvite āsā janetabbā"ti jīvitamadamattaṁ janaṁ saṁvejeti, saddhamme cassa
ussāhaṁ janeti.
Evanti ca bhaṇanto desanāsampattiṁ niddisati. Me sutanti sāvakasampattiṁ.
Ekaṁ samayanti kālasampattiṁ. Bhagavāti desakasampattiṁ.
Ukkaṭṭhāyaṁ viharatīti ettha ukkāti padīpikā, tañca nagaraṁ "maṅgaladivaso
sukhaṇo sunakkhattaṁ mā atikkamī"ti rattiṁ hi 3- ūkāsu ukkhipitāsu 4- māpitattā
ukkaṭṭhāti vuccati. Daṇḍadīpikāsu jāletvā dhāriyamānāsu māpitattāti vuttaṁ
hoti, tassaṁ ukkaṭṭhāyaṁ. Samīpatthe bhummavacanaṁ. Viharatīti avisesena
iriyāpathadibba-
barahmāriyavihāresu aññataravihārasamaṅgiparidīpanametaṁ. Idha pana
ṭhānagamanāsanasayanappabhedesu
iriyāpathesu aññatarairiyāpathasamāyogaparidīpanaṁ, tena ṭhitopi gacchantopi
nisinnopi samānopi bhagavā viharaticceva veditabbo. So hi 5- ekaṁ
iriyāpathabādhanaṁ
aññena iriyāpathena vicchinditvā aparipatantamattabhāvaṁ harati pavatteti, tasmā
viharatīti vuccati.

1 chaṂa. so ca. 2 chaṂa. dassento. 3 chaṂa. rattimhipi

4 ṭhitāsūti sundarataraṁ. tathāhi ṭikāyaṁ ūkāsu ṭhitāti ukkaṭṭhā ūkāsu
vijjotarantīsu ṭhitā patiṭṭhitāti vuttaṁ. teneva ukkhipitāsūti

pamādalikhitaṁ maññe. 5 chaṂa. so hi bhagavā.

012
Subhagavaneti ettha subhagattā subhagaṁ, sundarasirikattā sundarakāmattā
cāti vuttaṁ hoti. Tassa hi vanassa sirisampattiyā manussā annapānādīni
ādāya divasaṁ 1- tattheva chaṇasamajjaussave karontā bhogasukhaṁ anubhonti,
sundarasundare
cettha kāme patthenti "puttaṁ labhāma dhītaraṁ labhāmā"ti, tesaṁ taṁ tatheva
hoti, evaṁ taṁ sundarasirikattā sundarakāmattā ca subhagaṁ. Apica
bahujanakantatāyapi
subhagaṁ. Vanayatīti 2- vanaṁ, attasampadāya sattānaṁ bhattiṁ karoti, attani
sinehaṁ
uppādetīti attho. Vanute iti vā vanaṁ, nānāvidhakusumagandhasammodamatta-
kokilādivihaṅgavirutehi mandamārutacalitarukkhasākhāviṭapapallavapalāsehi ca
"ettha maṁ
paribhuñjathā"ti sabbapāṇino yācati viyāti attho. Subhagañca taṁ vanañcāti
subhagavanaṁ. Tasmiṁ subhagavane. Vanañca nāma ropimaṁ sayañjātanti duvidhaṁ,
tattha
veḷuvanajetavanādīni ropimāni. Andhavanamahāvanāñjanavanādīni sayañjātāni.
Idaṁpi sayañjātanti veditabbaṁ.
Sālarājamūleti ettha sālarukkhopi sāloti vuccati. Yathāha "seyyathāpi
bhikkhave gāmassa vā nigamassa vā avidūre mahantaṁ sālavanaṁ, tañcassa
eraṇḍehi 3- sañchannan"ti 4- "antarena yamakasālānan"ti 5- ca. Vanappati
jeṭṭhakarukkhopi. Yathāha:-
"taveva deva vijite tavevuyyānabhūmiyā
ujuvaṁsā mahāsālā nīlobhāsā manoramā"ti. 6-
Yokoci rukkhopi. Yathāha:- "atha kho taṁ bhikkhave māluvāvījaṁ aññatarasmiṁ
sālamūle nipateyyā"ti. 7- Idha pana vanappati jeṭṭhakarukkho adhippeto. Rājasaddo
panassa tameva jeṭṭhakabhāvaṁ sādheti. Yathā aññatthāpi "supatiṭṭhitassa kho pana
brāhmaṇa dhammikā nigrodharājassā"ti. 8- Tattha dvedhā samāso, sālānaṁ rājātipi
 sālarājā, sālo ca so jeṭṭhakaṭṭhena rājā ca itipi sālarājā. Mūlanti

1 Sī. ratatindivaṁ 2 Ma. vanatīti 3 chaṂa. eḷaṇḍehi

4 Ma. mū. 12/225/189 kakacūpamasutta 5 dī. mahā. 10/195/118 mahāparinibbānasutta
6 khu. jā. saṭṭhi. 28/68/31 soṇakajātaka (syā) 7 Ma. mū. 12/469/418

cūḷadhammasamādānasutta 8 aṅ. chakka 22/335/412 dhammikasutta (syā)

013
Samīpaṁ. Ayaṁ hi mūlasaddo "mūlāni uddhareyya antamaso usīranāḷimattānipī"ti
ādīsu 1- mūlamūle dissati. "lobho Akusalamūlan"ti ādīsu 2- asādhāraṇahetumhi.
"yā Ca 3- majjhanhike kāle chāyā pharati, nivāte paṇṇāni patanti, ettāvatā
rukkhamūlantiādīsu samīpe. Idha pana samīpe adhippeto, tasmiṁ sālarājassa
samīpeti
evamettha attho daṭṭhabbo.
Tattha siyā:- yadi tāva bhagavā ukkaṭṭhāyaṁ viharati, "subhagavane
sālarājamūle"ti na vattabbaṁ, yadi tattha viharati, "ukkaṭṭhāyan"ti na vattabbaṁ,
na hi sakkā ubhayattha ekaṁ samayaṁ viharitunti. Na kho panetaṁ evaṁ daṭṭhabbaṁ.
Nanu avocumhā "samīpatthe bhummavacanan"ti. Tasmā yathā gaṅgāyamunādīnaṁ
samīpe goyūthāni carantāni "gaṅgāya caranti, yamunāya carantī"ti vuccanti,
evamidhāpi yadidaṁ ukkaṭṭhāya samīpe subhagavanaṁ 4- sālarājassa mūlaṁ, tattha
viharanto
vuccati "ukkaṭṭhāyaṁ viharati subhagavane sālarājamūle"ti.
Gocaragāmanidassanatthañhissa
ukkaṭṭhāvacanaṁ, pabbajitānurūpanivāsanaṭṭhānanidassanatthaṁ subhagavanavacanaṁ.
5-
Tattha ukkaṭṭhābhikittanena āyasmā ānando bhagavato gahaṭṭhānuggahakaraṇaṁ
dasseti. Subhagavanābhikittanena pabbajitānuggahakaraṇaṁ. Tathā purimena
paccayagahaṇato
attakilamathānuyogavivajjanaṁ, pacchimena vatthukāmappahānato
kāmasukhallikānuyogavivajjanaṁ.
6- Purimena ca dhammadesanābhiyogaṁ, pacchimena vivekādhimuttiṁ. Purimena
karuṇāya
upagamanaṁ, pacchimena paññāya upagamanaṁ. Purimena sattānaṁ
hitasukhanipphādanādhimuttitaṁ,
pacchimena parahitasukhakaraṇe nirūpalepanataṁ. 7- Purimena
dhammikasukhapariccāganimittaṁ
phāsuvihāraṁ, pacchimena uttarimanussadhammānuyoganimittaṁ. Purimena
manussānaṁ upakārabahulataṁ, pacchimena devatānaṁ. 8- Purimena loke jātassa loke
saṁvaḍḍhabhāvaṁ, pacchimena lokena anūpalittataṁ. 9- Purimena "ekapuggalo
bhikkhave
loke uppajjamāno uppajjati bahujanahitāya bahujanasukhāya lokānukampāya

1 aṅ. catukka. 21/195/223 vappasutta 2 dī. pāṭi. 11/205/193 saṅgītisutta

3 chaṂa., i. va. 4 Ma. subhagavanā. 5 chaṂa., i. sesavacanaṁ.
6 chaṂa., i. kāmasukhallikānuyogavivajjanūpāyadassanaṁ. 7 chaṂa., i.
nirupalepanataṁ.

8 chaṂa., i. devānaṁ. 9 chaṂa., i. anupalittataṁ.

014
Atthāya hitāya sukhāya devamanussānaṁ, katamo ekapuggalo? tathāgato arahaṁ
sammāsambuddho"ti 1- vacanato yadatthaṁ bhagavā uppanno, tadatthaparinipphādanaṁ,
pacchimena yattha uppanno, tadanurūpavihāraṁ. Bhagavā hi paṭhamaṁ lumbinīvane,
dutiyaṁ
bodhimaṇḍeti lokiyalokuttarāya uppattiyā vaneyeva uppanno, tenassa vaneyeva
vihāraṁ dassetīti evamādinā nayenettha atthayojanā veditabbā.
 Tatrāti desakālaparidīpanaṁ. Tañhi yaṁ samayaṁ viharati, tatra samaye.
Yasmiñca sālarājamūle viharati, tatra sālarājamūleti dīpeti. Bhāsitabbayutte vā
desakāle dīpeti, na hi bhagavā ayutte dese vā kāle vā dhammaṁ bhāsati.
"akālo Kho tāva bāhiyā"ti 2- ādi cettha sādhakaṁ. Khoti padapūraṇamatte
avadhāraṇe ādikālatthe vā nipāto. Bhagavāti lokagarudīpanaṁ. Bhikkhūti
kathāsavanayuttapuggalavacanaṁ. Apicettha `bhikkhakoti bhikkhu bhikkhācariyaṁ
ajjhūpagatoti
bhikkhū"ti ādinā 3- nayena vacanattho veditabbo. Āmantesīti ālapi abhāsi
sambodhesīti ayamettha attho. Aññatra pana ñāpanepi hoti. Yathāha "āmantayāmi vo
bhikkhave, paṭivedayāmi vo bhikkhave"ti. Pakkosanepi. Yathāha "ehi tvaṁ bhikkhu
mama vacanena sāriputtaṁ āmantehī"ti. 4-
Bhikkhavoti āmantanākāradīpanaṁ. Tañca bhikkhanasīlatāguṇayogasiddhattā 5-
vuttaṁ.
Bhikkhanasīlatāguṇayuttopi hi bhikkhu bhikkhanadhammatādiguṇayuttopi 6- bhikkhu
bhikkhane
sādhukāritāguṇayuttopi bhikkhūti 7- saddavidū maññanti. Tena ca nesaṁ
bhikkhanasīlatā-
diguṇayogasiddhena vacanena hīnādhikajanasevitaṁ vuttiṁ pakāsento
uddhatalīnabhāvaniggahaṁ 8-
karoti bhikkhavoti iminā ca karuṇāvipphārasomahadayanayananipātapubbaṅgamena
vacanena
te attano mukhābhimukhe 9- karonto 10- teneva ca kathetukāmatādīpakena vacanena
11-

1 aṅ. ekaka. 20/170/21-2 ekapuggalavagga 2 khu. u. 25/10/102 bāhiyasutta.

3 vinaYu. mahāvi. 1/45/30 pārājikakaṇḍa 4 aṅ. navaka. 23/215/387 (syā)
5 chaṂa., i. bhikkhanasīlatādiguṇayogasiddhattā. 6 chaṂa., i.
bhikkhanadhammatāguṇayuttopi

7 chaṂa., i. ayaṁ saddo na dissati. 8 chaṂa., i. uddhatadīnabhāvaniggahaṁ.

9 Ma. abhimukhe 10 chaṂa. karoti. 11 i. nesaṁ vacanena

015
Nesaṁ sotukamyataṁ janeti. Teneva ca sambodhanatthena sādhukasavanamanasikārepi
te
niyojeti. Sādhukasavanamanasikārāyattā hi sāsanasampatti.
Aparesupi devamanussesu vijjamānesu kasmā bhikkhūyeva āmantesīti ce.
Jeṭṭhaseṭṭhāsannasadāsannihitabhāvato. Sabbaparisasādhāraṇā hi bhagavato
dhammadesanā.
Parisāyañca jeṭṭhā bhikkhū paṭhamuppannattā seṭṭhā anāgāriyabhāvaṁ ādiṁ katvā
satthucariyānuvidhāyakattā sakalasāsanapaṭiggāhakattā ca. Āsannā 1- tattha
nisinnesu
satthusantikattā. Sadāsannihitā, satthusantikāvacarattāti. Apica te
dhammadesanāya
bhājanaṁ, yathānusiṭṭhaṁ paṭipattisambhāvato ca. Visesato ca ekacce bhikkhūyeva
sandhāya
ayaṁ desanātipi te evaṁ āmantesi.
Tattha siyā:- kimatthaṁ pana bhagavā desento paṭhamaṁ bhikkhū āmanteti, na
dhammameva desatīti. Satijananatthaṁ, bhikkhū hi aññaṁ cintentāpi
vikkhittacittāpi
dhammaṁ paccavekkhantāpi kammaṭṭhānaṁ manasikarontāpi nisinnā honti, te
anāmantetvā dhamme desiyamāne "ayaṁ desanā kinnidānā kiṁpaccayā katamāya
atthuppattiyā desitā"ti sallakkhetuṁ asakkontā duggahitaṁ vā gaṇheyyuṁ na
vā gaṇheyyuṁ tena tesaṁ satijananatthaṁ bhagavā paṭhamaṁ āmantetvā pacchā dhammaṁ
deseti.
Bhadanteti gāravavacanametaṁ, satthuno paṭivacanadānaṁ vā, apicettha
bhikkhavoti
vadamāno bhagavā te bhikkhū ālapati. Bhadanteti vadamānā te bhagavantaṁ
paccālapanti.
Tathā bhikkhavoti ābhāsati bhadanteti te paccābhāsanti. Bhikkhavoti paṭivacanaṁ
dāpeti, bhadanteti paṭivacanaṁ denti. Te bhikkhūti ye ca 2- bhagavā āmantesi te.
Bhagavato paccassosunti bhagavato āmantanaṁ paṭiassosuṁ, abhimukhā hutvā suṇiṁsu
sampaṭicchiṁsu paṭiggahesunti attho. Bhagavā etadavocāti bhagavā etaṁ idāni
vattabbaṁ sakalasuttaṁ avoca.

1 i. āsannā te 2 chaṂa., i. ayaṁ saddo na dissati.

016
Ettāvatā ca yaṁ āyasmatā ānandena kamalakuvalayujjalavimalasādhu-
rasasalilāya pokkharaṇiyā sukhāvataraṇatthaṁ nimmalasilātalaracanāvilāsasopāṇaṁ
vippakiṇṇamuttājālasadisavālikāpuṇṇapaṇḍarabhūmibhāgaṁ 1- tiṭṭhaṁ viya
suvibhattabhittivicitravedikāparikkhittassa nakkhattapathaṁ phusitukāmatāya viya
ca 2-
vijambhitasamussayassa 3- pāsādavarassa sukhārohanatthaṁ

dantamayasaṇhamuduphalakakañcanalatāvinaddhamaṇigaṇappabhāsamudayujjalasobhasopāṇaṁ
viya suvaṇṇavalayanupurādisaṅghaṭṭanasaddasammissakathitahasitamadhuras 4-
saragehajanavicaritassa uḷāraissariyavibhavasobhitassa mahāsayanassa
sukhappavesanatthaṁ
suvaṇṇarajatamaṇimuttāpavāḷādijutivijotitasupatiṭṭhitavisāladvāravāhaṁ mahādvāraṁ
viya
atthabyañjanasampannassa buddhānaṁ desanāñāṇagambhīrabhāvassa sūcakassa 5- imassa
suttassa sukhāvagāhanatthaṁ kāladesadesakavatthuparisāpadesapaṭimaṇḍitaṁ nidānaṁ
bhāsitaṁ,
tassa atthavaṇṇanā samattā.
Suttanikkhepavaṇṇanā
idāni "sabbadhammamūlapariyāyan"ti ādinā nayena bhagavatā nikkhittassa
suttassa vaṇṇanāya okāso anuppatto. Sā panesā suttavaṇṇanā yasmā
suttanikkhepaṁ vicāretvā vuccamānā pākaṭā hoti, tasmā suttanikkhepaṁ tāva
vicārayissāMa. Cattāro hi suttanikkhepā attajjhāsayo parajjhāsayo pucchāvasiko
atthuppattikoti.
Tattha yāni suttāni bhagavā parehi anajjhiṭṭho kevalaṁ attano
ajjhāsayeneva katheti. 6- Seyyathīdaṁ:- ākaṅkheyyasuttaṁ vatthasuttaṁ
mahāsatipaṭṭhānasuttaṁ mahāsaḷāyatanavibhaṅgasuttaṁ ariyavaṁsasuttaṁ
sammappadhānasuttantahārako
iddhipādaindriyabalabojjhaṅgamaggaṅgasuttantahārakoti evamādīni. Tesaṁ
attajjhāsayo
nikkhePo.

1 chaṂa., i. vālikākiṇṇa... 2 chaṂa., i. ayaṁ saddo na dissati.

3 chaṂa., i. pavijambhita... 4 chaṂa. suvaṇṇavalayānupurādi...
saddasammissitakathitahasita.... 5 chaṂa. saṁsūcakassa 6 chaṂa., i. kathesi

017
Yāni pana "paripakkā kho rāhulassa vimutti paripācanīyā dhammā,
yannūnāhaṁ rāhulaṁ uttariṁ āsavānaṁ khaye vineyyan"ti 1- evaṁ paresaṁ ajjhāsayaṁ
khantiṁ manaṁ abhinīhāraṁ bujjhanabhāvañca apekkhitvā parajjhāsayavasena
kathitāni.
Seyyathīdaṁ:- cullarāhulovādasuttaṁ mahārāhulovādasuttaṁ dhammacakkappavattanaṁ
dhātuvibhaṅgasuttanti evamādīni. Tesaṁ parajjhāsayo nikkhePo.
Bhagavantaṁ pana upasaṅkamitvā catasso parisā cattāro vaṇṇā nāgasupaṇṇā
gandhabbā asurā yakkhā mahārājāno tāvatiṁsādayo devā mahābrahmāti
evamādayo "bojjhaṅgā bojjhaṅgā"ti bhante vuccanti. "nīvaraṇā Nīvaraṇā"ti
bhante vuccanti. Ime nu kho bhante pañcupādānakkhandhā. "kiṁ Sūdha vittaṁ
purisassa seṭṭhan"ti ādinā 2- nayena pañhaṁ pucchanti. Evaṁ puṭṭhena bhagavatā
 yāni kathitāni bojjhaṅgasaṁyuttādīni 3- yāni vāpanaññāni 4-

devatāsaṁyuttamārasaṁyuttabrahmasaṁyuttasakkapañhacullavedallamahāvedallasāmaññapha
la-
āḷavakasūcilomakharalomasuttādīni. Tesaṁ pucchāvasiko nikkhePo.
Yāni pana tāni uppannaṁ kāraṇaṁ paṭicca kathitāni. Seyyathīdaṁ;-
dhammadāyādaṁ cullasīhanādaṁ candūpamaṁ puttamaṁsūpamaṁ dārukkhandhūpamaṁ
aggikkhandhūpamaṁ
pheṇapiṇḍūpamaṁ pārichattakūpamanti evamādīni. Tesaṁ atthuppattiko nikkhePo.
Evamimesu catūsu nikkhepesu imassa suttassa atthuppattiko nikkhePo.
Atthuppattiyaṁ hi idaṁ bhagavatā nikkhittaṁ. Katarāya atthuppattiyā pariyattiṁ
nissāya
uppanne māne. Pañcasatā kira brāhmaṇā tiṇṇaṁ vedānaṁ pāragū 5- aparabhāge
bhagavato dhammadesanaṁ sutvā kāmesu ādīnavaṁ nekkhamme ca ānisaṁsaṁ passamānā
bhagavato santike pabbajitvā na cirasseva sabbaṁ buddhavacanaṁ uggaṇhitvā
pariyattiṁ nissāya mānaṁ uppādesuṁ "yaṁ yaṁ bhagavā katheti, tantaṁ mayaṁ
khippameva
jānāma, bhagavā hi tīṇi liṅgāni cattāri padāni satta vibhattiyo muñcitvā
na kiñci katheti, evaṁ kathite ca amhākaṁ gaṇṭhipadaṁ nāma natthī"ti. Te 6-

1 saṁ. saḷā. 18/187/132 lokakāmaguṇavagga (syā) 2 khu. su. 25/183/369

āḷavakasutta
3 i. bojjhaṅgasuttādīni 4 chaṂa., i. vāpanaññānipi 5 i. pāragā
6 Sī., i. tena

018
Bhagavati agāravā hutvā tato paṭṭhāya bhagavato upaṭṭhānampi dhammassavanampi
abhiṇhaṁ na gacchanti. Bhagavā tesantaṁ cittavāraṁ 1- ñatvā "abhabbā ime imaṁ
mānakhīlaṁ anupahacca maggaṁ vā phalaṁ vā sacchikātun"ti tesaṁ sutapariyattiṁ
nissāya
uppannaṁ mānaṁ atthuppattiṁ katvā desanākusalo bhagavā mānabhañjanatthaṁ
sabbadhammamūlapariyāyanti desanaṁ ārabhi.
Tattha sabbadhammamūlapariyāyanti sabbesaṁ dhammānaṁ mūlapariyāyaṁ.
Sabbesanti
anavasesānaṁ. Anavasesavācako hi ayaṁ sabbasaddo. So yena yena sambandhaṁ
gacchati, tassa tassa anavasesataṁ dīpeti. Yathā "sabbaṁ rūpaṁ aniccaṁ sabbā
vedanā aniccā sabbasakkāyapariyāpannesu dhammesū"ti. Dhammasaddo panāyaṁ
pariyattisaccasamādhipaññāpakatisabhāvasuññatāpuññāpattiñeyyādīsu dissati. "idha
Bhikkhu dhammaṁ pariyāpuṇāti suttaṁ geyyan"ti ādīsu 2- hi dhammasaddo
pariyattiyaṁ
dissati. 3- "diṭṭhadhammo Viditadhammo"ti ādīsu 4- saccesu. "evaṁdhammā Te
bhagavanto"ti ādīsu samādhimhi.
"yassete Caturo dhammā vānarinda yathā tava
saccaṁ dhammo dhiti cāgo diṭṭhaṁ so ativattatī"ti.
Ādīsu 5- paññāya.
"jātidhammā Jarādhammā"ti ādīsu pakatiyaṁ. "kusalā Dhammā"ti ādīsu 6-
sabhāve. "tasmiṁ Kho pana samaye dhammā hontī"ti ādīsu 7- suññatāyaṁ. "dhammo
Suciṇṇo sukhamāvahātī"ti ādīsu 8- puññe. "dve Aniyatā dhammā"ti ādīsu 9-
āpattiyaṁ. "sabbe Dhammā sabbākārena buddhassa bhagavato ñāṇamukhe
āpāthamāgacchantī"ti ādīsu ñeyye. Idha panāyaṁ sabhāve vattati. Tatrāyaṁ
vacanattho:-
attano lakkhaṇaṁ dhārentīti dhammā. Mūlasaddo vitthārito eva. Idha panāyaṁ
asādhāraṇahetumhi daṭṭhabbo.

1 chaṂa., i. cittacāraṁ 2 aṅ. pañcaka. 22/73/98 yodhājīvavagga (sayā)

3 chaṂa., i. vattati 4 dī.Sī. 9/299/108 ambaṭṭhasutta
5 khu. jā. 27/57/18 vānarindajātaka 6 abhi. saṅ. 34/1/1
 7 abhi. saṅ. 34/121/41 suññatavāra 8 khu. jā. dasaka. 27/1420/290 (sayā)
9 vinaYu. mahāvi. 1/443/332 aniyatakaṇḍa

019
Pariyāyasaddo "madhupiṇḍikapariyāyoti naṁ dhārehī"ti ādīsu 1-
desanāyaṁpi vattati. "atthi Khvesa brāhmaṇa pariyāyo, yena maṁ pariyāyena sammā
vadamāno vadeyya `akiriyavādo samaṇo gotamo"ti ādīsu 2- kāraṇe. "kassa
Nu kho ānanda ajja pariyāyo bhikkhuniyo ovaditun"ti ādīsu 3- vāre. Idha
pana kāraṇepi desanāyaṁpi vattati. Tasmā "sabbadhammamūlapariyāyan"ti ettha
sabbesaṁ dhammānaṁ asādhāraṇahetusaññitaṁ kāraṇanti vā sabbesaṁ dhammānaṁ
kāraṇadesananti vā evaṁ daṭṭhabbo. Neyyatthattā cassa suttassa na catubhūmikāpi
sabhāvadhammā sabbadhammāti veditabbā. Sakkāyapariyāpannā pana tebhūmikadhammāva
anavasesato veditabbā, ayamettha adhippāyoti.
Voti ayaṁ vosaddo paccattaupayogakaraṇasampadānasāmivacanapadapūraṇesu
dissati. "kacci Pana vo anuruddhā samaggā sammodamānā"tiādīsu 4- hi paccatte
dissati. "gacchatha Bhikkhave, paṇāmemi vo"tiādīsu 5- upayoge. "na Vo mama
santike
vatthabban"tiādisu 6- karaṇe. "vanapatthapariyāyaṁ Vo bhikkhave desissāmī"tiādīsu
7-
sampadāne. "sabbesaṁ Vo sāriputta subhāsitan"tiādīsu 8- sāmivacane. "ye Hi vo
ariyā parisuddhakāyakammantā"tiādīsu 9- padapūraṇamatte. Idha panāyaṁ sampadāne
daṭṭhabbo.
Bhikkhaveti paṭissavena abhimukhībhūtānaṁ puna ālapanaṁ. Desissāmīti
desanāpaṭijānanaṁ. Idaṁ vuttaṁ hoti, bhikkhave sabbadhammānaṁ mūlakāraṇaṁ
tumhākaṁ
desissāmi, dutiyena nayena kāraṇadesanaṁ tumhākaṁ desissāmīti. Taṁ suṇāthāti taṁ
atthaṁ taṁ kāraṇaṁ taṁ desanaṁ mayā vuccamānaṁ suṇātha. Sādhukaṁ manasikarothāti
ettha pana
sādhukaṁ sādhūti ekatthametaṁ. Ayañca sādhusaddo
āyācanasampaṭicchanasampahaṁsanasundara-
daḷhīkammādīsu dissati. "sādhu Me bhante bhagavā saṅkhittena dhammaṁ

1 Ma. mū. 12/205/175 madhupiṇḍikasutta 2 vinaYu. mahāvi. 1/5/3 verañjakaṇḍa

3 Ma. upari. 14/398/344 nandakovādasutta 4 Ma. mū. 12/326/290 cūḷagosiṅgasutta
5 MaṂa. 13/157/131 cātumasutta 6 MaṂa. 13/157/131 cātumasutta

7 Maṃū. 12/190/162 vanapatthasutta 8 Maṃū. 12/345/305 mahāgosiṅgasutta

9 Maṃū. 12/35/23 bhayabheravasutta

020
Desatū"tiādīsu 1- hi āyācane dissati. "sādhu Bhanteti kho so bhikkhu bhagavato
bhāsitaṁ
abhinanditvā anumoditvā"tiādīsu 2- sampaṭicchane. "sādhu Sādhu
sāriputtā"tiādīsu 3- sampahaṁsane.
"sādhu Dhammarucī rājā sādhu paññāṇavā naro
sādhu mittānamaddubbho pāpassākaraṇaṁ sukhan"ti
ādīsu 4- sundare. "tenahi Brāhmaṇa sādhukaṁ suṇāhī"tiādīsu 5-
sādhukasaddoyeva daḷhīkamme āṇattiyantipi vuccati. Idhāpi ayaṁ ettheva
daḷhīkamme ca āṇattiyañca attho veditabbo. Sundaratthepi vaṭṭati.
Daḷhīkaraṇatthena
hi daḷhamimaṁ dhammaṁ suṇātha sugahitaṁ gaṇhantā āṇattiatthena mama āṇattiyā
suṇātha sundaratthena sundaramimaṁ bhaddakaṁ dhammaṁ suṇāthāti etaṁpi dīpitaṁ
hoti.
Manasikarothāti āvajjetha, samannāharathāti attho, avikakhittacittā hutvā
nisāmetha, citte karothāti adhippāyo. Idānettha taṁ suṇāthāti
sotindriyavikkhepavāraṇametaṁ sādhukaṁ manasikarothāti manasikāre
daḷhīkammaniyojanena
manindriyavikkhepavāraṇaṁ. Purimañcettha byañjanavipallāsagāhavāraṇaṁ, pacchimaṁ
atthavipallāsagāhavāraṇaṁ. Purimena dhammassavanaṁ niyojeti, pacchimena sutānaṁ
dhammānaṁ
dhāraṇūpaparikkhādīsu. Purimena ca sabyañjano ayaṁ dhammo tasmā savanīyoti
dīpeti. Pacchimena sāttho tasmā manasikātabboti. Sādhukapadaṁ vā ubhayapadehi
yojetvā yasmā ayaṁ dhammo dhammagambhīro ca desanāgambhīro ca tasmā suṇātha
sādhukaṁ. Yasmā atthagambhīro paṭivedhagambhīro ca tasmā sādhukaṁ manasikarothāti
evaṁ yojanā veditabbā.
Bhāsissāmīti desissāmi. "taṁ Suṇāthā"ti ettha paṭiññātaṁ desanaṁ na
saṅkhittatova desissāmi, apica kho vitthāratopi naṁ bhāsissāmīti vuttaṁ hoti.
Saṅkhepavitthāravācakāni hi etāni padāni. Yathāha vaṅgīsatthero:-

1 saṁ.saḷā. 18/131/89 chaḷavagga (syā) 2 Ma. upari. 14/85/67 mahāpuṇṇamasutta

3 dī. pāṭi. 11/349/240 saṅgītisutta 4 khu.jā. paññāsa. 28/50/20
ummādantījātaka (syā) 5 aṅ. dasaka. 24/167/204

021
"saṅkhittenapi Deseti vitthārenapi bhāsati
sālikāyeva nigghoso paṭibhāṇaṁ udīrayī"ti, 1-
evaṁ vutte ussāhajātā hutvā evaṁ bhanteti kho te bhikkhū bhagavato
paccassosuṁ satthu vacanaṁ sampaṭicchiṁsu, paṭiggahesunti vuttaṁ hoti. Atha nesaṁ
bhagavā etadavoca etaṁ idāni vattabbaṁ idha bhikkhavetiādikaṁ sakalasuttaṁ avoca.
Tattha idhāti desāpadese nipāto. Svāyaṁ katthaci lokaṁ upādāya vuccati.
Yathāha:- "idha tathāgato loke uppajjatī"ti. 2- Katthaci sāsanaṁ. Yathāha:-
"idheva bhikkhave samaṇo, idha dutiyo samaṇo"ti. 3- Katthaci okāsaṁ. Yathāha:-
"idheva tiṭṭhamānassa devabhūtassa me sato
punevāyu 4- ca me laddho evaṁ jānāhi mārisā"ti. 5-
Katthaci padapūraṇamattameva. Yathāha:- "idhāhaṁ bhikkhave bhuttāvī assaṁ
pavārito"ti. 6- Idha pana lokaṁ upādāya vuttoti veditabbo.
[2] Idha bhikkhaveti yathāpaṭiññātaṁ desanaṁ desetuṁ puna bhikkhū ālapati.
Ubhayenāpi bhikkhave imasmiṁ loketi vuttaṁ hoti. Assutavā puthujjanoti ettha
pana āgamādhigamābhāvā ñeyyo assutavā iti. Yassa hi khandhadhātuāyatanasacca-
paccayākārasatipaṭṭhānādīsu uggahaparipucchāvinicchayavirahitattā añātattā 7-
añāṇapaṭisedhako 8- neva āgamo paṭipattiyā adhigantabbassa anadhigatattā neva
adhigamo atthi. So āgamādhigamābhāvā ñeyyo assutavā iti. Svāyaṁ:-
puthūnaṁ jananādīhi kāraṇehi puthujjano
puthujjanantogadhattā puthu vāyaṁ jano iti.

1 saṁ. sagā. 15/214/229 sāriputtasutta 2 dī.Sī. 9/190/63 sāmaññaphalasutta

3 aṅ. catukka. 21/241/265 samaṇasutta 4 chaṂa., i., ka. punarāyu
5 dī. mahā. 10/369/244 6 Ma. mū. 12/30/17

7 chaṂa. ayaṁ saddo na dissati. 8 chaṂa. maññanāpaṭisedhako.

022
So hi puthūnaṁ nānappakārānaṁ kilesādīnaṁ jananādīhipi kāraṇehi
puthujjano. Yathāha:- puthu kilese janentīti puthujjanā, iti puthu
vihatasakkāyadiṭṭhikāti puthujjanā, puthu satthārānaṁ mukhullokikāti puthujjanā,
puthu
sabbagatīhi avuṭṭhitāti puthujjanā, puthu nānābhisaṅkhāre abhisaṅkharontīti
puthujjanā,
puthu nānāoghehi vuyhantīti puthujjanā, puthu nānāsantāpehi santappantīti
puthujjanā, puthu nānāpariḷāhehi paridayhantīti puthujjanā, puthu pañcasu
kāmaguṇesu
rattā giddhā gadhitā mucchitā ajjhopannā. Laggā laggitā palibuddhāti puthujjanā,
 puthu pañcanīvaraṇehi āvutā nivutā ophutā pihitā paṭicchannā paṭikujjitāti
puthujjanāti. 1- Puthūnaṁ vā gaṇanapathamatītānaṁ ariyadhammaparammukhānaṁ
nīcadhammasamācārānaṁ
janānaṁ antogadhattāti puthujjanā. Puthu vā ayaṁ visuṁyeva saṅkhaṁ gato
visaṁsaṭṭho
sīlasuttādiguṇayuttehi ariyehi janotipi puthujjano. Evametehi "assutavā
puthujjano"ti dvīhi padehi ye te:-
duve puthujjanā vuttā buddhenādiccabandhunā.
Andho puthujjano eko kalyāṇeko puthujjanoti
dve ye puthujjanā, 2- tesu andhaputhujjano vutto hotīti veditabbo,
ariyānaṁ adassāvīti ādīsu ariyāti ārakattā kilesehi, anaye na
iriyanato, aye iriyanato, sadevakena ca lokena araṇīyato buddhā ca paccekabuddhā
ca buddhasāvakā ca vuccanti, buddhā eva vā idha ariyā. Yathāha "sadevake
bhikkhave loke .pe. Tathāgato ariyoti vuccatī"ti. 3- Sappurisāti ettha ca
paccekabuddhā tathāgatasāvakā ca "sappurisā"ti veditabbā. Te hi
lokuttaraguṇayogena
sobhanā purisāti sappurisā. Sabbeva vā ete dvedhāpi vuttā. Buddhāpi hi
ariyā ca sappurisā ca paccekabuddhasāvakāpi. Yathāha:-

1 chaṂa., khu. mahā. 29/239/179 tissametteyyasuttaniddesa 2 chaṂa. dve

puthujjanā vuttā. 3 saṁ. mahā. 19/1098/380 lokasutta

023
Yo ye kataññū katavedi dhīro
kalyāṇamitto daḷhabhatti ca hoti
dukkhitassa sakkacca karoti kiccaṁ
tathāvidhaṁ sappurisaṁ vadantīti 1-
kalyāṇamitto dabhabhatti ca hotīti ettāvatā hi buddhasāvako vutto,
kataññutādīhi paccekabuddhabuddhāti. Idāni yo tesaṁ ariyānaṁ adassanasīlo, na
ca dassane sādhukārī, so ariyānaṁ adassāvīti veditabbo. So ca cakkhunā
adassāvī ñāṇena adassāvīti duvidho, tesu ñāṇena adassāvī idha adhippeto
maṁsacakkhunā hi dibbacakkhunā vā ariyā diṭṭhāpi adiṭṭhāva honti, tesaṁ cakkhūnaṁ
vaṇṇamattagahaṇato, na ariyabhāvagocarato. Soṇasigālādayopi ca cakkhunā ariye
passanti, na ca te ariyānaṁ dassāvino.
Tatrīdaṁ vatthu:- cittalatāpabbatavāsino kira khīṇāsavattherassa upaṭṭhāko
vuḍḍhapabbajito ekadivasaṁ therena saddhiṁ piṇḍāya caritvā therassa pattacīvaraṁ
gahetvā piṭṭhito āgacchanto theraṁ pucchi "ariyā nāma bhante kīdisā"ti.
Thero āha "idhekacco mahallako ariyānaṁ pattacīvaraṁ gahetvā vattapaṭivattaṁ 2-
katvā saha carantopi neva ariye jānāti. Evaṁ dujjānā āvuso ariyā"ti.
Evaṁ vuttepi so neva aññāsi. Tasmā na cakkhunā dassanaṁ dassanaṁ, ñāṇena
dassanameva dassanaṁ. Yathāha "kinte vakkali iminā pūtikāyena diṭṭhena, yo kho
vakkali
dhammaṁ passati, so maṁ passatī"ti. 3- Tasmā cakkhunā passantopi ñāṇena
ariyehi diṭṭhaṁ aniccādilakkhaṇaṁ apassanto ariyādhigatañca dhammaṁ
anadhigacchanto
ariyakaraṇadhammānaṁ ariyabhāvassa ca adiṭṭhattā "ariyānaṁ adassāvī"ti veditabbo.
Ariyadhammassa akovidoti satipaṭṭhānādibhede ariyadhamme akusalo. Ariyadhamme
avinītoti ettha pana:-

1 khu.jā. cattālīsa. 27/2466/541 sarabhaṅgajātaka (syā) 2 chaṂa. vattapaṭivattiṁ.

3 saṁ. khandha. 17/87/96 vakkalisutta.

024
Duvidho vinayo nāma ekamekettha pañcadhā
abhāvato tassa ayaṁ "avinīto"ti vuccati.
Ayaṁ hi saṁvaravinayo pahānavinayoti duvidho vinayo. Ettha ca duvidhepi
vinaye ekameko 1- vinayo pañcadhā bhijjati. Saṁvaravinayopi hi sīlasaṁvaro
satisaṁvaro
ñāṇasaṁvaro khantisaṁvaro viriyasaṁvaroti pañcavidho. Pahānavinayopi
tadaṅgappahānaṁ
vikkhambhanappahānaṁ samucchedappahānaṁ paṭipassaddhippahānaṁ nissaraṇappahānanti
pañcavidho.
Tattha "iminā pātimokkhasaṁvarena upeto hoti samupeto"ti 2- ayaṁ
vuccati sīlasaṁvaro. "rakkhati Cakkhundriyaṁ cakkhundriye saṁvaraṁ āpajjatī"ti 3-
ayaṁ
satisaṁvaro.
"yāni Sotāni lokasmiṁ (ajitāti bhagavā)
sati tesaṁ nivāraṇaṁ
sotānaṁ saṁvaraṁ brūmi
paññāyete pithiyyare"ti 4-
ayaṁ ñāṇasaṁvaro. "khamo Hoti sītassa uṇhassā"ti 5- ayaṁ khantisaṁvaro.
"uppannaṁ Kāmavitakkaṁ nādhivāsetī"ti 6- ayaṁ viriyasaṁvaro. Sabbopi cāyaṁ
saṁvaro
yathāsakaṁ saṁvaritabbānaṁ vinetabbānañca kāyavacīduccaritādīnaṁ saṁvaraṇato
"saṁvaro"ti,
vinayanato "vinayo"ti vuccati. Evaṁ tāva saṁvaravinayo pañcadhā bhijjatīti
veditabbo.
Tathāyaṁ nāmarūpaparicchedādīsu vipassanāñāṇesu paṭipakkhabhāvato
dīpālokeneva
tamassa tena tena vipassanāñāṇena tassa tassa aṅgassa 7- pahānaṁ. Seyyathīdaṁ?
nāmarūpavavatthānena sakkāyadiṭṭhiyā, paccayapariggahena
ahetuvisamahetudiṭṭhīnaṁ,

1 ekekotī padaṁ sundarataraṁ 2 abhi. vibhaṅga 35/511/296 jhānavibhaṅga

3 dī. Sī. 9/213/70, Ma. mū. 12/349/360, saṁ. saḷā. 18/317/220 (syā.), aṅ. tika.
20/16/108 apaṇṇakasutta 4. khu. su. 25/1042/532

5 Maṃū. 12/24/14, aṅ. catukka. 21/114/134, aṅ. pañcaka. 22/140/183 (syā)

6. Maṃū. 12/26/15, aṅ. catukka. 21/114/133, aṅ. pañcaka. 22/140/182 rājavagga.
7. chaṂa. anatthassa

025
Tasseva aparabhāgena kaṅkhāvitaraṇena kathaṁkathibhāvassa, kalāpasammasanena
"ahaṁ
mamā"ti gāhassa, maggāmaggavavatthānena amagge maggasaññāya, udayadassanena
ucchedadiṭṭhiyā, vayadassanena sassatadiṭṭhiyā, bhayadassanena sabhaye
abhayasaññā,
ādīnavadassanena assādasaññāya, nibbidānupassanāya abhiratisaññāya,
muñcitukāmatāñāṇena amuñcitukāmatāya, upekkhāñāṇena anupekkhāya, anulomena
dhammaṭṭhitiyaṁ nibbāne ca paṭilomabhāvassa, gotrabhunā saṅkhāranimittagāhassa
pahānaṁ,
etaṁ tadaṅgappahānaṁ nāMa.
Yampana upacārasamādhibhedena samādhinā pavattibhāvanivāraṇato
ghaṭappahāreneva udakapiṭṭhe sevālassa tesaṁ tesaṁ nīvaraṇādidhammānaṁ pahānaṁ,
etaṁ
vikkhambhanappahānaṁ nāMa.
Yaṁ pana catunnaṁ ariyamaggānaṁ bhāvitattā taṁtaṁmaggabhāvato attano santāne
"diṭṭhigatānaṁ pahānāyā"ti ādinā 1- nayena vuttassa samudayapakkhittassa
kilesagaṇassa accantaṁ appavattibhāvena pahānaṁ, idaṁ samucchedappahānaṁ nāMa.
Yaṁ pana phalakkhaṇe paṭipassaddhattaṁ kilesānaṁ, etaṁ paṭipassaddhippahānaṁ
nāMa.
Yaṁ sabbasaṅkhatanissattattā pahīnasabbasaṅkhataṁ nibbānaṁ, etaṁ
nissaraṇappahānaṁ
nāma
sabbaṁpi cetaṁ pahānaṁ yasmā cāgaṭṭhena pahānaṁ, vinayaṭṭhena vinayo,
tasmā pahānavinayoti vuccati. Taṁtaṁpahānato vā tassa tassa vinayassa
sambhavanato
 cetaṁ "pahānavinayo"ti vuccati. Evaṁ pahānavinayopi pañcadhā bhijjatīti
veditabbo.
Evamayaṁ saṅkhepato duvidho bhedato ca dasavidho vinayo bhinnasaṁvarattā
pahātabbassa ca appahīnattā yasmā etassa assutavato puthujjanassa natthi,
tasmā abhāvato tassa ayaṁ "avinīto"ti vuccatīti. Esa nayo sappurisānaṁ adassāvī
sappurisadhammassa akovido sappurisadhamme avinītoti etthāpi. Nānākaraṇañhi 2-

1 abhi. saṅgaṇi. 34/277/84 lokuttarakusala 2 chaṂa., i. ninnānākaraṇañhi

026
Ekaṁ atthato. Yathāha "yeva te ariyā teva te sappurisā, yeva te sappurisā,
teva te ariyā, yo eva so ariyānaṁ dhammo, so eva so sappurisānaṁ
dhammo, yo eva so sappurisānaṁ dhammo, so eva so ariyānaṁ dhammo, yeva
te ariyānaṁ vinayā, teva te sappurisānaṁ vinayā, yeva te sappurisānaṁ vinayā,
teva te ariyānaṁ vinayā, ariyeti vā sappuriseti vā ariyadhammeti vā
sappurisadhammeti vā ariyavinayeti vā sappurisavinayeti vā esese eke ekatthe same
samabhāge tajjāte taññevā"ti.
Kasmā pana bhagavā "sabbadhammamūlapariyāyaṁ vo bhikkhave desissāmī"ti
vatvā taṁ adesetvā va "idha bhikkhave assutavā puthujjano ariyānaṁ adassāvī"ti
evaṁ puthujjanaṁ niddisīti. Puggalādhiṭṭhānāya dhammadesanāya taṁ atthaṁ
āvīkātuṁ.
Bhagavato hi dhammādhiṭṭhānā dhammadesanā, dhammādhiṭṭhānā puggaladesanā,
puggalādhiṭṭhānā puggaladesanā, puggalādhiṭṭhānā dhammadesanāti
dhammapuggalavaseneva
tāva catubbidhā desanā.
Tattha "tisso imā bhikkhave vedanā. Katamā tisso? sukhā vedanā
Dukkhā vedanā adukkhamasukhā vedanā, imā kho bhikkhave tisso vedanā"ti 1-
evarūpī dhammādhiṭṭhānā dhammadesanā veditabbā. "chadhāturo 2- Puriso
chaphassāyatano
aṭṭhārasamanopavicāro caturādhiṭṭhāno"ti 3- evarūpī dhammādhiṭṭhānā
puggaladesanā.
"tayome Bhikkhave puggalā santo saṁvijjamānā lokasmiṁ. Katame tayo? andho
Ekacakkhu dvicakkhu. Katamo ca bhikkhave puggalo andho"ti 4- evarūpī
puggalādhiṭṭhānā
puggaladesanā. "katamañca Bhikkhave duggatibhayaṁ? idha bhikkhave ekacco iti
paṭisañcikkhati "kāyaduccaritassa kho pāpako vipāko abhisamparāyaṁ .pe.
Suddhamattānaṁ
pariharati. Idaṁ vuccati bhikkhave duggatibhayan"ti 5- evarūpī puggalādhiṭṭhānā
dhammadesanā.

1 saṁ. saḷā. 18/349 ādi/255 vedanāsaṁyutta (syā) 2 Ma. chadhātuyo.

3 Ma. upari. 14/343/306 dhātuvibhaṅgasutta 4 aṅ. tika. 20/29/123 andhasutta
5 aṅ. catukka. 21/121/139 attānuvādasutta

027
Svāyaṁ idha yasmā puthujjano apariññātabbatthuko 1- apariññātamūlikā ca
idhādhippetānaṁ sabbadhammānaṁ mūlabhūtā maññanā hoti, tasmā puthjjanaṁ dassetvā
puggalādhiṭṭhānāya desanāya atthaṁ 2- āvīkātuṁ "idha bhikkhave assutavā
puthujjano
ariyānaṁ adassāvī"ti evaṁ puthujjanaṁ niddisīti veditabbo.
Paṭhavīvāravaṇṇanā
evaṁ puthujjanaṁ dassetvā 3- idāni tassa paṭhavīādīsu vatthūsu
sabbasakkāyadhammajanikaṁ maññanaṁ dassento paṭhaviṁ paṭhavitotiādimāha.
Tattha lakkhaṇapaṭhavī sasambhārapaṭhavī ārammaṇapaṭhavī sammatipaṭhavīti
catubbidhā
paṭhavī.
Tāsu "katamā ca āvuso ajjhattikā paṭhavīdhātu? yaṁ ajjhattaṁ paccattaṁ
 Kakkhaḷaṁ kharigatan"ti ādīsu 4- vuttā lakkhaṇapaṭhavī. "paṭhaviṁ Khaṇeyya vā
khaṇāpeyya
vā"ti ādīsu 5- vuttā sasambhārapaṭhavī. Ye ca kesādayo vīsatikoṭṭhāsā ayolohādayo
ca bāhirā, sā hi vaṇṇādīhi sambhārehi saddhiṁ paṭhavīti sasambhārapaṭhavī.
"paṭhavīkasiṇameko Sañjānātī"ti ādīsu 6- āgatā pana ārammaṇapaṭhavī
nimittapaṭhavītipi
vuccati. Paṭhavīkasiṇajjhānalābhī devaloke nibbatto āgamanavasena paṭhavīdevatāti
nāmaṁ labhati ayaṁ sammatipaṭhavīti veditabbā. Sā sabbāpi idha labbhati.
Tāsu yaṅkiñci paṭhaviṁ ayaṁ puthujjano paṭhavito sañjānāti, paṭhavīti
sañjānāti, paṭhavībhāvena sañjānāti, lokavohāraṁ gahetvā saññāvipallāsena
sañjānāti paṭhavīti. Evaṁ paṭhavībhāvaṁ amuñcantoyeva vā evaṁ 7- "sattoti vā
sattassā"ti vā ādinā nayena sañjānāti. Kasmā evaṁ sañjānātīti na
vattabbaṁ. Ummattako viya hi puthujjano. So yaṅkiñci yena kenaci ākārena
gaṇhāti. Ariyānaṁ adassāvitādibhedameva vā ettha kāraṇaṁ. Yaṁ vā parato
"apariññātaṁ tassā"ti vadantena bhagavatā va vuttaṁ.

1 chaṂa. apariññātavatthuko 2 chaṂa., i. taṁ atthaṁ. 3 chaṂa., i. niddisitvā.

4 abhi. vibhaṅga. 35/173/96 dhātuvibhaṅga. 5 vinaYu. mahāvi. 2/28/158
pācittiyakaṇḍa.
6 dī. pāṭi. 11/346/237 saṅgītisutta 7 chaṂa., i etaṁ.

028
Paṭhaviṁ paṭhavito saññatvāti so taṁ paṭhaviṁ evaṁ viparītasaññāya
sañjānitvā,
"saññānidānā hi papañcasaṅkhā"ti 1- vacanato aparabhāge thāmappattehi
taṇhāmānadiṭṭhipapañcehi idha maññanānāmena vuttehi maññati kappeti vikappeti,
nānappakārato aññathā gaṇhati. Tena vuttaṁ "paṭhaviṁ maññatī"ti. Evaṁ maññañato
cassa tā maññanā oḷārikena nayena dassetuṁ "yā ayaṁ kesā lomā"ti
ādinā nayena vīsatibhedā ajjhattikā paṭhavī vuttā, yā cāyaṁ vibhaṅge `tattha
katamā bāhirā paṭhavīdhātu,? yaṁ bāhiraṁ kakkhaḷaṁ kharigataṁ kakkhaḷattaṁ
kakkhaḷabhāvo
bahiddhā anupādinnaṁ, seyyathīdaṁ? ayo lohaṁ tipu sīsaṁ sajjhu muttā maṇi
veḷuriyaṁ *- saṅkho silā pabāḷaṁ rajaṭaṁ jātarūpaṁ lohitaṅko masāragallaṁ
tiṇaṁ kaṭṭhaṁ sakkharā vālikā *- kathalaṁ bhūmi pāsāṇo pabbato"ti 2- evaṁ
bāhirā paṭhavī vuttā, yā ca ajjhattārammaṇattike nimittapaṭhavī taṁ gahetvā
ayaṁ atthayojanā vuccati.
Paṭhaviṁ maññatīti tīhi maññanāhi ahaṁ paṭhavīti maññati, mama paṭhavīti
maññati, paro paṭhavīti maññati, parassa paṭhavīti maññati, athavā ajjhattikaṁ
paṭhaviṁ taṇhāmaññanāya maññati, mānamaññanāya maññati, diṭṭhimaññanāya
maññati. Kathaṁ? ayañhi kesādīsu chandarāgaṁ janeti kese assādeti abhinandati
abhivadati ajjhosāya tiṭṭhati. Lome nakhe dante tacaṁ aññataraṁ vā pana rajanīyaṁ
vatthuṁ. Evaṁ ajjhattikaṁ paṭhaviṁ taṇhāmaññanāya maññati. Iti me kesā siyuṁ
anāgatamaddhānaṁ. Iti lomāti ādinā vā pana nayena tattha nandiṁ samannāneti.
"imināhaṁ Sīlena vā .pe. Brahmacariyena vā evaṁ siniddhamudusukhumanīlakeso
bhavissāmī"ti ādinā vā pana nayena appaṭiladdhānaṁ paṭilābhāya cittaṁ paṇidahati.
Evampi ajjhattikaṁ paṭhaviṁ taṇhāmaññanāya maññati.
Tathā attano kesādinaṁ sampattiṁ vā vipattiṁ vā nissāya mānaṁ
janeti, "seyyohamasmīti vā sadisohamasmīti vā hīnohamasmīti vā"ti evaṁ

1 khu. su. 25/881/506 kalahavivādasutta * pāli. veḷuriyo * pāliyaṁ ayaṁ pāṭho na

dissati 2 abhi. vibhaṅga. 35/173/96 dhātuvibhaṅga.

029
Ajjhattikaṁ paṭhaviṁ mānamaññanāya maññati. "taṁ Jīvaṁ taṁ sarīran"ti 1-
āgatanayena
pana tesaṁ "jīvo"ti abhinivisati, esa nayo lomādīsu. Evaṁ ajjhattikaṁ paṭhaviṁ
diṭṭhimaññanāya maññati.
 Athavā "yā ceva kho panāvuso ajjhattikā paṭhavīdhātu, yā ca bāhirā
paṭhavīdhātu, paṭhavīdhātu cevesā, 2- taṁ netaṁ mamā"ti 3- imissā pavattiyā
paccanīkanayena
kesādibhedaṁ paṭhaviṁ etaṁ mama esohamasmi eso me attāti abhinivisati. Evaṁpi
ajjhattikaṁ paṭhaviṁ diṭṭhimaññanāya maññati. Evaṁ tāva ajjhattikaṁ paṭhaviṁ tīhi
maññanāhi maññati.
Yathā ca ajjhattikaṁ, evaṁ bāhiraṁpi. Kathaṁ? ayañhi ayalohādīsu chandarāgaṁ
Janeti. Ayalohādīni assādeti abhinandati abhivadati ajjhosāya tiṭṭhati. Mama
ayo mama lohanti ādinā nayena ayādīni mamāyati rakkhati gopāyati, evaṁ
bāhiraṁ paṭhaviṁ taṇhāmaññanāya maññati. Iti me ayalohādayo siyuṁ
anāgatamaddhānanti vā panettha nandiṁ samannāneti, "imināhaṁ sīlena vā vatena vā
tapena vā brahmacariyena vā evaṁ sampannāyalohādiupakaraṇo bhavissāmī"ti vā
appaṭiladdhassa paṭilābhāya cittaṁ paṇidahati. Evaṁpi bāhiraṁ paṭhaviṁ
taṇhāmaññanāya
maññati.
Tathā attano ayalohādīnaṁ sampattiṁ vā vipattiṁ vā nissāya mānaṁ
janeti "imināhaṁ seyyohamasmīti vā sadisohamasmīti vā hīnohamasmīti vā"ti 4-
evaṁ bāhiraṁ paṭhaviṁ mānamaññanāya maññati. Aye jīvasaññī hutvā pana ayaṁ
"jīvo"ti abhinivisati. Esa nayo lohādīsu. Evaṁ bāhiraṁ paṭhaviṁ diṭṭhimaññanāya
maññati.
Athavā "idhekacco paṭhavīkasiṇaṁ attato samanupassati. Yaṁ paṭhavīkasiṇaṁ, so
ahaṁ. Yo ahaṁ, taṁ paṭhavīkasiṇanti paṭhavīkasiṇañca attañca advayaṁ
samanupassatī"ti 5-

1 MaṂa. 13/187/163,165 aggivacchagottasutta. 2 chaṂa. paṭhavīdhāturevesā

3 Maṃū. 12/302/263 mahāhatthipadopamasutta 4 abhi. vibhaṅga. 35/832/421
khuddakavatthuvibhaṅga 5 khu. paṭi. 31/313/207 attānudiṭṭhiniddesa

030
Paṭisambhidāyaṁ vuttanayeneva nimittapaṭhaviṁ "attā"ti abhinivisati. Evaṁ bāhiraṁ
paṭhaviṁ diṭṭhimaññanāya maññati. Evaṁ bāhiraṁpi paṭhaviṁ tīhi maññanāhi maññati.
Evaṁ tāva "paṭhaviṁ maññatī"ti ettha tisso maññanā veditabbā. Ito paraṁ
saṅkhepeneva kathayissāMa.
Paṭhaviyā maññatīti ettha paṭhaviyāti bhummavacanametaṁ. Tasmā ahaṁ
paṭhaviyāti
maññati, mayhaṁ kiñcanaṁ palibodho vā paṭhaviyāti maññati, paro paṭhaviyāti
maññati, parassa kiñcanaṁ palibodho vā paṭhaviyāti maññatīti ayamettha attho.
Athavā yvāyaṁ "kathaṁ rūpasmiṁ attānaṁ samanupassati, idhekacco vedanaṁ
saññaṁ saṅkhāre viññāṇaṁ attato samanupassati, tassa evaṁ hoti, ayaṁ kho me
attā, so kho pana me ayaṁ attā imasmiṁ rūpeti evaṁ rūpasmiṁ vā attānaṁ
samanupassatī"ti 1- etassa atthanayo vutto, eteneva nayena vedanādidhamme
attato gahetvā tato ajjhattikabāhirāsu paṭhavīsu yaṅkiñci paṭhaviṁ
tassokāsabhāvena parikappetvā so kho pana me ayaṁ attā imissā paṭhaviyāti
maññanto paṭhaviyā maññati, ayamassa diṭṭhimaññanā. Tasmiṁyeva panassa
attasinehaṁ
tabbatthukañca mānaṁ uppādayato taṇhā mānamaññanā veditabbā. Yadā pana
teneva nayena so kho panassa attā paṭhaviyāti maññati, tadā diṭṭhimaññanā
eva yujjati. Itarāyopi pana icchanti.
Paṭhavito maññatīti ettha pana paṭhavitoti nissakkavacanaṁ. Tasmā
saupakaraṇassa
attano vā parassa vā yathāvuttappabhedato paṭhavito uppattiṁ vā nigamanaṁ vā
paṭhavito vā añño attāti maññamāno paṭhavito maññatīti veditabbo, ayamassa
diṭṭhimaññanā. Tasmiṁyeva panassa diṭṭhimaññanāya maññite vatthusmiṁ sinehaṁ
mānañca uppādayato taṇhāmānamaññanāpi veditabbā. Apare āhu "paṭhavīkasiṇaṁ
parittaṁ bhāvetvā tato ca aññaṁ appamāṇaṁ attānaṁ gahetvā paṭhavito bahiddhāpi
me attāti maññamāno paṭhavito maññatī"ti.
 1 khu. paṭi. 31/316/210 attānudiṭṭhiniddesa (syā)

031
Paṭhavimmeti maññatīti etatha pana kevalamhi mahāpaṭhaviṁ taṇhāvasena
mamāyatīti iminā nayena pavattā ekā taṇhāmaññanā eva labbhatīti veditabbā.
Sacāyaṁ mama kesā mama lomā mama ayoti evaṁ yathāvuttappabhedāya sabbāyapi
ajjhattikabāhirāya paṭhaviyā yojetabbāti.
Paṭhaviṁ abhinandatīti vuttappakārameva paṭhaviṁ taṇhādiṭṭhīhi abhinandati,
assādeti, parāmasati cāti vuttaṁ hoti. "paṭhaviṁ Maññatī"ti eteneva etasmiṁ atthe
siddhe kasmā evaṁ vuttanti ce. Avicāritametaṁ porāṇehi. Ayampana me attano
mati, desanāvilāsato vā ādīnavadassanato vā. Yassā hi dhammadhātuyā
supaṭividdhattā
nānānayavicitradesanāvilāsasampanno, ayaṁ 1- sā bhagavatā supaṭividdhā. Tasmā
pubbe
maññanāvasena kilesuppattiṁ dassetvā idāni abhinandanādivasena 2- dassento
desanāvilāsato vā idamāha. Yo vā paṭhaviṁ maññati, paṭhaviyā maññati, paṭhavito
maññati, paṭhavī meti maññati, so yasmā na sakkoti paṭhavīnissitaṁ taṇhaṁ vā
diṭṭhiṁ vā pahātuṁ, tasmā paṭhaviṁ abhinandati. Yo ca paṭhaviṁ abhinandati,
dukkhaṁ
so abhinandati, dukkhañca ādīnavoti ādīnavadassanatopi idamāha. Vuttaṁ cetaṁ
bhagavatā "yo bhikkhave paṭhavīdhātuṁ abhinandati, dukkhaṁ so abhinandati, yo
dukkhaṁ
abhinandati, aparimutto so dukkhasmāti vadāmī"ti.
Evaṁ paṭhavīvatthukaṁ maññanañca abhinandanañca vatvā idāni yena kāraṇena
so maññati abhinandati, taṁ kāraṇaṁ āvīkaronto āha "taṁ kissa hetu,
apariññātaṁ tassāti vadāmī"ti. Tassattho, so puthujjano taṁ paṭhaviṁ kissa hetu
maññati, kena kāraṇena maññati, abhinandatīti ce. Apariññātaṁ tassāti vadāmīti,
yasmā taṁ vatthu tassa apariññātaṁ, tasmāti vuttaṁ hoti. Yo hi paṭhaviṁ
parijānāti, so tīhi pariññāhi parijānāti ñātapariññāya tīraṇapariññāya
pahānapariññāyāti.
Tattha katamā ñātapariññā? paṭhavīdhātuṁ jānāti, ayaṁ paṭhavīdhātu ajjhattikā
Ayaṁ bāhirā, idamassālakkhaṇaṁ, imāni rasapaccupaṭṭhānapadaṭṭhānānīti, ayaṁ

1 Sī. assa. 2 chaṂa. abhinandanāvasena

032
Ñātapariññā. Katamā tīraṇapariññā? evaṁ ñātaṁ katvā paṭhavīdhātuṁ tīreti
aniccato dukkhato rogatoti cattālīsāya ākārehi, ayaṁ tīraṇapariññā. Katamā
pahānapariññā? evaṁ tīrayitvā aggamaggena paṭhavīdhātuyā chandarāgaṁ pajahati,
ayaṁ
pahānapariññā.
Nāmarūpavavatthānaṁ vā ñātapariññā. Kalāpasammasanādianulomapariyosānā
tīraṇapariññā. Ariyamagge ñāṇaṁ pahānapariññāti. Yo paṭhaviṁ parijānāti, so
imāhi tīhi pariññāhi parijānāti, assa ca puthujjanassa tā pariññāyo natthi,
tasmā apariññātattā paṭhaviṁ maññati ca abhinandati cāti. Tenāha bhagavā
"idha bhikkhave assutavā puthujjano .pe. Paṭhaviṁ maññati, paṭhaviyā maññati,
paṭhavito maññati, paṭhavī meti maññati, paṭhaviṁ abhinandati, taṁ kissa hetu?
apariññātaṁ tassāti vadāmīti.
Paṭhavīvāro niṭṭhito.
Āpovārādivaṇṇanā
āpaṁ āpatoti etthāpi lakkhaṇasasambhārārammaṇasammativasena catubbidho
āPo. Tesu "tattha katamā ajjhattikā āpodhātu, yaṁ ajjhattaṁ paccattaṁ āpo
āpogataṁ sneho snehagataṁ bandhanattaṁ rūpassa ajjhattaṁ upādinnan"tiādīsu 1-
vutto lakkhaṇāaPo. "āpokasiṇaṁ Uggaṇhanto apasmiṁ nimittaṁ gaṇhatī"ti
ādīsu vutto sasambhārāaPo. Sesaṁ sabbaṁ paṭhaviyaṁ vuttasadisameva. Kevalaṁ
yojanānayena 2- pana "pittaṁ semhan"ti ādinā nayena vuttā dvādasabhedā
ajjhattikā āpodhātu, "tattha katamā bāhirā āpodhātu, yaṁ bāhiraṁ āpo
āpogataṁ sneho snehagataṁ bandhanattaṁ rūpassa bahiddhā anupādinnaṁ, seyyathīdaṁ?
mūlaraso khandharaso tacaraso pattaraso pupphararo phalaraso khīraṁ dadhi sappi
navanītaṁ
telaṁ madhu phāṇitaṁ bhummāni vā udakāni antalikkhāni vā"ti 1- evaṁ vuttā ca
bāhirā āpodhātu veditabbā. So ca ajjhattārammaṇattike nimittāaPo.

1-1 abhi. vibhaṅga. 35/174/97 dhātuvibhaṅga. 2 chaṂa. yojanānaye.

033
Tejaṁ tejatoti imasmiṁ tejovārepi vuttanayeneva vitthāro veditabbo.
Yojanānayena panettha "yena ca santappati, yena ca jīriyyati, yena ca
pariḍayhati,
yena ca asitapītakhāyitasāyitaṁ sammāpariṇāmaṁ gacchatī"ti 1- evaṁ vuttā
catuppabhedā
ajjhattikā tejodhātu, "tattha katamā bāhirā tejodhātu? yaṁ bāhiraṁ tejo
tejogataṁ usmā usmāgataṁ usumaṁ usumagataṁ bahiddhā anupādinnaṁ. Seyyathīdaṁ?
kaṭṭhaggi sakalikaggi palālaggi tiṇaggi gomayaggi thūsaggi saṅkāraggi indaggi
aggisantāpo suriyasantāpo kaṭṭhasannicayasantāpo tiṇasannicayasantāpo
dhaññasannicayasantāpo bhaṇḍasannicayasantāpo"ti 2- evaṁ vuttā ca bāhirā
tejodhātu
veditabbā.
Vāyaṁ vāyatoti imassa vāyavārassāpi yojanānaye pana "uddhaṅgamā
vātā, adhogamā vātā, kucchisayā vātā, koṭṭhāsayā vātā, aṅgamaṅgānusārino
vātā, satthakā vātā, khurakā vātā, uppalakā vātā, assāso passāso"ti 3-
evaṁ vuttā ajjhattikā vāyodhātu, "tattha katamā bāhirā vāyodhātu? yaṁ
bāhiraṁ vāyo vāyogataṁ thambhitattaṁ rūpassa bahiddhā anupādinnaṁ, seyyathīdaṁ?
puratthimā vātā, pacchimā vātā, uttarā vātā, dakkhiṇā vātā, sarajā
vātā, arajā vātā, sītā vātā, uṇhā vātā, parittā vātā, adhimattā
vātā, kāḷavātā, verambhavātā, pakkhavātā, supaṇṇāvātā, tālavaṇṭavātā,
vidhūpanavātā"ti 3- evaṁ vuttā ca bāhirā vāyodhātu veditabbā. Sesaṁ
vuttanayameva. 4-
Ettāvatā ca yvāyaṁ:-
"vuttaṁ hi ekadhamme, ye dhammā ekalakkhaṇā tena.
Vuttā bhavanti sabbe, iti vutto lakkhaṇo hāro"ti.
Evaṁ nettiyaṁ lakkhaṇo nāma hāro vutto, tassa vasena yasmā catūsu
bhūtesu gahitesu upādārūpaṁpi gahitameva bhavati, rūpalakkhaṇaṁ anatītattā. Yaṁ
ca

1 abhi. vibhaṅga. 35/175/97 dhātuvibhaṅga *2 pāli. bhasmāsannicayasantāpo, abhi.

vibhaṅga. 35/175/98 3 abhi. vibhaṅga. 35/176/98 suttantabhājanīya
4 chaṂa. vuttanayamevāti

034
Bhūtopādārūpaṁ, so rūpakkhandho. Tasmā "assutavā puthujjano paṭhaviṁ āpaṁ tejaṁ
vāyaṁ maññatī"ti vadantena attato rūpaṁ samanupassatītipi vuttaṁ hoti. "paṭhaviyā
Āpasmiṁ tejasmiṁ vāyasmiṁ maññatī"ti vadantena rūpasmiṁ attānaṁ samanupassatīti
vuttaṁ hoti. "paṭhavito Āpato tejato vāyato maññatī"ti vadantena rūpato
añño attāti siddhattā rūpavantaṁ ca attānaṁ attani ca rūpaṁ samanupassatīti
vuttaṁ hoti. Evametā catasso rūpavatthukā sakkāyadiṭṭhimaññanā veditabbā.
Tattha ekā ucchedadiṭṭhi tisso sassatadiṭṭhiyoti dve diṭṭhiyo hontīti ayampi
ettha viseso veditabbo.
Bhūtavārādivaṇṇanā
[3] Evaṁ rūpamukhena saṅkhāravatthukaṁ maññanaṁ vatvā idāni ye saṅkhāre
upādāya sattā paññāpiyanti, tesu sattesupi yasmā puthujjano maññanaṁ
karoti, tasmā te satte niddisanto bhūte bhūtato sañjānātīti ādimāha.
Tatrāyaṁ bhūtasaddo pañcakkhandha amanussa dhātu vijjamāna
khīṇāsavasattarukkhādīsu
dissati. "bhūtamidanti Bhikkhave samanupassathā"tiādīsu *1- hi ayaṁ pañcasu
khandhesu
 dissati. "yānīdha Bhūtāni samāgatānī"ti 2- ettha amanussesu. "cattāro Kho
bhikkhu mahābhūtā hetū"ti 3- ettha catūsu dhātūsu. "bhūtasmiṁ Pācittiyan"tiādīsu
4-
vijjamānesu. "yo Ca kālaghaso bhūto"ti 5- ettha khīṇāsave. "sabbeva
Nikkhipissanti
bhūtā loke samussayan"ti 6- ettha sattesu. "bhūtagāmapātabyatāyā"ti 7- Ettha
rukkhādīsu. Idha panāyaṁ sattesu vattati no ca kho avisesena. Cātummahārājikānaṁ
hi heṭṭhā sattā idha bhūtāti adhippetā.
Tattha bhūte bhūtato sañjānātīti ādi vuttanayameva. Bhūte maññatīti
ādīsu pana tissopi maññanā yojetabbā. Kathaṁ? ayaṁ hi "so passati gahapatiṁ

*1 pāli. passathāti, Maṃū. 12/401/358 mahātaṇhāsaṅkhayasutta 2 khu. su.

25/224/376
ratanasutta 3 Ma. upari. 14/86/68 mahāpuṇṇamasutta. 4 vinaYu. mahāvi. 2/69/143
bhūtārocanasikkhāpada 5 kh. jā. duka. 27/340/95 mūlapariyāyajātaka (syā)

6 dī. mahā. 10/220/137 parinibbutakathā 7 vinaYu. mahāvi. 2/90/160

035
Vā gahapatiputtaṁ vā pañcahi kāmaguṇehi samappitaṁ samaṅgībhūtan"ti 1-
vuttanayena
bhūte subhā sukhitāti gahetvā rajjati, disvāpi ne rajjati, sutvāpi ghāyitvāpi
sāyitvāpi phusitvāpi ñatvāpi evaṁ bhūtesu taṇhāmaññanāya maññati. "aho
Vatāhaṁ khattiyamahāsālānaṁ vā sahabyataṁ upapajjeyyan"tiādinā 2- vā pana nayena
appaṭiladdhassa paṭilābhāya cittaṁ paṇidahati, evaṁpi bhūtesu taṇhāmaññanāya
maññati. Attano pana bhūtānañca sampattivipattiṁ nissāya attānaṁ vā seyyaṁ
dahati. Bhūtesu yaṅkiñci bhūtaṁ hīnaṁ attānaṁ vā hīnaṁ, yaṅkiñci bhūtaṁ seyyaṁ.
Attānaṁ vā bhūtañca 3- attanā sadisaṁ 3- dahati. Yathāha "idhekacco jātiyā
vā .pe. Aññataraññatarena vatthunā pubbakālaṁ parehi sadisaṁ attānaṁ dahati,
aparakālaṁ attānaṁ seyyaṁ dahati, pare hīne dahati, yo evarūpo māno .pe.
Ayaṁ vuccati mānātimāno"ti. 4- Evaṁ bhūtesu mānamaññanāya maññati.
Bhūte pana "niccā dhuvā sassatā avipariṇāmadhammā"ti vā "sabbe
sattā sabbe pāṇā sabbe bhūtā sabbe jīvā avasā abalā aviriyā
niyatisaṅgatibhāvapariṇatā chasvevābhijātīsu sukhadukkhaṁ paṭisaṁvedentī"ti vā 5-
maññamāno
diṭṭhimaññanāya maññati. Evaṁ bhūte tīhi maññanāhi maññati.
Kathaṁ bhūtesu maññati? tesu tesu bhūtesu attano uppattiṁ sukhuppattiṁ
Vā ākaṅkhati. Evaṁ tāva taṇhāmaññanāya bhūtesu maññati. Bhūtesu vā uppattiṁ
ākaṅkhamāno dānaṁ deti, sīlaṁ samādiyati, uposathakammaṁ karoti. Evaṁpi bhūtesu
taṇhāmaññanāya maññati. Bhūte pana samūhagāhena gahetvā tattha ekacce bhūte
seyyato dahati, ekacce sadisato vā hīnato vāti. Evaṁ bhūtesu mānamaññanāya
maññati. Tathā ekacce bhūte niccā dhuvāti maññati. Ekacce aniccā adhuvāti,
ahaṁpi bhūtesu aññatarosmīti maññati. Evaṁ bhūtesu diṭṭhimaññanāya maññatīti.

1 aṅ. sattaka. 23/47/57 mahāyaññavagga (syā)

2 dī. pāṭi. 11/377/227 saṅgītisutta
3-3 chaṂa. bhūtena, bhūtaṁ vā attanā sadisaṁ

4 abhi. vibhaṅga. 35/880/434 khuddakavatthuvibhaṅga.

5 dī.Sī. 9/168/54 makkhaligosālavāda

036
Bhūtato maññatīti ettha pana saupakaraṇassa attano vā parassa vā
yato kutoci bhūtato uppattiṁ maññamāno bhūtato maññatīti veditabbo, ayamassa
diṭṭhimaññanā. Tasmiṁyeva panassa diṭṭhimaññanāya maññite vatthusmiṁ sinehaṁ
mānañca uppādayato taṇhāmānamaññanāpi veditabbā. Bhūte meti maññatīti
ettha pana ekā taṇhāmaññanāva labbhati. Sā cāyaṁ "mama puttā mama dhītā
 mama ajeḷakā kukkuṭasūkarā hatthigavāssavaḷavā"ti evamādinā nayena mamāyato
pavattatīti veditabbā. Bhūte abhinandatīti etaṁ vuttanayameva. Apariññātaṁ
tassāti
ettha pana ye saṅkhāre upādāya bhūtānaṁ paññatti, tesaṁ apariññātattā
bhūtā apariññātā hontīti veditabbā. Yojanā pana vuttanayeneva kātabbā.
Evaṁ saṅkhepato saṅkhāravasena ca sattavasena ca maññanāvatthuṁ dassetvā
idāni bhūmivisesādinā bhedena vitthāratopi taṁ dassento deve devatoti
ādimāha. Tattha dibbanti pañcahi kāmaguṇehi attano vā iddhiyāti devā,
kīḷanti jotanti cāti attho. Te tividhā sammatidevā upapattidevā visuddhidevāti.
Sammatidevā nāma rājāno deviyo kumāRā. Upapattidevā nāma cātummahārājike
deve upādāya tatuttaridevā. Visuddhidevā nāma arahanto khīṇāsavā, idha
pana upapattidevā daṭṭhabbā no ca kho avisesena. Parinimmitavasavattidevaloke
māraṁ saparisaṁ ṭhapetvā sesā cha kāmāvacarā idha devāti adhippetā. Tattha
sabbā atthavaṇṇanā bhūtavāre vuttanayeneva veditabbā.
Pajāpatinti ettha pana māro pajāpatīti veditabbo. Keci pana "tesaṁ tesaṁ
devānaṁ adhipatīnaṁ mahārājādīnaṁ etaṁ adhivacananti vadanti. Taṁ devagahaṇeneva
tesaṁ gahitattā ayuttanti mahāaṭṭhakathāyaṁ paṭikkhittaṁ, māroyeva pana
sattasaṅkhātāya pajāya adhipatibhāvena idha pajāpatīti adhippeto. So kuhiṁ
vasatīti? paranimmitavasavattidevaloke. Tatra hi vasavattirājā rajjaṁ kāreti.
Māro
ekasmiṁ padese attano parisāya issariyaṁ vattento rajjapaccante dāmarikarājaputto
viya vasatīti vadanti. Māragahaṇeneva cettha māraparisāyapi gahaṇaṁ veditabbaṁ.
Yojanānaye cettha pajāpatiṁ vaṇṇavantaṁ dīghāyukaṁ sukhabahulaṁ disvā vā sutvā vā

037
Rajjato taṇhāmaññanāya maññati. "aho Vatāhaṁ pajāpatino sahabyataṁ
upapajjeyyan"ti ādinā vā pana nayena appaṭiladdhassa paṭilābhāya cittaṁ
paṇidahantopi
pajāpatiṁ taṇhāmaññanāya maññati. Pajāpatibhāvaṁ pana patto samāno ahamasmi
pajānaṁ issaro adhipatīti mānaṁ janento pajāpatiṁ mānamaññanāya maññati.
"pajāpati Nicco dhuvo"ti vā "ucchijjissati vinassissatī"ti vā avaso abalo
aviriyo niyatisaṅgatibhāvapariṇato chasvevābhijātīsu sukhadukkhaṁ paṭisaṁvetīti
vā maññamāno
pana pajāpatiṁ diṭṭhimaññanāya maññatīti veditabbo.
Pajāpatisminti ettha panekā diṭṭhimaññanāva yujjati. Tassā evaṁ
pavatti veditabbā. Idhekacco "pajāpatismiṁ ye dhammā saṁvijjanti, sabbe te
niccā dhuvā sassatā avipariṇāmadhammā"ti maññati. Athavā pajāpatismiṁ natthi
pāpaṁ, na tasmiṁ pāpakāni kammāni upalabbhantī"ti 1- maññati.
Pajāpatitoti ettha tissopi maññanā labbhanti. Kathaṁ? idhekacco
Saupakaraṇassa attano vā parassa vā pajāpatito uppattiṁ vā niggamanaṁ vā
maññati, ayamassa diṭṭhimaññanā. Tasmiṁyeva panassa diṭṭhimaññanāya maññite
vatthusmiṁ sinehaṁ mānaṁ ca uppādayato taṇhāmānamaññanāpi veditabbā. Pajāpatiṁ
meti pana ekā taṇhāmaññanāva labbhati. Sā cāyaṁ "pajāpati mama satthā mama
sāmī"tiādinā nayena mamāyato pavattatīti veditabbā. Sesaṁ vuttanayameva.
Brahmaṁ brahmatoti ettha brūhito tehi tehi guṇavisesehīti brahmā.
Apica brahmāti mahābrahmāpi vuccati, tathāgatopi brāhmaṇopi mātāpitaropi
seṭṭhampi. "sahasso Brahmā dvisahasso brahmā"ti ādīsu 2- hi mahābrahmāti
brahmāti vuccati. "brahmāti Kho bhikkhave tathāgatassevetaṁ adhivacanan"ti ettha
tathāgato.

1 Sī. upalippantīti 2 Ma. upari. 14/165-6/149 saṅkhārūpapattisutta

038
"tamonudo Buddho samantacakkhu
lokantagū sabbabhavātivatto
anāsavo sabbadukkhappahīno
saccavhayo brahmunā upāsito me"ti 1- ettha brāhmaṇo.
"brahmāti Mātāpitaro pubbācariyāti vuccare"ti 2- ettha mātāpitaro.
 "brahmacakkaṁ Pavattetī"ti 3- ettha seṭṭhaṁ. Idha pana paṭhamābhinibbatto
kappāyuko
brahmā adhippeto. Taggahaṇeneva ca brahmapurohitabrahmapārisajjāpi gahitāti
veditabbā. Atthavaṇṇanā panettha pajāpativāre vuttanayeneva veditabbā.
Ābhassaravāre daṇḍadīpikāya acci viya etesaṁ sarīrato ābhā chijjitvā
chijjitvā patantī viya sarati visaratīti ābhassaRā. Tesaṁ gahaṇena sabbāpi
dutiyajjhānabhūmi gahitā, ekatalavāsino eva cete sabbepi parittābhā appamāṇābhā
ābhassarāti veditabbā.
Subhakiṇhavāre subhena okiṇṇā vikiṇṇā subhena sarīrappabhāvaṇṇena
ekaghanasuvaṇṇamañjusāya ṭhapitasampajjalitakañcanapiṇḍasassirikāti subhakiṇhā.
Tesaṁ
gahaṇena sabbāpi tatiyajjhānabhūmi gahitā, ekatalavāsino eva cetepi sabbe
parittasubhā appamāṇasubhā subhakiṇhāti veditabbā.
Vehapphalavāre vipulaphalāti vehapphalā. Catutthajjhānabhūmibrahmāno
vuccanti.
Atthanayayojanā pana imesu tīsupi vāresu bhūtavāre vuttanayeneva veditabbā.
Abhibhūvāre abhibhavīti abhibhū. Kiṁ abhibhavi? cattāro khandhe arūpino.
Asaññibhavassetaṁ adhivacanaṁ. Asaññisattā devā vehapphalehi saddhiṁ ekatalāyeva
ekasmiṁ okāse yena iriyāpathena nibbattā, teneva yāvatāyukaṁ tiṭṭhanti

1 khu. cūḷa. 30/580,584/286 (syā)

2 khu. iti. 25/106/325, khu. jā. sattati. 28/162/66 soṇanandajātaka (syā)
3 Ma. mū. 12/148/107, aṅ. pañcaka. 22/11/0 balavagga (syā)

039
Cittakammarūpasadisā hutvā. Te idha sabbepi abhibhūvacanena gahitā. Keci abhibhū
nāma sahasso brahmāti evamādinā nayena tattha tattha adhipatibrahmānaṁ
vaṇṇayanti. Brahmagahaṇeneva pana tassa gahitattā ayuttametanti veditabbaṁ.
Yojanānayo cettha abhibhū vaṇṇavā dīghāyukoti sutvā tattha chandarāgaṁ
uppādento abhibhuṁ taṇhāmaññanāya maññati. "aho Vatāhaṁ abhibhuno sahabyataṁ
upapajjeyyan"ti ādinā vā pana nayena appaṭiladdhassa paṭilābhāya cittaṁ
paṇidahantopi abhibhuṁ taṇhāmaññanāya maññati. Attānaṁ hīnato vā abhibhuṁ
seyyato dahanto pana abhibhuṁ mānamaññanāya maññati. "abhibhū Nicco dhuvo"ti
ādinā nayena parāmasanto abhibhuṁ diṭṭhimaññanāya maññatīti veditabbo. Sesaṁ
pajāpativāre vuttanayameva.
Ākāsānañcāyatanavārādivaṇṇanā
[4] Evaṁ bhagavā paṭipāṭiyā devalokaṁ dassentopi abhibhūvacanena
asaññibhavaṁ dassetvā idāni yasmā ayaṁ vaṭṭakathā, suddhāvāsā ca vivaṭṭapakkhe
ṭhitā, anāgāmikhīṇāsavā eva hi devā. Yasmā vā katipayakappasahassāyukā te
devā. Buddhuppādakāleyeva honti. Buddhā pana asaṅkheyyepi kappe na uppajjanti,
tadā suññā sā bhūmi hoti. Rañño khandhāvāraṭṭhānaṁ viya buddhānaṁ
suddhāvāsabhavo.
Teneva ca kāraṇena viñañāṇaṭṭhitivasenapi sattāvāsavasenapi na gahitā,
sabbakālikā
pana imā maññanā. Tasmā tāsaṁ sadā vijjamānaṁ bhūmiṁ dassento suddhāvāse
atikkamitvā ākāsānañcāyatananti ādimāha. Tattha ākāsānañcāyatananti
tambhūmikā cattāro kusalavipākakiriyā khandhā. Te ca tatrūpapannāyeva daṭṭhabbā
bhavaparicchedakathā ayanti katvā. Esa nayo viññāṇañcāyatanādīsu. Atthayojanā
pana catūsupi etesu vāresu abhibhūvāre vuttanayeneva veditabbā. Mānamaññanā
cettha pajāpativāre vuttanayenāpi yujjati.

040
Diṭṭhsutavārādivaṇṇanā
[5] Evaṁ bhūmivisesādinā bhedeneva vitthāratopi maññanāvatthuṁ dassetvā
idāni sabbaṁ maññanāvatthubhūtaṁ sakkāyapariyāpannaṁ tebhūmikadhammabhedaṁ
diṭṭhādīhi
 catūhi saṅgaṇhitvā dassento diṭṭhaṁ diṭṭhatoti ādimāha.
Tattha diṭṭhanti maṁsacakkhunāpi diṭṭhaṁ. Dibbacakkhunāpi diṭṭhaṁ.
Rūpāyatanassetaṁ
adhivacanaṁ. Tattha diṭṭhaṁ maññatīti tīhi maññanāhi maññati. Kathaṁ? rūpāyatanaṁ
subhasaññāya sukhasaññāya ca passanto tattha chandarāgaṁ janeti, taṁ assādeti
abhinandati. Vuttampi cetaṁ bhagavatā "itthīrūpe bhikkhave sattā rattā giddhā
gadhitā mucchitā ajjhopannā, te dīgharattaṁ socanti itthīrūpavasānugā"ti. 1-
Evaṁ diṭṭhaṁ taṇhāmaññanāya maññati. "iti Me rūpaṁ siyā anāgatamaddhānanti
vā panettha nandiṁ samannāneti, rūpasampadaṁ vā ākaṅkhamāno dānaṁ detī"ti
vitthāro. Evaṁpi diṭṭhaṁ taṇhāmaññanāya maññati. Attano pana parassa ca
rūpasampattivipattiṁ nissāya mānaṁ janeti. "imināhaṁ Seyyosmī"ti vā
"sadisosmī"ti vā "hīnosmī"ti vā 2- evaṁ diṭṭhaṁ mānamaññanāya maññati.
Rūpāyatanaṁ pana
niccaṁ dhuvaṁ sassatanti maññati, attā attaniyanti maññati, maṅgale amaṅgalanti
mañañti, evaṁ diṭṭhaṁ diṭṭhimaññanāya maññati. Evaṁ diṭṭhaṁ tīhi maññanāhi
maññati. Kathaṁ diṭṭhasmiṁ maññati? rūpasmiṁ attānaṁ samanupassananayena maññanto
diṭṭhasmiṁ maññati. Yathā vā thane thaññaṁ. 3- Evaṁ rūpasmiṁ rāgādayoti
maññantopi
diṭṭhasmiṁ maññati. Ayamassa diṭṭhimaññanā. Tasmiṁyeva panassa diṭṭhimaññanāya
maññite vatthusmiṁ sinehaṁ mānañca uppādayato taṇhāmānamaññanāpi veditabbā.
Evaṁ diṭṭhasmiṁ maññati. Sesaṁ paṭhavīvāre vuttanayeneva veditabbaṁ.

1 aṅ. pañcaka. 22/55/77 nīvaraṇavagga (syā) 2 chaṂa., i. vāti. 3 chaṂa. dhane

dhaññe.

041
Sutanti maṁsasotenapi sutaṁ, dibbasotenapi sutaṁ, saddāyatanassetaṁ
adhivacanaṁ.
Mutanti mutvā munitvā ca gahitaṁ, āhacca upagantvāti attho. Indriyānaṁ
ārammaṇānañca aññamaññasaṁsilese viññātanti vuttaṁ hoti.
Gandharasaphoṭṭhabbāyatanānaṁ
etaṁ adhivacanaṁ.
Viññātanti manasā viññātaṁ, sesānaṁ sattannaṁ āyatanānañca etaṁ
adhivacanaṁ dhammārammaṇassa vā. Idha pana sakkāyapariyāpannameva labbhati.
Vitthāro
panettha diṭṭhavāre vuttanayena veditabbo.
Ekattavārādivaṇṇanā
[6] Evaṁ sabbaṁ sakkāyabhedaṁ diṭṭhādīhi catūhi dassetvā idāni tameva
samāpannakavārena asamāpannakavārena ca dvidhā dassento ekattaṁ nānattanti
ādimāha.
Ekattanti. Iminā samāpannakavāraṁ dasseti. Nānattanti iminā
asamāpannakavāraṁ. Tesaṁ ayaṁ vacanattho, ekabhāvo ekattaṁ. Nānābhāvo nānattanti.
Yojaṇā panettha samāpannakavāraṁ catūhi khandhehi asamāpannakavārañca pañcahi
khandhehi bhinditvā "rūpaṁ attato samanupassatī"ti ādinā sāsananayena
paṭhavīvārādīsu
vuttena ca aṭṭhakathānayena yathānurūpaṁ vīmaṁsitvā veditabbā. Keci pana
ekattanti
ekattanayaṁ vadanti nānattanti nānattanayaṁ. Apare "ekattasaññī attā hoti
arogo parammaraṇā, nānattasaññī attā hotī"ti evaṁ diṭṭhābhinivesaṁ. Taṁ sabbaṁ
idhānadhippetattā 1- ayuttameva hoti.
Evaṁ sabbaṁ sakkāyaṁ dvidhā dassetvā idāni tameva ekadhā sampiṇḍitvā
dassento sabbaṁ sabbatoti ādimāha. Yojanānayo panettha sabbaṁ assādento
sabbaṁ taṇhāmaññanāya maññati. "mayā Ete sattā nimmitā"ti ādinā
nayena attanā nimmitaṁ maññanto sabbaṁ mānamaññanāya maññati. "sabbaṁ

1 chaṂa. idha nādhippetattā

042
Pubbe katakammahetu, sabbaṁ issaranimmānahetu, sabbaṁ ahetu appaccayā, sabbaṁ
 atthi, sabbaṁ natthī"tiādinā nayena maññanto sabbaṁ diṭṭhimaññanāya maññatīti
veditabbo. Kathaṁ sabbasmiṁ maññati? idhekacco evaṁdiṭṭhiko hoti "mahā me
attā"ti. So sabbaṁ lokasannivāsantassokāsabhāvena parikappetvā so kho
pana me ayaṁ attā sabbasminti maññati, ayamassa diṭṭhimaññanā. Tasmiṁyeva
panassa attani sinehaṁ tabbatthukañca mānaṁ uppādayato taṇhāmānamaññanāpi
veditabbā. Sesaṁ paṭhavīvāre vuttanayeneva veditabbaṁ.
Evaṁ sabbaṁ sakkāyaṁ ekattaṁ dassetvā idāni aparenapi nayena taṁ ekadhā
dassento nibbānaṁ nibbānatoti ādimāha. Tattha nibbānanti "yato kho bho
ayaṁ attā pañcahi kāmaguṇehi samappito samaṅgībhūto paricāreti, ettāvatā
kho bho ayaṁ attā paramadiṭṭhadhammanibbānaṁ patto hotī"tiādinā nayena
pañcadhā āgataṁ paramadiṭṭhadhammanibbānaṁ veditabbaṁ. Tattha nibbānaṁ assādento
taṇhāmaññanāya maññatīti veditabbo. Tena nibbānena 1- "ahamasmi
nibbānappatto"ti mānaṁ janento mānamaññanāya maññati. Anibbānaṁyeva samānaṁ
taṁ nibbānato 2- nibbānaṁ assādato ca gaṇhanto 2- diṭṭhimaññanāya maññatīti
veditabbo.
Nibbānato pana aññaṁ attānaṁ gahetvā so kho pana me ayaṁ attā
imasmiṁ nibbāneti maññanto nibbānasmiṁ maññati, ayamassa diṭṭhimaññanā.
Tasmiṁyeva panassa attani sinehaṁ tabbatthukañca mānaṁ uppādayato
taṇhāmānamaññanāpi veditabbā. Esa nayo nibbānato maññanāyapi. Tatrāpi hi
nibbānato aññaṁ attānaṁ gahetvā "idaṁ nibbānaṁ, ayaṁ attā, so kho pana
me ayaṁ attā ito nibbānato añño"ti maññanto nibbānato maññati,
ayamassa diṭṭhimaññanā. Tasmiṁyeva panassa attani sinehaṁ tabbatthukañca mānaṁ
uppādayato taṇhāmānamaññanāpi veditabbā. "aho Sukhaṁ mama nibbānan"ti
maññanto pana nibbānaṁ meti maññatīti veditabbo. Sesaṁ vuttanayameva.
Ayampanettha anusaṅgīti. 3-

1 ka. mānena. 2-2 chaṂa. nibbānato niccādito ca gaṇhanto 3 chaṂa., i. anugīti.

043
Yādiso esa sakkāyo tathā naṁ avijānato
puthujjanassa sakkāye jāyanti sabbamaññanā.
Jeguccho bhiddarūpoyaṁ 1- dukkho apariṇāyako
tampaccanīkato bālo gaṇhaṁ gaṇhāti maññanā.
Subhato sukhato ceva sakkāyaṁ anupassato
salabhasseva aggimhi hoti taṇhāya maññanā.
Niccasaññaṁ adhiṭṭhāya sampattiṁ tassa passato
gūthāni sāva gūthasmiṁ 2- hoti mānena maññanā.
Attā attaniyoveti 3- passato naṁ abuddhino
ādāse viya bimbassa 4- diṭṭhiyā hoti maññanā.
Maññanāti ca nāmetaṁ sukhumaṁ mārabandhanaṁ
sithilaṁ duppamuñcañca yena bandho 5- puthujjano.
Bahuṁ vipphandamānopi sakkāyannātivattati
samussitaṁ daḷhatthambhaṁ sāva saddalabandhano. 6-
Seso sakkāyamallīno 7- jātiyā ca jarāya ca
rogādīhi ca dukkhehi niccaṁ haññati bāliso. 8-
Taṁ vo vadāmi bhaddaṁ vo 9- sakkāyaṁ anupassatha
asātato asubhato bhedatotha 10- anattato.
Eso sabhāvo hetassa 11- passaṁ evamimaṁ budho
pahāya maññanā sabbā sabbadukkhā pamuccatīti.
Puthujjanavasena catuvīsatipabbā 12- paṭhamanayakathā
niṭṭhitā.
-----------------

1 chaṂa. bhiduro cāyaṁ 2 chaṂa. gūthādī viya gūthasmiṁ 3 chaṂa. attaniyo meti
4 chaṂa. bondissa, Sī. bandhassa. 5 chaṂa., i. baddho, evamuparipi
6 chaṂa., i. gaddulabandhano. 7 chaṂa., i. sa'so sakkāyamalīno 8 chaṂa. bāḷhaso.

9 chaṂa. bhaddante 10 chaṂa. bhedato ca 11 Ma. so tassa. 12 Ma. catuvīsatisabbā.

044
Sekkhavāradutiyanayavaṇṇanā
[7] Evaṁ bhagavā paṭhavīādīsu vatthūsu sabbasakkāyadhammamūlabhūtaṁ
puthujjanassa
pavattiṁ dassetvā idāni tesveva vatthūsu sekhassa pavattiṁ dassento yopi
so bhikkhave bhikkhu sekhoti ādimāha. Tattha yoti uddesavacanaṁ. Soti
niddesavacanaṁ.
Pikāro sampiṇḍanattho ayampi dhammo aniyatoti ādīsu viya. Tena ca
ārammaṇasabhāgena puggalaṁ sampiṇḍeti no puggalasabhāgena, heṭṭhato hi puggalā
diṭṭhivipannā, idha diṭṭhisampannā, na tesaṁ sabhāgatā atthi. Ārammaṇaṁ pana
heṭṭhā puggalānaṁpi tatheva, imesaṁpi tadevāti. Tena vuttaṁ "ārammaṇasabhāgena
puggalaṁ sampiṇḍeti no puggalasabhāgenā"ti. Yopi soti iminā pana sakalena
vacanena idāni vattabbaṁ sekhaṁ dassetīti veditabbo. Bhikkhave bhikkhūti idaṁ
vuttanayameva.
Sekhoti 1- kenaṭṭhena sekho? sekhadhammapaṭilābhato sekho. Vuttañhetaṁ
"kittāvatā Nu kho bhante sekho *- hotīti, idha bhikkhave bhikakhu sekhāya
sammādiṭṭhiyā
samannāgato hoti .pe. Sekhena sammāsamādhinā samannāgato hoti, ettāvatā
kho bhikkhu sekho hotī"ti. 2- Apica sikkhatītipi sekho. Vuttañhetaṁ "sikkhatīti
kho
bhikkhu tasmā sekhoti vuccati, kiñca sikkhati? adhisīlaṁpi sikkhati, adhicittaṁpi
sikkhati, adhipaññaṁpi sikkhati, sikkhatīti kho bhikkhu tasmā sekhoti vuccatī"ti
3-
yopi kalyāṇaputhujjano anulomapaṭipadāya paripūrikārī sīlasampanno indriyesu
guttadvāro bhojane mattaññū jāgariyānuyogamanuyutto pubbarattāpararattaṁ
bodhipakkhiyānaṁ dhammānaṁ bhāvanānuyogamanuyutto viharati "ajja vā sve vā
aññataraṁ
sāmaññaphalaṁ adhigamissāmī"ti. Sopi vuccati sikkhatīti sekho. 4- Imasmiṁ
panatthe
paṭivedhappattova sekho adhippeto, no puthujjano.

1 chaṂa. sekkho. evamuparipi *2 pāli sekkho evamuparipi, saṁ.

mahā. 19/13/11 sekkhasutta 3 aṅ. tika. 20/86/225 sekkhasutta 4 chaṂa. sekkhoti

045
Appattaṁ mānasaṁ etenāti appattamānaso. Mānasanti rāgopi cittaṁpi
arahattaṁpi. "antalikkhacaro Pāso, yvāyañcarati mānaso"ti 1- ettha hi rāgo
mānasaṁ. "cittaṁ Mano mānasan"ti 2- ettha cittaṁ. "appattamānaso Sekho, kālaṁ
kayirā janesutā"ti 3- ettha arahattaṁ. Idhāpi arahattameva adhippetaṁ. Tena
appattārahattoti vuttaṁ hoti.
Anuttaranti seṭṭhaṁ, asadisanti attho. Catūhi yogehi khemaṁ anupaddutanti 4-
yogakkhemaṁ. Arahattameva adhippetaṁ. Patthayamānoti dve patthanā taṇhāpatthanā
ca chandapatthanā ca.
"patthayamānassa Hi jappitāni,
pavedhitaṁ vāpi pakappitesū"ti 5-
ettha taṇhāpatthanā.
"chinnaṁ Pāpimato sotaṁ viddhastaṁ vinaḷīkataṁ
pāmujjabahulā hotha khemaṁ patthetha 6- bhikkhavo"ti. 7-
Ettha kattukamyatā kusalacchandapatthanā. Ayameva idhādhippetā. Tena
patthayamānoti taṁ yogakkhemaṁ kattukāmo 8- adhigantukāmo tanninno tappoṇo
tappabbhāroti veditabbo. Viharatīti aññaṁ iriyāpathadukkhaṁ aññena iriyāpathena
vicchinditvā aparipatantaṁ kāyaṁ harati. Athavā "sabbe saṅkhārā aniccāti
adhimuccanto saddhāya viharatī"ti ādināpi niddesanayenettha attho daṭṭhabbo.
Paṭhaviṁ paṭhvito abhijānātīti paṭhaviṁ paṭhavībhāgena abhijānāti, na
puthujjano
viya sabbākāraviparītāya saññāya jānāti. 9- Apica kho abhivisiṭṭhena ñāṇena
jānāti. Evaṁ paṭhavīti etaṁ paṭhavībhāvaṁ adhimuccantoyeva 10- naṁ aniccātipi
 1 vinaYu. mahā. 4/33/28 mārakathā, saṁ. sagā. 15/151/135 mānasasutta
2 abhi. saṅgaṇi. 34/63,65,68/32-3 3 saṁ. sagā. 15/159/146 godhikasutta 4 chaṂa.
ananuyuttanti 5 [Link]. 25/909/511 mahāviyūhasutta 6 chaṂa. Sī. pattattha
7 Maṃū. 12/352/315 cūḷagopālasutta 8 chaṂa., i. pattukāmo.
9 chaṂa., i. sañjānāti. 10 ka. paṭhavīti evaṁ paṭhavībhāgaṁ amuñcantoyeva....

046
Dukkhātipi anattātipi evaṁ abhijānātīti vuttaṁ hoti. Evañca naṁ abhiñatvā
paṭhaviṁ māmaññī. 1- Kiṁ vuttaṁ hoti. Maññatīti maññī. Ayaṁ pana maññī ca na
maññī ca na vattabboti. Etasmiṁ hi atthe idaṁ padaṁ nipātetvā vuttanti
veditabbaṁ. Ko panettha adhippāyoti. Vuccate puthujjano tāva sabbamaññanānaṁ
appahīnattā maññatīti vutto. Khīṇāsavo pahīnattā na maññati. 2- Sekhassa pana
diṭṭhimaññanā pahīnā, itarāpi tanubhāvaṁ gatā, tena so maññatītipi na
vattabbo puthujjano viya, na maññatītipi na vattabbo khīṇāsavo viyāti.
Pariññeyyaṁ tassāti sekhassa 3- taṁ maññanāvatthu okkantaniyāmattā
sambodhiparāyanattā ca tīhi pariññāhi pariñañeyyaṁ, apariññeyyaṁ apariññātabbaṁ
na hoti puthujanassa viya, nopi pariññātaṁ khīṇāsavassa viya. Sesaṁ sabbattha
vuttanayameva.
Sekhavasena dutiyanayakathā niṭṭhitā.
----------
Khīṇāsavavāratatiyādinayavaṇṇanā
[8] Evaṁ paṭhavīādīsu vatthūsu sekhassa pavattiṁ dassetvā idāni khīṇāsavassa
dassento yopi so bhikkhave bhikkhu arahanti ādimāha.
Tattha sopīti pisaddo sampiṇḍanattho. Tena idha ubhayasabhāgatāpi labbhati.
4-
Sekho hi khīṇāsavena ariyapuggalattā sabhāgo, tena puggalasabhāgatā labbhati,
ārammaṇasabhāgatā pana vuttanayā eva. Arahanti ārakakileso, dūrakileso
pahīnakilesoti attho. Vuttañhetaṁ bhagavatā "kathañca bhikkhave bhikkhu *- arahaṁ
hoti?
ārakāssa honti pāpakā akusalā dhammā saṅkilesikā ponobbhavikā sadarā
dukkhavipākā āyatiṁ jātijarāmaraṇiyā. Evaṁ kho bhikkhave bhikkhu *- arahaṁ
hotī"ti. 5-

1 chaṂa., i. mā maññīti vuttaṁ hoti. 2 chaṂa. na maññatīti.

3 chaṂa. i. tassa sekkhassa. 4 chaṂa. labbhatīti dasseti.
5 Maṃū. 12/434/381 mahāassapurasutta * pāli. arahā (syā)

047
Khīṇāsavoti cattāro āsavā kāmāsavo bhavāsavo diṭṭhāsavo avijjāsavo,
ime cattāro āsavā arahato khīṇā pahīnā samucchinnā paṭippassaddhā,
abhabbuppattikā ñāṇagginā daḍḍhā, tena vuccati khīṇāsavoti.
Vusitavāti garusaṁvāsepi ariyamaggasaṁvāsepi dasasu ariyavāsesupi vasi
parivasi
vuttho parivuttho, so vutthavāso ciṇṇacaraṇoti vusitavā. Katakaraṇīyoti
puthujjanakalyāṇakaṁ upādāya satta sekhā catūhi maggehi karaṇīyaṁ karonti nāma,
khīṇāsavassa sabbakaraṇīyāni katāni pariyositāni, natthi tassa uttariṁ karaṇīyaṁ
dukkhakkhayādhigamāyāti katakaraṇīyo. Vuttampi hetaṁ:-
"tassa sammā vimuttassa santacittassa bhikkhuno
katassa paṭicayo natthi karaṇīyaṁ na vijjatī"ti. 1-
Ohitabhāroti tayo bhārā khandhabhāro kilesabhāro abhisaṅkhārabhāro,
tassime tayo bhārā ohitā voropitā nikkhittā pātitāti tena vuccati
ohitabhāroti. Anuppattasadatthoti anuppatto sadatthaṁ, sakatthanti vuttaṁ hoti.
Kakārassāyaṁ dakāro kato, sadatthoti ca arahattaṁ veditabbaṁ. Tañhi
attūpanibandhanaṭṭhena attānaṁ avijjamānaṭṭhena attano paramatthaṭṭhena ca attano
attho
sakatthoti vuccati.
 Parikkhīṇabhavasaṁyojanoti bhavasaṁyojanānīti dasa saṁyojanāni
kāmarāgasaṁyojanaṁ
paṭighamānadiṭṭhivicikicchāsīlabbataparāmāsabhavarāgaissāmacchariyasaṁyojanaṁ
avijjāsaṁyojanaṁ. Imāni hi satte bhavesu saṁyojenti upanibandhanti, bhavābhavena
2-
saṁyojanti, tasmā "bhavasaṁyojanānī"ti vuccanti. Imāni bhavasaṁyojanāni arahato
parikkhīṇāni pahīnāni ñāṇagginā daḍḍhāni, tena vuccati
"parikkhīṇabhavasaṁyojano"ti.
Sammadaññā vimuttoti ettha sammadaññāti sammā aññā. Kiṁ vuttaṁ hoti:-
khandhānaṁ khandhaṭṭhaṁ, āyatanānaṁ āyatanaṭṭhaṁ, dhātūnaṁ dhātvaṭṭhaṁ, dukkhassa
pīḷanaṭṭhaṁ,
samudayassa pabhavaṭṭhaṁ, nirodhassa santaṭṭhaṁ, maggassa dassanaṭṭhaṁ, sabbe
saṅkhārā

1 khu. thera. terasaka. 26/642/361 soṇakoḷivisa... 2 chaṂa., i. bhavaṁ vā

bhavena.

048
Aniccāti evamādibhedaṁ sammā yathābhūtaṁ aññāya jānitvā tīrayitvā tulayitvā
vibhāvetvā vibhūtaṁ katvāti.
Vimuttoti dve vimuttiyo cittassa ca vimutti nibbānañca. Arahā
sabbakilesehi vimuttacittattā cittavimuttiyāpi vimutto. Nibbānaṁ
adhimuttattā nibbānepi vimutto. Tena vuccati "sammadaññā vimutto"ti.
Pariññātantassāti arahato taṁ maññanāvatthu tīhi pariññāhi pariññātaṁ. Tasmā so
taṁ
vatthuṁ na maññati, taṁ vā maññanaṁ na maññatīti vuttaṁ hoti. Sesaṁ
vuttanayameva.
Nibbānavāre pana khayā rāgassātiādayo tayo vārā vuttā. Te
paṭhavīvārādīsupi vitthāretabbā. Ayañhi pariññātavāro nibbānavārepi
vitthāretabbo. Vitthārentena ca pariññātantassāti sabbapadehi yojetvā puna
khayā rāgassa vītarāgattāti yojetabbo. 1- Esa nayo itaresu. Desanā pana
ekattha vuttaṁ sabbattha vuttameva hotīti saṅkhittā.
[9] Khayā rāgassa vītarāgattāti ettha ca yasmā bāhirako kāmesu
vītarāgo, na khayā rāgassa vītarāgo. Arahā pana khayāeva, tasmā vuttaṁ "khayā
rāgassa vītarāgattā"ti. Esa nayo dosamohesupi. Yathā ca "pariññātaṁ tassāti
vadāmī"ti vuttepi pariññātattā so taṁ vatthuṁ taṁ vā maññanaṁ na maññatīti attho
hoti, evamidhāpi vītarāgattā so taṁ vatthuṁ taṁ vā maññanaṁ na maññatīti
daṭṭhabbo.
[10] Ettha ca pariññātaṁ tassāti ayaṁ vāro maggabhāvanāpāripūridassanatthaṁ
vutto. Itare phalasacchikiriyāpāripūridassanatthanti daṭṭhabbā. Dvīhi
vā kāraṇehi arahā maññati vatthussa ca pariññātattā akusalamūlānañca
samucchinnattā. Tenassa pariññāvārena vatthupariññaṁ 2- dīpeti, itarehi
akusalamūlasamucchedanti. Tattha pacchimesu tīsu vāresu ayaṁ viseso veditabbo.
Tīsu
hi vāresu rāge ādīnavaṁ disvā dukkhānupassī viharanto appaṇihitavimokkhena
vimutto khayā rāgassa vītarāgo hoti. Dose ādīnavaṁ disvā aniccānupassī

1 chaṂa. yojetabbaṁ. 2 chaṂa. tenassa pariññātavārena vatthuno vagthupariññaṁ

dīpeti

049
Viharanto animittavimokkhena vimutto khayā dosassa vītadoso hoti. Mohe
ādīnavaṁ disvā anattānupassī viharanto suññatavimokkhena vimutto khayā
mohassa vītamoho hoti.
Evaṁ sante na eko tīhi vimokkhehi vimuccatīti dve vārā na
vattabbā siyunti ce, taṁ na kasmā? aniyamitattā. Aniyamena hi vuttaṁ "yopi
so bhikkhave bhikkhu arahan"ti, na pana vuttaṁ appaṇihitavimokkhena vā vimutto,
itarena vāti. Tasmā yaṁ arahato yujjati, taṁ sabbaṁ vattabbamevāti.
[11] Avisesena vā yo koci arahā samānepi 1- rāgādikhaye
 vipariṇāmadukkhassa pariññātattā khayā rāgassa vītarāgoti vuccati,
dukkhadukkhassa
pariññātattā khayā dosassa vītadosoti. Saṅkhāradukkhassa pariññātattā khayā
mohassa vītamohoti. Iṭṭhārammaṇassa vā pariññātattā khayā rāgassa vītarāgo.
Aniṭṭhārammaṇassa pariññātattā khayā dosassa vītadoso. Majjhattārammaṇassa
pariññātattā khayā mohassa vītamoho. Sukhāya vā vedanāya rāgānusayassa
samucchinnattā khayā rāgassa vītarāgo. Itarāsu paṭighamohānusayānaṁ
samucchinnattā
vītadoso vītamoho cāti tasmā taṁ visesaṁ dassento āha "khayā rāgassa
vītarāgattā .pe. Khayā mohassa vītamohattā"ti.
Khīṇāsavavasena tatiyacatutthapañcamachaṭṭhanayakathā
niṭṭhitā.
----------------
Tathāgatavārasattamanayavaṇṇanā
[12] Evaṁ paṭhavīādīsu vatthūsu khīṇāsavassa pavattiṁ dassetvā idāni
attano pavattiṁ dassento tathāgatopi bhikkhaveti ādimāha.

1 Sī. samānopi.

050
Tathāgatoti aṭṭhahi kāraṇehi bhagavā tathāgato 1- tathā āgatoti tathāgato,
tathā gatoti tathāgato, tathalakkhaṇaṁ āgatoti tathāgato, tathadhamme yāthāvato
abhisambuddhoti tathāgato, tathadassitāya tathāgato, tathāvāditāya tathāgato,
tathākāritāya
tathāgato, abhibhavaṭṭhena tathāgatoti.
Kathaṁ bhagavā tathā āgatoti tathāgato. Yathā sabbalokahitāya ussukkamāpannā
purimakā sammāsambuddhā āgatā, yathā hi vipassī bhagavā āgato, yathā sikhī
bhagavā, yathā vessabhū bhagavā, yathā kakkusandho 2- bhagavā, yathā konāgamano
bhagavā, yathā kassapo bhagavā āgatoti. Kiṁ vuttaṁ hoti. Yena abhinīhārena ete
bhagavanto āgatā, teneva amhākaṁpi bhagavā āgato.
Athavā yathā vipassī bhagavā .pe. Yathā kassapo bhagavā dānapāramiṁ
pūretvā sīlanekkhammapaññāviriyakhantisaccādhiṭṭhānamettāupekkhāpāramiṁ pūretvā
imā dasa pāramiyo dasa upapāramiyo dasa paramatthapāramiyoti samatiṁsapāramiyo
pūretvā aṅgapariccāgaṁ nayanadhanarajjaputtadārapariccāganti 3- ime pañca
mahāpariccāge pariccajitvā pubbayogapubbacariyadhammakkhānañātatthacariyādayo
pūretvā
buddhacariyāya koṭiṁ patvā āgato, tathā amhākampi bhagavā āgato.
Yathā ca vipassī bhagavā .pe. Kassapo bhagavā cattāro satipaṭṭhāne
sammappadhāne iddhipāde pañcindriyāni pañca balāni satta bojjhaṅge ariyaṁ
aṭṭhaṅgikaṁ maggaṁ bhāvetvā brūhetvā āgato, tathā bhagavāpi āgato. 4-
Yatheva lokamhi vipassiādayo
sabbaññubhāvaṁ munayo idhāgatā
tathā ayaṁ sakyamunīpi āgato
tathāgato vuccati tena cakkhumāti.

1 chaṂa. tathāgatoti vuccati. 2 chaṂa. kakusandho 3 pañcime mahāpariccāgā

katthaci evaṁ āgatā aṅgadhanaputtadārajīvitapariccāgāti, ṭīkāyampana
aṅganayanadhanarajjaputtadārapariccāgāti. 4 chaṂa.,i. tathā amhākaṁ bhagavāpi

āgatoti tathāgato

051
Evaṁ tathā āgatoti tathāgato. (1)
Kathaṁ tathā gatoti tathāgato. Yathā sampatijāto vipassī bhagavā gato .pe.
Kassapo bhagavā gato. Kathañca so gato, so hi sampatijātova samehi pādehi
paṭhaviyaṁ patiṭṭhāya uttarābhimukho sattapadavītihārena gato. Yathāha:-
sampatijāto
ānanda bodhisatto samehi pādehi patiṭṭhahitvā uttarenābhimukho
sattapadavītihārena
gacchati setamhi chatte anudhāriyamāne, sabbāva disā anuviloketi,
āsabhiñca vācaṁ bhāsati "aggohamasmi lokassa, jeṭṭhohamasmi lokassa,
seṭṭhohamasmi
lokassa, ayamantimā jāti, natthidāni punabbhavo"ti. 1-
Tañcassa gamanaṁ tathaṁ ahosi avitathaṁ anekesaṁ visesādhigamānaṁ
pubbanimittabhāvena. Yañhi so sampatijātova samehi pādehi patiṭṭhahi, idamassa
caturiddhipādapaṭilābhassa pubbanimittaṁ. Uttarābhimukhabhāvo pana
sabbalokuttarabhāvassa
pubbanimittaṁ. Sattapadavītihāro sattabojjhaṅgaratanapaṭilābhassa. "suvaṇṇadaṇḍā
Vītipatanti cāmarā" 2- ettha vuttacāmarukkhepo pana sabbatitthiyanimmathanassa.
Setacchattadhāraṇaṁ arahattavimuttivaravimalasetacchattapaṭilābhassa. Sabbadisāsu
vilokanaṁ
sabbaññutānāvaraṇañāṇapaṭilābhassa. Āsabhivācābhāsanaṁ
appaṭivattiyavaradhammacakkap-
pavattanassa pubbanimittaṁ. Tathā ayaṁ bhagavāpi gato. Tañcassa gamanaṁ tathaṁ
ahosi
avitathaṁ tesaññeva visesādhigamānaṁ pubbanimittabhāvena. Tenāhu porāṇā:-
"muhuttajātova gavampatī yathā
samehi pādehi phusī vasundharaṁ
so vikkami satta padāni gotamo
setañca chattaṁ anudhārayuṁ marū.
Gantvāna so satta padāni gotamo
disā vilokesi samā samantato
aṭṭhaṅgupetaṁ giramabbhudīrayī
sīho yathā pabbatamuddhaniṭṭhito"ti.

1 Ma. upari. 14/207/173 acchariyabbhūtadhammasutta 2 khu. su. 25/693/470

nālakasutta

052
Evaṁ tathā gatoti tathāgato.
Athavā "yathā vipassī bhagavā .pe. Yathā kassapo bhagavā, ayaṁpi bhagavā
tatheva nekkhammena kāmacchandaṁ pahāya gato. Abyāpādena byāpādaṁ ālokasaññāya
thīnamiddhaṁ avikkhepena uddhaccakukkuccaṁ dhammavavatthānena vicikicchaṁ pahāya
gato,
ñāṇena avijjaṁ padāletvā gato, pāmujjena aratiṁ vinodetvā paṭhamajjhānena
nīvaraṇakavāṭaṁ ugghāṭetvā dutiyajjhānena vitakkavicāradhūmaṁ upasametvā
tatiyajjhānena
pītiṁ virājetvā catutthajjhānena sukhadukkhaṁ pahāya ākāsānañcāyatanasamāpattiyā
rūpasaññāpaṭighasaññānānattasaññāyo samatikkamitvā viññānañcāyatanasamāpattiyā
ākāsānañcāyatanasaññaṁ ākiñcaññāyatanasamāpattiyā viññānañcāyatanasaññaṁ
nevasaññānāsaññāyatanasamāpattiyā ākiñcaññāyatanasaññaṁ samatikkamitvā gato.
Aniccānupassanāya niccasaññaṁ pahāya, dukkhānupassanāya sukhasaññaṁ,
anattānupassanāya attasaññaṁ, nibbidānupassanāya nandiṁ, virāgānupassanāya
rāgaṁ, nirodhānupassanāya samudayaṁ, upasamānupassanāya ādānaṁ, khayānupassanāya
ghanasaññaṁ, vayānupassanāya āyūhanaṁ, vipariṇāmānupassanāya dhuvasaññaṁ,
animittānupassanāya nimittasaññaṁ, appaṇihitānupassanāya paṇidhiṁ,
suññatānupassanāya
abhinivesaṁ, adhipaññādhammavipassanāya sārādānābhinivesaṁ,
yathābhūtañāṇadassanena
sammohābhinivesaṁ, ādīnavānupassanāya ālayābhinivesaṁ, paṭisaṅkhānupassanāya
appaṭisaṅkhaṁ, vivaṭṭānupassanāya saṁyogābhinivesaṁ, sotāpattimaggena
diṭṭhekaṭṭhe
kilese bhañjitvā, sakadāgāmimaggena oḷārike kilese pahāya, anāgāmimaggena
anusahagate kilese samugghāṭetvā, arahattamaggena sabbakilese samucchinditvā
gato. Evaṁpi tathā gatoti tathāgato. (2)
Kathaṁ tathalakkhaṇaṁ āgatoti tathāgato. Paṭhavīdhātuyā kakkhaḷattalakkhaṇaṁ
tathaṁ
 avitathaṁ. Āpodhātuyā paggharaṇalakkhaṇaṁ. Tejodhātuyā uṇhalakkhaṇaṁ. Vāyodhātuyā
vitthambhanalakkhaṇaṁ. Ākāsadhātuyā asamphuṭṭhalakkhaṇaṁ, viññāṇadhātuyā
vijānanalakkhaṇaṁ.

053
Rūpassa ruppanalakkhaṇaṁ. Vedanāya vedayitalakkhaṇaṁ. Saññāya
sañjānanalakkhaṇaṁ.
Saṅkhārānaṁ abhisaṅkharaṇalakkhaṇaṁ. Viññāṇassa vijānanalakkhaṇaṁ.
Vitakkassa abhiniropanalakkhaṇaṁ. Vicārassa anumajjanalakkhaṇaṁ. Pītiyā
pharaṇalakkhaṇaṁ.
Sukhassa sātalakkhaṇaṁ. Cittekaggatāya avikkhepalakkhaṇaṁ. Phassassa
phusanalakkhaṇaṁ.
Saddhindriyassa adhimokkhalakkhaṇaṁ. Viriyindriyassa paggahalakkhaṇaṁ.
Satindriyassa upaṭṭhānalakkhaṇaṁ. Samādhindriyassa avikkhepalakkhaṇaṁ.
Paññindriyassa
pajānanalakkhaṇaṁ.
Saddhābalassa assaddhiye akampiyalakkhaṇaṁ. Viriyabalassa kosajje.
Satibalassa
muṭṭhasacce. Samādhibalassa uddhacce. Paññābalassa avijjāya akampiyalakkhaṇaṁ.
Satisambojjhaṅgassa upaṭṭhānalakkhaṇaṁ. Dhammavicayasambojjhaṅgassa
pavicayalakkhaṇaṁ. Viriyasambojjhaṅgassa paggahalakkhaṇaṁ. Pītisambojjhaṅgassa
pharaṇalakkhaṇaṁ.
Passaddhisambojjhaṅgassa upasamalakkhaṇaṁ. Samādhisambojjhaṅgassa
avikkhepalakkhaṇaṁ.
Upekkhāsambojjhaṅgassa paṭisaṅkhānalakkhaṇaṁ.
Sammādiṭṭhiyā dassanalakkhaṇaṁ. Sammāsaṅkappassa abhiniropanalakkhaṇaṁ.
Sammāvācāya pariggahalakkhaṇaṁ. Sammākammantassa samuṭṭhānalakkhaṇaṁ.
Sammāājīvassa
vodānalakkhaṇaṁ. Sammāvāyāmassa paggahalakkhaṇaṁ. Sammāsatiyā upaṭṭhānalakkhaṇaṁ.
Sammāsamādhissa avikkhepalakkhaṇaṁ.
Avijjāya añāṇalakkhaṇaṁ. Saṅkhārānaṁ cetanālakkhaṇaṁ. Viññāṇassa
vijānanalakkhaṇaṁ. Nāmassa namanalakkhaṇaṁ. Rūpassa ruppanalakkhaṇaṁ.
Saḷāyatanassa
āyatanalakkhaṇaṁ. Phassassa phusanalakkhaṇaṁ. Vedanāya vedayitalakkhaṇaṁ. Taṇhāya
hetulakkhaṇaṁ. Upādānassa gahaṇalakkhaṇaṁ. Bhavassa āyūhanalakkhaṇaṁ. Jātiyā
nibbattilakkhaṇaṁ. Jarāya jīraṇalakkhaṇaṁ. Maraṇassa cutilakkhaṇaṁ.
Dhātūnaṁ suññatālakkhaṇaṁ. Āyatanānaṁ āyatanalakkhaṇaṁ. Satipaṭṭhānānaṁ
upaṭṭhānalakkhaṇaṁ. Sammappadhānānaṁ padahaṇalakkhaṇaṁ. Iddhipādānaṁ
ijjhanalakkhaṇaṁ.

054
Indriyānaṁ adhipatilakkhaṇaṁ. Balānaṁ akampiyalakkhaṇaṁ. Bojjhaṅgānaṁ
niyyānalakkhaṇaṁ.
Maggassa hetulakkhaṇaṁ.
Saccānaṁ tathalakkhaṇaṁ. Samathassa avikkhepalakkhaṇaṁ. Vipassanāya
anupassanālakkhaṇaṁ.
Samathavipassanānaṁ ekarasalakkhaṇaṁ. Yuganandhānaṁ 1- anativattanalakkhaṇaṁ.
Sīlavisuddhiyā saṁvaralakkhaṇaṁ. Cittavisuddhiyā avikkhepalakkhaṇaṁ.
Diṭṭhivisuddhiyā
dassanalakkhaṇaṁ.
Khaye ñāṇassa samucchedalakkhaṇaṁ. Anuppāde ñāṇassa passaddhilakkhaṇaṁ.
Chandassa mūlalakkhaṇaṁ. Manasikārassa samuṭṭhānalakkhaṇaṁ. Phassassa
samodhānalakkhaṇaṁ.
Vedanāya samosaraṇalakkhaṇaṁ. Samādhissa pamukhalakkhaṇaṁ satiyā
adhipateyyalakkhaṇaṁ.
Paññāya tatuttarilakkhaṇaṁ. Vimuttiyā sāralakkhaṇaṁ. Amatogadhassa nibbānassa
pariyosānalakkhaṇaṁ tathaṁ avitthaṁ. Evaṁ tathalakkhaṇaṁ ñāṇagatiyā āgato
avirujjhitvā
patto anuppattoti tathāgato. Evaṁ tathalakkhaṇaṁ āgatoti tathāgato. (3)
Kathaṁ tathadhamme yāthāvato abhisambuddhoti tathāgato. Tathadhammā nāma
cattāri ariyasaccāni. Yathāha:- "cattārimāni bhikkhave tathāni avitathāni
anaññathāni, katamāni cattāri? `idaṁ dukkhan'ti bhikkhave tathametaṁ
avitathametaṁ
anaññathametan"ti 2- vitthāro. Tāni ca bhagavā abhisambuddho, tasmā tathānaṁ
abhisambuddhattā tathāgatoti vuccati. Abhisambodhattho hi ettha gatasaddo. Apica
jarāmaraṇassa jātippaccayasambhūtasamudāgataṭṭho tatho avitatho anaññatho .pe.
Saṅkhārānaṁ avijjāpaccayasambhūtasamudāgataṭṭho tatho avitatho anaññatho. Tathā
avijjāya saṅkhārānaṁ paccayaṭṭho. Saṅkhārānaṁ viññāṇassa paccayaṭṭho .pe.
Jātiyā jarāmaraṇassa paccayaṭṭho tatho avitatho anaññatho. Taṁ sabbaṁ bhagavā
abhisambuddho, tasmāpi tathānaṁ dhammānaṁ abhisambuddhattā. Tathāgatoti vuccati.
Evaṁ
tathadhamme yāthāvato abhisambuddhoti tathāgato. (4)

1 chaṂa. yuganaddhānaṁ 2 saṁ. mahā. 19/1090/375 tathasutta

055
Kathaṁ tathadassitāya tathāgato. Bhagavā yaṁ sadevake loke .p.
Sadevamanussāya
aparimāṇāsu lokadhātūsu aparimāṇānaṁ sattānaṁ cakkhudvāre āpāthaṁ āgacchantaṁ
rūpārammaṇaṁ nāma atthi. Taṁ sabbākārato jānāti passati. Evaṁ jānatā ca
passatā ca tena taṁ iṭṭhāniṭṭhādivasena vā diṭṭhasutamutaviññātesu
labbhamānakapadavasena
vā "katamaṁ taṁ rūpaṁ rūpāyatanaṁ? yaṁ rūpaṁ catunnaṁ mahābhūtānaṁ upādāya
vaṇṇanibhaṁ *- sanidassanaṁ sappaṭighaṁ nīlaṁ pītakan"ti 1- ādinā nayena anekehi
nāmehi terasahi vārehi dvepaññāsāya nayehi vibhajjamānaṁ tathameva hoti,
vitathaṁ natthi. Esa nayo sotadvārādīsupi āpāthamāgacchantesu saddādīsu. Vuttaṁ
hetaṁ bhagavatā "yaṁ bhikkhave sadevakassa lokassa .pe. Sadevamanussāya diṭṭhaṁ
sutaṁ mutaṁ viññātaṁ pattaṁ pariyesitaṁ anuvicaritaṁ manasā, tamahaṁ jānāmi,
tamahaṁ
abhiññāsiṁ, **- taṁ tathāgatassa viditaṁ, taṁ tathāgate 2- na upaṭṭhāsī"ti. 3-
Evaṁ
tathadassitāya tathāgato. Tattha tathadassiatthe tathāgatoti padasambhavo
veditabbo. (5)
Kathaṁ tathāvāditāya tathāgato. Yaṁ rattiṁ bhagavā bodhimaṇḍe
aparājitapallaṅke
nisinno tiṇṇaṁ mārānaṁ matthakaṁ madditvā anuttaraṁ sammāsambodhiṁ abhisambuddho,
yañca rattiṁ yamakasālānaṁ antare anupādisesāya nibbānadhātuyā parinibbāyi,
etthantare pañcacattāḷīsavassaparimāṇe kāle paṭhamabodhiyāpi majjhimabodhiyāpi
pacchimabodhiyāpi yaṁ bhagavatā bhāsitaṁ suttaṁ geyyaṁ .pe. Vedallaṁ, taṁ sabbaṁ
atthato ca
byañjanato ca anupavajjaṁ anūnamanadhikaṁ sabbākāraparipuṇṇaṁ rāgamadanimmadanaṁ
dosamohamadanimmadanaṁ, natthi tattha vālaggamattampi avakkhalitaṁ, sabbantaṁ
ekamuddikāya
lañcitaṁ viya ekanāḷiyā mitaṁ viya ekatulāya tulitaṁ viya ca tathameva hoti
avitataṁ. Tenāha
"yañceva rattiṁ tathāgato anuttaraṁ sammāsambodhiṁ abhisambujjhati, yañca rattiṁ
anupādisesāya nibbānadhātuyā parinibbāyati, etasmiṁ antare bhāsati lapati
niddisati, sabbantaṁ tatheva hoti na aññathā, tasmā `tathāgato'ti vuccatī"ti. 4-
Gadāttho hi ettha gatasaddo. Evaṁ tathāvāditāya tathāgato. Apica āgadanamāgado,

1 abhi. saṅgaṇi. 34/616 ādi/188 rūpakaṇḍa * pāli. vaṇṇanibhā 2 chaṂa. i.

tathāgato
3 aṅ. catukka. 21/24/29 kāḷakārāmasutta ** pāli. abbhaññāsiṁ
4 aṅ. catukka. 21/23/28 lokasutta
056
Vacananti attho. Tathā 1- aviparīto āgado assāti dakārassa takāraṁ katvā
tathāgatoti evaṁ cetasmiṁ atthe padasiddhi veditabbā. (6)
Kathaṁ tathākāritāya tathāgato. Bhagavato hi vācāya kāyo anulometi
kāyassapi vācā. Tasmā yathāvādī tathākārī, yathākārī tathāvādī ca hoti.
Evambhūtassa cassa yathā vācā, kāyopi tathā gatoti 2- attho. Yathā ca kāyo
vācāpi tathā gatāti 3- tathāgato. Tenāha "yathāvādī bhikkhave tathāgato
tathākārī,
yathākārī tathāvādī, iti yathāvādī tathākārī, yathākārī tathāvādī, tasmā
`tathāgato'ti
vuccatī"ti. 4- Evaṁ tathākāritāya tathāgato. (7)
Kathaṁ abhibhavaṭṭhena tathāgato. Upari bhavaggaṁ heṭṭhā avīcipariyantaṁ
katvā
tiriyaṁ aparimāṇāsu lokadhātūsu sabbasatte abhibhavati sīlenapi samādhināpi
paññāyapi
vimuttiyāpi vimuttiñāṇadassanenapi, na tassa tulā vā pamāṇaṁ vā atthi,
atulo appameyyo anuttaro rājarājā devadevo sakkānaṁ atisakko brahmānaṁ
atibrahmā. Tenāha "sadevake bhikkhave loke .pe. Sadevamanussāya tathāgato
abhibhū anabhibhūto aññadatthudaso vasavattī, tasmā `tathāgato'ti vuccatī"ti. 5-
Tatrevaṁ padasiddhi veditabbā. Agado viya agado. Ko panesa?
desanāvilāso ceva puññamayo 6- ca. Tena hesa mahānubhāvo bhisakko dibbāgadena
sappe viya sabbaparappavādino sadevakañca lokaṁ abhibhavati. Iti
sabbalokābhibhavane
tatho aviparīto desanāvilāsamayo ceva puññamayo 6- ca agado assāti dakārassa
takāraṁ katvā tathāgatoti veditabbo. Evaṁ abhibhavanaṭṭhena tathāgato. (8)
Apica tathāya gatotipi tathāgato, tathaṁ gatotipi tathāgato. Gatoti avagato
atīto patto paṭipannoti attho. Tattha sakalaṁ lokaṁ tīraṇapariññāya tathāya
gato avagatoti tathāgato. Lokasamudayaṁ pahānapariññāya tathāya gato atītoti

1 chaṂa., i. tatho 2 chaṂa., i. tathā gato pavattoti 3 chaṂa., i. tathā gatā

pavattāti.
4 aṅ. catukka. 21/23/28 5 aṅ. catukka. 21/23/28 lokasutta
6-6 katthaci puñañussayotipi dissati, taṁ puñuñamayo yathā dānamayaṁ iti ṭīkāya
na sameti.

057
Tathāgato. Lokanirodhaṁ sacchikiriyāya tathāya gato pattoti tathāto.
Lokanirodhagāminiṁ
paṭipadaṁ tathaṁ gato paṭipannoti tathāgato. Tena yaṁ vuttaṁ bhagavatā "loko
bhikkhave
tathāgatena abhisambuddho, lokasmā tathāgato visaṁyutto, lokasamudayo bhikkhave
tathāgatena abhisambuddho, lokasamudayo tathāgatassa pahīno, lokanirodho
bhikkhave
tathāgatena abhisambuddho, lokanirodho tathāgatassa sacchikato, lokanirodhagāminī
paṭipadā bhikkhave tathāgatena abhisambuddhā, lokanirodhagāminī paṭipadā
tathāgatassa
bhāvitā, yaṁ bhikkhave sadevakassa lokassa .pe. Sabbantaṁ tathāgatena
abhisambuddhaṁ,
tasmā `tathāgato'ti vuccatī"ti. 1- Tassa evaṁpi attho veditabbo. Idaṁpi ca
tathāgatassa tathāgatabhāvadīpane mukhamattakameva. Sabbākārena pana tathāgatova
tathāgatassa tathāgatabhāvaṁ vaṇṇeyya.
Arahaṁ sammāsambuddhoti padadvaye pana ārakattā arīnaṁ ārānañca
hatattā paccayādīnañca arahattā pāpakaraṇe rahābhāvāti imehi tāva kāraṇehi
arahanti veditabbo.
Sammā sāmañca sabbadhammānaṁ buddhattā pana sammāsambuddhoti ayamettha
saṅkhepo, vitthārato panetaṁ padadvayaṁ visuddhimagge buddhānussativaṇṇanāyaṁ
 pakāsitaṁ.
Pariññātantaṁ tathāgatassāti ettha pana etaṁ maññanāvatthu pariññātaṁ
tathāgatassātipi attho veditabbo. Pariññātantaṁ nāma pariññātavāraṁ
pariñātāvasānaṁ
anavasesato pariññātanti vuttaṁ hoti. Buddhānañhi sāvakehi saddhiṁ kiñcāpi
tena tena maggena kilesappahāne viseso natthi, pariññāya pana atthi. Sāvakā
hi catunnaṁ dhātūnaṁ ekadesameva sammasitvā nibbānaṁ pāpuṇanti, buddhānaṁ pana
anuppamāṇaṁpi saṅkhāragataṁ ñāṇena adiṭṭhamatulitaṁ atīritamasacchikataṁ natthi.

1 aṅ. catukka. 21/23/27-8 lokasutta.

058
Tathāgatavārāṭṭhamanayavaṇṇanā
[13] Yo 1- cāyaṁ nibbānavāro nandi dukkhassa mūlanti ādivāro
vutto paṭhavīvārādīsupi vitthāretabbo. 1- 2- Ayaṁ pariññātavāro vitthārentena ca
pariññātantaṁ tathāgatassāti sabbapadehi yojetabbo puna nandi dukkhassa
mūlanti ādi yojetabbaṁ. Desanā pana ettha vatthu sabbattha vuttameva hotīti
saṅkhittā. 2- Nandi 3- dukkhassa mūlanti ādīsu ca nandīti purimā taṇhā.
Dukkhanti pañcakkhandhā. Mūlanti ādi. Iti viditvāti taṁ purimabhavanandiṁ "imassa
dukkhassa mūlan"ti evaṁ jānitvā. Bhavāti kammabhavato. Jātīti vipākakhandhā. Te
hi
yasmā jāyanti, tasmā "jātī"ti vuttā. Jātisīsena vā ayaṁ desanā. Evaṁpi "iti
viditvā"ti iminā yojetabbaṁ. Ayañhi ettha attho "kammabhavato upapattibhavo
hotīti evañca jānitvā"ti. Bhūtassāti sattassa. Jarāmaraṇanti jarāmaraṇañca.
Evaṁ vuttaṁ hoti:- tena upapattibhavena bhūtassa sattassa khandhānaṁ jarāmaraṇaṁ
hotīti evañca jānitvāti.
Ettāvatā yaṁ bodhirukkhamūle aparājitapallaṅkena nisinno sammasitvā
sabbaññutaṁ patto, tassa paṭiccasamuppādassa paṭivedhā maññanānaṁ abhāvakāraṇaṁ
dassento catusaṅkhepantisandhiṁ tiyaddhaṁ vīsatākāraṁ tameva paṭiccasamuppādaṁ
dasseti.
Kathaṁ pana ettāvatā esa sabbo dassito hotīti. Ettha hi nandīti
ayameko saṅkhePo. Dukkhassāti vacanato dukkhaṁ dutiyo, bhavā jātīti vacanato
bhavo tatiyo, jātijarāmaraṇaṁ catuttho. Evaṁ ettāvatā cattāro saṅkhepā
veditabbā, koṭṭhāsāti attho. Taṇhādukkhānaṁ pana antaraṁ eko sandhi,
dukkhassa ca bhavassa ca antaraṁ dutiyo, bhavassa ca jātiyā ca antaraṁ tatiyo,
evaṁ catunnaṁ aṅgulīnaṁ antarasadisā catusaṅkhepantarā tayo sandhī veditabbā.

1-1 chaṂa., i. yo cāyaṁ .pe. vitthāretabboti pāṭhā na dissanti.

2-2 chaṂa., i. ayaṁ pariññātavāro .pe. saṅkhittāti ime pāṭhā na dissanti. 3
chaṂa. i. nandī

059
Tattha nandīti atīto addhā, jātijarāmaraṇaṁ anāgato addhā, dukkhañca
bhavo ca paccuppanano addhāti evaṁ tayo addhā veditabbā. Atīte pana
pañcasu ākāresu nandivacanena taṇhā ekā āgatā, tāya anāgatāyapi
avijjāsaṅkhāraupādānabhavā paccayalakkhaṇena gahitāva honti.
Jātijarāmaraṇavacanena
pana yesaṁ khandhānaṁ taṁ jātijarāmaraṇaṁ, te vuttā evāti katvā āyatiṁ
viññāṇanāmarūpasaḷāyatanaphassavedanā gahitāva honti.
Evameva tesu 1- "purimakammabhavasmiṁ moho avijjā āyūhanā saṅkhārā
nikanti taṇhā upagamanamupādānaṁ cetanā bhavo itīme pañca dhammā
purimakammabhavasmiṁ
idha paṭisandhiyā paccayā, idha paṭisandhiviññāṇaṁ okkanti nāmarūpaṁ pasādo
āyatanaṁ phuṭṭho phasso vedayitaṁ vedanā itīme pañca dhammā idhūpapattibhavasmiṁ
purekatassa kammassa paccayā, idha pana paripakkattā āyatanānaṁ moho avijjā
āyūhanā saṅkhārā nikanti taṇhā upagamanamupādānaṁ cetanā bhavo itīme
pañca idha kammabhavasmiṁ āyatiṁ paṭisandhiyā paccayā, āyatiṁ paṭisandhiviññāṇaṁ
okkanti nāmarūpaṁ pasādo āyatanaṁ phuṭṭho phasso vedayitaṁ vedanā itīme
 pañca dhammā āyatiṁ upapattibhavasmiṁ idha katassa kammassa paccayā"ti evaṁ
niddiṭṭhalakkhaṇā vīsati ākārā idha veditabbā. Evaṁ "nandi dukkhassa mūlanti
iti viditvā bhavā jāti, bhūtassa jarāmaraṇan"ti ettāvatā esa sabbopi
catusaṅkhepo tisandhi tiyaddho vīsatākāro paṭiccasamuppādo dassito hotīti
veditabbo.
Idāni tasmā tiha bhikkhave .pe. Abhisambuddhoti vadāmīti ettha
anupubbapadavaṇṇanaṁ katvā padayojanāya atthanigamanaṁ karissāMa. Tasmā tihāti
tasmā icceva vuttaṁ hoti. Tikārahakārā nipātā. Sabbasoti anavasesavacanametaṁ.
Taṇhānanti nandīti evaṁ vuttānaṁ sabbataṇhānaṁ. Khayāti lokuttaramaggena
accantakkhayā. Virāgādīni khayavevacanāneva. Yā hi taṇhā khīṇā, virattāpi

1 chaṂa. evamete.

060
Tā 1- bhavanti niruddhāpi ca cattāpi paṭinissaṭṭhāpi. Khayāti vā catumaggakicca-
sādhāraṇametaṁ. Tato paṭhamamaggena virāgā, dutiyena nirodhā, tatiyena cāgā,
catutthena paṭinissaggāti yojetabbaṁ. Yāhi vā taṇhāhi paṭhaviṁ paṭhavito
sañjāneyya,
tāsaṁ khayā. Yāhi paṭhaviṁ maññeyya, tāsaṁ virāgā. Yāhi paṭhaviṁ maññeyya, tāsaṁ
nirodhā. Yāhi paṭhavito maññeyya, tāsaṁ cāgā. Yāhi paṭhavī meti maññeyya,
tāsaṁ paṭinissaggā. Yāhi vā paṭhaviṁ maññeyya, tāsaṁ khayā .pe. Yāhi paṭhaviṁ
abhinandeyya, tāsaṁ paṭinissaggāti evamettha yojanā kātabbā, na kiñci
virujjhati.
Anuttaranti uttaravirahitaṁ sabbaseṭṭhaṁ. Sammāsambodhinti sammā sāmañca
bodhiṁ. Athavā pasaṭṭhaṁ sundarañca bodhiṁ. Bodhīti rukkhopi maggopi
sabbaññutañāṇampi
nibbānampi. "bodhirukkhamūle Paṭhamābhisambuddho"ti 2- ca "antarā ca bodhiṁ
antarā ca
gayan"ti 3- ca āgataṭṭhānesu hi rukkho bodhīti vuccati. "catumaggesu Ñāṇan"ti 4-
āgataṭṭhāne maggo. "pappoti Bodhiṁ varabhūri medhaso"ti 5- āgataṭṭhāne
sabbaññutañāṇaṁ. "patvāna Bodhiṁ amataṁ asaṅkhatan"ti āgataṭṭhāne nibbānaṁ.
Idha pana bhagavato arahattamaggañāṇaṁ adhippetaṁ. Apare sabbaññutañāṇantipi
vadanti.
Sāvakānaṁ arahattamaggo anuttarā bodhi hoti na hotīti. Na hoti.
Kasmā? asabbaguṇadāyakattā. Tesañhi kassaci arahattamaggo arahattaphalameva
Deti, kassaci tisso vijjā, kassaci cha abhiññā, kassaci catasso paṭisambhidā,
kassaci sāvakapāramīñāṇaṁ. Paccekabuddhānampi paccekabodhiñāṇameva deti.
Buddhānaṁ
pana sabbaguṇasampattiṁ deti abhiseko viya rañño sabbalokissariyabhāvaṁ. Tasmā
aññassa kassacipi anuttarā bodhi na hoti.

1 Ma. tā virattā khepitā 2 vinaYu. mahā. 4/1/1 bodhikathā, khu.u. 24/1/93

paṭhamabodhisutta. 3 vinaYu. mahā. 4/11/11 pañcavaggiyakathā, Maṃū. 12/285/246
4 khu. cūḷa. 30/667/321 khaggavisāṇasuttaniddesa (sayā)

5 dī. pāṭi. 11/217/137 lakkhaṇasutta

061
Abhisambuddhoti abhiññāsi paṭivijjhi patto adhigatoti vuttaṁ hoti. Iti
vadāmīti iti vadāmi ācikkhāmi desemi paññapemi paṭṭhapemi vivarāmi vibhajāmi
uttānīkaromīti. Tatrāyaṁ yojanā:- tathāgatopi bhikkhave .pe. Paṭhaviṁ na
maññati .pe. Paṭhaviṁ nābhinandati. Taṁ kissa hetu? nandi dukkhassa mūlaṁ, bhavā
jāti, bhūtassa jarāmaraṇanti iti viditvāti. Tattha iti viditvāti itikāro
kāraṇattho. Tena imassa paṭiccasamuppādassa viditattā paṭividitattāti vuttaṁ
hoti. Kiñci bhiyyo:- yasmā evamimaṁ paṭiccasamuppādaṁ viditvā tathāgatassa sā
nandīti vuttataṇhā sabbappakārāpi pahīnā, tāsañca tathāgato sabbaso
taṇhānaṁ khayā .pe. Anuttaraṁ sammāsambodhiṁ abhisambuddho. Tasmā paṭhaviṁ na
maññati .pe. Paṭhaviṁ nābhinandatīti vadāmīti evaṁ abhisambuddhattā na maññati
 nābhinandatīti vadāmīti vuttaṁ hoti.
Athavā yasmā "nandi dukkhassa mūlan"ti ādinā nayena paṭiccasamuppādaṁ
viditvā sabbaso taṇhānaṁ khayaṁ gato, 1- tasmā tiha bhikkhave tathāgato sabbaso
taṇhānaṁ khayā .pe. Abhisambuddhoti vadāmi. So evaṁ abhisambuddhattā paṭhaviṁ
na maññati .pe. Nābhinandatīti. Yattha yattha hi yasmāti avatvā tasmāti
vuccati, tattha tattha yasmāti ānetvā yojetabbaṁ, ayaṁ sāsanayutti. Esa
nayo sabbattha.
Idamavoca bhagavāti idaṁ nidānāvasānato pabhūti yāva abhisambuddhoti
vadāmīti sakalasuttantaṁ bhagavā paresaṁ paññāya alabbhaneyyapatiṭṭhaṁ
paramagambhīraṁ
sabbaññutañāṇaṁ dassento ekena puthujjanavārena ekena sekhavārena catūhi
khīṇāsavavārehi dvīhi tathāgatavārehīti aṭṭhahi mahāvārehi ekamekasmiñca 2- vāre
paṭhavīādīhi catuvīsatiyā antaravārehi ca paṭimaṇḍetvā dvebhāṇavāraparimāṇāya
pariyattiyā 3- avoca.
Evaṁ vicitranayadesanāvilāsayuttañca panetaṁ suttaṁ karavīkarudamañjunā
kaṇṇasukhena paṇḍitajanahadayānaṁ amatābhisekasadisena brahmassarena
bhāsamānassāpi.

1 chaṂa. taṇhā ayaṁ gatā. 2 "ekekasmiṁ"iti padaṁ yuttataraṁ. 3 chaṂa., i.

tantiyā.

062
Na te bhikkhū bhagavato bhāsitaṁ abhinandunti te pañcasatā bhikkhū idaṁ bhagavato
vacanaṁ nānumodiṁsu. Kasmā? aññāṇakena. Te kira imassa suttassa atthaṁ na
jāniṁsu, tasmā nābhinandiṁsu. Tesañhi tasmiṁ samaye evaṁ
vicitranayadesanāvilāsayuttaṁpi
etaṁ suttaṁ ghanaputhulena dussapaṭena mukhe baddhaṁ katvā purato
ṭhapitamanuññabhojanaṁ
viya ahosi.
Nanu ca bhagavā attanā desitaṁ dhammaṁ paraṁ ñāpetuṁ cattāri asaṅkheyyāni
pāramiyo pūretvā sabbaññutaṁ patto. So kasmā yathā te na jānanti, tathā
desesīti. Vuttamidaṁ imassa suttassa nikkhepavicāraṇāya evaṁ mānabhaṇjanatthaṁ
sabbadhammamūlapariyāyanti desanaṁ ārabhīti. Tasmā nayidha puna vattabbamatthi.
Evaṁ
mānabhañjanatthaṁ desitañca panetaṁ suttaṁ sutvā te bhikkhū taṁyeva kira paṭhaviṁ
diṭṭhigatiko
sañjānāti sekhopi arahāpi tathāgatopi abhijānāti kiṁ nāma idaṁ kathannāmidanti
cintentā pubbe mayaṁ bhagavatā kathitaṁ yaṅkiñci khippameva ājānāma idāni
panimassa mūlapariyāyassa antaṁ vā koṭiṁ vā na jānāma na passāma, aho
buddhā nāma appameyyā atulāti uddhatadāṭhā viya sappā nimmadā hutvā
buddhupaṭṭhānañca dhammassavanañca sakkaccaṁ agamaṁsu.
Tena kho pana samayena bhikkhū dhammasabhāyaṁ sannisinnā imaṁ kathaṁ
samuṭṭhāpesuṁ "aho buddhānaṁ ānubhāvo, te nāma brāhmaṇapabbajitā
tathāmānamadamattā bhagavato mūlapariyāyadesanāya nīhatamānā katā"ti. Ayañca
etarahi
tesaṁ bhikkhūnaṁ antarākathā vippakatā. Atha bhagavā gandhakuṭiyā nikkhamitvā
taṁkhaṇānurūpena
pāṭihāriyena dhammasabhāyaṁ paññattapavarabuddhāsane nisīditvā te bhikkhū āha
"kāya
nuttha bhikkhave antarākathāya 1- sannisinnā"ti. Te tamatthaṁ bhagavato ārocesuṁ.
Bhagavā
etadavoca "na bhikkhave idāneva pubbepi ahaṁ ime evaṁ mānapaggahitasire vicarante
nīhatamāne akāsin"ti. Tato imissā atthuppattiyā idaṁ atītaṁ ānesi.
Bhūtapubbaṁ bhikkhave aññataro disāpāmokkho brāhmaṇo bārāṇasiyaṁ paṭivasati
tiṇṇaṁ vedānaṁ pāragū sanighaṇḍukeṭbhānaṁ sakkharappabhedānaṁ itihāsappañcamānaṁ

1 chaṂa. etarahi kathāya (pāliyā saṁsandetabbaṁ)

063
 Veyyākaraṇalokāyatamahāpurisalakkhaṇesu anavayo, so pañcamattāni māṇavakasatāni
mante vācesi. Paṇḍitā māṇavakā bahuñca gaṇhanti lahuñca, suṭṭha ca
upadhārenti, gahitañca tesaṁ na vinassati. Sopi brāhmaṇo ācariyamuṭṭhiṁ akatvā
ghaṭe
udakaṁ āsiñcanto viya sabbaṁpi sippaṁ uggahāpetvā te māṇavake etadavoca
"ettakamidaṁ sippaṁ diṭṭhadhammasamparāyahitan"ti. Te māṇavakā "yaṁ amhākaṁ
ācariyo jānāti, mayaṁpi taṁ jānāma, mayampīdāni ācariyā evā"ti mānamuppādetvā
tato pabhūti ācariye agāravā nikkhittavattā vihariṁsu. Ācariyo ñatvā "karissāmi
tesaṁ mānaniggahan"ti cintesi. So ekadivasaṁ upaṭṭhānamāgantvā vanditvā
nisinne te māṇavake āha "tātā vo pañhaṁ pucchissāmi, kaccittha samatthā
kathetun"ti. Te "pucchathācariya pucchathācariyā"ti sahasā āhaṁsu, yathātaṁ
sutamadamattā.
Ācariyo āha:-
"kālo ghasati bhūtāni sabbāneva sahattanā
yo ca kālaghaso bhūto sa bhūtapacaniṁ pacī"ti. 1-
Visajjetha tātā imaṁ pañhanti.
Te cintetvā 2- ajānamānā tuṇhī ahesuṁ. Ācariyo āha "alaṁ tātā
gacchathajja, sve katheyyāthā"ti uyyojesi. Te dasapi vīsatipi sampiṇḍitā hutvā
na tassa pañhassa ādiṁ na antamaddasaṁsu. Āgantvā ca ācariyassa ārocesuṁ
"nayimassa pañhassa atthamājānāmā"ti. Ācariyo tesaṁ niggahatthāya imaṁ
gāthamābhāsi:-
"bahūni narasīsāni lomasāni brahāni ca
gīvāsu paṭimukkāni kocidevettha kaṇṇavā"ti. 3-
Gāthāyattho bahūni narānaṁ sīsāni dissanti sabbāni ca tāni lomasāni
sabbāni mahantāni gīvāyameva ṭhapitāni, na tālaphalaṁ viya hatthena gahitāni
natthi
tesaṁ imehi nānākaraṇaṁ. Ettha pana kocideva kaṇṇavāti attānaṁ sandhāyāha.

1 khu.jā. duka. 27/340/95 mūlapariyāyajātaka (sayā) 2 chaṂa. cintentā.

3 khu. jā. duka. 27/341/95 (sayā)

064
Kaṇṇavāti paññavā. Kaṇṇacchiddaṁ pana kassaci natthi, taṁ sutvā te māṇavakā
maṅkubhūtā pattakkhandhā adhomukhā aṅguliyā bhūmiṁ vilekhentā tuṇhī ahesuṁ.
Atha nesaṁ sahirikabhāvaṁ passitvā ācariyo "uggaṇhatha tātā pañhan"ti
pañhaṁ visajjesi. Kāloti purebhattakālopi pacchābhattakālopīti evamādi. Bhūtānīti
sattādhivacanametaṁ. Kālo bhūtānaṁ na cammamaṁsādīni khādati. Apica kho tesaṁ
āyuvaṇṇabalāni khepento yobbaññaṁ maddanto ārogyaṁ vināsento ghasati
khādatīti vuccati. Sabbāneva sahattanāti evaṁ ghasanto ca na kiñci vajjeti
sabbāneva ghasati na kevalañca bhūtāniyeva, apica kho sahattanā attānaṁ ghasati.
Purebhattakālo pacchābhattakālaṁ na pāpuṇāti. Esa nayo pacchābhattakālādīsu.
Yo ca kālaghaso bhūtoti khīṇāsavassetaṁ adhivacanaṁ. So hi āyatiṁ paṭisandhikālaṁ
khepetvā khāditvā ṭhitattā "kālaghaso"ti vuccati. Sabhūtapacaniṁ pacīti so yāyaṁ
taṇhā apāyesu bhūte pacati, taṁ ñāṇagginā pariḍahi 1- bhasmamakāsi, tena
"bhūtapacaniṁ
pacī"ti vuccati. "pajanin"tipi Pāṭho. Janikaṁ nibbattikanti 2- attho.
Atha te māṇavakā dīpasahasasālokena viya rattiṁ samavisamaṁ ācariyassa
visajjanena pañhassa atthaṁ pākaṭaṁ disvā "idāni mayaṁ yāvajīvaṁ garusaṁvāsaṁ
vasissāma mahantā ete ācariyā nāma mayañhi bahussutamānaṁ uppādetvā
catuppadikagāthāyapi atthaṁ na jānāmā"ti nīhatamānā pubbasadisameva ācariyassa
vattapaṭipattiṁ katvā saggaparāyanā ahesuṁ.
Ahaṁ 3- bhikkhave tena samayena ācariyo ahosiṁ, ime bhikkhū māṇavakā
evaṁ pubbepāhaṁ ime evaṁ mānapaggahitasire vicarante nīhatamāne akāsinti.
Imañca jātakaṁ sutvā te bhikkhū pubbepi mayaṁ māneneva pahatāti
bhiyyoso mattāya nīhatamānā hutvā attano upakārakammaṭṭhānaparāyanā ahesuṁ.
Tato bhagavā ekaṁ samayaṁ janapadacārikañcaranto vesāliṁ patvā gotamake
cetiye viharanto imesaṁ pañcasatānaṁ bhikkhūnaṁ ñāṇaparipākaṁ viditvā imaṁ
gotamakasuttaṁ
 1 chaṂa. paci dayhi. 2 Ma. janitaṁ nibbattitanti 3 chaṂa. ahaṁ kho....

065
Kathesi:- "abhiññāyāhaṁ bhikkhave dhammaṁ desemi no anabhiññāya, sanidānāhaṁ
.pe. Sappāṭihāriyāhaṁ bhikkhave dhammaṁ desemi no appāṭihāriyaṁ, tassa mayhaṁ
bhikkhave abhiññāya dhammaṁ desayato .pe. No appāṭihāriyaṁ, karaṇīyo ovādo
karaṇīyā anusāsanī, alañcapana vo bhikkhave tuṭṭhiyā alaṁ attamanatāya alaṁ
somanassāya `sammāsambuddho bhagavā, svākkhāto bhagavatā dhammo, supaṭipanno
saṁgho'ti idamavoca bhagavā, imasmiṁ ca pana veyyākaraṇasmiṁ bhaññamāne *-
dasasahassī
lokadhātu akampitthā"ti. 1-
Idañca suttaṁ sutvā te pañcasatā bhikkhū tasmiṁyevāsane saha paṭisambhidāhi
arahattaṁ pāpuṇiṁsu. Evāyaṁ desanā etasmiṁ ṭhāne niṭṭhamagamāsīti.
Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya
mūlapariyāyasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.
---------------------

* pāli sahassī 1 aṅ. tika. 20/126/269-70 gotamakacetiyasutta

066
2. Sabbāsavasuttavaṇṇanā
[14] Evamme sutaṁ .pe. Sāvatthiyanti sabbāsavasuttaṁ. 1- Tatrāyaṁ
anupubbapadavaṇṇanā 2-:- sāvatthīti sāvatthassa isino nivāsanaṭṭhānabhūtā nagarī
yathā kākandī mākandīti evaṁ tāva akkharacintakā. Aṭṭhakathācariyā pana bhaṇanti
"yaṁ kiñci manussānaṁ upabhogaparibhogaṁ sabbamettha atthīti sāvatthī.
Satthasamāyoge
ca kiṁ bhaṇḍaṁ atthīti pucchite sabbamatthīti vacanamupādāya sāvatthī.
Sabbadā sabbūpakaraṇaṁ sāvatthiyaṁ samohitaṁ
tasmā sabbamupādāya sāvatthīti pavuccati.
Kosalānaṁ puraṁ rammaṁ dassaneyyaṁ manoramaṁ
dasahi saddehi avivittaṁ annapānasamāyutaṁ.
Vuḍḍhiṁ vepullataṁ pattaṁ iddhaṁ phītaṁ manoramaṁ
ālakamandāva devānaṁ sāvatthīpuramuttaman"ti.
Tassaṁ sāvatthiyaṁ. Jetavaneti ettha attano paccatthikaṁ janaṁ jinātīti raññā
vā attano paccatthikajane jite jātoti jeto. Maṅgalakamyatāya vā tassa
evannāmameva katanti jeto. Jetassa vanaṁ jetavanaṁ. Tañhi jetena rājakumārena
ropitaṁ saṁvaḍḍhitaṁ paripālitaṁ, so ca tassa sāmī ahosi. Tasmā jetavananti
vuccati, tasmiṁ jetavane. Anāthapiṇḍikassa ārāmeti ettha sudatto nāma so
gahapati mātāpitūhi katanāmavasena sabbakāmavasena sabbakāmasamiddhitāya pana
vigatamaccheratāya karuṇādiguṇasamaṅgitāya ca niccakālaṁ anāthānaṁ piṇḍamadāsi,
tena
anāthapiṇḍikoti saṅkhyaṁ gato. Āramanti ettha pāṇino visesena vā pabbajitāti
ārāmo, tassa pupphaphalādisobhanāya
nātidūranāccāsannatādipañcavidhasenāsanaṅgasampattiyā
tato tato āgamma ramanti abhiramanti anukkaṇṭhitā hutvā nivasantīti
attho. Vuttappakārāya vā sampattiyā tattha tattha gatepi attano abbhantaraṁyeva

1 sabbāsavasaṁvarasuttaṁ iti pāli (sayā) 2 chaṂa. apubbapadavaṇṇanā evamuparipi

067
Ānetvā rametīti ārāmo. So hi anāthapiṇḍikena gahapatinā jetassa
rājakumārassa hatthato aṭṭhārasahi hiraññakoṭīhi santhārena kīṇitvā aṭṭhārasahi
hiraññakoṭīhi senāsanāni kārāpetvā aṭṭhārasahi hiraññakoṭīhi vihāramahaṁ
niṭṭhapetvā evaṁ catupaññāsahiraññakoṭi pariccāgena buddhappamukhassa saṁghassa
niyyādito. Tasmā "anāthapiṇḍikassa ārāmo"ti vuccati, tasmiṁ anāthapiṇḍikassa
ārāme.
Ettha ca "jetavane"ti vacanaṁ purimasāmiparikittanaṁ. "anāthapiṇḍikassa
Ārāme"ti pacchimasāmiparikittanaṁ. Kimetesaṁ parikittane payojananti.
Puññakāmānaṁ
 diṭṭhānugatiṁ āpajjanaṁ. Tatra hi davārakoṭṭhakapāsādamāpane bhūmivikkayaladdhā
aṭṭhārasahiraññakoṭiyo anekakoṭiagghanakā rukkhā ca jetssa pariccāgo,
catupaññāsakoṭiyo anāthapiṇḍikassa. Iti tesaṁ parikittanena eva 1- puññakāmā
paññāni karontīti dassento āyasmā ānando aññepi puññakāme tesaṁ
diṭṭhānugatiṁ āpajjane niyojeti.
Sabbāsavasaṁvarapariyāyaṁ vo bhikkhaveti kasmā idaṁ suttamabhāsi. Tesaṁ
bhikkhūnaṁ
upakkilesavisodhanaṁ ādiṁ katvā āsavakkhayāya paṭipattidassanatthaṁ. Tattha
sabbāsavasaṁvarapariyāyanti sabbesaṁ āsavānaṁ saṁvarakāraṇaṁ saṁvarabhūtaṁ
kāraṇaṁ, yena kāraṇena
te saṁvaritā pidahitā hutvā anuppādanirodhasaṅkhātaṁ khayaṁ gacchanti pahīyanti
nappavattanti, taṁ kāraṇanti attho. Tattha āsavantīti āsavā, cakkhutopi .pe.
Manatopi sandanti pavattantīti vuttaṁ hoti. Dhammato yāva gotrabhuṁ okāsato
yāva bhavaggaṁ savantīti vā āsavā, ete dhamme etañca okāsaṁ anto karitvā
pavattantīti attho. Antokaraṇattho hi ayaṁ ākāro. Cirapparivāsiyaṭṭhena
madirādayo āsavā viyātipi āsavā. Lokasmiṁñhi cirapparivāsikā madirādayo
āsavāti vuccanti. Yadi ca cirapparivāsikaṭṭhena āsavā, eteyeva bhavitumarahanti.
Vuttañhetaṁ "purimā bhikkhave koṭi na paññāyati avijjāya ito pubbe avijjā

1 chaṂa., i. evaṁ.

068
Nāhosī"ti ādi. 1- Āyatiṁ vā saṁsāradukkhaṁ savanti pasavantītipi āsavā. Purimāni
cettha nibbacanāni yattha kilesā āsavāti āgacchanti, tattha yujjanti, pacchimaṁ
kammepi. Na kevalañca kammakilesāyeva āsavā, apica kho nānappakārakā
upaddavāpi. Suttesu hi "nāhaṁ cunda diṭṭhadhammikānaṁyeva āsavānaṁ saṁvarāya
dhammaṁ desemī"ti 2- ettha vivādamūlabhūtā kilesā āsavāti āgatā.
"yena Devūpapatyassa gandhabbo vā vihaṅgamo
yakkhattaṁ yena gaccheyyaṁ manussattañca abbhaje 3-
te mayhaṁ āsavā khīṇā viddhastā vinaḷīkatā"ti 4-
ettha tebhūmikañca kammaṁ avasesā ca akusalā dhammā. "diṭṭhadhammikānaṁ
Āsavānaṁ saṁvarāya samparāyikānaṁ āsavānaṁ paṭighātāyā"ti 5- ettha
parūpavādavippaṭisāravadhabandhādayo ceva apāyadukkhabhūtā ca nānappakārā
upaddavā.
Te te panete āsavā yattha yathā āgatā, tattha tathā veditabbā.
Ete hi vinaye tāva "diṭṭhadhammikānaṁ āsavānaṁ saṁvarāya samparāyikānaṁ
āsavānaṁ paṭighātāyā"ti dvidhā āgatā. Saḷāyatane "tayome āvuso āsavā,
kāmāsavo bhavāsavo avijjāsavo"ti 6- tidhā āgatā. Aññesu ca suttantesu
abhidhammesu ca te eva diṭṭhāsavena saha catudhā āgatā. Nibbedhikapariyāyena
"atthi bhikkhave āsavā nirayagāminiyā, *- atthi āsavā tiracchānayonigāminiyā,
atthi āsavā pittivisayagāminiyā, atthi āsavā manussalokagāminiyā, atthi
āsavā devalokagāminiyā"ti 7- pañcadhā āgatā. Chakkanipāte "atthi bhikkhave
āsavā saṁvarā pahātabbā"ti ādinā nayena chadhā āgatā. Imasmiṁ pana sutte
teyeva dassanapahātabbehi saddhiṁ sattadhā āgatā. Ayaṁ tāva āsavapade
vacanattho ceva pabhedo ca.

1 aṅ. dasaka. 24/61/90 avijjāsutta. 2 dī. pāṭi. 11/182/112 pāsādikasutta

3 ka. aṇḍajaṁ, chaṂa. abbaje 4 aṅ. catukka. 21/36/43-4 doṇasutta 5 vinaYu.
mahāvi. 1/39/26 pārājikakaṇḍa 6 aṅ. chakka. 22/334/463 nibbedhikasutta
* pāli....gamaniyā evamuparipi (sayā) 7 aṅ. chakka. 22/334/463 (sayā)

069
Saṁvarapade pana saṁvariyatīti 1- saṁvaro pidahati nivāreti pavattituṁ na
detīti
attho. Tathāhi "anujānāmi bhikkhave divā paṭisallīyantena davāraṁ saṁvaritvā
paṭisallīyitun"ti, 2- "sotānaṁ saṁvaraṁ brūmi paññāyete pithiyyare"ti 3- ādīsu
pidhānaṭṭhena saṁvaramāha. Svāyaṁ saṁvaro pañcavidho hoti sīlasaṁvaro
satiñāṇakhantiviriyasaṁvaroti. Tattha "iminā pāṭimokkhasaṁvarena upeto"ti 4- ayaṁ
 sīlasaṁvaro. Pāṭimokkhasīlañhi ettha saṁvaroti vuttaṁ. "cakkhundriye
Saṁvaramāpajjatī"ti 5- ādīsu satisaṁvaro. Sati hettha saṁvaroti vuttā. "sotānaṁ
Saṁvaraṁ
brūmi paññāyete pithiyyare"ti ayaṁ ñāṇasaṁvaro. Ñāṇañhettha pithiyyareti iminā
pidhānaṭṭhena saṁvaroti vuttaṁ. "khamo Hoti sītassa .pe. Uppannaṁ kāmavitakkaṁ
nādhivāsetī"ti 6- ādinā nayena idheva khantiviriyasaṁvarā āgatā. Tesañca
"sabbāsavasaṁvarapariyāyan"ti iminā uddesena saṅgahitattā saṁvarabhāvo veditabbo.
Apica pañcavidhopi ayaṁ saṁvaro idha āgatoyeva, tattha khantiviriyasaṁvarā
tāva vuttāyeva. "so Tañca anāsanaṁ tañca agocaran"ti 7- ayampanettha sīlasaṁvaro.
"paṭisaṅkhā Yoniso cakkhundriyasaṁvarasaṁvuto"ti 8- ayaṁ satisaṁvaro. Sabbattha
paṭisaṅkhā
ñāṇasaṁvaro. Agahitagahaṇena pana dassanaṁ paṭisevanā bhāvanā ca ñāṇasaṁvaro.
Pariyāyanti etena dhammāti pariyāyo, uppattiṁ nirodhaṁ vā gacchantīti vuttaṁ
hoti.
Ettāvatā "sabbāsavasaṁvarapariyāyan"ti ettha yaṁ vattabbaṁ, taṁ vuttaṁ hoti.
[15] Idāni jānato ahanti ādīsu jānatoti jānantassa. Passatoti
passantassa. Dvepi padāni ekatthāni, byañjanameva nānaṁ. Evaṁ santepi
jānatoti ñāṇalakkhaṇaṁ upādāya puggalaṁ niddisati, jānanalakkhaṇañhi ñāṇaṁ.
Passatoti ñāṇappabhāvaṁ upādāya, passanappabhāvañhi ñāṇaṁ. Ñāṇasamaṅgī puggalo
cakkhumā viya cakkhunā rūpāni ñāṇeneva vivaṭe dhamme passati. Apica yoniso
manasikāraṁ uppādetuṁ jānato, ayoniso manasikāro yathā na uppajjati, evaṁ

1 chaṂa. saṁvarayatīti 2 vinaYu. mahā. vi. 1/77/52 paṭhamapārājika: vinitavatthu.

3 [Link]. 25/1042/532 ajitamāṇavakapañhā. 4 abhi. vibhaṅga. 35/511/296
jhānavibhaṅga
5 dī.Sī. 9/213/70 indriyasaṁvara 6 Maṃū. 12/24,26/14,15 mūlapariyāyavagga

7 Ma. mū. 12/25/15 sabbāsavasutta 8 Ma. mū. 12/22/13 "-".

070
Passatoti ayamettha sāro. Keci panācariyā bahū papañcetvā bhaṇanti. Te
imasmiṁ atthe na yujjanti.
Āsavānaṁ khayanti āsavappahānaṁ āsavānaṁ accantakhayasamuppādaṁ khīṇākāraṁ
natthibhāvanti ayameva imasmiñca sutte "āsavānaṁ khayā anāsavañcetovimuttin"ti 1-
ādīsu ca āsavakkhayattho. Aññatra pana maggaphalanibbānānipi āsavakkhayoti
vuccanti. Tathāhi:-
"sekkhassa sikkhamānassa ujumaggānusārino
khayasmiṁ paṭhamaṁ ñāṇaṁ tato aññā anantarā"ti 2-
ādīsu maggo āsavakkhayoti vutto. "āsavānaṁ Khayā samaṇo hotī"ti ādīsu 3-
phalaṁ.
"paravajjānupassissa Niccaṁ ujjhānasaññino
āsavā tassa vaḍḍhanti ārā so āsavakkhayā"ti 4-
ādīsu nibbānaṁ "āsavakkhayo"ti vuttaṁ.
No ajānato no apassatoti yo pana na jānāti na passati, tassa
no vadāmīti attho. Etena ye ajānato apassatopi saṁvarādīhiyeva suddhiṁ
vadanti, te paṭikkhittā honti. Purimena vā padadvayena upāyo vutto, iminā
anupāyapaṭisedhoti. Saṅkhepena cettha ñāṇaṁ āsavānaṁ saṁvarapariyāyoti dassitaṁ
hoti.
Idāni yaṁ jānato āsavānaṁ khayo hoti, taṁ dassetukāmo kiñca bhikkhave
jānatoti pucchaṁ ārabhi. Tattha jānanā bahuvidhā. Dabbajātiko eva hi koci
bhikkhu chattaṁ kātuṁ jānāti koci cīvarādīnaṁ aññataraṁ, tassa īdisāni kammāni
vattasīse ṭhatvā karontassa sā jānanā maggaphalānaṁ padaṭṭhānaṁ na hotīti na
vattabbā. Yo pana sāsane pabbajitvā vejjakammādīni kātuṁ jānāti, tassevaṁ

1 Ma. mū. 12/438/386 cūḷāssapurasutta 2 khu. iti. 25/62/279 indriyasutta

3 Ma. mū 12/438/386 4 khu. dhamMa. 25/253/60 ujjhānasaññittheravatthu

071
 Jānato āsavā vaḍḍhantiyeva, tasmā yaṁ jānato passato āsavānaṁ khayo hoti,
tadeva dassento āha yoniso ca manasikāraṁ ayoniso ca manasikāranti.
Tattha yoniso manasikāro nāma upāyamanasikāro pathamanasikāro, aniccādīsu
aniccanti ādinā nayena saccānulomikena vā cittassa āvajjanā anvāvajjanā
ābhogo samannāhāro manasikāro, ayaṁ vuccati yoniso manasikāro. Ayoniso
manasikāroti anupāyamanasikāro uppathamanasikāro anicce niccanti dukkhe sukhanti
anattani attāti asubhe subhanti ayoniso manasikāro uppathamanasikāro
saccapaṭikkūlena vā cittassa āvajjanā anvāvajjanā ābhogo samannāhāro
manasikāro ayaṁ vuccati ayoniso manasikāroti. Evaṁ yoniso manasikāraṁ uppādetuṁ
jānato ayoniso manasikāro ca yathā na uppajjati, evaṁ passato āsavānaṁ
khayo hoti.
Idāni imassevatthassa yuttiṁ dassento āha ayoniso bhikkhave .pe.
Pahiyyantīti. Tena kiṁ vuttaṁ hoti. Yasmā ayoniso manasikaroto āsavā
uppajjanti yoniso manasikaroto pahiyyanti tasmā jānitabbaṁ. Yoniso manasikāraṁ
uppādetuṁ jānato ayoniso manasikāro ca yathā na uppajjati evaṁ passato
āsavānaṁ khayo hotīti. Ayaṁ tāvettha saṅkhepavaṇṇanā.
Ayampana vitthāro:- tattha "yoniso ayoniso"ti imehi tāva dvīhi
padehi ābaddhaṁ hoti upari sakalasuttaṁ. Vaṭṭavivaṭṭavasena hi upari sakalasuttaṁ
vuttaṁ. Ayoniso manasikāramūlakañca vaṭṭaṁ, yoniso manasikāramūlakaṁ vivaṭṭaṁ.
Kathaṁ?
ayoniso manasikāro hi vaḍḍhamāno dve dhamme paripūreti avijjañca bhavataṇhañca.
Avijjāya ca sati "avijjāpaccayā saṅkhārā .pe. Dukkhakkhandhassa samudayo
hoti, taṇhāya sati taṇhāpaccayā upādānaṁ .pe. Samudayo hotī"ti evaṁ
ayoniso manasikārabahulo puggalo vātavegābhighātena vippannaṭṭhanāvā viya
gaṅgāvaṭṭe patitagokulaṁ viya cakkayante yuttabalibaddo viya punappunaṁ
bhavayonigativiññāṇaṭṭhitisattāvāsesu āvaṭṭaṁ parivaṭṭaṁ karoti, evaṁ tāva
ayoniso
manasikāramūlakaṁ vaṭṭaṁ.

072
Yoniso manasikāro pana vaḍḍhamāno "yoniso manasikārasampannassetaṁ
bhikkhave bhikkhuno pāṭikaṅkhaṁ, `ariyaṁ aṭṭhaṅgikaṁ maggaṁ bhāvessati, ariyaṁ
aṭṭhaṅgakaṁ
maggaṁ bahulīkarissatī"ti 1- vacanato sammādiṭṭhippamukhaṁ aṭṭhaṅgikaṁ maggaṁ
paripūreti.
Yā ca sammādiṭṭhi sā vijjāti tassa vijjuppādā 2- "avijjānirodhā saṅkhāranirodho
.pe. Evametassa kevalassa dukkhakkhandhassa nirodho hotī"ti 3- evaṁ yoniso
manasikāramūlakaṁ vivaṭṭaṁ veditabbaṁ.
Evaṁ imehi dvīhi padehi ābaddhaṁ hoti upari sakalasuttaṁ. Evaṁ ābaddhe
cettha yasmā pubbe āsavappahānaṁ dassetvā pacchā uppatti vuccamānā na
yujjati. Na hi pahīnā puna uppajjanti. Uppannānampana pahānaṁ yujjati,
tasmā uddesapaṭilomatopi "ayoniso bhikkhave manasikarototi ādimāha.
Tattha ayoniso manasikarototi vuttappakāraṁ ayoniso manasikāraṁ uppādayato.
Anuppannā ceva āsavā uppajjantīti ettha ye pubbe appaṭiladdhapubbaṁ
cīvarādiṁ vā paccayaṁ upaṭṭhākasaddhivihārikāntevāsīnaṁ vā aññataraṁ manuññaṁ
vatthuṁ
paṭilabhitvā taṁ subhaṁ sukhanti ayoniso manasikaroto aññataraññataraṁ vā pana
ananubhūtapubbaṁ ārammaṇaṁ yathā tathā vā ayoniso manasikaroto āsavā
uppajjanti, te anuppannā uppajjantīti veditabbā, aññathā hi anamatagge
saṁsāre anuppannā nāma āsavā na santi. Ananubhūtapubbepi vatthumhi ārammaṇe
vā yassa pakatisuddhiyā vā uddesaparipucchāpariyattinavakammayonisomanasikārānaṁ
vā aññataravasena pubbe anuppajjitvā pacchā tādisena paccayena sahasā
uppajjanti, imepi anuppannā uppajjantīti veditabbā. Tesuyeva pana
vatthārammaṇesu punappunaṁ uppajjamānā uppannā pavaḍḍhantīti vuccanti. Ito
aññathā 4- paṭhamuppannānaṁ vaḍḍhi nāma natthi.

1 saṁ. mahā. 19/55/24 yonisomanasikārasampadāsutta 2 chaṂa. vijjuppādā

avijjānirodho, "avijjānirodhā... 3 vinaYu. mahā. 4/1/1-2 bodhikathā. 4 chaṂa.,
i. aññathā hi.

073
Yoniso ca kho bhikkhaveti ettha pana yassa pakatisuddhiyā vā seyyathāpi
āyasmato mahākassapassa bhaddāya ca kāpilāniyā uddesaparipucchādīhi vā
kāraṇehi āsavā nuppajjanti, so pajānāti "na kho me āsavā maggena
samugghātaṁ gatā, handa nesaṁ samūhatāya paṭipajjāmī"ti. Tato maggabhāvanāya
sabbe samugghāteti. Tassa te āsavā `anuppannā na uppajjantīti vuccanti.
Yassa pana ārakasseva sato satisammosena sahasā āsavā uppajjanti, tato
saṁvegamāpajjitvā yoniso padahanto te āsave samucchindati, tassa uppannā
pahīyantīti vuccanti maṇḍalārāmavāsīmahātissaguttattherassa viya.
So kira tasmiṁyeva vihāre uddesaṁ gaṇhati, athassa gāme piṇḍāya
carato visabhāgārammaṇe kileso uppajji, so taṁ vipassanāya vikkhambhetvā vihāraṁ
agamāsi. Tassa supinantepi taṁ ārammaṇaṁ upaṭṭhāsi. So "ayaṁ kileso vaḍḍhitvā
apāyasaṁvattaniko hotī"ti saṁvegaṁ janetvā ācariyaṁ āpucchitvā vihārā nikkhamma
mahāsaṅgharakkhitattherassa santike rāgapaṭipakkhaṁ asubhakammaṭṭhānaṁ gahetvā
gumbantaraṁ
pavisitvā paṁsukūlacīvaraṁ pattharitvā 1- nisajja anāgāmimaggena
pañcakāmaguṇikarāgaṁ
chinditvā uṭṭhāya ācariyaṁ vanditvā punadivase uddesamaggaṁ pāpuṇi. Ye pana
vattamānānuppannā, tesaṁ paṭipattiyā pahānaṁ nāma natthi.
[16] Idāni "uppannā ca āsavā pahiyyantī"ti idameva padaṁ
gahetvā ye te āsavā pahiyyanti, tesaṁ nānappakārato aññaṁpi pahānakāraṇaṁ
āvīkātuṁ desanaṁ vitthārento atthi bhikkhave āsavā dassanā pahātabbāti
ādimāha yathātaṁ 2- desanāppabhedakusalo dhammarājā. Tattha dassanā pahātabbāti
dassanena pahātabbā. Esa nayo sabbattha.
Dassanāpahātabbāasavavaṇṇanā
[17] Idāni tāni padāni anupubbato byākātukāmo "katame ca
bhikkhave āsavā dassanā pahātabbā"ti pucchaṁ katvā mūlapariyāyavaṇṇanāya

1 chaṂa. santharitvā. 2 chaṂa. yathā taṁ evamuparipi

074
Vuttanayeneva "idha bhikkhave assutavā puthujjano"ti puggalādhiṭṭhānaṁ desanaṁ
ārabhi. Tattha manasikaraṇīye dhamme nappajānātīti āvajjitabbe samannāharitabbe
dhamme nappajānāti. Amanasikaraṇīyeti tabbiparīte. Esa nayo sesesu padesu.
Yasmā pana ime dhammā manasikaraṇīyā, ime amanasikāraṇīyāti dhammato niyamo
natthi, ākārato pana atthi. Yenākārena manasikariyamānā akusaluppattipadaṭṭhānā
honati, tenākārena na manasikātabbā. Yena kusaluppattipadaṭṭhānā honti,
tenākārena manasikātabbā. Tasmā "yassa bhikkhave dhamme manasikaroto anuppanno vā
kāmāsavo"ti ādimāha. Tattha yassāti ye assa assutavato puthujjanassa.
Manasikarototi āvajjayato samannāharantassa. Anuppanno vā kāmāsavoti ettha
samuccayattho vāsaddo na vikappattho. Tasmā yathā "yāvatā bhikkhave sattā
apadā vā .pe. Tathāgato tesaṁ aggamakkhāyatī"ti 1- vutte apadā ca dvipadā
cāti attho, yathā ca "bhūtānaṁ vā sattānaṁ ṭhitiyā sambhavesīnaṁ vā anuggahāyā"ti
2-
vutte bhūtānañca sambhavesīnañcāti attho, yathā ca "aggito vā udakato vā
mithubhedato vā"ti 3- vutte aggito ca udakato ca mithubhedato cāti attho,
evamidhāpi anuppanno ca kāmāsavo uppajjati, uppanno ca kāmāsavo
pavaḍḍhatīti attho daṭṭhabbo. Evaṁ sesesu.
Ettha ca kāmāsavoti pañcakāmaguṇiko rāgo. Bhavāsavoti rūpārūpabhave
chandarāgo jhānanikanti ca sassatucchedadiṭṭhisahagatā. Evaṁ diṭṭhāsavopi
bhavāsaveeva
samodhānaṁ gacchati. Avijjāsavoti catūsu saccesu aññāṇaṁ. Tattha kāmaguṇe
assādato manasikaroto anuppanno ca kāmāsavo uppajjati, uppanno ca
pavaḍḍhati. Mahaggatadhamme assādato manasikaroto anuppanno ca bhavāsavo
uppajti, uppanno ca pavaḍḍhati. Tīsu bhūmīsu dhammesu
catuvipallāsapadaṭṭhānabhāvena
 manasikaroto anuppanno ca avijjāsavo uppajjati, uppanno ca pavaḍḍhatīti
veditabbo. Vuttanayapaccanīkato sukkapakkho vitthāretabbo.

1 khu. iti. 25/90/308 aggappasādasutta 2 Maṃū. 12/402/359 mahātaṇhāsaṅkhayasutta

3 khu.u. 25/76/223 pāṭaligāmiyasutta

075
Kasmā pana tayo eva āsavā idha vuttāti. Vimokkhapaṭipakkhato.
Appaṇihitavimokkhapaṭipakkho hi kāmāsavo, animittasuññatapaṭipakkhā itare. Tasmā
ime tayo āsave uppādentā tiṇṇaṁ vimokkhānaṁ abhāgino honti, anuppādentā
bhāginoti etamatthaṁ dassentena tayo eva vuttāti veditabbā. Diṭṭhāsavopi
vā ettha vuttoyevāti vaṇṇitametaṁ.
Tassa amanasikaraṇīyānaṁ dhammānaṁ manasikārāti manasikārahetu, yasmā te
dhamme manasikaroti, tasmāti vuttaṁ hoti. Esa nayo dutiyapadesu. "anuppannā
Ceva āsavā uppajjanti, uppannā ca āsavā pavaḍḍhantī"ti heṭṭhā
vuttāasavānaṁyeva abhedato nigamanametaṁ.
[18] Ettāvatā yo ayaṁ puggalādhiṭṭhānāya desanāya dassanāya pahātabbe
āsave niddisituṁ assutavā puthujjano vutto, so yasmā "ayoniso bhikkhave
manasikaroto anuppannā ceva āsavā uppajjantī"ti evaṁ sāmaññato vuttānaṁ
ayoniso manasikārapaccayānaṁ kāmāsavādīnaṁpi adhiṭṭhānaṁ, tasmā tepi āsave
teneva puggalena dassetvā idāni dassanāya pahātabbe āsave dassento
so evaṁ ayoniso manasikaroti, ahosiṁ nu kho ahanti ādimāha. Vicikicchāsīsena
cettha diṭṭhāsavaṁpi dassetuṁ imaṁ desanaṁ ārabhi.
Tassattho yassete iminā vuttanayena āsavā uppajjanti, so puthujjano
yo cāyaṁ "assutavā"ti ādinā nayena vutto, so puthujjano evaṁ ayoniso
anupāyena uppathena manasikaroti. Kathaṁ? ahosiṁ nu kho .p. So kuhiṁ gāmī
bhavissatīti. Kiṁ vuttaṁ hoti, so evaṁ ayoniso manasikaroti, yathāssa "ahaṁ
ahosiṁ nu kho"ti ādinā nayena vuttā soḷasavidhāpi vicikicchā uppajjati. 1-
Tattha ahosiṁ nu kho na nu khoti sassatākārañca adhiccasamuppattiākārañca
nissāya atītena attano vijjamānatañca avijjamānatañca kaṅkhati. Kiṁ kāraṇanti
na vattabbaṁ. Ummattako viya bālaputhujjano yathā vā tathā vā pavattati. Apica

1 chaṂa. uppajjatīti

076
Ayoniso manasikāroyevettha kāraṇaṁ. Evaṁ ayoniso manasikārassa pana kiṁ
kāraṇanti.
Sveva puthujjanabhāvo ariyānaṁ adassanādīni vā. Nanu ca puthujjanopi yoniso
manasikarotīti. Kova evamāha manasikarotīti. Na pana tattha puthujjanabhāvo
kāraṇaṁ,
saddhammassavanakalyāṇamittatādīni tattha kāraṇāni. Na hi macchamaṁsādīni attano
pakatiyā sugandhāni, abhisaṅkhārapaccayā pana sugandhānipi honti.
Kiṁ nu kho ahosinti. Jātiliṅgūpapattiyo nissāya khattiyo nu kho ahosiṁ,
brāhmaṇavessasuddagahaṭṭhapabbajitadevamanussānaṁ aññataroti kaṅkhati.
Kathaṁ nu khoti saṇṭhānākāraṁ nissāya dīgho nu kho ahosiṁ,
rassaodātakaṇhappamāṇikāppamāṇikādīnaṁ aññataroti kaṅkhati. Keci pana
issaranimmānādīni 1- nissāya kena nu kho kāraṇena ahosinti hetuto kaṅkhatīti
vadanti.
Kiṁ hutvā kiṁ ahosinti jātiādīni nissāya khattiyo hutvā nu kho
brāhmaṇo ahosiṁ .pe. Devo hutvā manussoti attano paramparaṁ kaṅkhati.
Sabbattheva pana addhānanti kālādhivacanametaṁ.
Bhavissāmi nu kho na nu khoti sassatākārañca ucchedākārañca nissāya
anāgate attano vijjamānatañca avijjamānatañca kaṅkhati. Sesamettha
vuttanayameva.
Etarahi vā paccuppannaṁ addhānanti idāni vā paṭisandhimādiṁ katvā
cutipariyantaṁ sabbampi vattamānakālaṁ gahetvā.
Ajjhattaṁ kathaṁkathī hotīti attano khandhesu vicikicchī 2- hoti. Ahannu
khosmīti attano atthibhāvaṁ kaṅkhati. Yuttampanetanti? yuttaṁ ayuttanti kā ettha
cintā. Apicettha idaṁ vatthumpi udāharanti. Cūḷamātāya kira putto muṇḍo
 mahāmātāya putto amuṇḍo, taṁ puttaṁ muṇḍesuṁ. So uṭṭhāya ahaṁ nu kho
cūḷamātāya puttoti cintesi. Evaṁ ahaṁ nu khosmīti kaṅkhā hoti.

1 chaṂa., i. issaranimmānādiṁ 2 chaṂa. vicikiccho

077
No nu khosmīti attano natthibhāvaṁ kaṅkhati. Tatrāpi idaṁ vatthu:-
eko kira macche gaṇhanto udake ciraṭṭhānena sītibhūtaṁ attano ūruṁ macchoti
cintetvā pahari. Aparo susānapasse khettaṁ rakkhanto bhīto saṅkuṭito
sayi. So pabujjhitvā attano jaṇṇukāni dve yakkhāti cintetvā pahari. Evaṁ
no nu khosmīti kaṅkhati.
Kiṁ nu khoti khattiyova samāno attano khattiyabhāvaṁ kaṅkhati. Esa nayo
sesesu. 1- Devo pana samāno devabhāvaṁ ajānanto nāma natthi sopi tampana
"ahaṁ rūpī nu kho arūpī nu kho"ti ādinā nayena kaṅkhati. Khattiyādayo kasmā
na jānantīti ce. Appaccakkhā tesaṁ tattha tattha kule uppatti. Gahaṭṭhāpi
poṭṭhalikādayo 2- pabbajitasaññino. Pabbajitāpi "kuppannu kho kamman"ti ādinā
nayena gahaṭṭhasaññino. Manussāpi ca rājāno viya attani devasaññino honti.
Kathaṁ nu khosmīti vuttanayameva. Kevalañhettha abbhantare jīvo nāma
atthīti gahetvā tassa saṇṭhānākāraṁ nissāya dīgho nu khosmi. Rassa
caturaṁsachaḷaṁsa aṭṭhaṁsasoḷasaṁsādīnaṁ aññatarappakāroti kaṅkhanto kathaṁ nu
khosmīti 3-
veditabbo. Sarīrasaṇṭhānaṁ paccuppannaṁ ajānanto nāma natthi.
Kuto āgato, so kuhiṁ gāmī bhavissatīti attabhāvassa āgatagataṭṭhānaṁ 4-
kaṅkhati.
[19] Evaṁ soḷasappabhedaṁ vicikicchaṁ dassetvā idāni yaṁ iminā
vicikicchāsīsena diṭṭhāsavaṁ dassetuṁ ayaṁ desanā āraddhā, taṁ dassento tassa
evaṁ ayoniso manasikaroto channaṁ diṭṭhīnanti ādimāha. Tassa puggalassa yathā
ayaṁ vicikicchā uppajjati, evaṁ ayoniso manasikaroto tasseva savicikicchassa
ayoniso manasikārassa thāmagatattā channaṁ diṭṭhīnaṁ aññatarā diṭṭhi uppajjatīti
vuttaṁ hoti. Tattha sabbapadesu vāsaddo vikappattho. Evaṁ vā evaṁ vā diṭṭhi
uppajjatīti vuttaṁ hoti. Atthi me attāti cettha sassatadiṭṭhi sabbakālesu

1 i. sesesupi 2 porāṇe potalikā iti likhiyati

3 chaṂa., i. kathaṁ nu khosmīti kaṅkhatīti veditabbo 4 chaṂa. āgatigatiṭṭhānaṁ

078
Attano attano atthitaṁ gaṇhāti. Saccato thetatoti bhūtato ca thirato ca, evaṁ 1-
saccanti bhūtato suṭṭhu daḷhabhāvenāti vuttaṁ hoti. Natthi me attāti ayampana
ucchedadiṭṭhi sato sattassa tattha tattha vibhavagahaṇato. Athavā purimāpi tīsu
kālesu atthīti gahaṇato sassatadiṭṭhi, paccuppannameva atthīti gaṇhantī
ucchedadiṭṭhi. Pacchimāpi atītānāgatesu natthīti gahaṇato `bhasmantā āhutiyoti
gahitadiṭṭhikānaṁ viya ucchedadiṭṭhi. Atīte eva natthīti gaṇhantī
adhiccasamuppattikasseva sassatadiṭṭhi.
Attanāva attānaṁ sañjānāmīti saññākkhandhasīsena khandhe attāti
gahetvā saññāya avasesakkhandhe sañjānato iminā attanā imaṁ attānaṁ
sañjānāmīti hoti. Attanāva anattānanti saññākkhandhaṁyeva attāti gahetvā
itare ca cattāro anattāti gahetvā saññāya te sañjānato evaṁ hoti.
Anattanāva attānanti saññākkhandhaṁ anattāti itare ca cattāro attāti
gahetvā saññāya te sañjānato evaṁ hoti, sabbāpi sassatucachedadiṭṭhiyoyeva.
Vado vedeyyoti ādayo pana sassatadiṭṭhiyā eva abhinivesākāRā. Tattha
vadatīti vado, vacīkammassa kārakoti vuttaṁ hoti. Vedayatīti vedeyyo, jānāti
anubhavati cāti vuttaṁ hoti. Kiṁ vedetīti. Tatra tatra kalyāṇapāpakānaṁ kammānaṁ
vipākaṁ paṭisaṁvedeti. Tatra tatrāti tesu tesu yonigatiṭhitinivāsanikāyesu
ārammaṇesu
vā. Niccoti uppādavayarahito. Dhuvoti thiro sārabhūto. Sassatoti sabbakāliko.
Avipariṇāmadhammoti attano pakatibhavaṁ avijahanadhammo, kakaṇṭako 2- viya
nānāppakārataṁ
nāpajjati. Sassatisamanti candasuriyasamuddamahāpaṭhavīpabbatā lokavohārena
sassatiyoti
 vuccanti. Sassatīhi samaṁ sassatisamaṁ. Yāva sassatiyo tiṭṭhanti, tāva tatheva
ṭhassatīti
gaṇhato evaṁ diṭṭhi hoti.
Idaṁ vuccati bhikkhave diṭṭhigatanti ādīsu idanti idāni vattabbassa
paccakkhanidassanaṁ. Diṭṭhigatasambandhena ca idanti vuttaṁ na diṭṭhisambandhena,
ettha ca diṭṭhiyeva diṭṭhigataṁ gūthagataṁ viya. Diṭṭhīsu vā gataṁ idaṁ dassanaṁ

6 chaṂa., i. idaṁ 2 porāṇe kakaṇṭhakoti likhiyati

079
Dvāsaṭṭhidiṭṭhiantogadhattātipi diṭṭhigataṁ. Diṭṭhiyā vā gataṁ diṭṭhigataṁ.
Idañhi
atthi me attāti ādi diṭṭhiyā gamanamattameva, natthettha attā vā nicco
vā kocīti vuttaṁ hoti. Sā cāyaṁ diṭṭhi dunniggamanaṭṭhena gahanaṁ.
Dūratikkamanaṭṭhena
sappaṭibhayaṭṭhena ca kantāro dubbhikkhakantāravāḷakantārādayo viya.
Sammādiṭṭhiyā
vinivijjhanaṭṭhena vā vilomanaṭṭhena vā visūkaṁ. Kadāci sassatassa kadāci
ucchedassa
gahaṇato virūpaṁ phanditanti vipphanditaṁ. Bandhanaṭṭhena saṁyojanaṁ. Tenāha
"diṭṭhigahanaṁ *- .pe. Diṭṭhisaṁyojanan"ti. 1- Idānissa tameva bandhanatthaṁ
dassento
diṭṭhiyojanasaṁyuttoti ādimāha. Tatthāyaṁ saṅkhepattho, iminā diṭṭhisaṁyojanena
saṁyutato puthujjano etehi jātiādīhi na parimuccati. Kiṁ vā bahunā,
sakalavaṭṭadukkhatopi na muccatīti.
[20] Evaṁ chappabhedaṁ diṭṭhāsavaṁ dassetvā yasmā sīlabbataparāmāso
kāmāsavādivaseneva dassito hoti. Kāmasukhatthañhi bhavasukhabhavavisuddhiatthañca
avijjāya abhibhūtā ito bahiddhā samaṇabrāhmaṇā sīlabbatāni parāmasanti,
tasmā taṁ adassetvā diṭṭhigahaṇena vā tassa gahitattāpi taṁ adassetvāva
idāni yo puggalo dassanāpahātabbe āsave pajahati, taṁ dassetvā tesaṁ
āsavānaṁ pahānaṁ dassetuṁ pubbe vā ayoniso manasikaroto puthujjanassa tesaṁ
uppattiṁ dassetvā idāni tabbiparītassa pahānaṁ dassetuṁ sutavā ca kho bhikkhaveti
ādimāha.
Tassattho, yāva so idaṁ dukkhanti āgacchati tāva heṭṭhā vuttanayena
ca vuttapaccanīkato veditabbo. Paccanīkanayena pana sabbākārena ariyadhammassa
akovidāvinītapaccanīkato ayaṁ "sutavā ariyasāvako ariyadhammassa kovido
ariyadhamme
suvinīto"ti veditabbo. Apica kho sikkhāppattavipassanato pabhūti tāva gotrabhū,
tāva tadanurūpena atthena ayaṁ ariyasāvakoti veditabbo.
[21] "so Idaṁ dukkhanti yoniyo manasikarotī"ti ādīsu ayampana
atthavibhāvanā, so catusaccakammaṭṭhāniko ariyāsāvako taṇhāvajjā tebhūmikā

1 abhi. saṅgaṇi. 34/381/107 cittuppādakaṇḍa * pāli... gahaṇaṁ

080
Khandhā dukkhaṁ, taṇhā dukkhasamudayo, ubhinnaṁ appavatti nirodho,
nirodhasampāpako
maggoti evaṁ pubbeva ācariyasantike uggahitacatusaccakammaṭṭhāno aparena samayena
vipassanāmaggaṁ samāruḷho samāno te tebhūmike khandhe idaṁ dukkhanti yoniso
manasikaroti, upāyena pathena samannāharati ceva vipassati ca. Ettha hi yāva
sotāpattimaggo, tāva manasikārasīseneva vipassanā vuttā. Yā panāyaṁ tasseva
dukkhassa samuṭṭhāpikā ca bhavikā taṇhā, ayaṁ samudayoti yoniso manasikaroti
yasmā pana idaṁ dukkhañca samudayo ca idaṁ ṭhānaṁ patvā nirujjhanti
nappavattanti,
tasmā yadidaṁ nibbānaṁ nāma, ayaṁ dukkhanirodhoti yoniso manasikaroti.
Nirodhasampāpakaṁ
aṭṭhaṅgikaṁ maggaṁ ayaṁ dukkhanirodhagāminī paṭipadāti yoniso manasikaroti,
upāyena
pathena samannāharati ceva vipassati ca.
 Tatrāyaṁ upāyo, abhiniveso nāma vaṭṭe hoti, vivaṭṭe natthi. Tasmā
"ayaṁ atthi imasmiṁ kāye paṭhavīdhātu āpodhātū"ti ādinā nayena sakasantatiyaṁ
cattāri bhūtāni tadanusārena upādārūpāni ca pariggahetvā ayaṁ rūpakkhandhoti
vavatthapeti, taṁ vavatthāpayato uppanne tadārammaṇe cittacetasike dhamme ime
cattāro arūpakkhandhāti vavatthapeti, tato ime pañcakkhandhā dukkhanti
vavatthapeti,
te pana saṅkhepato nāmañca rūpañcāti dve bhāgā eva honti. Idañca
nāmarūpaṁ sahetu sapaccayaṁ uppajjati. Tassa ayaṁ hetu ayaṁ paccayoti
avijjābhavataṇhākammāhārādike hetupaccayeva vavatthāpeti. Tato tesaṁ paccayānañca
paccayuppannadhammānañca yāthāvasarasalakkhaṇaṁ vavatthapetvā ime dhammā ahutvā
hontīti aniccalakkhaṇaṁ āropeti, udayavayapīḷitattā dukkhāti dukkhalakkhaṇaṁ
āropeti, avasavattanato anattāti anattalakkhaṇaṁ āropeti. Evaṁ tīṇi
lakkhaṇāni āropetvā paṭipāṭiyā vipassanaṁ pavattento sotāpattimaggaṁ
pāpuṇāti.
Tasmiṁ khaṇe cattāri saccāni ekapaṭivedheneva paṭivijjhati, ekābhisamayena
abhisameti. Dukakhaṁ pariññāpaṭivedhena paṭivijjhati, samudayaṁ
pahānapaṭivedhena, nirodhaṁ

081
Sacchikiriyāpaṭivedhena, maggaṁ bhāvanāpaṭivedhena. Dukkhañca
pariññābhisamayenābhisameti
.pe. Maggaṁ bhāvanābhisamayena abhisameti, no ca kho aññamaññena ñāṇena.
Ekañāṇeneva hi esa nirodhaṁ ārammaṇato sesāni kiccato paṭivijjhati ceva
abhisameti ca. Na hi tassa tasmiṁ samaye evaṁ hoti "ahaṁ dukkhaṁ parijānāmī"ti
vā .pe. "maggaṁ Bhāvemī"ti vāti, apica khvāssa ārammaṇaṁ katvā paṭivedhavasena
nirodhaṁ sacchikarotoyeva taṁ ñāṇaṁ dukkhapariññākiccampi samudayapahānakiccampi
maggabhāvanākiccampi karotiyeva. Tassa evaṁ upāyena yoniso manasikaroto tīṇi
saṁyojanāni pahīyanti. Vīsativatthukā sakkāyadiṭṭhi, aṭṭhavatthukā vicikicchā,
"sīlena suddhi vatena suddhī"ti sīlabbatānaṁ parāmasanato sīlabbataparāmāsoti.
Tattha catūsu āsavesu sakkāyadiṭṭhisīlabbataparāmāsā diṭṭhāsavena saṅgahitā āsavā
ceva saṁyojanā ca. Vicikicchā saṁyojanameva, na āsavo. "dassanā Pahātabbā
āsavā"ti ettha pariyāpannattā pana āsavāti.
"ime Vuccanti .pe. Pahātabbā"ti ime sakkāyadiṭṭhiādayo dassanā
pahātabbā nāma āsavāti dassento āha. Athavā yā ayaṁ channaṁ diṭṭhīnaṁ
aññatarā diṭṭhi uppajjatīti evaṁ sarūpeneva sakkāyadiṭṭhi vibhattā. Taṁ
sandhāyāha
"ime vuccanti bhikkhave"ti. Sā ca yasmā sahajātapahānekaṭṭhehi saddhiṁ pahīyati.
Diṭṭhāsave hi pahīyamāne taṁsahajāto catūsu diṭṭhisampayuttacittesu kāmāsavopi
avijjāsavopi pahīyati. Pahānekaṭṭho pana catūsu diṭṭhivippayuttesu
nāgasupaṇṇādisamiddhipatthanāvasena uppajjamāno bhavāsavo. Teneva sampayutto
avijjāsavopi. Davīsu domanassacittesu pāṇātipātādinibbattako avijjāsavopi, tathā
vicikicchācittasampayutto avijjāsavopīti evaṁ sabbatthāpi avasesā tayopi āsavā
pahīyanti. Tasmā bahuvacananiddeso katoti evamettha attho veditabbo. Esa
porāṇānaṁ adhippāyo.
Dassanā pahātabbāti dassanaṁ nāma sotāpattimaggo, tena pahātabbāti
attho. Kasmā sotāpattimaggo dassanaṁ? paṭhamaṁ nibbānadassanato. Nanu gotrabhū
paṭhamataraṁ passatīti. No na passati. Disvā kattabbakiccampana na karoti
saṁyojanānaṁ

082
Appahānato. Tasmā passatīti na vattabbo. Yattha katthaci rājānaṁ disvāpi
paṇṇākāraṁ datvā kiccanipphattiyā adiṭṭhattā "ajjāpi rājānaṁ na passāmī"ti
vadanto gāmavāsī puriso cettha nidassanaṁ.
Saṁvarāpahātabbāasavavaṇṇanā
[22] Evaṁ dassanena pahātabbe āsave dassetvā idāni tadanantaraṁ
niddiṭṭhe saṁvarā pahātabbe dassetuṁ katame ca bhikkhave āsavā saṁvarā
pahātabbāti
 āha. Evaṁ sabbattha sambandho veditabbo. Ito parañhi atthamattameva
vaṇṇayissāMa.
Nanu ca dassanena bhāvanāyāti imehi dvīhi apahātabbo āsavo nāma
natthi, atha kasmā visuṁ saṁvarādīhi pahātabbe dassetīti. Saṁvarādīhi pubbabhāge
vikkhambhitā āsavā catūhi maggehi samugghātaṁ gacchanti, tasmā tesaṁ maggānaṁ
pbbabhāge ime pañcahākārehi vikkhambhanappahānaṁ dassento evamāha. Tasmā
yo cāyaṁ vutto paṭhamo dassanamaggoyeva, idāni bhāvanānāmena vuccissanti 1-
tayo maggā, tesaṁ sabbesampi ayaṁ pubbabhāgapaṭipadāti veditabbā.
Tatthe idhāti imasmiṁ sāsane. Paṭisaṅkhāti paṭisaṅkhāya. Tatrāyaṁ saṅkhāsaddo
ñāṇakoṭṭhāsapaññattigaṇanāsu dissati. "saṅkhāyekaṁ Paṭisevatī"ti 2- ādīsu hi ñāṇe
dissati. "papañcasaññāsaṅkhā Samudācarantī"ti 3- ādīsu koṭṭhāse. "tesaṁ Tesaṁ
dhammānaṁ saṅkhā samaññā"ti 4- ādīsu paññattiyaṁ. "na *- sukaraṁ saṅkhātun"ti 5-
ādīsu gaṇanāyaṁ. Idha pana ñāṇe daṭṭhabbo.
Paṭisaṅkhā yonisoti hi upāyena pathena paṭisaṅkhāya ñatvā paccavekkhitvāti
attho. Ettha ca asaṁvare ādīnavapaṭisaṅkhā yoniso paṭisaṅkhāti veditabbā. Sā
cāyaṁ "varaṁ bhikkhave tattāya ayosalākāya ādittāya sampajjalitāya sañjotibhūtāya

1 Ma. bujjhissanti 2 MaṂa. 13/168/139 naḷakasutta

3 Maṃū. 12/201/169 madhupiṇḍikasutta
4 abhi. saṅgaṇi. 34/1313-15/297 nikkhepakaṇḍa

*5 pāli. sukaro, saṁ. nidāna. 16/128/175 pabbatasutta

083
Cakkhundriyaṁ sampalimaṭṭhaṁ, na tveva cakkhuviññeyyesu rūpesu anubyañjanaso
nimittaggāho"ti 1- ādinā ādittapariyāyanayena veditabbā.
Cakkhundriyasaṁvarasaṁvuto
viharatīti ettha cakkhumeva indriyaṁ cakkhundriyaṁ, saṁvaraṇato saṁvaro,
pidahanato
thakanatoti vuttaṁ hoti. Satiyā etaṁ adhivacanaṁ. Cakkhundriye saṁvaro
cakkhundriyasaṁvaro. Titthakāko āvāṭakacchapo vanamahisoti ādayo viya.
Tattha kiñcāpi cakkhundriye saṁvaro vā asaṁvaro vā natthi. Na hi
cakkhupasādaṁ nissāya sati vā muṭṭhasaccaṁ vā uppajjati. Apica yadā rūpārammaṇaṁ
cakkhussa āpāthaṁ āgacchati, tadā bhavaṅge dvikkhattuṁ uppajjitvā niruddhe
kiriyamanodhātu āvajjanakiccaṁ sādhayamānā uppajjitvā nirujjhati, tato
cakkhuviññāṇaṁ dassanakiccaṁ, tato vipākamanodhātu sampaṭicchannakiccaṁ, tato
vipākāhetukamanoviññāṇadhātu santīraṇakiccaṁ, tato kiriyāhetukamanoviññāṇadhātu
voṭṭhabbanakiccaṁ 2- sādhayamānā uppajjitvā nirujjhati. Tadanantaraṁ javati.
Tatthāpi neva bhavaṅgasamaye, na āvajjanādīnaṁ aññatarasamaye saṁvaro vā
asaṁvaro vā atthi. Javanakkhaṇe pana sace dussīlyaṁ vā muṭṭhasaccaṁ vā aññāṇaṁ
vā akkhanti vā kosajjaṁ vā uppajjati, ayaṁ asaṁvaro hoti, evaṁ hontopi
so cakkhundriye asaṁvaroti vuccati. Kasmā? yasmā tasmiṁ sati dvārampi aguttaṁ
hoti, bhavaṅgampi āvajjanādīni vīthicittānipi, yathā kiṁ, yathā nagare catūsu
dvāresu asaṁvutesu kiñcāpi antogharadvārakoṭṭhakagabbhādayo susaṁvutā, tathāpi
antonagare sabbaṁ bhaṇḍaṁ arakkhitaṁ agopitameva hoti. Nagaradavārena hi
pavisitvā
corā yadicchanti, taṁ hareyyuṁ, 3- evameva javane dussīlyādīsu uppannesu tasmiṁ
asaṁvare sati dvārampi aguttaṁ hoti, bhavaṅgampi āvajjanādīni vīthicittānipi. 4-
Tasmimpana sīlādīsu uppannesu dvārampi guttaṁ hoti, bhavaṅgampi
āvajjanādīni vīthicittānipi. Yathā kiṁ, yathā nagaradvāresu saṁvutesu kiñcāpi
antogharādayo asaṁvutā, tathāpi antonagare sabbaṁ bhaṇḍaṁ surakkhitaṁ
sugopitameva hoti.

1 saṁ. saḷā. 18/303/210 samuddavagga: ādittapariyāyasutta.

2 Sī., i. voṭṭhapanakiccaṁ 3 chaṂa., i. kareyyuṁ 4 chaṂa., i. vīthicittānipīti

084
Nagaradvāresu hi pidahitesu corānaṁ paveso natthi, evameva javane sīlādīsu
 uppannesu dvārampi suguttaṁ hoti, bhavaṅgampi āvajjanādīni vīthicittānipi.
Tasmā javanakkhaṇe uppajjamānopi cakkhundriyasaṁvaroti vutto. Idha cāyaṁ
satisaṁvaro adhippetoti veditabbo. Cakkhundriyasaṁvarena saṁvuto
cakkhundriyasaṁvarasaṁvuto upetoti vuttaṁ hoti. Tathāhi
pāṭimokkhasaṁvarasaṁvutoti
imassa vibhaṅge "iminā pāṭimokkhasaṁvarena upepo hoti .pe. Samannāgato"ti 1-
vuttaṁ taṁ ekajjhaṁ katvā cakkhundriyasaṁvarena saṁvutoti evamatthato veditabbaṁ.
2-
Athavā saṁvarīti saṁvuto, thakesi pidahīti vuttaṁ hoti. Cakkhundriye
saṁvarasaṁvuto
cakkhundriyasaṁvarasaṁvuto, cakkhundriyasaṁvarasaññitaṁ satikavāṭaṁ cakkhudvāre
gharadvāre
kavāṭaṁ viya saṁvari thakesi pidahīti vuttaṁ hoti. Ayameva cettha attho
sundarataro.
Tathāhi "cakkhundriyasaṁvaraṁ asaṁvutassa viharato saṁvutassa viharato"ti ettha
dvīsu
padesu ayameva attho dissatīti. Viharatīti evaṁ cakkhundriyasaṁvarasaṁvuto yena
kenaci
iriyāpathavihārena viharati. Yañhissāti ādimhi yaṁ cakkhundriyasaṁvaraṁ assa
bhikkhuno asaṁvutassa athaketvā apidahitvā viharantassāti evamattho veditabbo.
Athavā yekārassa yanti ādeso, hikāro ca padapūraṇo, ye assāti attho.
Uppajjeyyunti nibbatteyyuṁ. Āsavā vighāṭapariḷāhāti 3- cattāro āsavā
ca aññe ca vighāṭakarā kilesapariḷāhā vipākapariḷāhā vā. 4- Cakkhudvāre hi
iṭṭhārammaṇaṁ āpāthagataṁ kāmassādavasena assādayato abhinandato kāmāsavo
uppajjati, īdisaṁ aññasmimpi sugatibhave labhissāmīti bhavapatthanāya assādayato
bhavāsavo uppajjati, sattoti vā sattassāti vā gaṇhantassa diṭṭhāsavo
uppajjati, sabbeheva sahajātaṁ aññāṇaṁ avijjāsavoti cattāro āsavā
uppajjanti. Tehi sampayuttā apare kilesā vighāṭapariḷāhā, āyatiṁ vā tesaṁ
vipākā. Tepi hi asaṁvutasseva viharato uppajjeyyunti vuccanti.

1 abhi. vibhaṅga. 35/511/296 jhānavibhaṅga. 2 chaṂa., i. veditabbo

3 chaṂa. vighātapariḷāhā evamuparipi 4 chaṂa. ca

085
Evaṁsa teti evaṁ assa te eva, etena upāyena na honti, no
aññathāti vuttaṁ hoti. Esa nayo paṭisaṅkhā yoniso sotindriyasaṁvarasaṁvutoti
ādīsu.
Ime vuccanti āsavā saṁvarā pahātabbāti ime chasu dvāresu cattāro 1-
katvā catuvīsati āsavā saṁvarena pahātabbāti vuccanti. Sabbattheva cettha
satisaṁvaro eva saṁvaroti veditabbo.
Paṭisevanāpahātabbāasavavaṇṇanā
[23] Paṭisaṅkhā yoniso cīvaranti ādīsu yaṁ vattabbaṁ, taṁ sabbaṁ
visuddhimagge sīlakathāyaṁ vuttameva. Yañhissāti yaṁ cīvarapiṇḍapātādīsu vā
aññataraṁ
assa. Apaṭisevatoti evaṁ yoniso apaṭisevanatassa. Sesaṁ vuttanayameva. Kevalaṁ
panidha
aladdhaṁ cīvarādiṁ patthayato laddhaṁ vā assādayato kāmāsavassa uppatti
veditabbā.
Īdisaṁ aññasmimpi sampattibhave sugatibhave labhissāmīti bhavapatthanāya
assādayato
bhavāsavassa ahaṁ labhāmīti vā mayhaṁ vā idanti attasaññaṁ adhiṭṭhahato 2-
diṭṭhāsavassa uppatti veditabbā. Sabbeheva pana sahajāto avijjāsavoti evaṁ
catunnaṁ āsavānaṁ uppatti vipākapariḷāhā pana 3- navavedanuppādanatopi
veditabbā.
Ime vuccanti bhikkhave āsavā paṭisevanā pahātabbāti ime ekamekasmiṁ
paccaye cattāro cattāro katvā soḷasa āsavā iminā ñāṇasaṁvarasaṅkhātena
paccavekkhaṇapaṭisevanena pahātabbāti vuccantīti. 4-
Adhivāsanāpahātabbāasavavaṇṇanā
[24] Paṭisaṅkhā yoniso khamo hoti sītassāti upāyena pathena
 paccavekkhitvā khamo 5- hoti sītassa sītaṁ khamati sahati, na avīrapuriso viya

1 chaṂa., i. cattāro cattāro 2 Sī., i. avijahato 3 chaṂa., i. ca

4 chaṂa., i. vuccanti 5 i. khantā

086
Appamattakenāpi sītena calati kampati kammaṭṭhānaṁ vijahati. Apica kho
lomasanāgatthero
viya anappakenāpi sītena phuṭṭho na calati na kampati kammaṭṭhānameva
manasikaroti. Thero kira cetiyapabbate piyaṅguguhāyaṁ padhānaghare viharanto
antaraṭṭhake
himapātasamaye lokantariyaniraye paccavekkhitvā kammaṭṭhānaṁ avijahantova
abbhokāse
vītināmesi. Evaṁ uṇhādīsupi atthayojanā veditabbā.
Kevalañhi yo bhikkhu adhimattampi uṇhaṁ sahati sveva thero viya, ayaṁ
"khamo uṇhassā"ti veditabbo. Thero kira gimahasamaye pacchābhattaṁ bahicaṅkame
nisīdi. Kammaṭṭhānaṁ manasikaroto 1- sedāpissa kacchehi muccanti. Atha naṁ
antevāsiko
āha "idha bhante nisīdatha, sītalo okāso"ti. Thero "uṇhabhayena nevamhi
āvuso idha nisinno"ti avīcimahānirayaṁ paccavekkhitvā nisīdiyeva. Uṇhanti
cettha aggisantāpo ca veditabbo. Suriyasantāpavasena panetaṁ vatthu vuttaṁ.
Yo ca dve tayo vāre bhattaṁ vā pānīyaṁ vā alabhamānopi anamatagge
saṁsāre attano pittivisayūpapattiṁ paccavekkhitvā avedhento kammaṭṭhānaṁ na
vijahatiyeva. Adhimattehi ḍaṁsamakasavātātapasamphassehi phuṭṭho cāpi
tiracchānūpapattiṁ
paccavekkhitvā avedhento kammaṭṭhānaṁ na vijahatiyeva. Siriṁsapasamphassena
phuṭṭho
cāpi anamatagge saṁsāre sīhabyagghādimukhesu anekavāraṁ parivattitaṁ
pubbattabhāvaṁ
paccavekkhitvā avedhento kammaṭṭhānaṁ na vijahatiyeva padhāniyatthero viya. Ayaṁ
"khamo jighacchāya .pe. Siriṁsapasamphassānan"ti veditabbo.
Theraṁ kira khaṇḍavelamahāvihāre 2- kaṇṇikārapadhāniyaghare 3- ariyavaṁsaṁ
suṇantaṁ
ghoraviso sappo ḍaṁsi. Thero jānitvāpi pasannacitto nisinno dhammaṁyeva
suṇāti. Visavego thaddho ahosi. Thero upasampannamaṇḍalaṁ ādiṁ katvā sīlaṁ
paccavekkhitvā parisuddhasīlomhīti pītiṁ uppādesi. Saha pītuppādā 4- visaṁ
nivattitvā paṭhaviṁ pāvisi. Thero tattheva cittekaggataṁ labhitvā vipassanaṁ
vaḍḍhetvā
arahattaṁ pāpuṇi.

1 chaṂa., i. manasikaronto 2 chaṂa. khaṇḍacelavihāre, Ma. khaṇḍe cetiyavihāre

3 chaṂa. kaṇikārapadhāniyaghare 4 purāṇapotthake cittuppādāti dissati. taṁ
pamādalekhaṁ
bhaveyYu. ṭīkāyañhi pharaṇapītiyā uppādena sahevāti vuttaṁ.

087
Yo pana akkosanavasena dūrutte dūruttattāyeva ca dūrāgate api
antimavatthusahite vacanapathe sutvā khantiguṇaṁyeva paccavekkhitvā na vedhati
dīghabhāṇakābhayatthero viya. Ayaṁ "khamo dūruttānaṁ dūrāgatānaṁ
vacanapathānan"ti
veditabbo.
Thero kira paccayasantosabhāvanārāmatāya mahāariyavaṁsapaṭipadaṁ kathesi,
sabbo
mahāgāmo āgacchati. Therassa mahāsakkāro uppajji. 1- Taṁ aññataro mahāthero
adhivāsetuṁ asakkonto dīghabhāṇako ariyavaṁsaṁ kathemīti sabbarattiṁ kolāhalaṁ
karotīti ādīhi akkosi, ubhopi ca attano attano vihāraṁ gacchantā gāvutamattaṁ
ekapathena agamaṁsu. Sakalagāvutampi so taṁ akkosiyeva. Tato yattha dvinnaṁ
 vihārānaṁ maggo bhijjati, tattha ṭhatvā dīghabhāṇakatthere taṁ vanditvā "esa
bhante tumhākaṁ maggo"ti āha. So asuṇanto viya agamāsi, theropi vihāraṁ
gantvā pāde pakkhāletvā nisīdi. Tamenaṁ antevāsiko "kiṁ bhante sakalagāvutaṁ
paribhāsantaṁ na kiñci avocutthā"ti. Thero "khantiyeva āvuso mayhaṁ bhāro na
akkhanti, ekapaduddhārepi kammaṭṭhānaviyogaṁ na passāmī"ti āha. Ettha ca
vacanameva vacanapathoti veditabbo.
Yo pana uppannā sārīrikā vedanā dukkhāpanaṭṭhena 2- dukkhā,
dukkhāvahanaṭṭhena 3- tippā, pharusaṭṭhena kharā, tikhiṇaṭṭhena kaṭukā,
assādavirahitato 4-
asātā, manassa 5- avaḍḍhanato amanāpā, pāṇaharaṇasamatthatāya pāṇaharā
adhivāsetiyeva, na vedhati. Evaṁsabhāvo hoti cittalatāpabbate padhāniyatthero
viya. Ayaṁ "uppannānaṁ .pe. Adhivāsanajātiko"ti veditabbo.
Therassa kira rattiṁ padhānena vītināmetvā ṭhitassa udaravāto uppajji.
So taṁ adhivāsetuṁ asakkonto āvattati parivattati. Tamenaṁ caṅkamapasse ṭhito
piṇḍapātiyatthero āha "āvuso pabbajito nāma adhivāsanasīlo hotī"ti. So

1 chaṂa. uppajjati 2 chaṂa., i. dukkhamanaṭṭhena 3 chaṂa., i. bahalaṭṭhena

4 chaṂa. assādavirahato 5 chaṂa. manaṁ

088
"sādhu Bhante"ti adhivāsetvā niccalova sayi. Vāto nābhito yāva hadayaṁ phālesi.
Thero vedanaṁ vikkhambhetvā vipassanto muhuttena anāgāmī hutvā parinibbāyīti.
Yañhissāti sītādīsu yaṁ kiñci ekadhammaṁpi assa. Anadhivāsayatoti
anadhivāsentassa akhamantassa. Sesaṁ vuttanayameva. Āsavuppatti panettha evaṁ
veditabbā.
Sītena phuṭṭhassa uṇhaṁ patthayato kāmāsavo uppajjati, evaṁ sabbattha. Natthi
no sampattibhave sugatibhave sītaṁ vā uṇhaṁ vāti bhavaṁ patthentassa bhavāsavo.
Mayhaṁ sītaṁ uṇhanti gāho diṭṭhāsavo. Sabbeheva sampayutto avijjāsavoti.
"ime Vuccanti .pe. Adhivāsanā pahātabbā"ti ime sītādīsu ekamekassa
vasena cattāro 1- katvā aneke āsavā imāya khantisaṁvarasaṅkhātāya adhivāsanāya
pahātabbāti vuccantīti attho. Ettha ca yasmā ayaṁ khantī sītādayo dhamme
adhivāseti, attano upari āropetvā vāsetiyeva. Na asahamānā hutvā
nirassati, 2- tasmā adhivāsanāti vuccatīti veditabbā.
Parivajjanāpahātabbāasavavaṇṇanā
[25] Paṭisaṅkhā yoniso caṇḍaṁ hatthiṁ parivajjetīti ahaṁ samaṇoti
caṇḍassa hatthissa āsanne na ṭhātabbaṁ. Tatonidānaṁ hi maraṇampi siyā
maraṇamattampi dukkhanti evaṁ upāyena pathena paccavekkhitvā caṇḍaṁ hatthiṁ
parivajjeti
paṭikkamati. Esa nayo sabbattha. Caṇḍanti paduṭṭhaṁ bāḷanti vuttaṁ hoti. Khāṇunti
khadirakhāṇuādiṁ. Kaṇṭakaṭṭhānanti kaṇṭakānaṁ ṭhānaṁ, yattha kaṇṭakā vijjanti,
taṁ
okāsanti vuttaṁ hoti. Sobbhanti sabbato chinnataṭaṁ. Papātanti ekato chinnataṭaṁ.
Candanikanti ucchiṭṭhodakamalādīnaṁ chaḍḍanaṭṭhānaṁ. Oḷigallanti tesaṁyeva
sakaddamādīnaṁ sandanokāsaṁ. Taṁ jaṇṇumattampi asucibharitaṁ hoti, dvepi cetāni
ṭhānāni
amanussaduṭṭhāni honti, tasmā tāni vajjetabbāni. Anāsaneti ettha pana
ayuttaṁ āsanaṁ anāsanaṁ, taṁ atthato aniyatavatthukaṁ raho paṭicchannāsananti
veditabbaṁ. Agocareti etthāpi ca ayutto gocaro agocaro, so vesiyādibhedato

1 chaṂa., i. cattāro cattāro 2 Ma. nidassati

089
Pañcavidho. Pāpake mitteti lāmake dussīle mittapaṭirūpake amitte vā. Bhajantanti
sevamānaṁ. Viññū sabrahmacārīti paṇḍitā buddhisampannā sabrahmacārino,
bhikkhūnametaṁ adhivacanaṁ. Te hi ekakammaekuddeso samasikkhātāti 1- imaṁ
brahmasamānaṁ
caranti, tasmā sabrahmacārīti vuccanti. Pāpakesu ṭhānesūti lāmakesu ṭhānesu.
Okappeyyunti saddaheyyuṁ, adhimucceyyuṁ "addhā ayamāyasmā akāsi vā karissati
vā"ti.
 Yañhissāti hatthiādīsu yaṁ kiñci ekaṁpi assa. Sesaṁ vuttanayameva
āsavuppatti panettha evaṁ veditabbā. Hatthiādinidānena dukkhena phuṭṭhassa sukhaṁ
patthayato kāmāsavo uppajjati. Natthi no sampattibhave sugatibhave īdisaṁ
dukkhanti
bhavaṁ patthentassa bhavāsavo. Maṁ hatthī maddati, maṁ assoti gāho diṭṭhāsavo.
Sabbeheva sampayutto avijjāsavoti.
Ime vuccanti .pe. Paravajjanā pahātabbāti ime hatthiādīsu ekekassa
vasena cattāro katvā aneke āsavā iminā sīlasaṁvarasaṅkhātena parivajjanena
pahātabbāti vuccantīti veditabbā.
Vinodanāpahātabbāasavavaṇṇanā
[26] Paṭisaṅkhā yoniso uppannaṁ kāmavitakkaṁ nādhivāsetīti "itipāyaṁ
vitakko akusalo, itipi sāvajjo, itipi dukkhavipāko, so ca kho
attabyābādhāyapi saṁvattatī"ti ādinā nayena yoniso kāmavitakke ādīnavaṁ
paccavekkhitvā tasmiṁ tasmiṁ ārammaṇe uppannaṁ jātamabhinibbattaṁ kāmavitakkaṁ
nādhivāseti, cittaṁ āropetvā na vāseti, abbhantare vā na vāsetītipi attho.
Anadhivāsento kiṁ karoti 2-? pajahati chaḍḍeti.
Kiṁ kacavaraṁ viya piṭakenāti? na hi, apica kho naṁ vinodeti tudati
Vijjhati nīharati.
Kiṁ balibaddaṁ viya patodenāti? na hi, atha kho naṁ byantīkaroti
Vigatantaṁ karoti. Yathāssa antopi nāvasissati antamaso bhavaṅgamattampi, tathā
naṁ karoti.

1 chaṂa. samasikkhatāti 2 chaṂa. karotīti

090
Kathampana taṁ tathā karotīti? anabhāvaṅgametīti anu anu abhāvaṅgameti,
vikkhambhanappahānena yathā suvikkhambhito hoti, tathā karotīti vuttaṁ hoti. Esa
nayo byāpādavihiṁsāvitakkesu.
Ettha ca kāmavitakkoti "yo kāmapaṭisaṁyutto takko vitakko micchāsaṅkappo"ti
vibhaṅge 1- vutto. Esa nayo itaresu. Uppannuppanneti uppanne
uppanne, uppannamatteyevāti vuttaṁ hoti. Sakiṁ vā uppanne vinodetvā
dutiyavāre ajjhupekkhitā na hoti, sattakkhattumpi uppannuppanne vinodetiyeva.
Pāpake akusaleti lāmakaṭṭhena pāpake akosallatāya 2- akusale. Dhammeti teyeva
kāmavitakkādayo sabbepi vā nava mahāvitakke. Tattha tayo vuttā eva. Avasesā
"ñātivitakko janapadavitakko amaravitakko parānuddayatāpaṭisaṁyutto vitakko
lābhasakkārasilokapaṭisaṁyutto vitakko anavaññattipaṭisaṁyutto vitakko"ti 3- ime
cha.
Yañhissāti etesu vitakkesu yaṁ kiñci assa. Sesaṁ vuttanayameva hoti.
Kāmavitakko panettha kāmāsavo eva. Tabbiseso bhavāsavo. Taṁsamupayutto
diṭṭhāsavo.
Sabbavitakkesu avijjā avijjāsavoti evaṁ āsavuppattipi veditabbā.
Ime vuccanti .pe. Vinodanā pahātabbāti ime kāmavitakkādivasena
vuttappakārā āsavā iminā tasmiṁ tasmiṁ vitakke ādīnavapaccavekkhaṇasahitena
viriyasaṁvarasaṅkhātena vinodanena pahātabbāti vuccantīti veditabbā.
Bhāvanāpahātabbāasavavaṇṇanā
[27] Paṭisaṅkhā yoniso satisambojjhaṅgaṁ bhāvetīti abhāvanāya ādīnavaṁ
bhāvanāya ca ānisaṁsaṁ upāyena pathena paccavekkhitvā satisambojjhaṅgaṁ bhāveti.
Esa nayo sabbattha. Ettha ca kiñcāpi ime uparimaggattayasamayasambhūtā
lokuttarabojjhaṅgā eva adhippetā, tathāpi ādikammikānaṁ bojjhaṅgesu asammohatthaṁ
lokiyalokuttaramissakena nesaṁ nayena atthavaṇṇanaṁ karissāmi. Idha pana
lokiyanayaṁ

1 abhi. vibhaṅga. 35/910/443 2 Ma. akosallatāya paṭipakkhatāya

3 khu. mahā. 29/973/618/ sāriputtasuttaniddesa (sayā)

091
Pahāya lokuttaranayo eva gahetabbo. Tattha satisambojjhaṅganti ādinā nayena
vuttānaṁ sattannaṁ ādipadānaṁyeva tāva:-
atthato lakkhaṇādīhi kamato ca vinicchayo
 anūnādhikato ceva viññātabbo vibhāvinā.
Tattha satisambojjhaṅge tāva saraṇaṭṭhena sati. Sā panesā
upaṭṭhānalakkhaṇā apilāpanalakkhaṇā vā. Vuttampi hetaṁ "yathā mahārāja rañño
bhaṇḍāgāriko
rañño sāpateyyaṁ apilāpeti, ettakaṁ mahārāja hiraññaṁ, ettakaṁ suvaṇṇaṁ, ettakaṁ
sāpateyyanti, evameva kho mahārāja sati uppajjamānā kusalākusalasāvajjānā-
vajjahīnapaṇītakaṇhasukkasappaṭibhāge dhamme apilāpeti. Ime cattāro
satipaṭṭhānā"ti 1- vitthāro. Apilāpanarasā. Kiccavaseneva hissa etaṁ lakkhaṇaṁ
therena
vuttaṁ. Asammosarasā vā. Gocarābhimukhabhāvapaccupaṭṭhānā. Sati eva sambojjhaṅgo
satisambojjhaṅgo, tattha bodhiyā bodhissa vā aṅgoti bojjhaṅgo.
Kiṁ vuttaṁ hoti, yā hi ayaṁ dhammasāmaggī yāya lokiyalokuttaramaggakkhaṇe
uppajjamānāya
līnuddhaccapatiṭṭhānāyūhanakāmasukhattakilamathānuyogaucchedasassatābhi-
nivesādīnaṁ anekesaṁ upaddavānaṁ paṭipakkhabhūtāya
satidhammavicayaviriyapītipassaddhisamādhi-
upekkhāsaṅkhātāya dhammasāmaggiyā ariyasāvako bujjhatīti katvā "bodhī"ti vuccati.
Bujjhatīti kilesasantānaniddāya uṭṭhahati cattāri vā ariyasaccāni paṭivijjhati
nibbānameva vā sacchikarotīti vuttaṁ hoti. Yathāha "satta bojjhaṅge bhāvetvā
anuttaraṁ sammāsambodhiṁ abhisambuddho"ti. Tassā dhammasāmaggīsaṅkhātāya bodhiyā
aṅgotipi bojjhaṅgo jhānaṅgamaggaṅgādayo viya.
Yo cesa yathāvuttappakārāya etāya dhammasāmaggiyā bujjhatīti katvā
ariyasāvako "bodhī"ti vuccati, tassa bodhissa aṅgotipi bojjhaṅgo
senaṅgarathaṅgādayo viya. Tenāhu aṭṭhakathācariyā "bujjhanakassa puggalassa
aṅgāti vā
bojjhaṅgā"ti. Apica "bojjhaṅgā"ti kenaṭṭhena bojjhaṅgā. Bodhāya saṁvattantīti
bojjhaṅgā, bujjhantīti bojjhaṅgā, anubujjhantīti bojjhaṅgā, paṭibujjhantīti

1 milindapañha. 13/36 satilakkhaṇapañha.

092
Bojjhaṅgā, sambujjhantīti bojjhaṅgā"ti ādinā 1- paṭisambhidānayenāpi attho
veditabbo. Pasaṭṭho sundaro vā bojjhaṅgoti sambojjhaṅgo. Evaṁ sati eva
sambojjhaṅgo satisambojjhaṅgo. Taṁ satisambojjhaṅgaṁ. Evaṁ tāva ekassa
ādipadassa atthato lakkhaṇādīhi ca vinicchayo viññātabbo.
Dutiyādīsu pana catusaccadhamme vicinātīti dhammavicayo. So pavicayalakkhaṇo
obhāsanaraso asammohapaccupaṭṭhāno. Vīrabhāvato vidhinā iriyatabbato ca viriyaṁ.
Taṁ paggahalakkhaṇaṁ upatthambharasaṁ anosīdanapaccupaṭṭhānaṁ pinayatīti piti sā
pharaṇalakkhaṇā
tuṭṭhilakkhaṇā vā kāyacittānaṁ piṇanarasā tesaṁyeva udagyapaccupaṭṭhānā.
Kāyacittadarathapassambhanato passaddhi. Sā upasamalakkhaṇā
kāyacittadarathanimmathanarasā
kāyacittānaṁ apariphandanabhūtasītibhāvapaccupaṭṭhānā. Samādhānato samādhi. So
avikkhepalakkhaṇo avisāralakkhaṇo vā cittacetasikānaṁ sampiṇḍanaraso
cittaṭṭhitipaccupaṭṭhāno. Ajjhupekkhanato upekkhā. Sā paṭisaṅkhānalakkhaṇā
samavāhitalakkhaṇā vā ūnādhikanivāraṇarasā pakkhapātupacchedanavasā vā
majjhattabhāvapaccupaṭṭhānā. Sesaṁ vuttanayameva. Evaṁ sesapadānampi atthato
lakkhaṇādīhi ca vinicchayo viññātabbo.
Kamatoti ettha ca "satiñca khvāhaṁ bhikkhave sabbatthikaṁ vadāmī"ti 2-
vacanato sabbesaṁ sesabojjhaṅgānaṁ upakārakattā satisambojjhaṅgo paṭhamaṁ vutto.
Tato paraṁ "so tathā sato viharanto taṁ dhammaṁ paññāya pavicinatī"ti 3- ādinā
nayena sesabojjhaṅgānaṁ pubbāpariyavacane payojanaṁ sutteyeva vuttaṁ. Evamettha
kamatopi vinicchayo viññātabbo.
Anūnādhikatoti kasmā pana bhagavatā satteva bojjhaṅgā vuttā anūnā
anadhikāti. Līnuddhaccapaṭipakkhato sabbatthikato ca. Ettha hi tayo bojjhaṅgā
līnassa paṭipakkhā. Yathāha "yasmiñca kho bhikkhave samaye līnaṁ cittaṁ hoti,
kālo
tasmiṁ samaye dhammavicayasambojjhaṅgassa bhāvanāya, kālo viriyasambojjhaṅgassa
bhāvanāya, kālo pītisambojjhaṅgassa bhāvanāyā"ti. 4- Tayo uddhaccassa paṭipakkhā.
 1 khu. paṭi. 31/557/463 bojjhaṅgakathā (sayā) 2 saṁ. mahā. 19/234/102 aggisutta
3 abhi. vibhaṅga. 35/467/274/ bojjhaṅgavibhaṅga 4 saṁ. mahā. 19/234/100
bojjhaṅgasaṁyutta

093
Yathāha "yasmiñca kho bhikkhave samaye uddhataṁ cittaṁ hoti, kālo tasmiṁ samaye
passaddhisambojjhaṅgassa bhāvanāya, kālo samādhisambojjhaṅgassa bhāvanāya, kālo
upekkhāsambojjhaṅgassa bhāvanāyā"ti. 1- Eko panettha sabbatthiko. Yathāha
"satiñca khvāhaṁ bhikkhave sabbatthikaṁ vadāmī"ti. 2- "sabbatthakan"tipi Pāṭho,
dvinnaṁpi sabbattha icchitabbanti attho. Evaṁ līnuddhaccapaṭipakkhato
sabbatthikato
ca satteva bojjhaṅgā vuttā anūnā anadhikāti, evamettha anūnādhikatopi vinicchayo
viññātabbo.
Evaṁ tāva "satisambojjhaṅgan"ti ādinā nayena vuttānaṁ sattannaṁ
padānaṁyeva atthavaṇṇanaṁ ñatvā idāni bhāveti vivekanissitanti ādīsu evaṁ
ñātabbā. Bhāvetīti vaḍḍheti, attano cittasantāne punappunaṁ janeti
abhinibbattetīti attho. Vivekanissitanti vivekaṁ nissitaṁ. Vivekoti vivittatā.
Svāyaṁ tadaṅgaviveko vikkhambhanasamucchedapaṭipassaddhinissaraṇavivekoti
pañcavidho. Tassa
nānattaṁ "ariyadhamme avinīto"ti ettha vuttanayeneva veditabbaṁ ayameva hi
tattha vinayoti vutto. Evametasmiṁ pañcavidhe viveke.
Vivekanissitanti tadaṅgavivekanissitaṁ samucchedavivekanissitaṁ
nissaraṇavivekanissitañca satisambojjhaṅgaṁ bhāvetīti ayamattho veditabbo.
Tathāhi ayaṁ
bojjhaṅgabhāvanānuyutto yogī vipassasanākkhaṇe kiccato tadaṅgavivekanissitaṁ
ajjhāsayatonissaraṇavivekanissitaṁ, maggakāle pana kiccato
samucchedavivekanissitaṁ
ārammaṇato nissaraṇavivekanissitaṁ satisambojjhaṅgaṁ bhāveti.
Pañcavidhavivekanissitantipi eke, te hi na kevalaṁ
balavavipassanāmaggaphalakkhaṇesu eva
bojjhaṅge uddharanti,
vipassanāpādakakasiṇajjhānāanāpānāsubhabrahmavihārajjhānesupi.
Na ca paṭisiddhā aṭṭhakathācariyehi. Tasmā tesaṁ matena etesaṁ jhānānaṁ
pavattikkhaṇe
kiccato evaṁ vikkhambhanavivekanissitaṁ. Yathā ca "vipassanākkhaṇe ajjhāsayato
nissaraṇavivekanissitan"ti vuttaṁ, evaṁ paṭipassaddhivivekanissitaṁpi bhāvetīti
vattuṁ vaṭṭati. Esa nayo virāganissitādīsu. Vivekatthā eva hi virāgādayo.

1 saṁ. mahā. 19/234/101 bojajhaṅgasaṁyutata 2 saṁ. mahā. 19/234/102

094
Kevalañhettha vossaggo duvidho pariccāgavossaggo ca
pakkhandanavossaggocāti. Tattha pariccāgavossaggoti vipassanākkhaṇe ca
tadaṅgavasena
maggakkhaṇe ca samucchedavasena kilesappahānaṁ. Pakkhandanavossaggoti
vipassanākkhaṇe
tanninnabhāvena maggakkhaṇe pana ārammaṇakaraṇavasena nibbānapakkhandanaṁ.
Tadubhayampi
imasmiṁ lokiyalokuttaramissake atthavaṇṇanānaye vattati. Tathāhi ayaṁ
satisambojjhaṅgo yathāvuttena pakārena kilese pariccajati, nibbānañca
pakkhandati.
Vossaggapariṇāminti iminā pana sakalena vacanena vossaggatthaṁ pariṇāmantaṁ
pariṇatañca pariccantaṁ paripakkañcāti idaṁ vuttaṁ hoti. "ayañhi
Bojjhaṅgabhāvanamanuyutto bhikkhu yathā satisambojjhaṅgo
kilesapariccāgavossaggatthaṁ
nibbānapakkhandanavossaggatthañca paripaccati yathā ca paripakko hoti tathā naṁ
bhāvetī"ti.
Esa nayo sesabojjhaṅgesu.
Idha pana nibbānaṁyeva sabbasaṅkhatehi vivittattā viveko, sabbesaṁ
virāgabhāvato virāgo, nirodhabhāvato nirodhoti vuttaṁ. Maggo eva ca
vossaggapariṇāmī, tasmā satisambojjhaṅgaṁ bhāveti vivekaṁ ārammaṇaṁ katvā
pavattiyā vivekanissitaṁ. Tathā virāganissitaṁ nirodhanissitañca. Tañca kho
ariyamaggakkhaṇuppattiyā kilesānaṁ samucchedato pariccāgabhāvena ca
nibbānapakkhandanabhāvena ca pariṇataṁ paripakkanti ayameva attho daṭṭhabbo.
Esa nayo sesabojjhaṅgesu.
Yañhissāti etesu bojjhaṅgesu yaṁ kiñci assa. Sesaṁ vuttanayameva.
Āsavuppattiyaṁ panettha imesaṁ uparimaggattayasampayuttānaṁ bojjhaṅgānaṁ
abhāvitattā
ye uppajjeyyuṁ kāmāsavo bhavāsavo avijjāsavoti tayo āsavā; bhāvayato evaṁ
assa te āsavā na hontīti ayannayo veditabbo.
Ime vuccanti .pe. Bhāvanā pahātabbāti ime tayo āsavā imāya
maggattayasampayuttāya bojjhaṅgabhāvanāya pahātabbāti vuccantīti veditabbā.
[28] Idāni imehi sattahākārehi pahīnāsavaṁ bhikkhuṁ thomento
āsavappahāne cassa ānisaṁsaṁ dassento eteheva ca kāraṇehi āsavappahānena
sattānaṁ ussukkaṁ janento yato kho bhikkhave .pe. Antamakāsi dukkhassāti
āha. Tattha yato khoti sāmivacane tokāro, yassa khoti vuttaṁ hoti. Porāṇā

095
Pana yamhi kāleti vaṇṇenti. Ye āsavā dassanā pahātabbāti ye āsavā
dassanena pahātabbā, te dassaneneva pahīnā honti, na appahīnesuyeva
pahīnasaññī hoti. Evaṁ sabbattha vitthāro.
Sabbāsavasaṁvarasaṁvutoti sabbehi āsavapidhānehi pihito, sabbesaṁ vā
āsavānaṁ pidhānehi pihito. Acchejji taṇhanti sabbampi taṇhaṁ chindi vā
samucchindi vā. Vivattayi saṁynonti dasavidhampi saṁyojanaṁ parivattayi
nimmalamakāsi.
Sammāti hetunā kāraṇena. Mānābhisamayāti mānassa dassanābhisamayā pahānābhisamayā
ca. Arahattamaggo hi kiccavasena mānaṁ passati, ayamassa dassanābhisamayo.
Tena diṭṭho pana so tāvadeva pahīyati dāṭhavisena daṭṭhasattānaṁ 1- jīvitaṁ viya.
Ayamassa pahānābhisamayo.
Antamakāsi dukkhassāti evaṁ arahattamaggena mānassa diṭṭhattā pahīnattā
ca ye ime "kāyabandhanassa anto jīrati, 2- haritantaṁ vā"ti 3- evaṁ
vuttāntimamariyādanto ca, "antamidaṁ bhikkhave jīvikānan"ti 4- evaṁ
vuttalāmakanto
ca, "sakkāyo eko anto"ti 5- evaṁ vuttakoṭṭhāsanto ca, "esevanto dukkhassa
sabbapaccayasaṅkhayā"ti 6- evaṁ vuttakoṭanto cāti evaṁ cattāro antā, tesu
sabbasseva vaṭṭadukkhassa aduṁ catutthakoṭisaṅkhātaṁ antamakāsi, paricchedaṁ
parivaṭumaṁ
akāsi. Antimasamussayamattāvasesaṁ dukkhamakāsīti vuttaṁ hoti.
Attamanā te bhikkhūti sakamanā tuṭṭhamanā, pītisomanassehi vā sampayuttamanā
hutvā. Bhagavato bhāsitaṁ abhinandunti idaṁ dukkhassa antakiriyāpariyosānaṁ
bhagavato
bhāsitaṁ sukathitaṁ sulapitaṁ, evametaṁ bhagavā evametaṁ sugatāti matthakena
sampaṭicchannā
abbhanumodiṁsūti.
Sesamettha yanna vuttaṁ, taṁ pubbe vuttattā ca suviññeyyattā ca na
vuttaṁ. Tasmā sabbaṁ vuttānusārena anupadaso paccavekkhitabbaṁ.
Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya
sabbāsavasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

1 chaṂa., i. diṭṭhavisena diṭṭhasattānaṁ 2 vinaYu. cūḷa. 7/278/43

khuddakavatthūni
3 ma mū. 12/304/266 4 khu. iti. 25/91/309 jīvakasutta saṁ. khandha. 17/80/75
piṇḍolyasutta 5 aṅ. chakka. 22/332(61)/448 (sayā)
 6 saṁ. nidāna. 16/51/82 parivīmaṁsanasutta

096
3. Dhammadāyādasuttavaṇṇanā
[29] Evamme sutanti dhammadāyādasuttaṁ. Yasmā panassa atthuppattito
nikkhepo, tasmā taṁ dassetvāvassa anupubbapadavaṇṇanaṁ karissāmi. 1- Katarāya
pana idaṁ atthuppattiyā nikkhittanti. Lābhasakkārena. Bhagavato kira
mahālābhasakkāro
uppajji. Yathātaṁ cattāro asaṅkheyye pūritadānapāramīsañcayassa sabbadisāsu hi 2-
yamakamahāmegho vuṭṭhahitvā mahoghaṁ viya sabbapāramiyo ekasmiṁ attabhāve
vipākaṁ dassāmāti sampaṇḍitā viya lābhasakkāramahoghaṁ nibbattayiṁsu. Tato tato
annapānayānavatthamālāgandhavilepanādihatthā khattiyabrāhmaṇādayo āgantvā
"kahaṁ buddho kahaṁ bhagavā kahaṁ devadevo narāsabho purisasīho"ti bhagavantaṁ
pariyesanti. Sakaṭasatehipi paccaye āharitvā okāsaṁ alabhamānā samantā
gāvutappamāṇampi sakaṭadhūrena sakaṭadhūraṁ āhacca tiṭṭhanti ceva anubandhanti ca
andhakavindabrāhmaṇādayo viya. Sabbaṁ khandhake tesu tesu suttesu ca
āgatanayeneva
veditabbaṁ. Yathā ca bhagavato, evaṁ bhikkhusaṁghassāti. Vuttampi cetaṁ:-
"tena kho pana samayena bhagavā sakkato hoti garukato mānito pūjito
apacito lābhī cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānapaccayabhesajjaparikkhārānaṁ,
bhikkhusaṁghopi
kho sakkato hoti .pe. Parikkhārānan"ti. 3- Tathā
"yāvatā kho cunda etarahi saṁgho vā gaṇo vā loke uppanno,
nāhaṁ cunda aññaṁ ekasaṁghampi samanupassāmi, evaṁ lābhaggayasaggappattaṁ,
yathariva
cunda bhikkhusaṁgho"ti. 4- Svāyaṁ bhagavato ca bhikkhusaṅghassa ca uppanno
lābhasakkāro
ekato hutvā dvinnaṁ mahānadīnaṁ udakamiva appameyyo ahosi. Kamena bhikkhū
paccayagarukā paccayagiddhā paccayabāhullikā ahesuṁ. Pacchābhattampi
telamadhuphāṇitādīsu
āhatesu gaṇḍiṁ paharitvā "amhākaṁ ācariyassa detha, upajjhāyassa dethā"ti

1 chaṂa., i. karissāma 2 chaṂa., i. ayaṁ saddo na dissati

3 khu.u. 25/14/107 sakkārasutta 4 dī. pāṭi. 11/176/109
brahmacariyāparipūrādikathā

097
Uccāsaddaṁ karonti. Sā ca nesaṁ pavatti bhagavatopi pākaṭā ahosi. Tato bhagavā
ananucchavikanti dhammasaṁvegaṁ uppādetvā cintesi:-
"paccayā akappiyāti na sakkā sikkhāpadaṁ paññapetuṁ, paccayapaṭivaddhā
hi kulaputtānaṁ samaṇadhammavutti, handāhaṁ dhammadāyādapaṭipadaṁ desemi, yā
sikkhākāmānaṁ kulaputtānaṁ sikkhāpadapaññatti viya bhavissati nagaradvāre
ṭhapitasabbakāyikāadāso viya ca, yathā hi nagaradvāre ṭhapite sabbakāyike ādāse
cattāro vaṇṇā attano chāyaṁ disvā vajjaṁ pahāya niddosā honti, evameva
sikkhākāmā kulaputtā payogamaṇḍanena 1- attānaṁ maṇḍitukāmā imaṁ
sabbakāyikādāsūpamandesanaṁ āvajjitvā āmisadāyādapaṭipadaṁ vajjetvā
dhammadāyādapaṭipadaṁ pūrentā khippameva jātijarāmaraṇassa antaṁ karissantī"ti.
Imissā
atthuppattiyā idaṁ suttaṁ abhāsi.
Tattha dhammadāyādā me bhikkhave bhavatha mā āmisadāyādāti dhammassa me
dāyādā bhikkhave bhavatha, mā āmisassa. Yo mayhaṁ dhammo tassa paṭiggāhakā
bhavatha. Yañca kho mayhaṁ āmisantassa mā paṭiggāhakā bhavathāti vuttaṁ hoti.
Tattha
dhammopi duvidho nippariyāyadhammo pariyāyadhammoti. Āmisampi duvidhaṁ
nippariyāyāmisaṁ
pariyāyāmisanti. Kathaṁ? maggaphalanibbānabhedo hi navavidhopi lokuttaradhammo
 nippariyāyadhammo nibbattitadhammoyeva, na kenaci pariyāyena kāraṇena vā lesena
vā dhammo. Yampanidaṁ vivaṭṭūpanissitaṁ kusalaṁ, seyyathīdaṁ, idhekacco vivaṭṭaṁ
patthento dānaṁ deti, sīlaṁ samādiyati, uposathakammaṁ karoti, gandhamālādīhi
vatthupūjaṁ
karoti, dhammaṁ suṇāti deseti, jhānasamāpattiyo nibbatteti, evaṁ karonto
anupubbena
nippariyāyadhammaṁ amataṁ nibbānaṁ paṭilabhati, ayaṁ pariyāyadhammo. Tathā
cīvarādayo
cattāro paccayā nippariyāyāmisameva, na aññena pariyāyena vā lesena vā
āmisaṁ. Yampanidaṁ vaṭṭagāmikusalaṁ, seyyathīdaṁ, idhekacco vaṭṭaṁ patthento
sampattibhavaṁ icchamāno dānaṁ deti .p. Samāpattiyo nibbatteti, evaṁ karonto
anupubbena devasampattiṁ manussasampattiṁ paṭilabhati, idaṁ pariyāyāmisaṁ nāMa.

1 Sī. sikkhāyogamaṇḍanena

098
Tattha nippariyāyadhammopi bhagavatoyeva santako. Bhagavatā hi kathitattā
bhikkhū maggaphalanibbānāni adhigacchanti. Vuttampi cetaṁ "so hi brāhmaṇa
bhagavā anuppannassa maggassa uppādetā, asañjātassa maggassa sañjānetā,
anakkhātassa maggassa akkhātā, maggaññū maggavidū maggakovido, maggānugā ca
pana etarahi sāvakā viharanti pacchā samannāgatā"ti 1- ca "so hāvuso bhagavā
jānaṁ jānāti passaṁ passati cakkhubhūto ñāṇabhūto dhammabhūto brahmabhūto vattā
pavattā atthassa ninnetā amatassa dātā dhammassāmi tathāgato"ti 2- ca.
Pariyāyadhammopi bhagavatoyeva santako. Bhagavatā hi kathitattā evaṁ jānanti
"vivaṭṭaṁ patthetvā dānaṁ dento .pe. Samāpattiyo nibbattento anukkamena
amataṁ nibbānaṁ paṭilabhatī"ti. Nippariyāyāmisampi ca bhagavatoyeva santakaṁ.
Bhagavatā
hi anuññātattāyeva bhikkhūhi jīvakavatthuṁ ādiṁ katvā paṇītacīvaraṁ laddhaṁ.
Yathāha
"anujānāmi bhikkhave gahapaticīvaraṁ, yo icchati paṁsukūliko hotu, yo icchati,
gahapaticīvaraṁ sādiyatu, itarītarena cāhaṁ 3- bhikkhave santuṭṭhiṁyeva
vaṇṇemī"ti. 4-
Pubbe ca bhikkhū paṇītapiṇḍapātaṁ nālatthuṁ. Sapadānapiṇḍiyālopabhojanā
eva ahesuṁ. Tehi rājagahe viharantena bhagavatā "anujānāmi bhikkhave
saṁghabhattaṁ
uddesabhattaṁ nimantanaṁ salākabhattaṁ pakkhikaṁ uposathikaṁ pāṭipadikan"ti 5-
evaṁ
anuññātattāyeva paṇītaṁ bhojanaṁ laddhaṁ. Tathā senāsanaṁ. Pubbepi 6-
akatapabbhārarukkhamūlādisenāsanāyeva bhikkhū ahesuṁ. Te "anujānāmi bhikkhave
pañca
senāsanānī"ti 7- evaṁ bhagavatā anuññātattāyeva vihāro aḍḍhayogo pāsādo
hammiyaṁ guhāti imāni senāsanāni labhiṁsu, pubbe ca muttaharītakeyeva bhesajjaṁ
akaṁsu. Te bhagavatāyeva "anujānāmi bhikkhave pañca bhesajjāni, seyyathīdaṁ?
sappi
navanītaṁ telaṁ madhu phāṇitan"ti 8- evamādinā nayena anuññātattā nānābhesajjāni
labhiṁsu.

1 Ma. upari. 14/79/60 gopakamoggallānasutta 2 Ma. mū. 12/203/717

madhupiṇḍikasutta
3 chaṂa., i. itarītarenapāhaṁ 4 vinaYu. mahā. 5/337/139 varayācanākathā
5 vinaYu. cūḷa. 7/325/103 saṁghabhattādianujānana 6 chaṂa., i. pubbe hi

7 chaṂa. leṇānīti.., vinaYu. cūḷa. 7/294/60 senāsanakhandhaka

8 vinaYu. mahā. 5/260/28 bhesajjakhandhaka

099
Pariyāyāmisampi bhagavatoyeva santakaṁ. Bhagavatā hi kathitattā evaṁ jānanti
"sampattibhavaṁ patthento dānaṁ datvā sīlaṁ .pe. Samāpattiyo nibbattetvā
 anukkamena pariyāyāmisaṁ dibbasampattiṁ manussasampattiṁ paṭilabhatī"ti. Tadeva
yasmā nippariyāyadhammopi pariyāyadhammopi nippariyāyāmisampi pariyāyāmisampi
bhagavatoyeva santakaṁ, tasmā tattha attano sāmibhāvaṁ desento āha "dhammādāyādā
me bhikkhave bhavatha, mā āmisadāyādā"ti.
Yo mayhaṁ santako duvidhopi dhammo, tassa dāyādā bhavatha. Yañca kho
etaṁ mayhameva santakaṁ āmisaṁ, tassa dāyādā mā bhavatha. Dhammakoṭṭhāsasseva
sāmino
bhavatha, mā āmisakoṭṭhāsassa. Yo hi jinasāsane pabbajitvā paccayaparamo
viharati,
catūsu taṇhuppādesu sandissamāno nikkhittadhuro dhammānudhammapaṭipattiyaṁ, ayaṁ
āmisadāyādo nāMa. Tādisā mā bhavatha. Yo pana anuññātapaccayesu
appicchatādīniyeva nissāya paṭisaṅkhā sevamāno paṭipattiparamo viharati catūsu
ariyavaṁsesu sandissamāno, ayaṁ dhammadāyādo nāMa. Tādisā bhavathāti vuttaṁ hoti.
Idāni yesantu etadahosi, bhavissati vā anāgatamaddhānaṁ "kinnu kho
bhagavā sāvakānaṁ alābhatthiko evamāhā"ti tesaṁ atipaṇītalābhatthiko ahaṁ evaṁ
vadāmīti dassetuṁ āha atthi me tumhesu .pe. No āmisadāyādāti.
Tassāyamattho, atthi me tumhesu anukampā anuddayā hitesitā, kena
nu kho kāraṇena kena upāyena sāvakā dhammadāyādā assu dhammakoṭṭhasāmino,
no āmisadāyāti. Ayampana adhippāyo, passati kira bhagavā āmisagarukānaṁ āmise
upakkhalitānaṁ atītakāle tāva kapilassa bhikkhuno "saṅghāṭipi ādittā hotī"ti 1-
ādinā nayena āgatapāpabhikkhubhikkhunīsikkhamānādīnañca anekasatādīnaṁ 2-
apāyaparipūrakattaṁ attano sāsane pabbajitānañca devadattādīnaṁ. Dhammagarukānaṁ
pana
sāriputtamoggallānamahākassapādīnaṁ abhiññāpaṭisambhidādiguṇapaṭilābhaṁ. Tasmā
tesaṁ
apāyaparimuttiṁ sabbaguṇasampattiñca icchanto āha "atthi me tumhesu anukampā

1 vinaYu. mahāvi. 1/230/163 pārājikakaṇḍa. saṁ. nidāna. 16/218/247

2 chaṂa., i. anekasatānaṁ

100
Kinti me sāvakā dhammadāyādā bhaveyyuṁ, no āmisadāyādā"ti. Paccayagaruko ca
catuparisantare kūṭakahāpaṇo viya nibbutaṅgāro viya ca nittejo nippabho hoti.
Tato nivattitacitto dhammagaruko tejavā sīhova abhibhuyyacārī, tasmāpi evamāha
"atthi me .pe. No āmisadāyādā"ti.
Evaṁ "dhammadāyādā me bhikkhave bhavatha, mā āmisadāyādā"ti idaṁ
anukampāya paṇītataraṁ lābhaṁ icchantena vuttaṁ, no alābhatthikenāti sāvetvā
idāni imassa ovādassa akaraṇe ādīnavaṁ dassento āha "tmhe ca me
bhikkhave .pe. No dhammadāyādā"ti. Tattha tumhepi tena ādissā 1- bhaveyyāthāti
tumhepi tena āmisadāyādabhāvena no dhammadāyādabhāvena ādissā 1- bhaveyyātha
avadisitabbā 2- visuṁ kātabbā vavatthapetabbā viññūhi gārayhā bhaveyyāthāti
vuttaṁ hoti. Kinti? āmisadāyādā satthusāvakā viharanti, no dhammadāyādāti.
Ahampi tena ādisso 3- bhaveyyanti ahampi tena tumhākaṁ āmisadāyādabhāvena
no dhammadāyādabhāvena gārayho bhaveyyaṁ. Kinti? āmisa .pe. Dāyādāti.
Idaṁ bhagavā tesaṁ atīva mudukaraṇatthaṁ āha. Ayañhi ettha adhippāyo sace
bhikkhave
tumhe āmisalolā carissatha tattha viññū maṁ garahissanti. "kathañhi Nāma sabbaññū
samāno attano sāvake dhammadāyāde no āmisadāyāde kātuṁ na sakkotī"ti.
Seyyathāpi nāma anākappasampanne bhikkhū disvā ācariyūpajjhāye garahanti
"kassime saddhivihārikā, kassa antevāsikā"ti. Seyyathā vā pana kulakumārake vā
kulakumārikāyo vā dussīle pāpadhamme disvā mātāpitaro garahanti "kassime
puttā kassa dhītaro"ti, evameva maṁ viññū garahanti 4- "kathañhi nāma sabbaññū
samāno attano sāvake dhammadāyāde no āmisadāyāde kātuṁ na sakkotī"ti.
Evaṁ imassa ovādassa akaraṇe ādīnavaṁ dassetvā karaṇe ānisaṁsaṁ
dassento tumhe ca meti ādimāha. Tattha ahampi tena na ādisso 5- bhaveyyanti
seyyathāpi nāma vattaparipūrake daharabhikkhū uddesaparipucchāsampanne
vassasatikatthere
viya ākappasampanne disvā, `kassa saddhivihārikā, kassa antevāsikāti,
 1-1 chaṂa. ādiyā 2 chaṂa. apadisitabbā 3 chaṂa. ādiyo
4 i. garahissanti 5 chaṂa. ādiyo

101
Asukassāti vutte, "paṭirūpo 1- therassa, paṭibalo vata ovadituṁ anusāsituna"ti
ācariyūpajjhāyā na ādissā 2- na gārayhā bhavanti, evameva ahampi tena tumhākaṁ
dhammadāyādabhāvena no āmisadāyādabhāvena kassa sāvakā nālakapaṭipadaṁ
tuvaṭakapaṭipadaṁ candūpamapaṭipadaṁ rathavinītapaṭipadaṁ
mahāgosiṅgasālapaṭipadaṁ mahāsuññatāpaṭipadaṁ
paṭipannā catupaccayasantosabhāvanārāmāriyavaṁsesu sakkhibhūtā paccayagedhato
vivaṭṭamānasā abbhāmuttacandūpamā viharantīti, "samaṇassa gotamassā"ti vutte
"sabbaññū vata bhagavā asakkhi vata sāvake āmisadāyādapaṭipadaṁ chaḍḍāpetvā
dhammadāyādapaṭipattipūrake kātuna"ti viññūnaṁ na ādisso 3- na gārayho
bhaveyyanti. Evamimasmiṁ pade adhippāyaṁ ñatvā sesaṁ kaṇhapakkhe
vuttanayapaccanīkena
veditabbaṁ. Evaṁ imassa ovādassa karaṇe ānisaṁsaṁ dassetvā idāni taṁ ovādaṁ
niyyātento 4- āha "tasmā tiha me bhikkhave .pe. No āmisadāyādā"ti.
[30] Evamimaṁ ovādaṁ niyyātetvā idāni tassā dhammadāyādapaṭipattiyā
paripūrake thometuṁ idhāhaṁ bhikkhaveti ādimāha. Bhagavato hi thomanaṁ sutvāpi
hontiyeva
tathattāya 5- paṭipajjitāro.
Tattha idhāti nipātapadametaṁ. Bhuttāvīti bhuttavā, katabhattakiccoti vuttaṁ
hoti. Pavāritoti yāvadatthapavāraṇāya pavārito, yāvadatthaṁ bhuñjitvā
paṭikkhittabhojano titto vāti vuttaṁ hoti. Catubbidhā hi pavāraṇā vassaṁ
vuṭṭhapavāraṇā
paccayapavāraṇā anatirittapavāraṇā yāvadatthapavāraṇāti. Tattha "anujānāmi
bhikkhave
vassaṁ vuṭṭhānaṁ *- bhikkhūnaṁ tīhi ṭhānehi pavāretun"ti 6- ayaṁ vassaṁ
vuṭṭhapavāraṇā.
"icchāmahaṁ Bhante saṅghaṁ catumāsaṁ bhesajjena pavāretun"ti 7- ca "aññatra
punapavāraṇāya aññatra niccapavāraṇāyā"ti 8- ca ayaṁ paccayapavāraṇā. "pavārito
Nāma asanaṁ paññāyati, bhojanaṁ paññāyati, hatthapāse ṭhito abhiharati,
paṭikkhepo
paññāyati, eso pavārito nāmā"ti 9- ayaṁ anatirittapavāraṇā. "paṇītena Khādanīyena

1 chaṂa. paṭirūpaṁ 2 chaṂa. ādiyā 3 chaṂa. ādiyo 4 Ma. niyyādento

5 chaṂa. tadatthāya *6 pāli. vassaṁ vutthānaṁ, vinaYu. mahā. 4/209/237
pavāraṇākhandhaka
7 vinaYu. mahāvi. 2/303/259 pācittiyakaṇḍa 8 vinaYu. mahāvi. 2/306/261
acelakavagga

9 vinaYu. mahāvi. 2/239/230 bhojanavagga

102
Bhojanīyena sahatthā santappesi sampavāresī"ti 1- ayaṁ. Yāvadatthapavāraṇā.
Ayamidha
adhippetā. Tena vuttaṁ "pavāritoti yāvadatthapavāraṇāya pavārito"ti.
Paripuṇṇoti bhojanena paripuṇṇo. Pariyositoti pariyositabhojano,
uttarapadalopo daṭṭhabbo. Yāvatakaṁ bhuñjitabbaṁ, tāvatakaṁ bhuttaṁ hoti, avasitā
me bhojanakiriyāti attho. Suhitoti dhāto, jighacchādukkhābhāvena vā sukhitoti
vuttaṁ hoti. Yāvadatthoti yāvatako me bhojanena attho, so sabbo pattoti.
Ettha ca purimānaṁ tiṇṇaṁ pacchimāni sādhakāni. Yo hi pariyosito, so bhuttāvī
hoti. Yo ca suhito, so yāvadatthapavāraṇāya pavārito. Yo yāvadattho, so
paripuṇṇo. Purimāni vā pacchimānaṁ. Yasmā hi bhuttāvī, tasmā pariyosito.
Yasmā pavārito, tasmā suhito. Yasmā paripuṇṇo, tasmā yāvadatthoti. Sabbaṁ
cetaṁ parikappetvā vuttanti veditabbaṁ.
Siyāti ekaṁse ca vikappane ca. "paṭhavīdhātu Siyā ajjhattikā, siyā
bāhirā"ti 2- ekaṁse. "siyā Aññatarassa bhikkhuno āpatti, siyā vītikkamo"ti 3-
 vikappane. Idha ubhayampi vaṭṭati. Atirekova atirekadhammo. Tathā chaḍḍiyadhammo.
Adhiko ca chaḍḍetabbo ca, na aññaṁ kiñci kātabboti attho. Athāti tamhi
kāle. Jighacchādubbalyaparetāti jighacchāya ca dubbalyena ca paretā duṭṭhā
anugatā ca aṭṭhapi dasapi divasāni. Tattha keci jighacchitāpi na dubbalā honti,
sakkonti jighacchaṁ sahituṁ. Ime pana na tādisāti dassetuṁ ubhayamāha. Tyāhanti
te ahaṁ. Sace ākaṅkhathāti yadi icchatha.
Appahariteti apparuḷhaharite, yasmiṁ ṭhāne piṇḍapātajjhottharaṇena
vinassanadhammāni tiṇāni natthi, tasminti attho. Tena nittiṇañca mahātiṇañca
tiṇagahanañca, 4- yattha sakaṭenapi chaḍḍite piṇḍapāte tiṇāni na vinassanti,
tañca ṭhānaṁ pariggahitaṁ hoti. Bhūtagāmasikkhāpadassa hi avikopanatthametaṁ
vuttaṁ.
Appāṇaketi nippāṇake piṇḍapātajjhottharaṇena maritabbapāṇakarahite
vā mahāudakakkhandhe. Parittodake eva hi bhattapakkhepanena ālulite sukhumapāṇakā
maranti, na mahātalākādīsūti. Pāṇakānurakkhaṇatthañhi evaṁ vuttaṁ. Opilāpessāmīti
nimujjāpessāmi.

1 dī.Sī. 9/297,/358/108,150 ambaṭṭha...,kūṭadantasutta.

2 Ma. upari. 14/349/307 dhātuvibhaṅgasutta 3 Ma. upari. 14/39/29 kintisutta
4 chaṂa. tena nittiṇaṁ ca mahātiṇagahanaṁ ca,

103
Tatrekassāti 1- tesu dvīsu ekassa. Yo imaṁ dhamdesanaṁ suṭṭhu sutvā
punappunaṁ āvajjeti ca, taṁ sandhāyāha vuttaṁ kho panetanti. Ayaṁ vuttasaddo
kesohāraṇepi dissati "kāpadiko *- māṇavo daharo vuttasiro"ti ādīsu. 2-
Ropitepi "yathā sāradikaṁ vījaṁ, khette vuttaṁ virūhatī"ti ādīsu. 3- Kathitepi
"vuttamidaṁ bhagavatā, vuttamidaṁ arahatā"ti ādīsu. Idha pana kathite daṭṭhabbo.
Kathitaṁ kho panetanti ayaṁ hissa attho. Āmisaññataranti catunnaṁ paccayāmisānaṁ
aññataraṁ, ekanti attho. Yadidanti nipāto, sabbaliṅgavibhattivacanesu tādisova
tattha tattha atthato pariṇāmetabbo. Idha panassa yo esoti attho. Yo eso
piṇḍapāto nāMa. Idaṁ āmisaññataranti vuttaṁ hoti. Yannūnāhanti sādhu vatāhaṁ.
Evanti yathā idāni imaṁ khaṇaṁ vītināmeti, 4- evameva rattindivampi.
Vītināmeyyanti khepeyyaṁ ativattāpeyyaṁ.
So taṁ piṇḍapātanti so taṁ sadevakena lokena sirasā sampaṭicchitabbarūpaṁ
sugatātirittaṁ piṇḍapātaṁ abhuñjitvā dhammadāyādabhāvaṁ ākaṅkhamāno
ādittasīsūpamaṁ
paccavekkhitvā teneva jighacchādubbalyena evaṁ taṁ rattindivaṁ vītināmeyya.
Atha dutiyassāti imasmiṁ pana vāre esa saṅkhepo, sace so bhikkhu
yannūnāhaṁ .pe. Vītināmeyyanti cintento evampi cinteyya, pabbajitena kho
bāḷamigākule araññe bhesajjaṁ viya pañcakāmaguṇabāḷākule gāme piṇḍapātopi
dukkhaṁ pariyesituṁ. Ayampana piṇḍapāto iti pariyesanādīnavavimutto ca
sugatātiritto
cāti ubhato sujātakhattiyakumāro viya hoti, yehi ca pañcahi kāraṇehi piṇḍapāto
na paribhuñjitabbo hoti. Seyyathīdaṁ, puggalaṁ garahitvā na paribhuñjitabbo hoti
"alajjīpuggalassa santako"ti. Aparisuddhauppattitāya na paribhuñjitabbo hoti
"bhikkhunīparipācanāsantasambhāvanuppanno"ti. Sāmikānukampāya na paribhuñjitabbo
hoti "piṇḍapātasāmiko bhikkhu jighacchito"ti. So dhāto tasseva antevāsikādīsu
anukampāya na paribhuñjitabbo hoti "antevāsikā aññe vā tappaṭibaddhā
jighacchitā"ti. Tepi dhātā suhitā, apica kho assaddhatāya na paribhuñjitabbo
hoti "piṇḍapātasāmiko bhikkhu assaddho"ti. Tehi ca kāraṇehi ayaṁ vimutto.

1 tatthatassa iti pāli *2 chaṂa. kāpaṭiko, Sī.,i. kāpaṭhiko, MaṂa. 13/426/415

caṅkīsutta 3 khu.jā. tika. 27/383/105 padumajātaka (syā) 4 chaṂa. vītināmemi

104
Assaddho"ti. Tehi ca kāraṇehi ayaṁ vimutto. Bhagavā hi lajjīnaṁ aggo.
Parisuddhuppattiko piṇḍapāto, bhagavā ca dhāto suhito, paccāsiṁsakopi cañño
puggalo natthi, ye loke saddhā, bhagavā tesaṁ aggoti evaṁ cintetvā ca so
 taṁ piṇḍapātaṁ bhuñjitvā .pe. Vītināmeyya. Ettāvatā yopi abhuñjitvā
samaṇadhammaṁ karoti, sopi bhuñjitabbakameva piṇḍapātaṁ na bhutto hoti, yopi
bhuñjitvā samaṇadhammaṁ karoti, sopi bhuñjitabbakameva bhutto hoti. Natthi
piṇḍapāte viseso. Puggale pana atthi viseso. Tasmā taṁ dassento kiñcāpi
soti idhamāha.
Tattha kiñcāpīti anujānanapasaṁsanatthe nipāto. Kiṁ anujānāti? tassa
Bhikkhuno taṁ anavajjaparibhogaṁ. Kiṁ pasaṁsati? bhuñjitvā samaṇadhammakaraṇaṁ.
Idaṁ vuttaṁ
Hoti, yahipi so bhikkhu evaṁ bhuñjitabbameva bhuñjitvā kātabbameva kareyya.
Atha kho asuyeva me purimo bhikkhūti yo purimo bhikkhu tamapi piṇḍapātaṁ
paṭikkhipitvā samaṇadhammaṁ karoti, soyeva mama dvīsu sūresu sūrataro viya dvīsu
paṇḍitesu paṇḍitataro viya ca pujjataro ca pāsaṁsataro ca, dutiyabhikkhuto
atirekena
pūjanīyo pasaṁsanīyo cāti vuttaṁ hoti.
Idāni tamatthaṁ kāraṇena sādhento taṁ kissa hetūti ādimāha. Tassattho,
tattha siyā tumhākaṁ, kasmā so bhikkhu bhagavato pujjataro ca pāsaṁsataro cāti,
tañhi tassāti yasmā taṁ piṇḍapātapaṭikkhipanaṁ tassa bhikkhuno dīgharattaṁ
appicchatāya
.pe. Viriyāramthāya saṁvattissati. Kathaṁ? tassa hi sace aparena samayena
paccayesu
atricchatā vā pāpicchatā vā mahicchatā vā uppajjissati. Tato naṁ iminā
piṇḍapātapaṭikkhepaṅkusena nivāressati "are tvaṁ sugatātirittaṁpi piṇḍapātaṁ
paṭikkhipitvā īdisaṁ icchaṁ uppādesī"ti evaṁ paccavekkhamāno. Esa nayo
asantuṭṭhiyā asallekhassa cuppannassa nivāraṇe. Evaṁ tāvassa appicchatāya
santuṭṭhiyā sallekhāya saṁvattissati.
Subharatāyāti etatha ayaṁ vaṇṇanā, idhekacco attanopi upaṭṭhākānampi
dubbharo hoti dupposo. Ekacco attanopi upaṭṭhākānampi subharo hoti

105
Suposo. Kathaṁ? yo hi ambilādīni laddhā anambilādīni pariyesati, aññassa
ghare laddhaṁ aññassa ghare chḍaḍento sabbakālaṁ vicaritvā rittapattova vihāraṁ
pavisitvā nipajjati, ayaṁ attano dubbharo. Yo pana sālimaṁsodanādīnaṁ patte
pūretvā
ninnepi dummukhabhāvaṁ anattamanabhāvameva ca dasseti, tesaṁ vā sammukhāva taṁ
piṇḍapātaṁ
"kiṁ tumhehi dinnan"ti apasādento sāmaṇeragahaṭṭhādīnaṁpi deti, ayaṁ upaṭṭhākānaṁ
dubbharo. Etaṁ disvā manussā dūratova parivajjenti "dubbharo bhikkhu na sakkā
positun"ti. Yo pana yaṁ kiñci lūkhaṁ vā paṇītaṁ vā laddhā tuṭṭhacittova bhuñjitvā
vihāraṁ gantvā attano kammaṁ karoti, ayaṁ attano subharo. Yo ca paresampi
appaṁ vā bahuṁ vā lūkhaṁ vā paṇītaṁ vā dānaṁ ahīḷetvā attamano vippasannamukho
hutvā tesaṁ sammukhāva paribhuñjitvā yāti, ayaṁ upaṭṭhākānaṁ subharo. Etaṁ disvā
manussā ativiya tuṭṭhā honti, "amhākaṁ bhadanto subharo thokathokenapi
tussati, mayameva naṁ posissāmā"ti paṭiññaṁ katvā posenti.
Tattha sace aparena samayena tassa attano vā upaṭṭhākānaṁ dubbharatānayena
cittaṁ uppajjissati. Tato naṁ iminā piṇḍapātapaṭikkhepaṅkusena nivāressati
"are tvaṁ sugatātirittampi piṇḍapātaṁ paṭikkhipitvā īdisaṁ cittaṁ uppādesī"ti
evaṁ paccavekkhamāno, evamassa subharatāya saṁvattissati. Sace panassa kosajjaṁ
uppajjissati, tampi etenevaṅkusena nivāressati "are tvaṁ nāma tadā
sugatātirittampi piṇḍapātaṁ paṭikhipitvā tathā jighacchādubbalyaparetopi
samaṇadhammaṁ
katvā ajja kosajjamanuyañjasī"ti evaṁ paccavekkhamāno, evamassa viriyārambhāya
saṁvattissati. Evamassa idaṁ piṇḍapātapaṭikkhepanaṁ dīgharattaṁ appicchatāya .pe.
Viriyārambhāya saṁvattissati. Evamassime pañca guṇā paripūrā dasa kathāvatthūni
paripūressanti.
Kathaṁ? tatra hi pāliyaṁyeva appicchatāsantuṭṭhīviriyārambhavasena tīṇi
Āgatāni, sallekhena saṅgahitāni, idañhi sabbakathāvatthūnaṁ nāmameva, yadidaṁ
sallekho. Yathāha "yā ca kho ayaṁ ānanda kathā abhisallekhikā cetovivaraṇasappāyā
1-
 1 chaṂa. cetovinīvaraṇasappāyā, i. cetovivaraṇasappāyā, pāli. cetovicāraṇasappāyā

106
Ekantanibbidāya virāgāya nirodhāya upasamāya abhiññāya sambodhāya nibbānāya
saṁvattati. Seyyathīdaṁ? appicchakathā"ti 1- vitthāro. Evaṁ ime pañca guṇā
paripūrā dasa kathāvatthūni paripūressanti. Dasa kathāvatthūni paripūrāni tisso
sikkhā paripūressanti.
Kathaṁ? etesu hi appicchakathā santosakathā asaṁsaggakathā sīlakathāti imā
Catasso kathā adhisīlasikkhāsaṅgahitāyeva. Pavivekakathā viriyārambhakathā
samādhikathāti
imā tisso adhicittasikkhāsaṅgahitā. Paññākathā vimuttikathā
vimuttiñāṇadassanakathāti
imā tisso adhipaññāsikkhāsaṅgahitāti. Evaṁ dasa kathāvatthūni paripūrāni
tisso sikkhā paripūressanti. Tissopi sikkhā paripūrā pañca asekkhadhammakkhandhe
paripūressanti.
Kathaṁ? paripūrā hi adhisīlasikkhā asekkho sīlakkhandhoyeva hoti,
adhicittasikkhā
Asekkho samādhikkhandho, adhipaññāsikkhā asekkhā paññāvimuttivimuttiñāṇa-
dassanakkhandhā evāti evaṁ tisso sikkhā paripūrā pañca asekkhadhammakkhandhe
paripūressanti. Pañca dhammakkhandhā paripūrā amataṁ nibbānaṁ paripūressanti.
Seyyathāpi uparipabbate pāvussako mahāmegho abhivuṭṭho pabbatakandarapadarasākhā
2-
paripūreti. Tā paripūrā kusubbhe kusubbhā mahāsubbhe, mahāsubbhā kunnadiyo,
kunnadiyo mahānadiyo, mahānadiyo samuddaṁ sāgaraṁ paripūressanti, evamevantassa
bhikkhuno ime pañca guṇā paripūrā dasa kathāvatthūni ādiṁ katvā yāva amataṁ
nibbānaṁ
paripūressanti. Evamayaṁ bhikkhu dhammadāyādapaṭipadaṁ paṭipanno
paramadhammadāyādaṁ
lacchatīti. Etamatthaṁ sampassamāno bhagavā "taṁ kissa hetu, tañhi tassa
bhikkhave
bhikkhuno"ti ādimāha.
Evaṁ tassa bhikkhuno pujjatarapāsaṁsatarabhāvaṁ kāraṇena sādhetvā idāni
te bhikkhū tathattāya sanniyojento tasmātiha me bhikkhaveti ādimāha. Kiṁ vuttaṁ
hoti, yasmā yo taṁ piṇḍapātaṁ bhuñjitvā samaṇadhammaṁ kareyya, so imehi

1 Ma. upari. 14/189,192/162, 164 mahāsuññatasutta. 2 chaṂa.

pabbatakandarasarasākhā

107
Pañcahi mūlaguṇehi paribāhiro. Yo pana abhuñjitvā kareyya, so imesaṁ bhāgī
hoti "tasmātiha me bhikkhave .pe. No āmisadāyādā"ti.
Idamavoca bhagavāti idaṁ nibbānapariyosānato 1- pabhūti yāva no
āmisadāyādāti suttappadesaṁ bhagavā avoca. Idaṁ vatvāna sugatoti idañca
suttappadesaṁ vatvāva 2- sobhanāya paṭipadāya gatattā sugatoti saṅkhaṁ pattoyeva
bhagavā. Uṭṭhāyāsanā vihāraṁ pāvisīti paññattapavarabuddhāsanato uṭṭhahitvā
vihāraṁ
attano mahāgandhakuṭiṁ pāvisi abhisambhinnāya eva parisāya, kasmā?
dhammathomanatthaṁ.
Buddhā kira apariniṭṭhitāya desanāya vihāraṁ pavisantā dvīhi kāraṇehi
pavisanti puggalathomanatthaṁ vā dhammathomanatthaṁ vā. Puggalathomanatthaṁ
pavisanto evaṁ
cinteti 3- "imaṁ mayā saṅkhittena uddesaṁ uddiṭṭhaṁ, vitthārena avibhattaṁ,
dhammapaṭiggāhakā bhikkhū uggahetvā ānandaṁ vā kaccānaṁ vā upasaṅkamitvā
pucchissanti, te mayhaṁ ñāṇena saṁsandetvā kathessanti. 4- Tato dhammapaṭiggāhakā
puna maṁ pucchissanti, tesamahaṁ sukathitaṁ bhikkhave ānandena, sukathitaṁ
kaccānena,
mañcepi tumhe etamatthaṁ puccheyyātha. Ahampi naṁ evameva byākareyyanti
evante puggale thomessāmi, tato tesu gāravaṁ janetvā bhikkhū upasaṅkamessanti,
 tepi bhikkhū atthe ca dhamme ca niyojessanti, te tehi niyojitā tisso
sikkhā paripūrentā dukkhassantaṁ karissantī"ti.
Dhammathomanatthaṁ pavisanto evaṁ cinteti, 3- yathā idheva cintesi "mayi
vihāraṁ paviṭṭhe tameva āmisadāyādaṁ garahanto dhammadāyādañca thomento
imisasaṁyeva parisati nisinno sāriputto dhammaṁ desessati, evaṁ dvinnampi
amhākaṁ ekajjhāsayāya matiyā desitā ayaṁ desanā aggā ca garukā ca bhavissati
pāsāṇacchattasadisā. Caturoghanittharaṇaṭṭhena titthe vasitanāvā viya
saggagamanaṭṭhena
catuyuttāajaññaratho viya ca bhavissati. Yathā ca `evaṁ karontassa ayaṁ daṇḍo'ti
parisati āṇaṁ ṭhapetvā uṭṭhāyāsanā pāsādaṁ āruḷhe rājini tattheva nisinno

1 chaṂa. nidānapariyosānato 2 Ma. vatvā ca 3-3 chaṂa. cintesi

4 Sī. vissajjessanti.

108
Senāpati taṁ rañño ṭhapitaṁ āṇaṁ pavatteti, evampi mayā ṭhapitaṁ desanaṁ
imissaṁyeva parisati nisinno sāriputto thometvā desessati, evaṁ dvinnampi
amhākaṁ matiyā desitā ayaṁ desanā balavatarā majjhantikasuriyo viya
pajjalissatī"ti,
evaṁ idha dhammathomanatthaṁ uṭṭhāyāsanā vihāraṁ pāvisi.
Īdisesu ca ṭhānesu bhagavā nisinnāsaneyeva antarahito cittagatiyā vihāraṁ
pavisatīti veditabbo. Yadi hi kāyagatiyā gaccheyya, sabbā parisā bhagavantaṁ
parivāretvā gaccheyya, sā ekavāraṁ bhinnā puna dussannipātā bhaveyyāti. Bhagavā
cittagatiyā eva pāvisi.
[31] Evaṁ paviṭṭhe pana bhagavati bhagavato adhippāyānurūpaṁ taṁ dhammaṁ
thometukāmo tatra kho āyasmā sāriputto .pe. Etadavoca. Tattha āyasmāti
piyavacanametaṁ. Sāriputtoti tassa therassa nāmaṁ, tañca kho mātito, na pitito.
Rūpasāriyā hi brāhmaṇiyā so putto, tasmā sāriputtoti vuccati.
Acirapakkantassāti pakkantassa sato na cirena. Āvuso bhikkhaveti ettha pana
buddhā
bhagavanto sāvake ālapantā bhikkhaveti ālapanti. Sāvakā pana buddhehi sadisā mā
homāti
āvusoti paṭhamaṁ vatvā pacchā bhikkhaveti 1- bhaṇanti. Buddhehi ca ālapito
bhikkhusaṁgho
`bhadanteti paṭivacanaṁ deti, sāvakehi `āvusoti.
Kittāvatā nu kho āvusoti ettha kittāvatāti paricchedavacanaṁ, kittakenāti
vuttaṁ hoti. Nukāro pucchāyaṁ. Khokāro nipātamattaṁ. Satthu pavivittassa
viharatoti
tīhi vivekehi kāyacittaupadhivivekehi satthuno viharantassa.
Vivekannānusikkhantīti
tiṇṇaṁ vivekānaṁ aññatarampi nānusikkhanti, āmisadāyādāva hontīti idamatthaṁ
āyasmā sāriputto bhikkhū pucchi. Esa nayo sukkapakkhepi.
Evaṁ vutte tamatthaṁ sotukāmā bhikkhū dūratopi khoti ādimāhaṁsu. Tattha
dūratopīti tiroraṭṭhatopi tirojanapadatopi anekayojanagaṇanatopīti vuttaṁ hoti.
Santiketi
samīpe. Aññātunti jānituṁ bujjhituṁ. Āyasmantaṁyeva sāriputtaṁ paṭibhātūti

1 pāli. bhikkhavoti

109
Āyasmatoyeva sāriputtassa bhāgo hotu, āyasmā pana sāriputto attano
bhāgaṁ katvā vibhajatūti vuttaṁ hoti. Āyasmato hi bhāgo yadidaṁ atthakkhānaṁ,
amhākampana savanaṁ bhāgoti ayamettha adhippāyo, evaṁ saddalakkhaṇena sameti.
Keci pana bhaṇanti "paṭibhātūti dissatū"ti. Apare "upaṭṭhātū"ti. Dhāressantīti
uggahessanti pariyāpuṇissanti. Tato nesaṁ kathetukāmo thero tenahīti ādimāha.
Tattha tenāti karaṇavacanaṁ. Hikāro nipāto. Yasmā sotukāmattha, yasmā ca mayhaṁ
bhāraṁ ārocayittha, tasmā suṇāthāti vuttaṁ hoti. Tepi bhikkhū therassa vacanaṁ
sampaṭicchiṁsu, tenāha "evamāvuso 1- .pe. Paccassosun"ti.
Atha nesaṁ āmisadāyādaṁ garahantena bhagavatā "tumhepi tena ādissā 2-
 bhaveyyāthā"ti ekenevākārena vuttamatthaṁ tīhi ākārehi dassento āyasmā
sāriputto etadavoca "idhāvuso satthu pavivittassa viharato .pe. Ettāvatā
kho āvuso satthu pavivittassa viharato sāvakā vivekaṁ nānusikkhantī"ti.
Ettāvatā yañca bhagavā āmisadāyādapaṭipadaṁ garahanto "tumhepi tena
ādissā 2- bhaveyyāthā"ti āha. Yañca attanā pucchaṁ pucchi "kittāvatā nu
kho .pe. Nānusikkhantī"ti. Tassa vitthārato atto suvibhatto hoti. So ca
kho bhagavato ādissabhāvaṁ 3- anāmasitvāva. Bhagavatoyeva hi yuttaṁ sāvake
anugaṇhantassa "ahampi tena ādisso 3- bhavissāmī"ti vuttaṁ, na sāvakānaṁ.
Esa nayo sukkapakkhepi, ayantāvettha anusandhikkamayojanā.
Ayampanettha vaṇṇanā. Idhāti imasmiṁ sāsane, satthu pavivittassāti
satthuno tīhi vivekehi accantaṁ pavivittassa. Vivekaṁ nānusikkhantīti kāyavivekaṁ
nānusikkhanti, na paripūrentīti vuttaṁ hoti. Yadi pana tividhaṁpi vivekaṁ
sandhāya
vadeyya, pucchāya aviseso siyā, byākaraṇapakkho hi ayaṁ. Tasmā iminā padena
kāyavivekaṁ, "yesañca dhammānanan"ti ādinā cittavivekaṁ, "bāhullikā"ti ādinā
upadhivivekañca dassesīti evamettha saṅkhepato attho veditabbo.

1 chaṂa. evamāvusoti. 2-2 chaṂa. ādiyā 3-3 chaṂa. ādiyabhāvaṁ, ādiyo

110
Yesañca dhammānanti lobhādayo sandhāyāha, ye parato "tatrāvuso lobho
ca pāpako"ti ādinā nayena vakkhati. Nappajahantīti na pariccajanti, cittavivekaṁ
na paripūrentīti vuttaṁ hoti. Bāhullikāti cīvarādibāhullāya paṭipannā. Sāsanaṁ
sithilaṁ gaṇhantīti sāthilikā. 1- Okkamane pubbaṅgamāti ettha okkamanaṁ vuccati
adhogamanaṭṭhena pañca nīvaraṇāni, tena pañcanīvaraṇapūraṇena pubbaṅgamāti vuttaṁ
hoti. Paviveketi upadhiviveke nibbāne. Nikkhittadhūrāti 2- oropitadhūrā,
tadadhigamāya
ārambhaṁpi akurumānāti, ettāvatā upadhivivekaṁ na paripūrentīti vuttaṁ hoti.
Ettāvatā aniyameneva vatvā idāni desanaṁ niyamento "tatrāvuso"ti
ādimāha, kasmā? sāvakā "tīhi ṭhānehī"ti evañhi aniyametvāva vuccamāne
"tampi aññe 3- bhaṇati, na amhe"ti udāsīnāpi honti. "therā Navā majjhimā"ti
evampana niyametvā vuccamāne amhe bhaṇatīti ādaraṁ karonti. Yathā rañño 4-
"amaccehi nagaravīthiyo sodhetabbā"ti vuttepi "kena nukho sodhetabbā"ti
maññamānā na sodhenti, attano attano gharadvāraṁ sodhetabbanti pana bheriyā
nikkhamantāya sabbe muhuttena sodhenti ca alaṅkaronti ca evaṁ sampadamidaṁ
veditabbaṁ.
Tattha tatrāti tesu sāvakesu. Therāti dasavasse upādāya vuccanti.
Tīhi ṭhānehīti tīhi kāraṇehi. Ayañhi ṭhānasaddo issariyaṭṭhitikhaṇakāraṇesu
dissati. "kiṁ Panāyasmā devānamindo kammaṁ katvā imaṁ ṭhānaṁ patto"ti ādīsu
hi issariye dissati. "ṭhānakusalo Hoti akkhaṇavedhī"ti ādīsu ṭhitiyaṁ.
"ṭhānasovetaṁ
Tathāgataṁ paṭibhātī"ti ādīsu 5- khaṇe. "ṭhānañca Ṭhānato aṭṭhānañca aṭṭhānato"ti
ādīsu 6- kāraṇe. Idha pana kāraṇeyeva. Kāraṇañhi yasmā tattha phalaṁ tiṭṭhati
tadāyattavuttibhāvena, tasmā ṭhānanti vuccati.
Iminā paṭhamena ṭhānena therā bhikkhū gārayhāti ettha gārayhāti
garahitabbā. Therā nāma samānā araññe vanapatthāni pantāni senāsanāni na

1 chaṂa. sāthalikā 2 chaṂa. nikkhittadhurā evamuparipi 3 chaṂa. maññe 4 chaṂa.

rañña
5 MaṂa. 13/87/65 bahuvedaniyasutta 6 abhi. vibhaṅga. 35/809/409 dasakaniddesa,
Maṃū. 12/148/107

111
Upenti, gāmantasenāsanaṁ na muñcanti, saṅgaṇikārāmataṁ vaḍḍhentā vicaranti,
kāyavivekampi na paripūrenti, navamajjhimakāle kīdisā ahesunti evaṁ ninditabbā
honti, imaṁ nindaṁ āvuso labhantīti dasseti. Dutiyena ṭhānenāti etthāpi ime
nāma therāpi samānā yesaṁ dhammānaṁ satthā pahānamāha, te lobhādidhamme na
jahanti,
accharasaṅghāṭamattampi ekamante nisīditvā cittekaggataṁ na labhanti,
navamajjhimakāle
kīdisā ahesuntievaṁ ninditabbā honti, imaṁ nindaṁ āvuso labhantīti
dasseti evaṁ yojanā kātabbā. Tatiyena ṭhānenāti etthāpi ime nāmāvuso therāpi
samānā itarītarena na yāpenti, cīvarapattasenāsanapūtikāyaṁ
maṇḍanānuyogamanuyuttā
viharanti upadhivivekaṁ apūrayamānā, navamajjhimakāle kīdisā ahesunti evaṁ
ninditabbā honti, imaṁ āvuso nindaṁ labhantīti dassetīti evaṁ yojanā
veditabbā. Esa nayo majjhimanavavāresu.
Ayampana viseso. Majjhimāti pañcavasse upādāya yāva navavassāti
vuccanti. Navāti pañcavassāti vuccanti yathā ca tattha navamajjhimakāle kīdisā
ahesunti vuttaṁ, evamidha navakāle kīdisā ahesuṁ, therakāle kīdisā bhavissanti,
majjhimatherakāle kīdisā bhavissantīti vatvā yojetabbā.
[32] Imasmiñca kaṇhapakkhe vuttapaccanīkanayena sukkapakkhe attho
veditabbo. Ayampanettha saṅkhepo, imeva vā therāpi samānā yojanaparamparāya
araññe vanapatthāni senāsanāni sevanti, gāmantasenāsanaṁ upagantuṁ, yuttakālepi
na upagacchanti, evaṁ jiṇṇasarīrāpi āraddhaviriyā paccayadāyakānaṁ pasādaṁ
janenti,
navamajjhimakāle kīdisā ahesunti iminā paṭhamena ṭhānena therā pāsaṁsā
bhavanti, pasaṁsaṁ labhanti. Lobhādayo pahāya cittavivekaṁ pūrenti, ayampi
mahāthero
saddhivihārikāntevāsikaparivārito hutvā nisīdituṁ yuttakālepi īdisepi vaye
vattamāne bhattakiccaṁ katvā paviṭṭho sāyaṁ nikkhamati, sāyaṁ paviṭṭho pāto
nikkhamati, kasiṇaparikammaṁ karoti, samāpattiyo nibbatteti, maggaphalāni
adhigacchati,
sabbatthāpi cittavivekaṁ pūreti iminā dutiyena ṭhānena therā bhikkhū pāsaṁsā

112
Bhavanti, pasaṁsaṁ labhanti. Yasmiṁ kāle therassa paṭadukūlakoseyyādīni 1-
sukhasamphassāni
lahucīvarāni yuttāni, tasmimpi nāma kāle ayaṁ mahāthero paṁsukūlāni dhāreti,
asithilaṁ sāsanaṁ gahetvā vigatanīvaraṇo phalasamāpattiṁ appetvā upadhivivekaṁ
paripūrayamāno viharati, navamajjhimakāle kīdiso ahosīti iminā tatiyena ṭhānena
therā pāsaṁsā bhavanti pasaṁsaṁ labhantīti. Esa nayo majjhimanavavāresu.
[33] Tatrāvusoti ko anusandhi, evaṁ navahākārehi āmisadāyādapaṭipadaṁ
garahanto, navahi dhammadāyādapaṭipadaṁ thomento, aṭṭhārasahākārehi desanaṁ
niṭṭhapetvā, ye te "yesañca dhammānaṁ satthā pahānamāha, te ca dhamme
nappajahantī"ti evaṁ pahātabbadhammā vuttā, tesaṁ sarūpato "ime te"ti dassetuṁ
idaṁ "tatrāvuso lobho cā"ti ādimāha, ayamanusandhi.
Apica heṭṭhā pariyāyeneva dhammā kathitā. Āmisampana pariyāyenapi
nippariyāyenapi kathitaṁ. Idāni nippariyāyadhammaṁ lokuttaramaggaṁ kathetuṁ
idamāha.
Ayañcettha anusandhi.
Tatrāti 2- atītadesanānidassanaṁ, "satthu pavivittassa viharato sāvakā
vivekaṁ
nānusikkhantī"ti ādinā nayena vuttadesanāyanti vuttaṁ hoti. Lobho ca pāpako
doso ca pāpakoti ime dve dhammā pāpakā lāmakā, ime pahātabbāti
dasseti. Tattha lubbhanalakkhaṇo lobho. Dussanalakkhaṇo doso. Tesu lobho
āmisadāyādassa paccayānaṁ lābhe hoti, doso alābhe. Lobhena aladdhaṁ pattheti,
dosena alabhanto vighātamāharati. 3- Lobho ca deyyadhamme hoti, doso adāyake
vā amanuññadāyake vā. Lobhena navataṇhāmūlake dhamme paripūreti, dosena
pañca macchariyāni.
Idāni nesaṁ pahānūpāyaṁ dassento lobhassa ca dosassa ca pahānāyāti
ādimāha. Tassattho, tassa pana pāpakassa lobhassa ca dosassa ca pahānāya.
Atthi majjhimā paṭipadāti maggaṁ sandhāya idaṁ vuttaṁ. Maggo hi lobho eko

1 Ma. paṭṭanundukūla..., chaṂa. paṭṭadukūla... 2 chaṂa. tattha tatrāti

 3 chaṂa. vighātavā hoti

113
Anto, doso eko antoti ete dve ante na upeti na upagacchati,
vimutto etehi antehi, tasmā "majjhimā paṭipadā"ti vuccati. Etesaṁ majjhe
bhavattā majjhimā, paṭipajjitabbato ca paṭipadāti tathā kāmasukhallikānuyogo eko
anto, attakilamathānuyogo eko anto, sassataṁ eko anto, ucchedo eko
antoti purimanayeneva vitthāretabbaṁ.
Cakkhukaraṇīti ādīhi pana tameva paṭipadaṁ thometi. Sā hi saccānaṁ dassanāya
saṁvattati dassane parināyakaṭṭhenāti cakkhukaraṇī. Saccānaṁ ñāṇāya saṁvattati
viditakaraṇaṭṭhenāti ñāṇakaraṇī. Rāgādīnañca vūpasamanato upasamāya saṁvattati
nāMa. 1-
Catunnampi saccānaṁ abhiññeyyabhāvadassanato abhiññāya saṁvattati. Sambodhoti
maggo,
tassatthāya saṁvattanato sambodhāya saṁvattati. Maggoyeva hi maggatthāya
saṁvattati
maggena kātabbakiccakaraṇato. Nibbānaṁ nāma appaccayaṁ, tassa 2- pana
sacchikiriyapaccakkhakammāya saṁvattanato nibbānāya saṁvattatīti vuccati,
ayamettha sāro.
Ito aññathā vaṇṇanāpapañco.
Idāni taṁ majjhimapaṭipadaṁ sarūpato dassetukāmo "katamāvuso"ti pucchitvā
"ayamevā"ti ādinā nayena visajjesi. 3-
Tattha ayamevāti avadhāraṇavacanaṁ, aññamaggapaṭisedhanatthaṁ,
buddhapaccekabuddha-
buddhasāvakānaṁ sādhāraṇabhāvadassanatthaṁ ca. Vuttaṁ cetaṁ "eseva maggo
natthañño,
dassanassa visuddhiyā"ti. 4- Svāyaṁ kilesānaṁ ārakattāpi ariyo. Arippahānāya
saṁvattatītipi ariyena desitotipi ariyabhāvapaṭilābhāya saṁvattatītipi ariyo.
Aṭṭhahi
aṅgehi upetattā aṭṭhaṅgiko. Na ca aṅgavimutto pañcaṅgikaturiyādīni viya,
kilese mārento gacchati, maggati vā nibbānaṁ, maggīyati vā nibbānatthikehi,
gammati vā tehi paṭipajjiyatīti maggo. Seyyathīdanti nipāto, tassa katamo so
iti veti attho, katamāni vā tāni aṭṭhaṅgānīti. Ekamekañhi aṅgaṁ maggoyeva,

1 chaṂa. nāmasaddo na dissati 2 Sī. nibbānāmatassa 3 chaṂa. vissajjeti

4 khu. dhamMa. 25/274/64 pañcasatabhikkhuvatthu

114
Yathāha "sammādiṭṭhi maggo ceva hetu cā"ti, 1- porāṇāpi bhaṇanti "dassanamaggo
sammādiṭṭhi, abhiniropanamaggo sammāsaṅkappo .pe. Avikkhepamaggo
sammāsamādhī"ti.
Sammādiṭṭhādīsu cetesu sammādassanalakkhaṇā sammādiṭṭhi.
Sammābhiniropanalakkhaṇo
sammāsaṅkapPo. Sammāpariggahaṇalakkhaṇā sammāvācā. Sammāsamuṭṭhānalakkhaṇo
sammākammanto. Sammāvodānalakkhaṇo sammāājīvo. Sammāpaggahalakkhaṇo
sammāvāyāmo. Sammāupaṭṭhānalakkhaṇā sammāsati. Sammāsamādhānalakkhaṇo
sammāsamādhi.
Nibbacanampi nesaṁ sammā passatīti sammādiṭṭhīti eteneva nayena veditabbaṁ.
Tattha sammādiṭṭhi uppajjamānā micchādiṭṭhiṁ tappaccanīkakilese 2- ca avijjaṁ
ca pajahati, nibbānañca ārammaṇaṁ karoti, sampayuttadhamme ca passati, te ca
kho asammohato na ārammaṇato, tasmā "sammādiṭṭhī"ti vuccati.
Sammāsaṅkappo micchāsaṅkappaṁ tappaccanīkakilese ca pajahati, nibbānaṁ
ca ārammaṇaṁ karoti, sampayuttadhamme ca sammā abhiniropeti, tasmā
"sammāsaṅkappo"ti vuccati.
Sammāvācā micchāvācaṁ tappaccanīkakilese ca pajahati, nibbānaṁ ca
ārammaṇaṁ karoti, sampayuttadhamme ca sammā parigaṇhati, tasmā "sammāvācā"ti
vuccati.
Sammākammanto micchākammantaṁ tappaccanīkakilese ca pajahati, nibbānaṁ
ca ārammaṇaṁ karoti, sampayuttadhamme ca sammā samuṭṭhāpeti, tasmā
"sammākammanto"ti
vuccati.
Sammāājīvo micchāājīvaṁ tappaccanīkakilese ca pajahati, nibbānaṁ ca
ārammaṇaṁ karoti, sampayuttadhamme ca sammā vodāpeti. Tasmā "sammāājīvo"ti
vuccati.

1 abhi. saṅgaṇi. 34/1039/247 nikkhepakaṇḍa 2 chaṂa., i. tappaccanīyakilese

evamuparipi

115
Sammāvāyāmo micchāvāyāmaṁ tappaccanīkakilese 1- ca kosajjaṁ ca pajahati,
nibbānaṁ ca ārammaṇaṁ karoti, sampayuttadhamme ca sammā paṭiggaṇhati, tasmā
"sammāvāyāmo"ti vuccati.
Sammāsati micchāsatiṁ tappaccanīkakilese ca pajahati, nibbānaṁ ca ārammaṇaṁ
karoti, sampayuttadhamme ca sammā upaṭṭhāpeti, tasmā "sammāsatī"ti vuccati.
Sammāsamādhi micchāsamādhiṁ tappaccanīkakilese ca uddhaccaṁ ca pajahati,
nibbānaṁ ca ārammaṇaṁ karoti, sampayuttadhamme ca sammā samādhiyati, tasmā
"sammāsamādhī"ti vuccati.
Idāni ayaṁ kho sā āvusoti tameva paṭipadaṁ nigamento āha. Tassattho,
yvāyaṁ cattāropi lokuttaramagge ekato katvā kathito aṭṭhaṅgiko maggo, ayaṁ
kho sā āvuso .pe. Nibbānāya saṁvattatīti.
Evaṁ pahātabbadhammesu lobhadose tappahānūpāyañca dassetvā idāni
aññepi pahātabbadhamme tesaṁ pahānūpāyañca dassento tatrāvuso kodho cāti
ādimāha. Tattha kujjhanalakkhaṇo kodho caṇḍikkalakkhaṇo vā, āghātakaraṇaraso,
dussanapaccupaṭṭhāno. Upanaddhanalakkhaṇo 2- upanāho, veraṁ appaṭinissajjanaraso,
kodhānuppabandhabhāvapaccupaṭṭhāno. Vuttaṁ cetaṁ "pubbakāle *- kodho, aparakāle
upanāho"ti 3- ādi.
Paraguṇamakkhanalakkhaṇo makkho, tesaṁ vināsanaraso,
tadavacchādanapaccupaṭṭhāno.
Yugaggāhalakkhaṇo paḷāso, paraguṇehi attano guṇānaṁ samitakaraṇaraso, paresaṁ
guṇappamāṇena upaṭṭhānapaccupaṭṭhāno.
Parasampattikhiyyanalakkhaṇā 4- issā, tassā akkhamanalakkhaṇā vā, tattha
anabhiratirasā, tato vimukhabhāvapaccupaṭṭhānā. Attano sampattinigūhanalakkhaṇaṁ
maccheraṁ,
attano sampattiyā parehi sādhāraṇabhāvāsukhāyanarasaṁ, saṅkocanapaccupaṭṭhānaṁ.

1 porāṇa. tappaccanīkadhamme 2 chaṂa. upanandhanalakkhaṇo

*3 pāli pubabakālaṁ, abhi. vibhaṅga, 35/891/437 khuddakavatthuvibhaṅga
4 chaṂa... khīyanalakkhaṇā

116
Katapāpapaṭicchādanalakkhaṇā māyā, tassa nigūhanarasā,
tadāvaraṇapaccupaṭṭhānā.
Attano avijjamānaguṇappakāsanalakkhaṇaṁ sāṭheyyaṁ, tesaṁ samudāharaṇarasaṁ,
sarīrākārehipi tesaṁ vibhūtakaraṇapaccupaṭṭhānaṁ.
Cittassa uddhumātabhāvalakkhano thambho, appatissayavuttiraso,
amaddavatāpaccupaṭṭhāno. Karaṇuttariyalakkhaṇo sārambho, vipaccanīkatāraso,
agāravapaccupaṭṭhāno.
Unnatilakkhaṇo māno, ahaṅkāraraso, uddhumātabhāvapaccupaṭṭhāno.
Abbhunnatilakkhaṇo atimāno, ativiya ahaṅkāraraso, accuddhumātabhāvapaccupaṭṭhāno.
Mattabhāvalakkhaṇo mado, madagāhanaraso, ummādapaccupaṭṭhāno. Pañcasu
kāmaguṇesu cittavossaggalakkhaṇo pamādo, vossaggānuppadānaraso,
sativippavāsapaccupaṭṭhānoti evaṁ imesaṁ dhammānaṁ lakkhaṇādīni veditabbā.
Ayamettha
saṅkhepo, vitthāro pana "tattha katamo kodho"ti ādinā vibhaṅge 1- vuttanayeneva
veditabbo.
Visesato cettha āmisadāyādo attano alabhanto aññassa lābhino
 kujjhati, tassa sakiṁ uppanno kodho kodhoyeva, taduttariṁ 2- upanāho. So eva
kuddho upanayhanto ca santopi aññassa lābhino guṇe makkheti, ahampi
tādisoti ca yugaggāhaṁ gaṇhāti, ayamassa makkho ca paḷāso ca, so evaṁ makkhī
paḷāsī tassa lābhasakkārādīsu kiṁ imassa imināti issati padussati, ayaṁ issā.
Sace panassa kāci sampatti hoti, tassā tena sādhāraṇabhāvaṁ na sahati, idamassa
maccheraṁ. Lābhahetu kho pana attano santepi dose paṭicchādeti, ayamassa
māyā. Asantepi guṇe pakāseti, idamassa sāṭheyyaṁ. So evaṁ paṭipanno sace
yathādhippāyaṁ lābhaṁ labhati, tena thaddho hoti amuducitto, nayidaṁ evaṁ
kātabbanti
ovadituṁ asakkuṇeyyo, ayamassa thambho. Sace pana naṁ koci kiñci vadati "nayidaṁ
evaṁ kātabban"ti, tena sāraddhacitto hoti bhākuṭikamukho "ko me tvan"ti
pasayhabhāṇī, ayamassa sārambho. Tato thambhena "ahameva seyyo"ti attānaṁ
maññanto mānī hoti. Sārambhena "ke ime"ti pare atimaññanto atimānī,

1 abhi. vibhaṅga. 35/891/437 dukaniddesa 2 chaṂa. tatuttari

117
Ayamassa māno ca atimāno ca. So tehi mānātimānehi jātimadādianekarūpaṁ
madaṁ janeti, matto samāno kāmaguṇādibhedesu vatthūsu pamajjati, ayamassa mado
ca pamādo cāti.
Evaṁ āmisadāyādo aparimutto hoti imehi pāpakehi dhammehi aññehi
ca evarūpehi. Evaṁ tāvettha pahātabbadhammā veditabbā. Pahānūpāyo pāṭhato
ca atthato ca sabbattha nibbisesoyeva.
Ñāṇaparicayapāṭavatthaṁ panettha ayaṁ bhedo ca kamo ca bhāvanānayo ca
veditabbo. Tattha bhedo tāva, ayañhi majjhimā paṭipadā kadāci ariyo
aṭṭhaṅgiko maggo hoti, kadāci sattaṅgigo. Ayañhi lokuttarapaṭhamajjhānavasena
uppajjamāno aṭṭhaṅgiko hoti, avasesajhānavasena sattaṅgiko. Ukkaṭṭhaniddesato
panīdha aṭṭhaṅgiko maggoti 1- vutto. Tato 2- parañhi maggaṅgaṁ natthi. Evaṁ
tāvettha
bhedo veditabbo.
Yasmā pana sabbakusalānaṁ sammādiṭṭhi seṭṭhā 3- yathāha "paññā hi
seṭṭhā kusalā vadantī"ti. 4- Kusalavāre ca pubbaṅgamā, yathāha "kathañca
bhikkhave
sammādiṭṭhi pubbaṅgamā hoti, sammādiṭṭhiṁ `sammādiṭṭhī'ti pajānāti,
micachādiṭṭhiṁ
`micchādiṭṭhī'ti pajānātī"ti 5- vitthāro. Yathā cāha "vijjā ca kho bhikkhave
pubbaṅgamā kusalānaṁ dhammānaṁ samāpattiyā"ti. Tappabhavābhinibbattāni sesaṅgāni,
yathāha "sammādiṭṭhissa sammāsaṅkappo pahoti .pe. Sammāsatissa sammāsamādhi
pahotī"ti. 6- Tasmā iminā kamena etāni aṅgāni vuttānīti evamettha kamo
veditabbo.
Bhāvanānayoti koci samathapubbaṅgamaṁ vipassanaṁ bhāveti, koci
vipassanāpubbaṅgamaṁ
samathaṁ. Kathaṁ? idhekacco samathaṁ upacārasamādhiṁ vā appanāsamādhiṁ vā
uppādeti,
ayaṁ samatho, so tañca taṁsampayutte ca dhamme aniccādīhi vipassati, ayaṁ
vipassanā.

1 chaṂa. panidha aṭaṭhaṅgikoti vutto. 2 chaṂa. ito 3 ka. seṭṭho

4 khu. jā. cattālīsa. 27/2468/541 sarabhaṅgajātaka. 5 Ma. upari. 14/136/121
mahācattālīsakasutta 6 Ma. upari. 14/141/126 anupadavagga

118
Iti paṭhamaṁ samatho, pacchā vipassanā. Tena vuccati "samathapubbaṅgamaṁ
vipassanaṁ
bhāvetī"ti. Tassa samathapubbaṅgamaṁ vipassanaṁ bhāvayato maggo sañjāyati, so taṁ
maggaṁ āsevati bhāveti bahulīkaroti, tassa taṁ maggaṁ āsevato bhāvayato
bahulīkaroto
 saṁynoāni pahīyanti, anusayā byantīhonti, 1- evaṁ samathapubbaṅgamaṁ vipassanaṁ
bhāveti.
Idha panekacco vuttappakāraṁ samathaṁ anuppādetvāva pañcupādānakkhandhe
aniccādīhi vipassati, ayaṁ vipassanā. Tassa vipassanāpāripūriyā tattha jātānaṁ
dhammānaṁ vossaggārammaṇato uppajjati cittassa ekaggatā, ayaṁ samatho. Iti
paṭhamaṁ vipassanā. Pacchā samatho. Tena vuccati "vipassanāpubbaṅgamaṁ samathaṁ
bhāvetī"ti.
Tassa vipassanāpubbaṅgamaṁ samathaṁ bhāvayato maggo sañjāyati, so taṁ maggaṁ
āsevati .pe. Bahulīkaroti, tassa taṁ maggaṁ āsevato .pe. Anusayā byantī
honti, 1- evaṁ vipassanāpubbaṅgamaṁ samathaṁ bhāveti.
Samathapubbaṅgamaṁ vipassanaṁ bhāveti samathapubbaṅgamaṁ pana vipassanaṁ
bhāvayatopi
vipassanāpubbaṅgamaṁ samathaṁ bhāvayatopi lokuttaramaggakkhaṇe
samathavipassanāyuganaddhāva
hontīti evamettha bhāvanānayo veditabbo.
Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya
dhammadāyādasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.
----------

1-1 aṅ. catukka. 21/170/179 yuganaddhasutta, khu. paṭi. 31/534/432

yuganaddhakathā (syā), tannissayapāli.

119
4. Bhayabheravasuttavaṇṇanā
[34] Evamme sutanti bhayabheravasuttaṁ. Tatrāyaṁ anupubbapadavaṇṇanā:-
athāti avicchedanatthe nipāto. Khoti avadhāraṇatthe, bhagavato sāvatthiyaṁ vihāre
avicchinneyevāti vuttaṁ hoti. Jāṇussoṇīti netaṁ tassa mātāpitūhi katanāmaṁ,
apica kho ṭhānantarapaṭilābhaladdhaṁ. Jāṇusasoṇiṭṭhānaṁ kiretaṁ purohitaṭṭhānaṁ,
taṁ
tassa raññā dinnaṁ, tasmā "jāṇussoṇī"ti vuccati. Brahmaṁ aṇatīti brāhmaṇo,
mante sajjhāyatīti attho, idameva hi jātibrāhmaṇānaṁ niruttivacanaṁ. Ariyā
pana bāhitapāpattā brāhmaṇāti vuccanti.
Yena bhagavā tenūpasaṅkamīti yenāti bhummatthe karaṇavacanaṁ, tasmā yattha
bhagavā, upasaṅkamīti evamettha attho daṭṭhabbo. Yena vā kāraṇena bhagavā
devamanussehi upasaṅkamitabbo, tena kāraṇena upasaṅkamīti evamettha attho
daṭṭhabbo. Kena ca kāraṇena bhagavā upasaṅkamitabboti? nānappakāraguṇavisesā-
dhigamādhippāyena sāduphalūpabhogādhippāyena dijagaṇehi niccaphalitamahārukkho
viya.
Upasaṅkamīti ca gatoti vuttaṁ hoti. Upasaṅkamitvāti
upasaṅkamanapariyosānadīpanaṁ.
Athavā evaṁ gato tato āsannataraṁ ṭhānaṁ bhagavato samīpasaṅkhātaṁ
gantvātipi vuttaṁ hoti. Bhagavatā saddhiṁ sammodīti yathā khamanīyādīni pucchanto
bhagavā tena, evaṁ sopi bhagavatā saddhiṁ samappavattamodo ahosi, sītodakaṁ viya
uṇhodakena sammoditaṁ ekībhāvaṁ agamāsi. Yāya ca "kacci bhoto gotamassa
khamanīyaṁ kacci yāpanīyaṁ kacci bhoto gotamassa gotamasāvakānaṁ ca appābādhaṁ
appātaṅkaṁ lahuṭṭhānaṁ balaṁ phāsuvihāro"ti ādikāya kathāya sammodi, taṁ
pītipāmojjasaṅkhātasammodajananato sammodituṁ yuttabhāvato ca sammodanīyaṁ
kathaṁ,
atthabyañjanamadhuratāya sucirampi kālaṁ sāretuṁ nirantaraṁ pavattetuṁ
araharūpato
saritabbabhāvato ca sārāṇīyaṁ. Suyyamānasukhato ca sammodanīyaṁ,
anussariyamānasukhato
sārāṇīyaṁ. Tathā byañjanaparisuddhatāya sammodanīyaṁ, atthaparisuddhatāya
sārāṇīyanti evaṁ

120
Anekehi pariyāyehi sammodanīyaṁ kathaṁ sārāṇīyaṁ vītisāretvā pariyosāpetvā
niṭṭhapetvā yenatthena āgato, taṁ pucchitukāmo ekamantaṁ nisīdi.
 Ekamantanti bhāvanapuṁsakaniddeso "visamaṁ candimasuriyā parivattantī"ti
ādīsu 1- viya. Tasmā yathā nisinno ekamante nisinno hoti, tathā nisīdīti
evamettha attho daṭṭhabbo. Bhummatthe vā etaṁ upayogavacanaṁ. Nisīdīti upāvisi.
Paṇḍitā hi purisā garuṭṭhānīyaṁ upasaṅkamitvā āsanakusalatāya ekamantaṁ
nisīdanti,
ayañca nesaṁ aññataro, tasmā ekamantaṁ nisīdi.
Kathampana nisinano ekamantaṁ nisinno hotīti. Cha nisajjadose vajjetvā.
Seyyathīdaṁ, atidūramaccāsannaṁ uparivātamunnatappadesaṁ atisammukhamatipacchāti.
Atidūre
nisinno hi sace kathetukāmo hoti, uccāsaddena kathetabbaṁ hoti. Accāsanne
nisinno saṅghaṭṭanaṁ karoti. Uparivāte nisinno sarīragandhena bādhati.
Unnatappadese
nisinno agāravaṁ pakāseti. Sammukhā 2- nisinno sace daṭṭhukāmo hoti,
cakkhunā cakkhuṁ āhacca daṭṭhabbaṁ hoti. Atipacchā nisinno sace daṭṭhukāmo
hoti, gīvaṁ pasāretvā daṭṭhabbaṁ hoti. Tasmā ayaṁpi ete cha nisajjadose
vajjetvā nisīdi, tena vuttaṁ "ekamantaṁ nisīdī"ti.
Yemeti ye ime. Kulaputtāti duvidhā kulaputtā jātikulaputtā ācārakulaputtā
ca. Tattha "tena kho pana samayena raṭṭhapālo nāma kulaputto tasmiṁyeva
thullakoṭṭhite aggakulikassa 3- putto hotī"ti 4- evaṁ āgatā uccākulappasutā
jātikulaputtā nāMa. "ye Te kulaputtā saddhā agārasmā anagāriyaṁ pabbajitā"ti 5-
evaṁ āgatā pana yattha katthaci kule pasutāpi ācārasampannā ācārakulaputtā
nāMa. Idha pana dvīhipi kāraṇehi kulaputtāyeva.
Saddhāti saddhāya. Agārasmāti agārato. Anagāriyanti pabbajjaṁ
bhikkhubhāvañca. Pabbajjāpi hi natthettha agāriyanti anagāriyā, agārassa hitaṁ
kasigorakkhādikammaṁ ettha natthīti attho. Bhikkhupi natthetassa agāranti
anagāro,

1 aṅ. catukka. 21/70/85 adhammikasutta 2 chaṂa., i. atisammukhā

3 chaṂa. aggakulassa 4 MaṂa. 13/294/269 raṭṭhapālasutta
5 Ma. upari. 14/78/58 gaṇakamoggallānasutta.

121
Anagārassa bhāvo anagāriyaṁ. Pabbajitāti upagatā, evaṁ sabbathāpi
anagāriyasaṅkhātaṁ
pabbajjaṁ bhikkhubhāvañca upagatāti vuttaṁ hoti. Pubbaṅgamoti pūrato gāmī
nāyako. Bahukāroti hitakiriyāya bahūpakāro. Bhavantesaṁ gotamo samādapetāti te
kulaputte bhavaṁ gotamo adhisīlādīni gāhetā sikkhāpetā. Sā janatāti so
janasamūho. Diṭṭhānugatiṁ āpajjīti dassanānugatiṁ paṭipajjati, yandiṭṭhiko bhavaṁ
gotamo yaṁkhantiko yaṁruciko, tepi tandiṭṭhikā honti taṁkhantikā taṁrucikāti
attho.
Kasmā panāyaṁ evamāhāti, esa kira pubbe aneke kulaputte
agāramajjhe vasante devaputte viya pañcahi kāmaguṇehi paricāriyamāne anto ca
bahi ca susaṁvihitārakkhe disvā te aparena samayena bhagavato
madhurasaddhammadesanaṁ 1-
sutvā saddhāya gharā nikkhamma pabbajitvā ghāsacchādanaparamatāya santuṭṭhe
āraññakesu senāsanesu kenaci arakkhiyamānepi anusaṅkitaparisaṅkite haṭṭhapahaṭṭhe
udaggūdagge addasa, disvā ca imesaṁ kulaputtānaṁ "ayaṁ phāsuvihāro kiṁ nissāya
uppanno"ti cintento "samaṇaṁ gotaman"ti bhagavati pasādaṁ alattha. So taṁ
pasādaṁ nivedetuṁ bhagavato santikaṁ āgato, tasmā evamāha.
Athassa bhagavā taṁ vacanaṁ sampaṭicchanto abbhanumodanto ca evametaṁ
brāhmaṇāti ādimāha. Vacanasampaṭichannānumodanatthoyeva hi ettha ayaṁ evanti
nipāto. Mamaṁ uddissāti mamaṁ uddissa. Saddhāti saddhāyeva. Na iṇattā
na bhayattāti ādīni sandhāyāha. Īdisānaṁyeva hi bhagavā pubbaṅgamo na
itaresaṁ. Dūrabhisambhavāni hīti sambhavituṁ dukkhāni dussahāni, na sakkā
appesakkhehi
ajjhogāhitunti vuttaṁ hoti. Araññavanapatthānīti araññāni ca vanapatthāni ca.
Tattha kiñcāpi abhidhamme nippariyāyena "nikkhamitvā bahi indakhīlā, sabbametaṁ
 araññan"ti 2- vuttaṁ, tathāpi yantaṁ "pañcadhanusatikaṁ pacchiman"ti
āraññikaṅganipphādakaṁ senāsanaṁ vuttaṁ, tadeva adhippetanti veditabbaṁ.
Vanapatthanti gāmantaṁ atikkamitvā manussānaṁ anupacāraṭṭhānaṁ, yattha na
kasiyyati na vapiyyati. Vuttañcetaṁ "vanapatthanti dūrānametaṁ senāsanānaṁ
adhivacanaṁ,

1 Sī. madhurarasaṁ dhammadesanaṁ, chaṂa. madhurarasaṁ dhammadesanaṁ

2 abhi. vibhaṅga. 35/529/302 jhānavibhaṅga

122
Vanapatthanti vanasaṇḍānametaṁ senāsanānaṁ, vanapatthanti bhiṁsanakānametaṁ,
vanapatthanti
salomahaṁsānametaṁ, vanapatthanti pariyantānametaṁ, vanapatthanti na
manussūpacārānametaṁ
senāsanānaṁ adhivacanan"ti. 1- Ettha ca pariyantānanti imamekaṁ pariyāyaṁ
ṭhapetvā
sesapariyāyehi vanapatthāni veditabbāni. Pantānīti pariyantāni atidūrāni.
Dukkaraṁ pavivekanti kāyavivekaṁ dukkaraṁ. Dūrabhiramanti abhiramituṁ na sukhaṁ.
Ekatteti
ekībhāve. Kiṁ dasseti? kāyaviveke katepi tattha cittaṁ abhiramāpetuṁ dukkaraṁ.
Dvayadvayārāmo 2- hi ayaṁ lokoti. Haranti maññeti haranti viya ghaṅsanti 3- viya.
Manoti manaṁ. Samādhiṁ alabhamānassāti upacārasamādhiṁ vā appanāsamādhiṁ vā
alabhantassa. Kiṁ dasseti? īdisassa bhikkhuno tiṇapaṇṇamigādisaddehi vividhehi ca
bhiṁsanakehi vanāni cittaṁ vikkhipanti maññeti, sabbaṁ brāhmaṇo
saddhāpabbajitānaṁ
kulaputtānaṁ araññavāsena 4- vimhito āha.
Kāyakammantavārakathā
[35] Athassa bhagavā purimanayeneva "evametaṁ brāhmaṇā"ti ādīhi
taṁ taṁ vacanaṁ sampaṭicchitvā abbhanumoditvā ca yasmā soḷasasu ṭhānesu
ārammaṇapariggahitānaṁyeva 5- tādisāni senāsanāni dūrabhisambhavāni. Na tesu
ārammaṇapariggahayuttānaṁ, attanā ca bodhisatto samāno tādiso ahosi, tasmā
attano tādisānaṁ senāsanānaṁ dūrabhisambhavataṁ dassetuṁ mayhampi khoti ādimāha.
Tattha pubbeva sambodhāti sambodhato pubbeva, ariyamagguppattito
aparabhāgeyevāti vuttaṁ hoti. Anabhisambuddhassāti appaṭividdhacatusaccassa.
Bodhisattasseva satoti bujjhanakasattasseva sammāsambodhiṁ adhigantuṁ
arahasattasseva
sato, bodhiyā vā sattasseva laggasseva sato. Dīpaṅkarassa hi bhagavato pādamūle
aṭṭhadhammasamodhānena abhinīhārasamiddhito pabhūti tathāgato bodhisatto 6- laggo
6-
"pattabbā mayā esā"ti vā tadadhigamāya parakkamaṁ amuñcantoyeva āgato, tasmā

1 abhi. vibhaṅga. 35/531/303 jhānavibhaṅga 2 chaṂa. dvayaṁdvayārāmo 3 chaṂa.

ghasanti
4 chaṂa. araññavāse 5 chaṂa. ārammaṇapariggaharahitānaṁyeva 6-6 chaṂa. bodhiyā
satto laggo

123
Bodhisattoti vuccati. Tassa mayhanti tassa evaṁ bodhisattasseva sato mayhaṁ.
Ye kho keci samaṇā vā brāhmaṇā vāti ye keci pabbajjūpagatā vā
bhovādino vā.
Aparisuddhakāyakammantāti aparisuddhena pāṇātipātādinā kāyakammantena
samannāgatā. Aparisuddhakāyakammantasandosahetūti
aparisuddhakāyakammantasaṅkhātassa
attano dosassa hetu aparisuddhakāyakammantakāraṇāti vuttaṁ hoti. Haveti
ekaṁsavacane
nipāto. Akusalanti sāvajjaṁ akkhemañca. Bhayabheravanti bhayañca bheravañca.
Cittutrāsassa ca bhayānakārammaṇassa cetaṁ adhivacanaṁ. Tatra bhayaṁ
sāvajjaṭṭhena akusalaṁ,
 bheravaṁ akkhemaṭṭhenāti veditabbaṁ. Avhāyantīti pakkosanti. Kathaṁ? te hi
pāṇātipātādīni katvā "mayaṁ ayuttamakarimhā, sace no te jāneyyuṁ, yesaṁ
aparajjhimhā, idāni anubandhitvā anayabyasanaṁ āpādeyyun"ti araññaṁ pavisitvā
gacchantare vā gumbantare vā nisīdanti. Te "appamattakampi tiṇasaddaṁ vā
paṇṇasaddaṁ vā sutvā idānimhā naṭṭhā"ti tasanti vitasanti, āgantvā
parehi parivāritā viya bandhā vadhitā viya ca honti. Evantaṁ bhayabheravaṁ attani
samāropanaṭṭhena avhāyanti pakkosanti.
Na kho panāhaṁ .pe. Paṭisevāmīti ahaṁ kho aparisuddhakāyakammanto
hutvā araññavanapatthāni pantāni senāsanāni nappaṭisevāmi. Ye hi voti
ettha voti nipātamattaṁ. Ariyā vuccanti buddhā ca buddhasāvakā ca.
Parisuddhakāyakammantāti īdisā hutvā. Ahaṁ tesaṁ aññataroti tesaṁ ahampi eko
aññataro. Bodhisatto hi gahaṭṭhopi pabbajitopi parisuddhakāyakammantova hoti.
Bhiyyoti
atirekatthe nipāto. Pallomanti pannalomataṁ, khemaṁ sotthibhāvanti attho.
Āpādinti āpajjiṁ, atirekaṁ sotthibhāvaṁ atirekena vā sotthibhāvamāpajjinti
vuttaṁ hoti. Araññe vihārāyāti araññe vihāratthāya.
Kāyakammantavārakathā niṭṭhitā

124
Vacīkammantavārādivaṇṇanā
[36] Esa nayo sabbattha. Ayampana viseso, vacīkammantavāre tāva
aparisuddhavacīkammantāti aparisuddhena musāvādādinā vacīkammantena samannāgatā.
Te kathaṁ bhayabheravaṁ avhāyanti? te musāvādena parassa atthaṁ bhañjitvā
Pisuṇavācāya mittabhedaṁ katvā pharusavācāya paresaṁ parisamajjhe mammāni tuditvā
1-
niratthakavācāya parasattānaṁ 2- kammante nāsetvā "mayaṁ ayuttamakarimhā, sace
no te jāneyyuṁ, yesaṁ aparajjhimhā, idāni anubandhitvā anayabyasanaṁ
pāpuṇeyyun"ti araññaṁ pavisitvā gacchantare vā gumbantare vā nisīdanti. Te
"appamattakampi tiṇasaddaṁ vā paṇṇasaddaṁ vā sutvā idānimhā naṭṭhā"ti
tasanti vitasanti, āgantvā parehi parivāritā viya bandhā vadhitā viya ca
honti. Evantaṁ bhayabheravaṁ attani samāropanaṭṭhena avhayanti pakkosanti.
Manokammantavāre aparisuddhamanokammantāti aparisuddhena abhijjhādinā
manokammantena samannāgatā. Te kathaṁ bhayabheravaṁ avhayanti? te paresaṁ
rakkhitagopitesu bhaṇḍesu abhijjhāvisamalobhaṁ uppādetvā parassa kujjhitvā
parasatte 3- micchādassanaṁ gāhāpetvā mayaṁ ayuttamakarimhā .pe. Attani
samāropanaṭṭhena avhayanti pakkosanti.
Ājīvavāre aparisuddhājīvāti aparisuddhena vejjakammadūtakammavaḍḍhipayogādinā
ekavīsatianesanābhedena ājīvena samannāgatā. Te kathaṁ bhayabheravaṁ
avhayanti? te evaṁ jīvikaṁ kappetvā suṇanti "sāsanasodhakā kira tepiṭakā bhikkhū
sāsanaṁ sodhetuṁ nikkhantā, ajja vā sve vā idhāgamissantī"ti araññaṁ pavisitvā
gacchantare vā .pe. Tasanti vitasanti. Tehi 4- āgantvā parivāretvā gahitā
viya odātavatthanivāsitā viya ca hontīti. Sesaṁ tādisameva.
[37] Ito paraṁ abhijjhālūti ādīsu kiñcāpi abhijjhābyāpādā manokammanta-
saṅgahitā, tathāpi nīvaraṇavasena puna vuttāti veditabbā. Tattha abhijjhālūti

1 Sī. mammāni bhinditvā tuditvā 2 Ma. i. paraputtānaṁ 3 Ma. i. paraputte

4 chaṂa. te hi

125
Parabhaṇḍāni abhijjhāyanasīlā. Kāmesu tibbasārāgāti vatthukāmesu
bahalakilesarāgā.
Te kathaṁ bhayabheravaṁ avhayanti? te avavatthitārammaṇā honti, tesaṁ
avavatthitārammaṇānaṁ
Araññe viharantānaṁ divā diṭṭhaṁ rattiṁ bhayabheravaṁ hutvā upaṭṭhāti
"te akusalacittā appamattakenapi tasanti vitasanti, rajjuṁ vā lataṁ vā disvā
sappasaññino honti, khāṇuṁ disvā yakkhasaññino, thalaṁ vā pabbataṁ vā disvā
hatthisaññino sappādīhi anayabyasanaṁ āpāditā viya hontī"ti. Sesaṁ tādisameva.
[38] Byāpannacittāti pakatibhāvavijahanena vipannacittā. Kilesānugatañhi
 cittaṁ pakatibhāvaṁ vijahati, purāṇabhattabyañjanaṁ viya pūtikaṁ hoti.
Paduṭṭhamanasaṅkappāti
paduṭṭhacittasaṅkappā, abhaddakena paresaṁ anatthajanakena cittasaṅkappena
samannāgatāti vuttaṁ hoti. Te kathaṁ bhayabheravaṁ avhāyanti?
bhayabheravāvhāyanaṁ ito
pabhūti abhijjhāluvāre vuttanayeneva veditabbaṁ. Yattha pana viseso bhavissati,
tattha pavakkhāMa. Na kho panāhaṁ byāpannacittoti ettha pana mettacitto ahaṁ
hitacittoti dasseti, īdisā hi bodhisattā honti. Evaṁ sabbattha
vuttadosapaṭipakkhavasena bodhisattaguṇā vaṇṇetabbā.
[39] Thīnamiddhapariyuṭṭhitāti cittagelaññabhūtena thīnena
sesanāmakāyagelaññabhūtena
middhena ca pariyuṭṭhitā, abhibhūtā gahitāti vuttaṁ hoti. Te
niddābahulā honti.
[40] Uddhatāti uddhaccapakatikā vipphandamānacittā, uddhaccena hi
ekārammaṇe cittaṁ vipphandati dhajayaṭṭhiyaṁ vātena paṭākā viya.
Avūpasantacittāti
anibbutacittā, idha kukkuccaṁ gahetuṁ vaṭṭati.
[41] Kaṅkhī vicikicchīti ettha ekamevidaṁ pañcamaṁ nīvaraṇaṁ. Kinnukho
idanti ārammaṇaṁ kaṅkhanato kaṅkhā, idamevidanti nicchetuṁ asasatthabhāvato
vicikicchāti vuccati, tena samannāgatā samaṇabrāhmaṇā "kaṅkhī vicikicchī"ti
vuttā.
[42] Attukkaṁsakā paravambhīti ye attānaṁ ukkaṁsanti ukkhipanti, ucce
ṭhāne ṭhapenti, parañca vambhenti garahanti nindanti, nīce ṭhāne ṭhapenti,
tesametaṁ adhivacanaṁ. Te kathaṁ bhayabheravaṁ avhāyanti? te parehi "asuko ca
kira

126
Asuko ca attānaṁ ukkaṁsanti, amhe garahanti, dāse viya karonti, gaṇhatha
ne"ti anubandhā palāyitvā araññaṁ pavisitvā gacchantare vāti
kāyakammantasadisaṁ vitthāretabbaṁ.
[43] Chambhīti kāyachambhanalomahaṁsanakarena chambhena samannāgatā.
Bhīrukajātikāti bhīrukapakatikā, gāmadārakā viya bhayabahulā asurakatarāti 1-
vuttaṁ hoti.
[44] Lābhasakkāsilokoti ettha labbhatīti lābho, catunnaṁ paccayānametaṁ
adhivacanaṁ. Sakkāroti sundarasakkāro, paccayā eva hi paṇītapaṇītā sundarasundarā
ca abhisaṅkharitvā katā sakkārāti vuccanti. Yā ca parehi attano gāravakiriyā
pupphādīhi vā pūjā. Silokoti vaṇṇabhaṇanaṁ etaṁ, lābhañca sakkārañca silokañca
lābhasakkārasilokaṁ. Nikāmayamānāti patthayamānā. Bhayabheravāvhāyanaṁ
abhijjhāluvārasadisameva. Tadatthadīpakaṁ panettha piyagāmikavatthuṁ kathenti:-
eko kira piyagāmiko nāma bhikkhu samādinnadhutaṅgānaṁ bhikkhūnaṁ lābhaṁ
disvā "ahampi dhutaṅgaṁ samādayitvā lābhaṁ uppādemī"ti cintetvā sosānikaṅgaṁ
samādāya susāne vasati. Athekadivasaṁ eko kammamutto jaragavo divā gocare
caritvā rattiṁ tasmiṁ susāne pupphagumbe sīsaṁ katvā romatthamāno 2- aṭṭhāsi.
Piyagāmiko rattiṁ caṅkamanā nikkhanto tassa hanusaddaṁ sutvā cintesi "addhā
maṁ lābhagiddho esa susāne vasatīti ñatvā devarājā viheṭhetumāgato"ti, so
jaragavassa pūrato añjaliṁ paggahetvā "sappurisa devarāja ajja me ekarattiṁ
khama, sve paṭṭhāya na evaṁ karissāmī"ti namassamāno sabbarattiṁ yācanto
aṭṭhāsi. Tato suriye uṭṭhite taṁ disvā katarayaṭṭhiyā paharitvā palāpesi
"sabbarattiṁ maṁ bhiṁsāpesī"ti.
[45] Kusītāti kosajjānugatā. Hīnaviriyāti hīnā viriyena rahitā viyuttā
nīviriyāti vuttaṁ hoti. Tattha kusītā kāyikaviriyārambhavirahitā honti,
hīnaviriyā

1 chaṂa. asurā kātarāti 2 chaṂa., i. romanthayamāno

127
Cetasikaviriyārambhavirahitā. Te ārammaṇavavatthānamattaṁpi kātuṁ na sakkonti.
Tesaṁ
 avavatthitārammaṇānanti sabbaṁ pubbasadisameva.
[46] Muṭṭhassatīti vissaṭṭhasatī. 1- Asampajānāti paññāvirahitā, imassa
ca paṭipakkhe "upaṭṭhitasatīhamasmī"ti vacanato satibhājanīyamevetaṁ. Paññā
panettha
satidubbaladīpanatthaṁ vuttā. Duvidhā hi sati paññāsampayuttā paññāvippayuttā
ca. Tattha paññāsampayuttā balavatī, vippayuttā dubbalā, tasmā yadāpi tesaṁ
sati hoti, tadāpi asampajānattā muṭṭhassatīyeva te, dubbalāya satiyā
satikiccābhāvatoti etamatthaṁ dīpetuṁ "asampajānā"ti vuttaṁ. Te evaṁ muṭṭhassatī
asampajānā ārammaṇavavatthānamattaṁpi kātuṁ na sakkontīti sabbaṁ pubbasadisameva.
[47] Asamāhitāti upacārappanāsamādhivirahitā. Vibbhantacittāti ubbhantacittā.
Samādhivirahena laddhokāsena uddhaccena tesaṁ samādhivirahā cittaṁ
nānārammaṇesu paribbhamati, vanamakkaṭo viya vanasākhāsu uddhaccena ekārammaṇepi
vipphandati. Pubbe vuttanayena evaṁ te asamāhitāvibbhantacittā
ārammaṇavavatthānamattaṁpi kātuṁ na sakkontīti sabbaṁ pubbasadisameva.
[48] Duppaññāti nippaññānametaṁ adhivacanaṁ. Paññā pana duṭṭhā nāma
natthi. Elamūgāti elamukhā, khakārassa gakāro kato. Lālāmukhāti vuttaṁ hoti.
Duppaññānañhi kathentānaṁ lālā mukhato galati, lālā ca elāti vuccati.
Yathāha "passelamūgaṁ uragaṁ dvijivhan"ti. Tasmā te "elamūgā"ti vuccanti.
"elamukhā"tipi Pāṭho. "elamukā"tipi Keci paṭhanti, apare "elamukā"tipi,
sabbattha "elamukhā"ti attho. Te kathaṁ bhayabheravaṁ avhāyanti? te duppaññā
elamūgā ārammaṇavavatthānamattaṁpi kātuṁ na sakkonti. Tesaṁ avavatthitārammaṇānaṁ
araññe viharantānaṁ divā diṭṭhaṁ rattiṁ bhayabheravaṁ hutvā upaṭṭhāti "te
ākulacittā
appamattakenapi tasanti vitasanti, rajjuṁ vā lataṁ vā disvā sappasaññino
honti, khāṇuṁ disvā yakkhasaññino, thalaṁ vā pabbataṁ vā disvā hatthisaññino

1 chaṂa., i. naṭṭhassatī

128
Sappādīhi anayabyasanaṁ āpāditā viya honti. Evaṁ taṁ bhayabheravaṁ attani
samāropanaṭṭhena avhāyanti pakkosanti. Paññāsampannohamasmīti ettha paññāya
sampanno samannāgato, no ca kho vipassanāpaññāya, na maggapaññāya, apica
kho pana imesu soḷasasu ṭhānesu ārammaṇavavatthānapaññāyāti attho. Sesaṁ
sabbattha vuttanayamevāti.
Soḷasaṭṭhānārammaṇapariggaho niṭṭhito.
------------
Bhayabheravasenāsanādivaṇṇanā
[49] Tassa mayhanti ko anusandhi? bodhisatto kira imāni
soḷasārammaṇāni pariggaṇhanto ca 1- bhayabheravaṁ adisvā bhayabheravannāma
evarūpāsu
rattīsu evarūpe senāsane ca paññāyati, handa naṁ tatthāpi gavesāmīti 2-
bhayabheravagavesanaṁ akāsi, etamatthaṁ bhagavā idāni brāhmaṇassa dassento tassa
mayhanti ādimāha.
Tattha yā tāti ubhayametaṁ rattīnaṁyeva uddesavacanaṁ. 3- Abhiññātāti ettha
abhīti lakkhaṇatthe upasaggo. Tasmā abhiññātāti candapāripūriyā
candaparikkhayenāti
evamādīhi lakkhaṇehi ñātāti veditabbā. Abhilakkhitāti ettha upasaggamattameva,
tasmā abhilakkhitā 4- lakkhaṇīyā icceva attho, uposathasamādānadhammassavanapūjā-
sakkārādikaraṇatthaṁ lakkhetabbā sallakkhetabbā upalakkhetabbāti vuttaṁ hoti.
Cātuddasīti pakkhassa paṭhamadivasato pabhūti 5- catuddasannaṁ pūraṇī ekā
ratti. Evaṁ pañcaddasī aṭṭhamī ca. Pakkhassāti sukkapakkhassa kaṇhapakkhassa ca.
Etā tisso tisso katvā cha rattiyo, tasmā sabbattha pakkhavacanaṁ yojetabbaṁ
"pakkhassa cātuddasī pakkhassa pañcaddasī pakkhassa aṭṭhamī"ti. Atha pañcamī
kasmā

1 i. ca saddo na dissati 2 chaṂa. gavesissāmīti 3 chaṂa., i.

uddesaniddesavacanaṁ 4 chaṂa. abhilakkhitāti 5 chaṂa., i. pabhuti evamuparipi

129
 Na gahitāti asabbakālikattā. Pubbe kira bhagavati anuppannepi uppajjitvā
aparinibbutepi pañcamī anabhilakkhitāyeva, parinibbute pana dhammasaṅgāhakā therā
1-
cintesuṁ "dhammassavanaṁ cirena hotī"ti. Tato sammannitvā pañcamīti
dhammassavanadivasaṁ
ṭhapesuṁ, tato pabhūti sā abhilakkhitā jātā, evaṁ asabbakālikattā
ettha na gahitāti.
Tathārūpāsūti tathāvidhāsu. Ārāmacetiyānīti pupphārāmaphalārāmādayo ārāmā
eva ārāmacetiyāni. Cittikataṭṭhāne hi te cetiyānīti vuccanti, pūjanīyaṭṭhenāti
vuttaṁ hoti. Vanacetiyānīti baliharaṇavanasaṇḍasubhagavanadevasālavanādīni
vanāniyeva
vanacetiyāni. Rukkhacetiyānīti gāmanigamādidvāresu pūjanīyarukkhāyeva
rukkhacetiyāni.
Lokiyā hi dibbādhivuṭṭhāti vā maññamānā tesuyeva vā dibbasaññino hutvā
ārāmavanarukkhe cittiṁ karonti pūjenti, tena te sabbepi cetiyānīti vuccanti.
Bhiṁsanakānīti bhayajanakāni, passatopi suṇatopi bhayaṁ janenti. Salomahaṁsānīti
saheva
lomahaṁsena vattanti pavisamānasseva lomahaṁsajananato. Appeva nāma passeyyanti
api nāma taṁ bhayabheravaṁ passeyyameva. Aparena samayenāti "etadahosi
yannūnāhan"ti evaṁ cintitakālato paṭṭhāya aññena kālena.
Tattha ca me brāhmaṇa viharatoti tathārūpesu senāsanesu yaṁ yaṁ manussānaṁ
āyācanūpahārakaraṇārahaṁ yakkhaṭṭhānaṁ
pupphadhūpamaṁsaruhiravasāmedapihakapapphāsasurāmerayādīhi
okiṇṇakilinnadharaṇitalaṁ ekanipātaṁ viya yakkharakkhasapisācānaṁ, yaṁ divāpi
passantānaṁ hadayaṁ maññe phalati, taṇṭhānaṁ sandhāyāha "tattha ca me brāhmaṇa
viharato"ti. Migo 2- vā āgacchatīti siṅgāni vā khurāni vā koṭṭento
gokaṇṇakhaggadīpivarāhādibhedo migo vā āgacchati, sabbacatuppadānañhi idha migoti
nāmaṁ. Katthaci pana kāṇasiṅgālopi 3- vuccati. Yathāha:-
"usabhasseva te khandho sīhasseva vijambhati 4-
migarāja namo tayatthu api kiñci labhāmase"ti 5-

1 chaṂa., i. dhammasaṅgāhakattherā 2 chaṂa., i. mago 3 chaṂa. kāḷasiṅagālopi

4 chaṂa. pāli. vijambhitaṁ 5 khu.jāṭika. 27/484/123 antajātaka

130
Moro vā kaṭṭhaṁ pātetīti moro vā sukkhakaṭṭhaṁ rukkhato cāletvā
pāteti. Moragahaṇena ca idha sabbapakkhigahaṇaṁ adhippetaṁ, tena yo koci pakkhīti
vuttaṁ hoti. Athavā moro vāti vāsaddena añño vā koci pakkhīti. Esa nayo
purime migagahaṇepi, vāto vā paṇṇakasaṭaṁ eretīti vāto vā paṇṇakacavaraṁ
ghaṭṭeti. Etaṁ nūna taṁ bhayabheravaṁ āgacchatīti yaṁ etaṁ āgacchati, taṁ
bhayabheravaṁ nūna 1-
ito pabhūti ca ārammaṇameva bhayabheravanti veditabbaṁ. Parittassa ca
adhimattassa ca
bhayassa ārammaṇattā sukhārammaṇaṁ rūpaṁ sukhamiva. Kinnu kho ahaṁ aññadatthu
bhayapāṭikaṅkhī viharāmīti ahaṁ kho kiṁ kāraṇaṁ ekaṁseneva bhayaṁ ākaṅkhamāno
icchamāno hutvā viharāmi,
yathābhūtassa 2- yathābhūtassāti yena yena iriyāpathena bhūtassa bhavitassa
sato
vattamānassa samaṅgībhūtassa vā. Meti mama santike. Tathābhūto tathābhūto vāti
tena teneva iriyāpathena bhūto bhavito santo vattamāno samaṅgībhūto vāti
attho. So kho ahaṁ .pe. Paṭivinemīti bodhisattassa kira caṅkamantassa tasmiṁ
migasiṅgakhurasaddādibhede bhayabheravārammaṇe āgate neva mahāsatto tiṭṭhati, na
nisīdati na sayati, athakho caṅkamantova parivīmaṁsanto parivicinanto
bhayabheravaṁ na
passati, migasiṅgakhurasaddādimattameva taṁ hoti, so taṁ ñatvā idaṁ nāmetaṁ, na
bhayabhevaranti tato tiṭṭhati vā nisīdati vā sayati vā. Etamatthaṁ dassento "so
kho ahan"ti ādimāha. Esa nayo sabbapeyyālesu. Ito parañca iriyāpathapaṭipāṭiyā
avatvā āsannapaṭipāṭiyā iriyāpathā vuttāti veditabbā, caṅkamantassa hi
bhayabherave āgate na ṭhito na nisinno na nipanno ṭhitassāpi āgate na
 caṅkamāmīti evaṁ tassa tassa āsannapaṭipāṭiyā vuttāti.
Asammohavihāravaṇṇanā
[50] Evaṁ bhiṁsanakesupi ṭhānesu attano bhayabheravābhāvaṁ dassetvā
idāni jhāyīnaṁ sammohaṭṭhānesu attano asammohavihāraṁ dassetuṁ santi kho
pana brāhmaṇāti ādimāha.

1 chaṂa. nūnāti 2 chaṂa., i. yathābhūtaṁ

131
Tattha santīti atthi saṁvijjanti upalabbhanti. Rattiṁyeva samānanti
rattiṁyeva
santaṁ. Divāti sañjānantīti "divaso ayan"ti sañjānanti. Divāyeva samānanti
divasaṁyeva santaṁ. Rattīti sañjānantīti "ratti ayan"ti sañjānanti. Kasmā
panete evaṁ saññino hontīti. Vuṭṭhānakosallābhāvato vā sakuṇarutato vā.
Kathaṁ? idhekacco odātakasiṇalābhī divā parikammaṁ katvā divā samāpanno divāyeva
Vuṭṭhahāmīti manasikāraṁ uppādeti, no ca kho addhānaparicchede kusalo hoti.
So divasaṁ atikkamitvā rattibhāge vuṭṭhāti. Odātakasiṇapharaṇavasena cassa
visadaṁ
hoti vibhūtaṁ suvibhūtaṁ. So divā vuṭṭhahāmīti uppāditamanasikāratāya
odātakasiṇapharaṇavisadavibhūtatāya ca rattiṁyeva samānaṁ divāti sañjānāti. Idha
panekacco
nīlakasiṇalābhī rattiṁ parikammaṁ katvā rattiṁ samāpanno rattiṁyeva vuṭṭhahāmīti
manasikāraṁ uppādeti, no ca kho addhānaparicchede kusalo hoti. So rattiṁ
atikkamitvā divasabhāge vuṭṭhāti. Nīlakasiṇapharaṇavasena cassa avisadaṁ hoti
avibhūtaṁ.
So rattiṁ vuṭṭhahāmīti uppāditamanasikāratāya nīlakasiṇapharaṇāvisadāvibhūtatāya
ca
divāyeva samānaṁ rattīti sañjānāti. Evaṁ tāva vuṭṭhānakosallābhāvato evaṁ
saññino honti.
Sakuṇarutato pana idhekacco anto senāsane nisinno hoti. Atha divā
ravanakasakuṇakākādayo candālokena divāti maññamānā rattiṁ ravanti aññehi
vā kāraṇehi. So tesaṁ saddaṁ sutvā rattiṁyeva samānaṁ divāti sañjānāti. Idha
panekacco pabbatantare gambhīrāya ghanavanapaṭicchannāya giriguhāya
sattāhavaddalikāya vattamānāya antarahitasuriyāloke kāle nisinno hoti. Atha
rattiṁ
ravanakasakuṇaulūkādayo majjhantikasamayepi tattha tattha samandhakāre nisinnā
rattisaññāya vā aññehi vā kāraṇehi ravanti. So tesaṁ saddaṁ sutvā divāyeva
samānaṁ rattīti sañjānāti. Evaṁ sakuṇarutato evaṁsaññino hontīti. Idamahanti
idaṁ ahaṁ evaṁ sañjānanaṁ. Sammohavihārasmiṁ vadāmīti sammohavihārapariyāpannaṁ
antogadhaṁ, sammohavihāraññataraṁ vadāmīti vuttaṁ hoti.

132
Ahaṁ kho pana brāhmaṇa .pe. Sañjānāmīti pākaṭo bodhisattassa
rattindivaparicchedo. Sattāhavaddalikakālepi candimasuriyesu adissamānesupi
jānātiyeva "ettakaṁ pūrebhattakālo gato, ettakaṁ pacchābhattakālo, ettakaṁ
paṭhamayāmo, ettakaṁ majjhimayāmoti, tasmā evamāha. Anacchariyaṁ cetaṁ, yaṁ
pūritapāramī
bodhisatto evaṁ jānāti. Padesaññāṇe ṭhitānaṁ sāvakānaṁpi rattindivaparicchedo
pākaṭo hoti.
Kalyāṇimahāvihāre 1- kira godattatthero dvaṅgulakāle bhattaṁ gahetvā
dvaṅgulakāle bhuñjati. Suriye adissamānepi pātoyeva senāsanaṁ pavisitvā tāya
velāya nikkhamati. Ekadivasaṁ ārāmikā "sve therassa nikkhamanakāle passāmā"ti
bhattaṁ sampādetvā kālatthambhamūle nisīdiṁsu. Thero dvaṅgulakāleyeva nikkhamati.
2-
Tato pabhūti kira suriye adissamānepi therassa nikkhamanasaññāya eva bheriṁ
ākoṭenti.
Dhajāgaravihārepi 3- kālidevatthero 4- antovasse yāmagaṇḍikaṁ paharati,
āciṇṇametaṁ therassa. Na ca yāmayantanāḷikaṁ payojeti, aññe bhikkhū payojenti.
 Atha nikkhante paṭhame yāme there muggaraṁ gahetvā ṭhitamatteyeva ekadveāraṁ 5-
paharanteyeva vā yāmayantaṁ patati, evaṁ tīsu yāmesu samaṇadhammaṁ katvā thero
pātoyeva gāmaṁ pavisitvā piṇḍapātaṁ ādāya vihāraṁ āgantvā bhojanavelāya 6-
pattaṁ gahetvā divāvihāraṭṭhānaṁ gantvā samaṇadhammaṁ karoti. Bhikkhū
kālatthambhaṁ
disvā therassa āgamanaṭṭhāya pesenti. So bhikkhu theraṁ divā vihāraṭṭhānā
nikkhamantameva vā antarā magge vā passati. Evaṁ padesaññāṇe ṭhitānaṁ
sāvakānaṁpi rattindivaparicchedo pākaṭo hoti, kimaṅgampana bodhisattānanti.
Yaṁ kho taṁ .pe. Vadeyyāti ettha pana "yaṁ kho taṁ brāhmaṇa asammohadhammo
satto loke uppanno .pe. Sukhāya devamanussānan"ti vacanaṁ vadamāno
koci sammāvadeyya sammāvadamāno siyā, na vitathavādī assa. Mameva taṁ vacanaṁ
vadamāno sammāvadeyya sammāvadamāno siyā, na vitathavādī assāti evaṁ
padasambandho veditabbo.

1 chaṂa. kalyāṇiyamahāvihāre 2 Sī. nikkhami 3 katthaci:- vajagaragirivihāre

chaṂa. ajagaravihārepi 4 katthaci:- kāladevatthero chaṂa. kāḷadevatthero 5
chaṂa. ekaṁ dve vāre 6 Sī. bhojanasālāya

133
Tattha asammohadhammoti asammohasabhāvo. Loketi manussaloke. Bahujanahitāyāti
bahujanassa hitatthāya, paññāsampattiyā diṭṭhadhammikasamparāyikahitūpadesakoti.
Bahujanasukhāyāti bahujanassa sukhatthāya, cāgasampattiyā
upakaraṇasukhasampattidāyakoti. 1-
Lokānukampāyāti lokassa anukampatthāya, mettākaruṇāsampattiyā mātāpitaro
viya lokassa rakkhitā gopāyitāti. 2- Atthāya hitāya sukhāya devamanussānanti idha
devamanussagahaṇena ca bhabbapuggalaveneyyasatteyeva gahetvā tesaṁ nibbānamagga-
phalādhigamāya attano uppattiṁ dassetīti veditabbo, atthāyāti hi vutte
paramatthatthāya nibbānāyāti vuttaṁ hoti. Hitāyāti vutte
taṁsampāpakamaggatthāyāti
vuttaṁ hoti. Nibbānasampāpakamaggato hi uttariṁ hitaṁ nāma natthi. Sukhāyāti
vutte phalasamāpatti sukhatthāyāti vuttaṁ hoti, tato uttariṁ sukhābhāvato. Vuttaṁ
cetaṁ "ayaṁ samādhi paccuppannasukho ceva āyatiñca sukhavipāko"ti. 3-
Pubbabhāgapaṭipadādivaṇṇanā
[51] Evaṁ bhagavā buddhaguṇapaṭilābhāvasānaṁ attano asammohavihāraṁ
brāhmaṇassa dassetvā idāni yāya paṭipadāya taṁ koṭippattaṁ asammohavihāraṁ
adhigato, taṁ pubbabhāgato pabhūti dassetuṁ āraddhaṁ kho pana me brāhmaṇāti
ādimāha.
Keci panāhu "imaṁ asammohavihāraṁ sutvā brāhmaṇassa cittamevaṁ uppannaṁ
hoti `kāya nu kho paṭipadāya imaṁ patto'ti, tassa cittamaññāya imāyāhaṁ
paṭipadāya imaṁ uttamaṁ asammohavihāraṁ pattoti dassento evamāhā"ti.
Tattha āraddhaṁ kho pana me brāhmaṇa viriyaṁ ahosīti brāhmaṇa na
mayā ayaṁ uttamo asammohavihāro kusitena muṭṭhassatinā sāraddhakāyena
vikkhittacittena vā adhigato, apica kho tadadhigamāya āraddhaṁ kho pana me
viriyaṁ

1 Sī. upakaraṇasukhasampadāyakoti, chaṂa. upakaraṇasukhassa dāyakoti 2 Ma.

gopāpayitāti.
chaṂa. gopayitāti 3 dī. pāṭi. 11/355/249 dasuttarasutta, aṅ. pañcaka.
22/27/25 (syā), abhi. vi. 35/804/407- ñāṇavibhaṅga.

134
Ahosi, bodhimaṇḍe nisinnena mayā caturaṅgaviriyaṁ āraddhaṁ ahosi, paggahitaṁ
asithilappavattitanti vuttaṁ hoti. Āraddhattāyeva ca me taṁ asallīnaṁ ahosi.
Upaṭṭhitā sati appamuṭṭhāti na kevalañca viriyameva satipi me
ārammaṇābhimukhībhāvena upaṭṭhitā ahosi. Upaṭṭhitattāyeva ca appamuṭṭhā.
Passaddho
 kāyoti kāyacittapassaddhisambhavena kāyopi me passaddho ahosi. Tattha yasmā
nāmakāye
passaddhe rūpakāyopi passaddhoyeva hoti, tasmā nāmakāyo rūpakāyoti avisesetvāva
passaddho kāyoti vuttaṁ. Asāraddhoti so ca kho passaddhattāyeva asāraddho,
vigatadarathoti vuttaṁ hoti. Samāhitaṁ cittaṁ ekagganti cittaṁpi me sammā āhitaṁ
suṭṭhu ṭhapitaṁ viya 1- ahosi, samāhitattā eva ca ekaggaṁ acalaṁ nipphandananti,
ettāvatā jhānassa pubbabhāgapaṭipadā kathitā hoti.
Idāni imāya paṭipadāya adhigataṁ paṭhamajhānaṁ ādiṁ katvā
vijjāttayapariyosānaṁ
visesaṁ dassenato so kho ahantiādimāha. Tattha vivicceva kāmehi
.p. Catutthaṁ jhānaṁ upasampajja vihāsinti ettha tāva yaṁ vattabbaṁ siyā, taṁ
sabbaṁ visuddhimagge paṭhavīkasiṇakathāyaṁ vuttaṁ. Kevalañhi tattha "upasampajja
viharatī"ti
āgataṁ, idha "vihāsin"ti, ayameva viseso. Kiṁ katvā pana bhagavā imāni jhānāni
upasampajja vihāsīti, kammaṭṭhānaṁ bhāvetvā. Kataraṁ? ānāpānassatikammaṭṭhānaṁ.
Imāni ca pana cattāri jhānāni kesañci cittekaggatthāni honti,
kesañci vipassanāpādakāni, kesañci abhiññāpādakāni, kesañci nirodhapādakāni,
kesañci bhavokkamanatthāni. Tattha khīṇāsavānaṁ cittekaggatthāni honti. Te hi
samāpajjitvā ekaggacittā sukhaṁ divasaṁ viharissāmāti iccevaṁ kasiṇaparikammaṁ
katvā aṭṭha samāpattiyo nibbattenti. Sekhaputhujjanānaṁ samāpattito vuṭṭhāya
samāhitena cittena vipassissāmāti nibbattentānaṁ vipassanāpādakāni honti.
Ye pana aṭṭha samāpattiyo nibbattetvā abhiññāpādakajjhānaṁ samāpajjitvā
samāpattito vuṭṭhāya "ekopi hutvā bahudhā hotī"ti 2- vuttanayā abhiññāyo

1 chaṂa., i. ṭhapitaṁ appitaṁ viya 2 dī.Sī. 9/238/87 sāmaññaphalasutta, khu.

paṭi. 31/253/163- ñāṇakathā (syā)

135
Patthentā nibbattenti, tesaṁ abhiññāpādakāni honti. Ye pana aṭṭha
samāpattiyo nibbattetvā nirodhasamāpattiṁ samāpajjitvā sattāhaṁ acittā
hutvā diṭṭheva dhamme nirodhaṁ nibbānaṁ patvā sukhaṁ viharissāmāti nibbattenti,
tesaṁ nirodhapādakāni honti. Ye pana aṭṭha samāpattiyo nibbattetvā
aparihīnajjhānā brahmaloke upapajjissāsāmāti nibbattenti, tesaṁ
bhavokkamanatthāni honti.
Bhagavatā panidaṁ catutthajjhānaṁ bodhirukkhamūle nibbattitaṁ, taṁ tassa
vipassanāpādakañceva ahosi abhiññāpādakañca sabbakiccasādhakañca,
sabbalokiyalokuttaraguṇadāyakanti veditabbaṁ.
Pubbenivāsakathāvaṇṇanā
[52] Yesañaca guṇānaṁ dāyakaṁ ahosi. Tesaṁ ekadesaṁ dassento so
evaṁ samāhite cittetiādimāha. Tattha dvinnaṁ vijjānaṁ anupadavaṇṇanā ceva
bhāvanānayo ca visuddhimagge vitthārito. Kevalañhi tattha "so evaṁ samāhite
citte .pe. Abhininnāmetī"ti vuttaṁ. Idha "abhininnāmesin"ti. Ayaṁ kho me
brāhmaṇāti ayañca appanāvāro tattha anāgatoti ayamevettha viseso. Tattha
soti so ahaṁ. Abhininnāmesinti abhinīhariṁ. Abhininnāmesinti ca vacanato soti
ettha so ahanti evamattho veditabbo.
Yasmā cidaṁ bhagavato vasena pubbenivāsānussatiñāṇaṁ āgataṁ, tasmā
"so tato cuto idhūpapanno"ti ettha evaṁ yojanā veditabbā. Ettha hi
so tato cutoti paṭinivattantassa paccavekkhaṇaṁ. Tasmā idhūpapannoti imissā
idhūpapattiyā anantaraṁ, amutra udapādinti tusitabhavanaṁ sandhāyāhāti veditabbo.
Tatrāpāsiṁ evaṁnāmoti tatrāpi tusitabhavane setaketu nāma devaputto ahosiṁ.
Evaṁgottoti tāhi devatāhi saddhiṁ ekagotto. Evaṁvaṇṇoti suvaṇṇavaṇṇo.
Evamāhāroti dibbasudhāhāro. Evaṁ sukhadukkhapaṭisaṁvedīti evaṁ
dibbasukhapaṭisaṁvedī.

136
Dukkhaṁ pana saṅkhāradukkhamattameva. Evamāyupariyantoti evaṁ sattapaññāsavassa-
koṭisaṭṭhīvassasatasahassāyupariyanto. So tato cutoti so ahaṁ tato
tusitabhavanato
 cuto. Idhūpapannoti idha mahāmāyādeviyā kucchimhi nibbatto.
Ayaṁ kho me brāhmaṇātiādīsu meti mayā. Vijjāti viditakaraṇaṭṭhena
vijjā. Kiṁ viditaṁ karoti? pubbenivāsaṁ. Avijjāti tasseva pubbenivāsassa
aviditakaraṇaṭṭhena tappaṭicchādako mohoti vuccati. Tamoti sveva moho
paṭicchādakaṭṭhena "tamo"ti vuccati. Ālokoti sāyeva vijjā obhāsakaraṇaṭṭhena
"āloko"ti vuccati. Ettha ca vijjā adhigatāti ayaṁ attho, sesaṁ pasaṁsāvacanaṁ.
Yojanā panettha ayaṁ kho me vijjā adhigatā, tassa me adhigatavijjassa avijjā
vihatā, vinaṭṭhāti attho. Kasmā? yasmā vijjā uppannā. Esa nayo itarasmiṁpi
padadvaye.
Yathātanti ettha yathāti opamme. Tanti nipāto. Satiyā avippavāsena
appamattassa. Viriyātāpena ātāpino. Kāye ca jīvite ca anapekkhatāya
pahitattassa pesitattassāti attho. Idaṁ vuttaṁ hoti "yathā appamattassa ātāpino
pahitattassa viharato avijjā vihaññeyya, vijjā uppajjeyya, tamo vihaññeyya,
āloko uppajjeyya. Evameva mama avijjā vihatā, vijjā uppannā. Tamo vihato,
āloko uppanno. Etassa me padhānānuyogassa anurūpameva phalaṁ laddhan"ti.
Pubbenivāsakathā niṭṭhitā.
---------
Dibbacakkhuñāṇakathāvaṇṇanā
[53] Cutūpapātakathāyaṁ yasmā pana 1- idha bhagavato vasena pāli āgatā,
tasmā "passāmi pajānāmī"ti vuttaṁ, ayaṁ viseso. Sesaṁ visuddhimagge
vuttasadisameva.

1 chaṂa. pana-saddo na dissati

137
Ettha pana vijjāti dibbacakkhuñāṇavijjā. Avijjāti sattānaṁ
cutipaṭisandhipaṭicchādikā avijjā. Sesaṁ vuttanayamevāti. Yasmā ca
pūritapāramīnaṁ
mahāsattānaṁ parikammakiccaṁ nāma natthi. Te hi citte abhininnāmitamatteyeva
anekavihitaṁ pubbenivāsaṁ anussaranti, dibbena cakkhunā satte passanti. Tasmā yo
tattha parikammaṁ ādiṁ katvā bhāvanānayo vutto, na tena idha atathoti.
-----------
Āsavakkhayañāṇakathāvaṇṇanā
[54] Tatiyavijjāya so evaṁ samāhite citteti vipassanāpādakaṁ
catutthajjhānacittaṁ veditabbaṁ. Āsavānaṁ khayañāṇāyāti arahattamaggañāṇatthāya,
arahattamaggo hi āsavavināsanato āsavānaṁ khayoti vuccati, tatra cetaṁ ñāṇaṁ
tattha
pariyāpannattāti. Cittaṁ abhininnāmesinti vipassanācittaṁ abhinīhariṁ. So idaṁ
dukkhanti evamādīsu "ettakaṁ dukkhaṁ, na ito bhiyyo"ti sabbaṁpi dukkhasaccaṁ
sarasalakkhaṇapaṭivedhena yathābhūtaṁ abbhaññāsiṁ jāniṁ paṭivijjhiṁ. Tassa ca
dukakhassa
nibbattikaṁ taṇhaṁ ayaṁ dukkhasamudayoti. Tadubhayampi yaṁ ṭhānaṁ patvā
nirujjhati,
tantesaṁ appavattinibbānaṁ ayaṁ dukkhanirodhoti. Tassa ca sampāpakaṁ ariyamaggaṁ
ayaṁ dukkhanirodhagāminī paṭipadāti saralakkhaṇapaṭivedhena yathābhūtaṁ
abbhaññāsiṁ
jāniṁ paṭivijjhinti evamattho veditabbo.
Evaṁ sarūpato saccāni dassetvā idāni kilesavasena pariyāyato
dassento ime āsavātiādimāha. Tassa me evaṁ jānato evaṁ passatoti
tassa mayhaṁ evaṁ jānantassa evaṁ passantassa. Saha vipassanāya koṭippattaṁ
maggaṁ katheti. Kāmāsavāti kāmāsavato. Vimuccitthāti iminā phalakkhaṇaṁ dasseti,
maggakkhaṇe hi cittaṁ vimuccati, phalakkhaṇe vimuttaṁ hoti. Vimuttasmiṁ
vimuttamhīti 1- ñāṇanti iminā paccavekkhaṇañāṇaṁ dasseti. Khīṇā jātītiādīhi tassa
bhūmiṁ, tena hi ñāṇena bhagavā paccavekkhanto "khīṇā jātī"ti ādīni abbhaññāsi.
Katamā pana bhagavato jāti khīṇā, kathaṁ ca naṁ abbhaññāsīti. Na tāvassa atītā

1 pāli. vimuttamīti

138
 Jāti khīṇā pubbeva khīṇattā, na anāgatā anāgate vāyāmābhāvato, na
paccuppannā vijjamānattā. Yā pana maggassa abhāvitattā uppajjeyya
ekacatupañcavokārabhavesu ekacatupañcakkhandhappabhedā jāti, sā maggassa
bhāvitattā
anuppādadhammataṁ āpajjanena khīṇā, taṁ so maggabhāvanāya pahīnakilese
paccavekkhitvā "kilesābhāve vijjamānaṁpi kammaṁ āyatiṁ appaṭisandhikaṁ hotī"ti
jānanto aññāsīti.
Vusitanti vuṭṭhaṁ parivuṭṭhaṁ, kataṁ caritaṁ niṭṭhitanti attho.
Brahmacariyanti
maggabrahmacariyaṁ, puthujjanakalyāṇakehi saddhiṁ satta sekhā brahmacariyavāsaṁ
vasanti
nāma, khīṇāsavo vuṭṭhavāso. Tasmā bhagavā attano brahmacariyavāsaṁ paccavekkhanto
"vusitaṁ brahmacariyan"ti abbhaññāsi. Kataṁ karaṇīyanti catūsu saccesu catūhi
maggehi
pariññāpahānasacchikiriyābhāvanāvasena soḷasavidhaṁpi kiccaṁ niṭṭhāpitanti attho.
Puthujjanakalyāṇakādayo hi taṁ kiccaṁ karonti, khīṇāsavo katakaraṇīyo. Tasmā
bhagavā attano karaṇīyaṁ paccavekkhanto "kataṁ karaṇīyan"ti abbhaññāsi.
Nāparaṁ itthattāyāti idāni puna itthambhāvāya 1- evaṁ soḷasakiccabhāvāya
vā kilesakkhayāya vā maggabhāvanākiccaṁ me natthīti abbhaññāsi. Athavā
itthattāyāti
itthabhāvato imasmā evaṁpakārā idāni vattamānakkhandhasantānā aparaṁ
khandhasantānaṁ mayhaṁ natthi. Ime pana pañcakkhandhā pariññātā tiṭṭhanti
chinnamūlakā rukkhā viya. Te carimakaviññāṇanirodhena anupādāno viya jātavedo
nibbāyissantīti abbhaññāsi.
Idāni evaṁ paccavekkhaṇañāṇapariggahitaṁ taṁ āsavānaṁ khayañāṇādhigamaṁ
brāhmaṇassa dassento ayaṁ kho me brāhmaṇātiādimāha. Tattha vijjāti
arahattamaggañāṇavijjā. Avijjāti catusaccapaṭicchādikā avijjā. Sesaṁ
vuttananayameva.
Ettāvatā ca pubbenivāsañāṇena atītaṁsañāṇaṁ, dibbacakkhunā
paccuppannānāgataṁsañāṇaṁ.
Āsavakkhayena sakalalokuttaraguṇanti 2- evaṁ tīhi vijjāhi sabbepi
sabbaññuguṇe saṅgahetvā pakāsento attano asammohavihāraṁ brāhmaṇassa dassesi.

1 chaṂa. itthabhāvāya 2 chaṂa. sakalalokiyalokuttaraguṇanti

139
Araññavāsakāraṇavaṇṇanā
[55] Evaṁ vutte kira brāhmaṇo cintesi "samaṇo gotamo sabbaññutaṁ
paṭijānāti, ajjāpi ca araññavāsaṁ na vijahati, atthi nu khvassa aññaṁpi
kiñci karaṇīyan"ti. Athassa bhagavā ajjhāsayaṁ viditvā iminā ajjhāsayānusiddhiyā
siyā kho pana tetiādimāha. Tattha siyā kho pana te brāhmaṇa evamassāti
brāhmaṇa kadāci tuyhaṁ evaṁ bhaveyya. Na kho panetaṁ brāhmaṇa evaṁ daṭṭhabbanti
evaṁ kho pana brāhmaṇa tayā mayhaṁ pantasenāsanapaṭisevanaṁ avītarāgāditāyāti
evaṁ na daṭṭhabbaṁ. Evaṁ pantasenāsanaṁ paṭisevane akāraṇaṁ paṭikkhipitvā kāraṇaṁ
dassento dve kho ahantiādimāha. Tattha atthoyeva atthavaso. Tasmā dve
kho ahaṁ brāhmaṇa atthavaseti ahaṁ kho brāhmaṇa dve atthe dve kāraṇāni
sampassamānoti vuttaṁ hoti. Attano ca diṭṭhadhammasukhavihāranti ettha
diṭṭhadhammo
nāma ayaṁ paccakkho attabhāvo. Sukhavihāro nāma catunnaṁ iriyāpathavihārānaṁ
phāsutā, ekakassa hi araññe antamaso uccārapassāvakiccaṁ upādāya sabbeva
iriyāpathā phāsukā honti, tasmā diṭṭhadhammassa sukhavihāraṁ
diṭṭhadhammasukhavihāranti 1-
ayamattho veditabbo. Pacchimañca janataṁ anukampamānoti kathaṁ araññavāsena
pacchimā
janatā anukampitā hoti? saddhā pabbajitā hi kulaputtā bhagavato araññavāsaṁ
disvā bhagavāpi nāma araññasenāsanāni na muñcati, yassa nevatthi pariññātabbaṁ
na pahātabbaṁ na bhāvetabbaṁ na sacchikātabbaṁ, kimaṅgaṁ pana mayanti cintetvā
tattha vasitabbameva maññissanti. Evaṁ khippameva dukkhassantakarā bhavissantīti.
Evaṁ pacchimā janatā anukampitā hoti, etamatthaṁ dassento āha "pacchimañca
 janataṁ anukampamāno"ti.
Desanānumodanāvaṇṇanā
[56] Taṁ sutvā attamano brāhmaṇo anukampitarūpātiādimāha. Tattha
anukampitarūpāti anukampitajātikā anukampitasabhāvā. Janatāti janasamūho.
Yathātaṁ

1 chaṂa., i. diṭṭhadhammassa sukhavihāranti

140
Arahatā sammāsambuddhenāti yathā arahaṁ sammāsambuddho anukampeyya, tatheva
anukampitarūpāti.
Evañca vatvā puna taṁ bhagavato dhammadesanaṁ abbhanumodamāno bhagavantaṁ
etadavoca abhikkantaṁ bho gotama abhikkantaṁ bho gotamāti. Tatthāyaṁ
abhikkantasaddo
khayasundarābhirūpābbhanumodanesu dissati. "abhikkantā Bhante ratti, nikkhanto
paṭhamo yāmo, ciranisinno bhikkhusaṁgho"tiādīsu 1- hi khaye dissati. "ayaṁ Imesaṁ
catunnaṁ puggalānaṁ abhikkantataro ca paṇītataro cā"tiādīsu 2- sundare.
"ko Me vandati pādāni iddhiyā yasasā jalaṁ
abhikkantena vaṇṇena sabbā obhāsayaṁ disā"ti
ādīsu 3- abhirūpe. "abhikkantaṁ Bhante"tiādīsu 4- abbhanumodane. Idhāpi
abbhanumodaneyeva. Yasmā ca abbhanumodane, tasmā sādhu sādhu bho gotamāti vuttaṁ
hotīti
veditabbaṁ.
"bhaye Kodhe pasaṁsāyaṁ turite kotuhalacchare
hāse soke pasāde ca kare āmeṇḍitaṁ budho"ti
iminā ca lakkhaṇena idha pasādavasena pasaṁsāvasena cāyaṁ dvikkhattuṁ
vuttoti veditabbo. Athavā abhikkantanti abhikkantaṁ 5- atiiṭṭhaṁ atimanāpaṁ,
atisundaranti vuttaṁ hoti.
Tattha ekena abhikkantasaddena desanaṁ thometi, ekena attano pasādaṁ.
Ayañhettha adhippāyo:- abhikkantaṁ bho gotama yadidaṁ bhoto gotamassa
dhammadesanā,
abhikkantaṁ yadidaṁ bhoto gotamassa dhammadesanaṁ āgamma mama pasādoti.
Bhagavatoyeva
vā vacanaṁ dve dve atthe sandhāya thometi:- bhoto gotamassa vacanaṁ abhikantaṁ
dosanāsanato, abhikkantaṁ guṇādhigamanato, tathā saddhājananato. Paññājananato,

1 vinaYu. cūḷa. 7/383/204 pātimokkhaṭṭhapanakkhandhaka, aṅ. aṭṭhaka.

23/110(20)/207 (syā) 2 aṅ catukka. 21/100/114 potaliyasutta
3 khu. vimāna. 26/857/87 purisavimāna 4 dī.Sī. 9/250/85

ajātasattūpāsakattapaṭivedanā, vīnaYu. mahāvi. 1/15/7 verañjakaṇḍa.

5 Sī. atikantaṁ, chaṂa. abhikantaṁ

141
Sātthato, sabyañjanato, uttānapadato, gambhīratthato, kaṇṇasukhato,
hadayaṅgamato,
anattukkaṁsanato, aparavambhanato, karuṇāsītalato paññāvadātato,
āpātharamaṇīyato,
vimaddakkhamato, suyyamānasukhato vīmaṁsiyamānahitatoti evamādīhi yojetabbaṁ.
Tato paraṁpi catūhi upamāhi desanaṁyeva thometi. Tattha nikujjitanti
adhomukhaṁ ṭhapitaṁ heṭṭhāmukhajātaṁ vā. Ukkujjeyyāti upari mukhaṁ ṭhapeyya.
Paṭicchannanti tiṇapaṇṇādicchāditaṁ. Vivareyyāti ugghāteyya. Muḷhassāti
disāmuḷhassa. Maggaṁ ācikkheyyāti hatthe gahetvā "esa maggo"ti vadeyya.
Andhakāreti kāḷapakkhacātuddasīaḍḍharattaghanavanasaṇḍameghapaṭalehi caturaṅge
tame,
ayaṁ tāva anuttānapadattho.
Ayaṁ pana adhippāyayojanā:- yathā koci nikujjitaṁ ukkujjeyya, evaṁ
saddhammavimukhaṁ asaddhamme patitaṁ maṁ asaddhammā vuṭṭhāpentena yathā
paṭicchannaṁ
vivareyya, evaṁ kassapassa bhagavato sāsanantaradhānato pabhūti
micchādiṭṭhigahaṇapaṭicchannaṁ
sāsanaṁ vivarantena yathā muḷhassa maggaṁ ācikkheyya, evaṁ kummaggaṁ micchā
maggaṁ paṭipannassa me saggamokkhamaggaṁ ācikkhantena 1- yathā andhakāre
telapajjotaṁ
dhāreyya, evaṁ mohandhakāre nimuggassa me buddhādiratanarūpāni apassato
tappaṭicchādakamohandhakāraviddhaṁsakadesanāpajjotadhāraṇena mayhaṁ bhotā
gotamena
etehi pariyāyehi pakāsitattā anekapariyāyena dhammo pakāsitoti.
Pasannākāravaṇṇanā
evaṁ desanaṁ thometvā imāya desanāya ratanattaye pasannacitto pasannākāraṁ
karonto "esāhan"tiādimāha. Tattha esāhanti eso ahaṁ. Bhavantaṁ gotamaṁ
saraṇaṁ gacchāmīti bhavaṁ me gotamo saraṇaṁ parāyano aghassa hantā 2- hitassa ca
vidhātāti iminā adhippāyena bhavantaṁ gotamaṁ gacchāmi bhajāmi sevāmi
payirupāsāmi,
evaṁ vā jānāmi bujjhāmīti. Yesañhi dhātūnaṁ gati attho, buddhipi tesaṁ

1 Sī. āvikarontena 2 chaṂa. tātā

142
Attho. Tasmā gacchāmīti imassa jānāmi bujjhāmīti ayamattho vutto. Dhammañca
bhikkhusaṁghañcāti ettha pana adhigatamagge sacchikatanirodhe yathānusiṭṭhaṁ
paṭipajjamāneva
catūsu apāyesu apatamāne dhāretīti dhammo, so atthato ariyamaggo ceva
nibbānañca. Vuttaṁ hetaṁ "yāvatā bhikkhave dhammā saṅkhatā, ariyo aṭṭhaṅgiko
maggo tesaṁ aggamakkhāyatī"ti 1- vitthāro. Na kevalañca ariyamaggo ceva
nibbānañca,
apica kho ariyaphalehi saddhiṁ pariyattidhammopi. Vuttañhetaṁ
chattamāṇavakavimāne:-
"rāgavirāgamanejamasokaṁ *-
dhammamasaṅkhatamappaṭikūlaṁ
madhuramimaṁ paguṇaṁ suvibhattaṁ
dhammamimaṁ saraṇatthamupehī"ti. 2-
Ettha rāgavirāgoti maggo kathito. Anejamasokan *- ti phalaṁ.
Dhammamasaṅkhatanti nibbānaṁ. Appaṭikūlaṁ madhuramimaṁ paguṇaṁ suvibhattanti
piṭakattayena
vibhattasabbadhammakkhandhāni. 3- Diṭṭhisīlasaṅghātena saṁhatoti saṁgho, so
atthato
aṭṭhāriyapuggalasamūho. Vuttañhetaṁ tasmiṁyeva vimāne:-
"yattha ca dinnamahapphalamāhu
catūsu sucīsu purisayugesu
aṭṭha ca puggaladhammadasā te
saṁghamimaṁ saraṇatthamupehī"ti. 4-
Bhikkhūnaṁ saṁgho bhikkhusaṁgho. Ettāvatā brāhmaṇo tīṇi saraṇagamanāni
paṭivedesi.
Saraṇagamanakathā
idāni tesu saraṇagamanesu kosallatthaṁ saraṇaṁ, saraṇagamanaṁ, yo ca saraṇaṁ
gacchati, saraṇagamanappabhedo, saraṇagamanaphalaṁ, saṅkileso, bhedoti ayaṁ vidhi
veditabbo.

1 aṅ. catukka. 21/34/39 aggappasādasutta * pāli. maneñjamasokaṁ,...

2 khu. vimāna. 26/887/91 chattamāṇavakavimāna 3 chaṂa., i. vibhattā
sabbadhammakkhandhāti
4 khu. vimāna. 26/888/92 chattamāṇavakavimāna

143
 Seyyathīdaṁ:- padatthato tāva hiṁsatīti saraṇaṁ, saraṇagatānaṁ teneva
saraṇagamanena
bhayaṁ santāsaṁ dukkhaṁ duggatiparikilesaṁ hanati vināsetīti attho,
ratanattayassetaṁ
adhivacanaṁ.
Athavā hite pavattanena ahitā ca nivattanena sattānaṁ bhayaṁ hiṁsatīti 1-
buddho. Bhavakantārā uttāraṇena assāsadānena ca dhammo. Appakānaṁpi kārānaṁ
vipulaphalapaṭilābhakaraṇena saṁgho. Tasmā imināpi pariyāyena ratanattayaṁ
saraṇaṁ.
Tappasādataggarutāhi vihatakileso tapparāyanatākārappavatto cittuppādo
saraṇagamanaṁ. Taṁsamaṅgī satto saraṇaṁ gacchati, vuttappakārena cittuppādena
etāni tīṇi
ratanāni saraṇaṁ, etāni parāyananti evaṁ upetīti attho. Evaṁ tāva saraṇaṁ
saraṇagamanaṁ yo ca saraṇaṁ gacchatīti idattayaṁ veditabbaṁ.
Saraṇagamanappabhede pana duvidhaṁ saraṇagamanaṁ lokuttaraṁ lokiyañca. Tattha
lokuttaraṁ diṭṭhasaccānaṁ maggakkhaṇe saraṇagamanūpakilesamucchedena ārammaṇato
nibbānārammaṇaṁ hutvā kiccato sakalepi ratanattaye ijjhati. Lokiyaputhujjanānaṁ
saraṇagamanūpakilesavikkhambhanena ārammaṇato buddhādiguṇārammaṇaṁ hutvā ijjhati,
taṁ atthato buddhādīsu vatthūsu saddhāpaṭilābho, saddhāmūlikā ca sammādiṭṭhi
dasasu
puññakiriyāvatthūsu diṭṭhujukammanti vuccati.
Tayidaṁ catudhā pavattati attasanniyātanena tapparāyanatāya
sissabhāvūpagamanena paṇipātenāti. 2- Tattha attasanniyyātanaṁ nāma "ajjādiṁ
katvā
ahaṁ attānaṁ buddhassa niyyādemi, dhammassa saṁghassā"ti evaṁ buddhādīnaṁ
attapariccajanaṁ. Tapparāyanatā nāma "ajjādiṁ katvā ahaṁ buddhaparāyano,
dhammaparāyano, saṁghaparāyano iti maṁ dhārethā"ti evaṁ tapparāyanabhāvo.
Sissabhāvūpagamanaṁ
nāma "ajjādiṁ katvā ahaṁ buddhassa antevāsiko, dhammassa, saṁghassa iti maṁ
dhārethā"ti evaṁ sissabhāvūpagamo. Paṇipāto nāma "ajjādiṁ katvā ahaṁ abhivādanaṁ
paccuṭṭhānaṁ añjalīkammaṁ sāmīcikammaṁ buddhādīnaṁyeva tiṇṇaṁ vatthūnaṁ karomi,
iti
maṁ dhārethā"ti evaṁ buddhādīsu paramanipaccakāro. Imesañhi catunnaṁ ākārānaṁ
aññataraṁpi karontena gahitaṁyeva hoti saraṇagamanaṁ.

1 chaṂa. hiṁsati 2 Ma. pāṇipātenāti

144
Apica bhagavato attānaṁ pariccajāmi, dhammassa, saṁghassa attānaṁ
pariccajāmi.
Jīvitaṁ pariccajāmi, pariccattoyeva me attā, pariccattaṁyeva me jīvitaṁ,
jīvitapariyantikaṁ buddhaṁ saraṇaṁ gacchāmi, buddho me saraṇaṁ leṇaṁ tāṇanti
evaṁpi
attasanniyyātanaṁ veditabbaṁ. "satthārañca Vatāhaṁ passeyyaṁ bhagavantameva
passeyyaṁ,
sugatañca vātāhaṁ passeyyaṁ bhagavantameva passeyyaṁ, sammāsambuddhaṁ ca vatāhaṁ
passeyyaṁ bhagavantameva passeyyan"ti 1- evampi mahākassapassa saraṇagamane 2-
viya
sissabhāvūpagamanaṁ daṭṭhabbaṁ.
"so Ahaṁ vicarissāmi gāmā gāmaṁ purā puraṁ
namassamāno sambuddhaṁ dhammassa ca sudhammatan"ti 3-
evampi āḷavakādīnaṁ saraṇagamanaṁ viya tapparāyanatā veditabbā. "atha Kho
brahmāyu brāhmaṇo uṭṭhāyāsanā ekaṁsaṁ uttarāsaṅgaṁ karitvā bhagavato pādesu
sirasā nipatitvā bhagavato pādāni mukhena ca paricumbati, pāṇīhi ca
parisambāhati,
nāmañca sāveti brahmāyu ahaṁ bho gotama brāhmaṇo, brahmāyu ahaṁ bho
gotama brāhmaṇo"ti 4- evaṁpi paṇipāto daṭṭhabbo.
So panesa ñātibhayācariyadakkhiṇeyyavasena catubbidho hoti. Tattha
dakkhiṇeyyapaṇipātena saraṇagamanaṁ hoti, na itarehi. Seṭṭhavaseneva hi saraṇaṁ
gayhati,
seṭṭhavasena bhijjati, tasmā yo sākiyo vā koliyo vā "buddho amhākaṁ
ñātako"ti vandati, aggahitameva hoti saraṇaṁ. Yo vā "samaṇo gotamo rājapūjito
mahānubhāvo, avandiyamāno anatthaṁpi kareyyā"ti bhayena vandati, aggahitameva
hoti saraṇaṁ. Yopi 5- bodhisattakāle bhagavato santike kiñci uggahitaṁ saramāno
buddhakāle vā:-
"ekena bhoge 6- bhuñjeyya dvīhi kammaṁ payojaye
catutthaṁ ca nidhāpeyya āpadāsu bhavissatī"ti 7-
evarūpaṁ anusāsaniṁ uggahetvā "ācariyo me"ti vandati, aggahitameva hoti saraṇaṁ.
Yo pana "ayaṁ loke aggadakkhiṇeyyo"ti vandati, teneva gahitaṁ hoti saraṇaṁ.

1 saṁ. ni. 16/154/210 kassapasaṁyutta: cīvarasutta 2 chaṂa. saraṇagamanaṁ

3 khu. su. 25/194/371 āḷavakasutata, saṁ. sagā. 15/246/259 yakkhasaṁyutta.
4 MaṂa. 13/394/377 burahmāyusutta 5 chaṂa. yo vā

6 ka. bhāgena 7 dī. pāṭi. 11/265/164 siṅgālakasutta

145
Evaṁ gahitasaraṇassa ca upāsakassa vā upāsikāya vā aññatitthiyesu
pabbajitaṁpi ñātiṁ "ñātako me ayan"ti vandato saraṇagamanaṁ na bhijjati, pageva
apabbajitaṁ. Tathā rājānaṁ bhayavasena vandato, so hi raṭṭhapūjitattā
avandiyamāno
anatthaṁpi kareyyāti. Tathā yaṁ kiñci sippaṁ sikkhāpakaṁ titthiyaṁpi "ācariyo me
ayan"ti vandatopi na bhijjatīti evaṁ saraṇagamappabhedo veditabbo.
Ettha ca lokuttarassa saraṇagamanassa cattāri sāmaññaphalāni vipākaphalaṁ,
sabbadukkhakkhayo ānisaṁsaphalaṁ. Vuttañhetaṁ:-
"yo ca buddhañca dhammañca saṁghañca saraṇaṁ gato
cattāri ariyasaccāni sammappaññāya passati
dukkhaṁ dukkhasamuppādaṁ dukkhassa ca atikkamaṁ
ariyañcaṭṭhaṅgikaṁ maggaṁ dukkhūpasamagāminaṁ
etaṁ kho saraṇaṁ khemaṁ etaṁ saraṇamuttamaṁ
etaṁ saraṇamāgamma sabbadukkhā pamuccatī"ti. 1-
Apica niccato anupagamanādivasenapetassa ānisaṁsaphalaṁ veditabbaṁ.
Vuttañhetaṁ:- "aṭṭhānametaṁ bhikkhave anavakāso, yaṁ diṭṭhisampanno puggalo kiñci
saṅkhāraṁ niccato upagaccheyya, sukhato upagaccheyya, kiñci dhammaṁ attato
upagaccheyya, mātaraṁ jīvitā voropeyya, pitaraṁ, arahantaṁ jīvitā voropeyya,
duṭṭhacitto tathāgatassa lohitaṁ uppādeyya, saṁghaṁ bhindeyya, aññaṁ satthāraṁ
uddiseyya, netaṁ ṭhānaṁ vijjatī"ti. 2-
Lokiyassa pana saraṇagamanassa bhavasampadāpi bhogasampadāpi phalameva.
Vuttañhetaṁ:-
"yekeci buddhaṁ saraṇaṁ gatāse
na te gamissanti apāyabhūmiṁ.
Pahāya mānusaṁ dehaṁ
devakāyaṁ paripūressantī"ti. 3-

1 khu. dhamMa. 25/190-92/50-1 aggidattapurohitavatthu

2 Ma. upari. 14/127-8/114 bahudhātukasutta, aṅ. ekaka. 20/268-75/28-9 3 saṁ.
sagā. 15/37/30 samayasutta

146
Aparampi vuttaṁ "atha kho sakko devānamindo asītiyā devatāsahassehi
saddhiṁ yenāyasmā mahāmoggallāno, tenupasaṅkami .pe. Ekamantaṁ ṭhitaṁ kho
sakkaṁ devānamindaṁ āyasmā mahāmoggallāno etadavoca `sādhu kho devānaminda
buddhaṁ saraṇagamanaṁ hoti, buddhaṁ saraṇagamanahetu kho devānaminda
evamidhekacce
sattā kāyassa bhedā parammaraṇā sugatiṁ saggaṁ lokaṁ upapajjantī'ti te aññe
deve dasahi ṭhānehi adhigaṇhanti dibbena āyunā dibbena vaṇṇena sukhena
 yasena ādhipateyyena dibbehi rūpehi saddehi gandhehi rasehi phoṭṭhabbehī"ti. 1-
Esa nayo dhamme saṁghe ca. Apica velāmasuttādivasenāpi 2- saraṇagamanassa
phalaviseso
veditabbo. Evaṁ saraṇagamanaphalaṁ veditabbaṁ.
Tattha lokiyasaraṇagamanaṁ tīsu vatthūsu aññāṇasaṁsayamicchāñāṇādīhi
saṅkilissati,
na mahājutikaṁ hoti na mahāvipphāraṁ. Lokuttarassa natthi saṅkileso. Lokiyassa
ca saraṇagamanassa duvidho bhedo sāvajjo anavajjo ca. Tattha sāvajjo
aññasatthārādīsu attasanniyyātanādīhi hoti, so aniṭṭhaphalo. Anavajjo
kālakiriyāya,
so avipākattā aphalo. Lokuttarassa pana nevatthi bhedo. Bhavantarepi hi
ariyasāvako aññaṁ satthāraṁ na uddisatīti evaṁ saraṇagamanassa saṅkileso ca bhedo
ca veditabboti. Upāsakaṁ maṁ bhavaṁ gotamo dhāretūti maṁ bhavaṁ gotamo "upāsako
ayan"ti evaṁ dhāretu, jānātūti attho.
Upāsakavidhikathā
upāsakavidhiṁ kosallatthaṁ panettha ko upāsako, kasmā upāsakoti vuccati,
kimassa sīlaṁ, ko ājīvo, kā vipatti, kā sampattīti idaṁ pakiṇṇakaṁ veditabbaṁ.
Tattha ko upāsakoti yo koci tisaraṇaṁ gato gahaṭṭho, vuttañhetaṁ
"yato kho mahānāma upāsako buddhaṁ saraṇaṁ gato hoti, dhammaṁ saraṇaṁ gato
hoti, saṁghaṁ saraṇaṁ gato hoti. Ettāvatā kho mahānāma upāsako hotī"ti. 3-
Kasmā upāsakoti ratanattayaupāsanato. So hi buddhaṁ upāsatīti upāsako.
Dhammaṁ, saṁghaṁ upāsatīti upāsako.

1 saṁ. saḷā. 18/532,535/339/342 moggallānasaṁyutta

2 aṅ navaka. 23/224/(20)/406 sīhanādavagga (sayā)
3 saṁ. mahā. 19/1033/343 mahānāmasutta

147
Kimassa sīlanti pañca veramaṇiyo. Yathāha "yato kho mahānāma upāsako
pāṇātipātā paṭivirato hoti adinnādānā, kāmesu micchācārā, musāvādā,
surāmerayamajjapamādaṭṭhānā paṭivirato hoti. Ettāvatā kho mahānāma upāsako
sīlavā hotī"ti. 1-
Ko ājīvoti pañca micchāvaṇijjā pahāya dhammena samena jīvitakappanaṁ.
Vuttañhetaṁ "pañcimā bhikkhave vaṇijjā upāsakena akaraṇīyā. Katamā pañca?
Satthavaṇijjā, sattavaṇijjā, maṁsavaṇijjā, majjavaṇijjā, visavaṇijjā. Imā kho
bhikkhave pañca vaṇijjā upāsakena akaraṇīyā"ti. 2-
Kā vipattīti yā tasseva sīlassa ca ājīvassa ca vipatti, ayamassa
vipatti. Apica yāya esa caṇḍālo ceva hoti malañca paṭimalañca 3- paṭikiṭṭho 4-
ca. Sāpissa vipattīti veditabbā. Te ca atthato assaddhiyādayo pañca dhammā
honti. Yathāha "pañcahi bhikkhave dhammehi samannāgato upāsako upāsakacaṇḍālo
ca hoti upāsakamalañca upāsakapaṭikiṭṭho ca. 5- Katamehi pañcahi? assaddho hoti,
dussīlo hoti, kotuhalamaṅgaliko hoti, maṅgalaṁ pacceti, no kammaṁ, ito ca
bahiddhā dakkhiṇeyyaṁ pariyesati, *- tattha ca pubbakāraṁ karotī"ti. 6-
Kā sampattīti yā cassa sīlasampadā ca ājīvasampadā ca, sā sampatti.
Ye cassa ratanabhāvādikārā saddhādayo pañca dhammā. Yathāha "pañcahi
bhikkhave dhammehi samannāgato upāsako upāsakaratanaṁ ca hoti upāsakapadumañca
upāsakapuṇḍarīkaṁ 7- ca. Katamehi pañcahi? saddho hoti, sīlavā hoti, na
kotuhalamaṅgaliko hoti, kammaṁ pacceti, no maṅgalaṁ, na ito bahiddhā dakkhiṇeyyaṁ
gavesati, idha ca pubbakāraṁ karotī"ti. 8-

1 saṁ. mahā. 19/1033/343 mahānāmasutta 2 aṅ. pañcaka. 22/177/232 upāsakavagga

3 chaṂa. ayaṁ pāṭho na dissati 4 Sī. patikiṭṭho. chaṂa. patikuṭṭho
5 chaṂa....patikuṭṭho evamuparipi 6 aṅ. pañcaka. 22/175/230 (syā)

7 ka., Sī., i.,Ma. upāsakapuṇḍarīko 8 aṅ. pañcaka. 22/175/230

caṇḍālasutta * pāli. gavesati.
148
Ajjataggeti ettha ayaṁ aggasaddo ādikoṭikoṭṭhāsaseṭṭhesu dissati.
"ajjatagge Samma dovārika āvarāmi dvāraṁ nigaṇṭhānan"ti 1- ādīsu hi
ādimhi dissati. "teneva Aṅgulaggena taṁ aṅgulaggaṁ *- parāmaseyya, 2-
ucchuggaṁ 3- veḷaggan"ti ādīsu koṭiyaṁ. "ambilaggaṁ Vā madhuraggaṁ vā tittakaggaṁ
vā, 4- anujānāmi bhikkhave vihāraggena vā pariveṇaggena vā *- bhājetun"ti 5-
ādīsu koṭṭhāse. "yāvatā Bhikkhave sattā apadā vā .pe. Tathāgato tesaṁ
aggamakkhāyatī"ti 6- ādīsu seṭṭhe. Idha panāyaṁ ādimhi daṭṭhabbo. Tasmā
ajjataggeti ajjataṁ ādiṁ katvāti 7- evamettha attho veditabbo. Ajjatanti
ajjabhāvaṁ. Ajjadaggetipi 8- pāṭho, dakāro padasandhikaro, ajja aggaṁ katvāti
attho.
Pāṇupetanti pāṇehi upetaṁ, yāva me jīvitaṁ pavattati, tāva upetaṁ.
Anaññasatthukaṁ tīhi saraṇagamanehi saraṇaṁ gataṁ upāsakaṁ kappiyakārakaṁ maṁ
bhavaṁ
gotamo dhāretu jānātu. Ahañhi sacepi me tikhiṇena asinā sīsaṁ chindeyyuṁ,
neva buddhaṁ "na buddho"ti vā dhammaṁ "na dhammo"ti vā saṁghaṁ "na saṁgho"ti
vā vadeyyanti. Evaṁ attasanniyyātanena saraṇaṁ gantvā catūhi ca paccayehi
pavāretvā uṭṭhāyāsanā bhagavantaṁ abhivādetvā tikkhattuṁ padakkhiṇaṁ katvā
pakkāmīti.
Papañcasūdanīyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya
bhayabheravasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.
-----------

1 MaṂa. 13/70/47 upālivādasutta 2 pāli. *parāmasati, abhi. kathā. 37/441/267

3 chaṂa. ucchaggaṁ 4 saṁ. mahā. 19/174/131 5 pāli. *gāhetuṁ.., vinaYu.
cūḷa. 7/318/89 senāsanakkhandhaka 6 aṅ. catukka. 21/34/39 aggappasādasutta

7 chaṂa. katvā, 8 chaṂa. ajjadaggeti vā

149
5. Anaṅgaṇasuttavaṇṇanā
[57] Evamme sutaṁ .pe. Āyasmā sāriputtoti anaṅgaṇasuttaṁ.
Tatrāyaṁ anuttānapadavaṇṇanā:- yathā cettha, evaṁ sabbasuttesu. Tasmā ito
paraṁ ettakaṁpi avatvā apubbapadavaṇṇanaṁyeva karissāMa.
Cattāroti gaṇanaparicchedo. Puggalāti sattā narā posā. Ettāvatā ca
puggalavādī mahātheroti na gahetabbaṁ, ayañhi āyasmā buddhaputtānaṁ seṭṭho,
so buddhassa bhagavato desanaṁ avilomentoyeva deseti.
Sammati 1- paramatthadesanākathā
buddhassa bhagavato duvidhā desanā sammatidesanā paramatthadesanā 2- cāti.
Tattha puggalo satto itthī puriso khattiyo brāhmaṇo devo māroti evarūpā
sammatidesanā. Aniccaṁ dukkhaṁ anattā khandhā dhātū āyatanā 3- satipaṭṭhānāti
evarūpā paramatthadesanā.
Tattha bhagavā ye sammativasena desanaṁ sutvā atthaṁ paṭivijjhitvā mohaṁ
pahāya visesamadhigantuṁ samatthā, tesaṁ sammatidesanaṁ deseti. Ye pana
paramatthavasena
desanaṁ sutvā atthaṁ paṭivijjhitvā mohaṁ pahāya visesamadhigantuṁ samatthā, tesaṁ
paramatthadesanaṁ deseti.
Tatthāyaṁ upamā, yathā hi desabhāsākusalo tiṇṇaṁ vedānaṁ atthasaṁvaṇṇako 4-
ācariyo ye damiḷabhāsāya vutte atthaṁ jānanti, tesaṁ damiḷabhāsāya ācikkhati.
Ye andhakabhāsādīsu aññatarāya, tesaṁ tāya tāya bhāsāya. Evante māṇavakā chekaṁ
byattaṁ ācariyamāgamma khippameva sippaṁ uggaṇhanti. Tattha ācariyo viya buddho
bhagavā tayo vedā viya kathetabbabhāve 5- ṭhitāni tīṇi piṭakāni.
Desabhāsākosallamiva
sammatiparamatthakosallaṁ nānādesabhāsāmāṇavakā viya sammatiparamatthadesanā

1 chaṂa. sammuti...evamuparipi 2 i. sammutiparamattha...... 3 chaṂa., i.

āyatanāni 4 chaṂa. atthasaṁvaṇṇanako 5 chaṂa. kathetabbabhāvena
150
Paṭivijjhanasamatthā veneyyasattā. Ācariyassa damiḷabhāsādiācikkhanaṁ viya
bhagavato
sammatiparamatthavasena desanā veditabbā. Āha cettha:-
"duve saccāni akkhāsi sambuddho vadataṁ varo
sammatiṁ paramatthañaca tatiyaṁ nūpalabbhati.
Saṅketavacanaṁ saccaṁ lokasammatikāraṇā
paramatthavacanaṁ saccaṁ dhammānaṁ bhūtakāraṇā.
Tasmā vohārakusalassa lokanāthassa satthuno
sammatiṁ voharantassa musāvādo na jāyatī"ti.
Apica aṭṭhahi kāraṇehi bhagavā puggalakathaṁ kathesi 1-
hirottappadīpanatthaṁ,
kammassakatādīpanatthaṁ, paccattapurisakāradīpanatthaṁ, ānantariyadīpanatthaṁ,
brahmavihāradīpanatthaṁ, pubbenivāsadīpanatthaṁ, dakkhiṇāvisuddhidīpanatthaṁ,
lokasammatiyā
appahānatthañcāti. "khandhadhātuāyatanāni Hiriyanti ottappantī"ti hi vutte
mahājano
na jānāti, sammohamāpajjati, paṭisattu hoti "kimidaṁ khandhadhātuāyatanāni
hiriyanti
ottappanti nāmā"ti. "itthī Hirīyati ottappati puriso khattiyo brāhmaṇo
devo māro"ti vutte pana jānāti, na sammohamāpajjati, na paṭisattu hoti.
Tasmā bhagavā hirottappadīpanatthaṁ puggalakathaṁ katheti.
"khandhā Kammassakā dhātuyo āyatanānī"ti vuttepi ca 2- eseva nayo.
Tasmā bhagavā kammassakatādīpanatthaṁ puggalakathaṁ katheti.
Veḷuvanādayo mahāvihārā khandhehi kārāpitā dhātūhi āyatanehī"ti
vuttepi eseva nayo. Tasmā bhagavā paccattapurisakāradīpanatthaṁ puggalakathaṁ
katheti.
"khandhā Mātaraṁ jīvitā voropenti pitaraṁ arahantaṁ ruhiruppādakammaṁ
karonti,
saṁghabhedakammaṁ karonti, dhātuyo āyatanānī"ti vuttepi eseva nayo. Tasmā
bhagavā ānantariyadīpanatthaṁ puggalakathaṁ katheti.
"khandhā Mettāyanti dhātuyo āyatanānī"ti vuttepi eseva nayo. Tasmā
bhagavā brahmavihāradīpanatthaṁ puggalakathaṁ katheti.

1 chaṂa. katheti 2 chaṂa. ca-saddo na dissati

151
"khandhā Me pubbenivāsamanussaranti dhātuyo āyatanānī"ti vuttepi
eseva nayo. Tasmā bhagavā pubbenivāsadīpanatthaṁ puggalakathaṁ katheti.
"khandhā Dānaṁ paṭigaṇhanti dhātuyo āyatanānī"ti vuttepi mahājano
na jānāti, sammohamāpajjati, paṭisattu hoti "kimidaṁ khandhadhātuāyatanāni
paṭigaṇhanti nāmā"ti. "puggalā Paṭigaṇhanti sīlavanto kalyāṇadhammā"ti
vutte pana jānāti, na sammohamāpajjati, na paṭisattu hoti, tasmā bhagavā
dakkhiṇāvisuddhidīpanatthaṁ puggalakathaṁ katheti.
Lokasammatiñca buddhā bhagavanto na pajahanti, lokasamaññāya
lokaniruttiyā lokābhilāpe ṭhitāyeva dhammaṁ desenti. Tasmā bhagavā lokasammatiyā
appahānatthaṁpi puggalakathaṁ katheti. Tasmā ayaṁpi āyasmā lokavohārakusalatāya
buddhassa bhagavato desanaṁ avilomento lokasammatiyaṁ ṭhatvā cattāro me āvuso
puggalāti ādimāha. Tasmā ettha paramatthavasena aggahetvā sammativaseneva 1-
puggalo veditabbo.
Santo saṁvijjamānāti lokasaṅketavasena atthi upalabbhamānā. Lokasminti
sattaloke. Saṅgaṇova samānotiādīsu pana aṅgaṇanti katthaci kilesā vuccanti.
Yathāha "tattha katamāni tīṇi aṅgaṇāni, rāgo aṅgaṇaṁ, doso aṅgaṇaṁ, moho
aṅgaṇan"ti. 2- Katthaci yaṁ kiñci malaṁ vā paṅko vā, yathāha "tasseva rajassa
vā aṅgaṇassa vā pahānāya vāyamatī"ti. Katthaci tathārūpo bhūmibhāgo, so
bodhiyaṅgaṇaṁ
cetiyaṅgaṇanti ādivasena veditabbo. Idha pana nānappakārā tibbakilesā
"aṅgaṇan"ti adhippetā. Tathāhi vakkhati "pāpakānaṁ kho etaṁ āvuso akusalānaṁ
 icchāvacarānaṁ adhivacanaṁ yadidaṁ aṅgaṇan"ti. 3- Saha aṅgaṇena saṅgaṇo. 4-
Saṅgaṇova samānoti sakilesoyeva santo. Atthi me ajjhattaṁ aṅgaṇanti
yathābhūtaṁ nappajānātīti mayhaṁ attani cittasantāne kilesā atthītipi na jānāti.
"ime Kilesā nāma kakkhaḷā vāḷā pajahitabbā na gahetabbā

1 chaṂa. sammuti...evamuparipi 2 abhi. vibhaṅga. 35/924/449

khuddakavatthuvibhaṅga
3 Maṃū. 12/60/35 anaṅgaṇasutta 4 chaṂa. sāṅgaṇo evamuparipi

152
Visadaṭṭhasallasadisā"ti evaṁ yāthāvasarasatopi na jānāti. Yo atthīti ca jānāti,
evañca
jānāti. So "atthi me ajjhattaṁ aṅgaṇan"ti yathābhūtaṁ pajānātīti vuccati. Yassa
pana maggena samūhatā kilesā, na ca uppajjanti yena vā tena vā vāritattā,
ayamidha anaṅgaṇoti adhippeto. Natthi me ajjhattaṁ aṅgaṇanti yathābhūtaṁ
nappajānātīti "mayhaṁ kilesā yena vā tena vā nivāritattā natthi, na maggena
samūhatattā"ti na jānāti, "te uppajjamānā mahāanatthaṁ karissanti kakkhaḷā
vāḷā pajahitabbā na gahetabbā visadaṭṭhasallasadisā"ti evaṁ yāthāvasarasatopi
na jānāti. Yo pana "iminā kāraṇena natthī"ti ca jānāti, evañca jānāti,
so "natthi me ajjhattaṁ aṅgaṇan"ti yathābhūtaṁ pajānātīti vuccati. Tatrāti tesu
catūsu puggalesu tesu vā dvīsu saṅgaṇesu. Yvāyanti yo ayaṁ, yāyantipi pāṭho.
[58] Ko nu kho āvuso sāriputta hetu ko paccayoti ubhayenāpi
kāraṇameva pucchati, yenimesanti yena hetunā yena paccayena imesaṁ dvinnaṁ
eko seṭṭhapuriso eko hīnapuriso akkhāyati, so ko hetu ko paccayoti
evamettha sambandho veditabbo. Tattha kiñcāpi "nappajānāti pajānātī"ti
evaṁ vuttaṁ, pajānanā nappajānanāti idameva ubhayaṁ hetu ceva paccayo ca.
[59] Thero pana attano vicitrapaṭibhāṇatāya taṁ pākaṭataraṁ katvā dassetuṁ
puna tatrāvusotiādimāha. Tattha tassetaṁ pāṭikaṅkhanti tassa puggalassa etaṁ
pāṭikaṅkhitabbaṁ. Idameva esa pāpuṇissati, na aññanti icchitabbaṁ, avassaṁ
bhāvīti vuttaṁ hoti. "na Chandaṁ janessatī"tiādinā nayena vuttaṁ achandajananādiṁ
sandhāyāha.
Tattha pana 1- na chandaṁ janessatīti appajānanto tassa aṅgaṇassa
pahānatthaṁ kattukamyatāchandaṁ na janessati. Na vāyamissatīti tato balavataraṁ
vāyāmaṁpi
na karissati, na viriyaṁ ārabhissatīti thāmagataviriyaṁ pana neva ārabhissati,
nappavattessatīti vuttaṁ hoti. Saṅgaṇoti imehi rāgādīhi aṅgaṇehi saṅgaṇo.
Saṅkiliṭṭhacittoti tehiyeva suṭṭhutaraṁ kiliṭṭhacitto malinacitto 2-
vibādhitacitto
upatāpitacittova hutvā. Kālaṁ karissatīti marissati.

1 chaṂa., i. ca 2 chaṂa. malīnacitto

153
Seyyathāpīti yathā nāMa. Kaṁsapātīti kaṁsalohabhājanaṁ. Ābhatāti ānītā.
Āpaṇā vā kammārakulā vāti āpaṇato vā kaṁsapātikārakānaṁ kammārānaṁ gharato
vā. Rajenāti āgantukarajena paṁsuādinā. Malenāti tattheva uṭṭhitena lohamalena.
Pariyonaddhāti sañchannā. Na ceva paribhuñjeyyunti udakakhādanīyapakkhipanādīhi
paribhogaṁ na kareyyuṁ. Na ca pariyodapeyyunti dhovanaghaṁsanādīhi na parisuddhaṁ
kārāpeyyuṁ. Rajāpatheti rajapathe, ayameva pāṭho, rajassa āgamanaṭṭhāne
vuṭṭhānaṭṭhāne
vā heṭṭhāmañce vā thūsakoṭṭhake vā bhājanantare vā, yathā 1- rajena okirīyatīti
attho. Saṅkiliṭṭhatarā assa malaggahitāti ettha rajapathe nikkhipanena
saṅkiliṭṭhatarā,
aparibhogāpariyodapanehi malaggahitā 2- malaggahitatarāti vuttaṁ hoti,
paṭipucchāvacanaṁ
cetaṁ. Tenassa evamattho veditabbo, āvuso sā kaṁsapātī evaṁ kariyamānā aparena
kālena saṅkiliṭṭhatarā ca malaggahitatarā ca mattikapātīti vā kaṁsapātīti vāpi 3-
dujjānā 3- bhaveyya nu kho noti, thero taṁ paṭijānanto āha "evamāvuso"ti.
Puna dhammasenāpati opammaṁ sampaṭipādento evameva khotiādimāha. Tatthevaṁ
 opammasaṁsandanā veditabbā:- kiliṭṭhakaṁsapātisadiso saṅgaṇo puggalo.
Saṅkiliṭṭhakaṁsapātiyā na paribhuñjanamādiṁ katvā rajāpathanikkhepo viya tassa
puggalassa
pabbajjaṁ labhamānassa vejjakammādīsu pasutapuggalasantike pabbajjāpaṭilābho.
Saṅkiliṭṭhakaṁsapātiyā puna saṅkiliṭṭhatarabhāvo viya tassa puggalassa anukkamena
ācariyūpajjhāyānaṁ anusikkhato vejjakammādikaraṇaṁ, ettha ṭhitassa
saṅgaṇakālakiriyā.
Athavā anukkamena dukkaṭadubbhāsitavītikkamanaṁ, ettha ṭhitassa
saṅgaṇakālakiriyā.
Athavā anukkamena pācittiyathullaccayavītikkamanaṁ, saṅghādisesavītikkamanaṁ,
pārājikavītikkamanaṁ, mātughātādianantariyakaraṇaṁ, ettha ṭhitassa
saṅgahanakālakiriyāti.
Saṅkiliṭṭhacitto kālaṁ karissatīti ettha ca akusalacittena kālaṁ karissatīti
na evaṁ attho daṭṭhabbo. Sabbasattā hi pakaticittena bhavaṅgacitteneva kālaṁ
karonti. Ayaṁ pana avisodhetvā cittasantānaṁ kālaṁ karissatīti etamatthaṁ
sandhāya
evaṁ vuttoti veditabbo.

1 chaṂa., i. yattha 2 chaṂa. ayaṁ saddo na dissati 3-3 chaṂa. vā itipi dujjānā

154
Dutiyavāre pariyodapeyyunti dhovanaghaṁsanasaṇhachārikāparimajjanādīhi
parisuddhaṁ
ādāsamaṇḍalasadisaṁ kareyyuṁ. Na ca naṁ rajāpatheti pubbe vuttappakāre ṭhāne
anikkhipitvā karaṇḍakamañjusādīsu vā ṭhapeyyuṁ, paliveṭhetvā vā nāgadante
laggeyyuṁ. Sesaṁ vuttanayānusāreneva gahetabbaṁ.
Opammasaṁsandanā 1- cettha evaṁ veditabbā:- kiliṭṭhakaṁsapātisadiso
saṅgaṇabhabbapuggalo. Kiliṭṭhakaṁsapātiyā paribhuñjanamādiṁ katvā suddhaṭṭhāne
ṭhapanaṁ
viya tassa puggalassa pabbajjaṁ labhamānassa pesalabhikkhūnaṁ santike
pabbajjāpaṭilābho.
Ye ovadanti anusāsanti appamattakaṁpi pamādaṁ disvā daṇḍakammaṁ
katvā punappunaṁ sikkhāpenti, saṅkiliṭṭhapātiyā aparakāle
parisuddhapariyodātabhāvo
viya tassa puggalassa ācariyūpajjhāyānaṁ anusikkhato anukkamena
sammāvattapaṭipatti,
ettha ṭhitassa anaṅgaṇakālakiriyā. Athavā anukkamena parisuddhe sīle
patiṭṭhāya attano anurūpaṁ buddhavacanaṁ uggaṇhitvā dhutaṅgāni samādāya attano
anukūlakammaṭṭhānaṁ gahetvā gāmantasenāsanavāsaṁ muñcitvā pantasenāsanavāso,
ettha ṭhitassa anaṅgaṇakālakiriyā. Athavā anukkamena kasiṇaparikammaṁ katvā
aṭṭhasamāpattinibbattanena kilesavikkhambhanaṁ, vipassanāpādakajjhānā vuṭṭhāya
vipassanāya kilesānaṁ tadaṅganivāraṇaṁ, sotāpattiphalādhigamo .pe.
Arahattasacchikiriyāti ettha ṭhitassa accantānaṅgaṇakālakiriyā eva.
Tatiyavāre subhanimittanti rāgaṭṭhāniyaṁ iṭṭhārammaṇaṁ. Manasikarissatīti
tasmiṁ
pana sati taṁ nimittaṁ āvajjissati. Tassa subhanimittassa manasikārāti tassa
puggalassa
subhanimittamanasikārakāraṇā. Anuddhaṁsessatīti hiṁsissati abhibhavissati. Rāgo
hi
uppajjanto kusalacāraṁ pacchinditvā sayameva akusalaṁ javanaṁ hutvā tiṭṭhanto
kusalacittaṁ anuddhaṁsetīti veditabbo. Sesaṁ vuttanayānusāreneva gahetabbaṁ.
Opammasaṁsandanā panettha evaṁ veditabbā:- parisuddhakaṁsapātisadiso
pakatiyā appakileso anaṅgaṇapuggalo. Parisuddhakaṁsapātiyā na paribhuñjanamādiṁ
katvā
rajāpathanikkhepo viya tassa puggalassa pabbajjaṁ labhamānassāti ito paraṁ sabbaṁ
paṭhamavārasadisameva.

1 chaṂa. upamāsaṁsandanā
155
Catutthavāre subhanimittaṁ na manasikarissatīti tasmiṁ sativirahābhāvato
tannimittaṁ
nāvajjissati, sesaṁ dutiyavārānusārena veditabbaṁ. "ayaṁ Kho āvuso"tiādi "ko
nu kho āvuso"ti 1- ādimhi vuttanayameva.
[60] Idāni taṁ aṅgaṇaṁ nānappakārato pākaṭaṁ kārāpetukāmenāyasmatā
mahāmoggallānena "aṅgaṇaṁ aṅgaṇan"tiādinā nayena puṭṭho
taṁ byākaronto pāpakānaṁ kho etaṁ āvusotiādimāha. Tattha icchāvacarānanti
icchāya avacarānaṁ, icchāvasena otiṇṇānaṁ pavattānaṁ nānappakārānaṁ
kopāppaccayānanti attho. Yaṁ idhekaccassāti yena idhekaccassa evaṁ icchā
uppajjeyya, taṁṭhānaṁ taṁ kāraṇaṁ vijjati atthi, upalabbhatīti vuttaṁ hoti.
Āpanno
assanti āpanno bhaveyyaṁ. Na ca maṁ bhikkhū jāneyyunti bhikkhū ca maṁ na
jāneyyuṁ.
Kiṁ panettha ṭhānaṁ, lābhatthikatā. Lābhatthiko hi bhikkhu pakatiyāpi ca
katapuñño
manussehi sakkato garukato evaṁ cinteti "āpattiāpannaṁ bhikkhuṁ therā ñatvā
majjhimānaṁ ārocenti, te navakānaṁ, navakā vihāre vighāsādādīnaṁ, te ovādaṁ
āgatānaṁ bhikkhunīnaṁ, evaṁ kamena catasso parisā jānanti, evamassa lābhantarāyo
hoti, aho vatāhaṁ āpattiṁ ca vata āpanno assaṁ, na ca maṁ bhikkhū jāneyyun"ti.
Yantaṁ bhikkhuṁ bhikkhū jāneyyunti yena kāraṇena taṁ bhikkhuṁ aññe bhikkhū
jāneyyuṁ, taṁ kāraṇaṁ vijjati kho pana atthiyeva, na natthi. Therā hi ñatvā
majjhimānaṁ ārocenti. Evaṁ so pubbe vuttanayena catūsū parisāsu pākaṭo hoti.
Evaṁ pākaṭo ca ayasābhibhūto gāmasataṁpi pavisitvā ummārasatesu pāde puñchitvā 2-
yathādhotena pattena nikkhamati. Tato jānanti maṁ bhikkhū āpattiṁ āpannoti
tehi camhi evaṁ nāsitoti cintetvā, iti so kupito hoti appatītoti 3-
so iminā kāraṇena kupito ca hoti kodhābhibhūto appatīto ca domanassābhibhūto.
Yo ceva kho āvuso kopo yo ca appac ca yo ubhayametaṁ aṅgaṇanti
āvuso yo cāyaṁ saṅkhārakkhandhasaṅgahito kopo, yo ca vedanākkhandhasaṅgahito
appacyo, etaṁ ubhayaṁ aṅgaṇanti evamettha attho veditabbo. Idañca tādisānaṁ
puggalānaṁ vasena vuttaṁ. Lobho pana imassa aṅgaṇassa pubbabhāgavasena, moho
sampayogavasenāpi gahitoyeva hoti.

1 ka. yato nu khoti 2 chaṂa. ṭhānesu puṇchitvā 3 chaṂa., i. itisaddo na dissati

156
Anuraho manti purimasadiso bhikkhu attānaṁ gahetvā vihārapaccante
senāsanaṁ pavisitvā dvāraṁ thaketvā codente icchati. Ṭhānaṁ kho panetanti etaṁ
kāraṇaṁ vijjati, yantaṁ bhikkhuṁ catuparisamajjhaṁ ānetvā byattā vinītā "tayā
asukamhi nāma ṭhāne vejjakammaṁ katan"tiādinā nayena codeyyuṁ. So catūsu
parisāsu pākaṭo hoti. Evaṁ pākaṭo ca ayasābhibhūtoti sabbaṁ pubbasadisameva.
Sappaṭipuggaloti samāno paṭipuggalo. 1- Samānoti sāpattiko. Paṭipuggaloti
codako. Ayaṁ sāpattikeneva codanaṁ icchati, tvaṁpi imañcimañca āpattiṁ āpanno,
taṁ tāva paṭikarohi pacchā maṁ codessasīti vattuṁ sakkāti maññamāno. Apica
jātiādīhipi samāno puggalo sappaṭipuggalo. Ayañhi attano jātiyā kulena
bāhusaccena byattatāya dhutaṅgenāti evamādīhipi samāneneva codanaṁ icchati,
tādisena vuttaṁ nātidukkhaṁ hotīti maññamāno. No 2- appaṭipuggaloti ettha
ayutto paṭipuggalo appaṭipuggalo. Imehi āpattādīhi asadisattā paṭisattu
paṭimallo, 3- codako bhavituṁ ayuttoti vuttaṁ hoti. Iti so kupitoti iti so
imāya appaṭipuggalacodanāya evaṁ kupito hoti.
Catutthavāre aho vatāti "aho vata re amhākaṁ paṇḍitakā, *- aho vata
re amhākaṁ ca bahussutakā *- tevijjakā"ti *- 4- garahāyaṁpi dissati. "aho Vata
maṁ daharaṁyeva samānaṁ rajje abhisiñceyyun"ti 5- patthanāyaṁ. Idha
patthanāyameva.
Paṭipucchitvā paṭipucchitvāti punappunaṁ pucchitvā. Ayaṁ bhikkhu lābhatthiko
bhagavato 6- attānaṁ paṭipucchitabbaṁ icchati, tañca kho anumatipucchāya, no
maggaṁ vā
phalaṁ vā vipassanaṁ vā antaraṁ katvā. Ayañhi passati bhagavantaṁ sāriputtādayo
mahāthere "taṁ kiṁ maññasi sāriputta, moggallāna, kassapa, rāhula cakkhuṁ niccaṁ
 vā aniccaṁ vā"ti evaṁ parisamajjhe paṭipucchitvā dhammaṁ desente, 7- manusse
ca "tesaṁ paṇḍitā therā satthu cittaṁ ārādhentī"ti vaṇṇaṁ bhaṇante, lābhasakkāraṁ

1 chaṂa., i. puggalo 2 chaṂa. noti saddo na dissati 3 chaṂa. paṭisallo

4 dī.Sī. 9/291/105 ambaṭṭhasutta 5 vinaYu. mahā. 4/57/48 bimbisārasamāgamakathā
6 i. bhagavatā * pāli. paṇḍitaka.....bahussutaka tevijjaka

7 chaṂa., i. paṭipucchitvā paṭipucchitvā dhammaṁ desentaṁ

157
Ca upaharante. Tasmā taṁ lābhasakkāraṁ icchanto evaṁ cintetvā 1- nikkhanitvā
ṭhapitakhandho viya 1- bhagavato purato ahosi. 2-
Iti so kupitoti atha bhagavā taṁ amanasikaritvāva aññaṁ theraṁ paṭipucchitvā
dhammaṁ deseti, tena so kupito hoti bhagavato ca therassa ca. Kathaṁ bhagavato
kuppati? "ahaṁ pabbajitakālato pabhūti gandhakuṭipariveṇato bahinikkhamanaṁ na
jānāmi,
sabbakālaṁ chāyāva na vijahāmi maṁ nāma pucchitvā dhammadesanāmattaṁpi natthi,
tammuhuttaṁ diṭṭhamattakattheraṁ pucchitvā dhammaṁ desetī"ti evaṁ bhagavato
kuppati.
Kathaṁ therassa kuppati? "ayaṁ mahallakatthero bhagavato purato khāṇu viya
nisīdati,
Kadā nu kho imaṁ dhammakammikā abhabbaṭṭhānaṁ pāpetvā nīharissanti, ayañhi
yadi imasmiṁ vihāre na bhaveyya, avassaṁ bhagavā mayā saddhiṁ sallapeyyā"ti evaṁ
therassa kuppati.
Purakkhatvā purakkhatvāti purato katvā, samparivāretvāti vuttaṁ hoti.
Ayaṁpi lābhatthikoyeva, ayañhi passati bahussute bhikkhū parivārena gāmaṁ
pavisante,
cetiyaṁ vandante, tesaṁ ca taṁ sampattiṁ disvā upāsake pasanne pasannākāraṁ
karonte. Tasmā evaṁ icchati. Kupitoti ayaṁpi dvīsu ṭhānesu kuppati bhikkhūnaṁ
therassa ca. Kathaṁ bhikkhūnaṁ? "ime yadeva mayhaṁ uppajjati cīvaraṁ vā piṇḍapāto
vā, taṁ gahetvā paribhuñjanti, mayhaṁ pana pattacīvaraṁ gahetvā piṭṭhito
āgacchantopi natthī"ti evaṁ bhikkhūnaṁ kuppati. Kathaṁ therassa? "eso
mahallakatthero
tesu tesu ṭhānesu sayameva paññāyati, kadāssu nāma naṁ dhammakammikā
nikkaḍḍhissanti,
imasmiṁ asati avassaṁ maṁyeva pavāressantī"ti.
Bhattaggeti bhojanaṭṭhāne. Aggāsananti saṁghatherāsanaṁ,. Aggodakanti
dakkhiṇodakaṁ. Aggapiṇḍanti saṁghattherapiṇḍaṁ. Sabbattha vā agganti
paṇītādhivacanametaṁ.
Tattha ahameva labheyyanti icchā nātimahāsāvajjā. Na añño bhikkhu labheyyāti
pana atimahāsāvajjā. Ayaṁpi lābhatthiko pāsādiko hoti cīvaradhāraṇādīhi,

1-1 chaṂa. cintetvā nikhaṇitvā ṭhapitakhāṇu viya 2 chaṂa. puratova hoti

158
Kadāci pabbajati, kadāci vibbhamati, tena so pubbe laddhapubbaṁ āsanādiṁ
pacchā alabhanto evaṁ cintesi. Na so bhikkhu labheyyāti na so bhikkhu therānaṁ
aggāsanādīsu pattesu 1- tadanusārena majjhimānaṁ aññesañca navānaṁ kadāci yaṁ
vā taṁ vā sabbanihīnaṁ āsanādiṁ labhati. Neva vā labhati. 2- Kupitoti ayaṁpi
dvīsu ṭhānesu kuppati manussānañca therānañca. Kathaṁ manussānaṁ? "ime
maṅgalādīsu maṁ
nissāya bhikkhū labhanti, `bhante ettake bhikkhū gahetvā amhākaṁ anukampaṁ
karothā'ti vadanti, idāni tammuhuttaṁ diṭṭhamattakaṁ mahalalkattheraṁ gahetvā 3-
gatā,
hotu idāni, nesaṁ kicce uppanne jānissāmī"ti evaṁ manussānaṁ kuppati.
Kathaṁ therānaṁ? "ime nāma yadi na bhaveyyuṁ, maṁyeva manussā nimanteyyun"ti
Evaṁ therānaṁ kuppati.
Anumodeyyanti anumodanaṁ kareyyaṁ. Ayaṁpi lābhatthiko yaṁ vā taṁ vā
 khaṇḍānumodanaṁ jānāti, "so anumodanaṭṭhāne bahū mātugāmā āgacchanti, tā
maṁ sañjānitvā tato pabhūti thālakabhikkhaṁ dassantī"ti patthento evaṁ cintesi.
Ṭhānanti bahussutānaṁ anumodanābhāvo, tena bahussuto anumodeyyāti vuttaṁ
hoti. Kupitoti ayaṁpi tīsu ṭhānesu kuppati manussānaṁ therassa dhammakathikassa
ca.
Kathaṁ manussānaṁ? "ime pubbe maṁyeva upasaṅkamitvā yācanti `amhākaṁ nāgatthero
Amhākaṁ sumanatthero anumodatū'ti, ajja pana nāvocun"ti evaṁ manussānaṁ
kuppati. Kathaṁ therassa? "ayaṁ saṁghatthero `tumhākaṁ kulūpakaṁ nāgattheraṁ
sumanattheraṁ
upasaṅkamatha, ayaṁ anumodissatī'ti na bhaṇatī"ti evaṁ therassa kuppati. Kathaṁ
dhammakathikassa? "therena vuttamatteyeva pahāraṁ laddhakukkuṭo viya
turitaturitaṁ passati,
imaṁ nāma nikkaḍḍhantā natthi, imasmiñhi asati ahameva anumodeyyan"ti evaṁ
dhammakathikassa kuppati.
Ārāmagatānanti vihāre sannipatitānaṁ. Ayaṁpi lābhatthiko yaṁ vā taṁ vā
khaṇḍadhammakathaṁ jānāti, so passati tādisesu ṭhānesu dviyojanatiyojanato

1 chaṂa. ayaṁ saddo na dissati 2 chaṂa. neva vā labhatīti pāṭho na dissati 3 i.

vatvā

159
Sannipatitvā bhikkhū sabbarattikaniccadhammassavanāni 1- suṇante, tuṭṭhacitteva
2-
dahare vā sāmaṇere vā sādhu sādhūti mahāsaddena sādhukāraṁ dente, tato
dutiyadivaseva antogāmagate bhikkhū upāsakā pucchanti "ke bhante dhammaṁ
kathesun"ti
te bhaṇanti "asuko ca asuko cā"ti. Taṁ sutvā pasannā manussā dhammakathikānaṁ
mahāsakkāraṁ karonti. So taṁ icchamāno evaṁ cinteti. Ṭhānanti bahussutānaṁ
vinicchayakusalānaṁ dhammadesanā bhāro, tena bahussuto dhammaṁ deseyyāti vuttaṁ
hoti. Kupitoti catuppadikagāthāmattampi vattuṁ okāsaṁ alabhamāno kupito hoti
attano mandabhāvassa "ahañhi mando duppañño kuto labhissāmi desetun"ti.
Bhikkhunīnanti ovādatthaṁ vā uddesatthaṁ vā paripucchatthaṁ vā
pūjākaraṇatthaṁ
vā ārāmaṁ āgantvā sannipatitabhikkhunīnaṁ. Ayampi lābhatthiko, tassevaṁ hoti
imā mahākulā pabbajitā bhikkhuniyo, tāsu kulesu pavisitvā nisinnāsu manussā
pucchissanti "kassa santike ovādaṁ vā uddesaṁ vā paripucchaṁ vā gaṇhathā"ti.
Tato vakkhanti "asuko nāma ayyo bahussuto tassa detha karothā"ti, tenassa
evaṁ icchā uppajjati. Ṭhānanti ovādādayo nāma bahussutānaṁ bhāro, tena
bahussuto deseyyāti vuttaṁ hoti. Kupitoti ayaṁ dvīsu ṭhānesu kuppati tāsañca
bhikkhunīnaṁ "imā pubbe maṁ nissāya uposathapavāraṇādīni labhanti, tā idāni
tammuhuttaṁ diṭṭhamattakamahallakattherassa santikaṁ gatā"ti, dhammakathikassa ca
"esa
imāsaṁ sahasā ovādaṁ adāsiyevā"ti.
Upāsakānanti ārāmagatā 3- upāsakā nāma nissaṭṭhakammantā mahāupāsakā
honti, 3- te puttabhātukānaṁ kammantaṁ niyyādetvā dhammaṁ suṇantā vicaranti,
ayaṁ tesaṁ desetuṁ icchati. Kiṁkāraṇā? ime pasīditvā upāsikānaṁpi ārocessanti,
tato saddhiṁ upāsikāhi mayhameva lābhasakkāraṁ upaharissantīti. Ṭhānaṁ
bahussuteneva
yojetabbaṁ. Kupitoti ayaṁpi dvīsu ṭhānesu kuppati upāsakānañca "ime aññattha

1 chaṂa. sabbarattikāni dhammassavanāni 2 chaṂa. tuṭṭhacitte ca

3-3 chaṂa. ārāmagatānaṁ upāsakānaṁ. nissaṭṭhakammantā nāma mahāupāsakā honti,

160
Suṇanti, amhākaṁ kulūpakassa santike suṇāmāti, nāgacchanti hotu idāni, nesaṁ
uppanne kicce jānissāmī"ti dhammakathikassa ca "ayametesaṁ desetī"ti.
Upāsikānanti ārāmagatānaṁ. Upāsikā nāma āsanapūjādikaraṇatthaṁ vā
uposathadivase vā dhammassavanatthaṁ sannipatitā. Sesaṁ upāsakavāre
vuttanayameva.
 Sakkareyyunti sakkaccaṁ ca kareyyuṁ, sundarañca kareyyuṁ. Iminā attani
kāraṁ kariyamānaṁ sakkaccaṁ katañca sundarañca pattheti. Garukareyyunti bhāriyaṁ
kareyyuṁ, iminā bhikkhūhi attānaṁ garuṭṭhāne ṭhapiyamānaṁ pattheti. Māneyyunti
piyāyeyyuṁ. Pūjeyyunti evaṁ sakkarontā garukarontā mānentā paccayehi
pūjeyyunti paccayapūjaṁ pattheti. Ṭhānanti "piyo garubhāvanīyo"ti vuttappakāro
bahussuto ca sīlavā ca etaṁ vidhiṁ arahati, tena bhikkhū evarūpaṁ evaṁ kareyyunti
vuttaṁ hoti. Kupitoti ayaṁpi dvīsu ṭhānesu kuppati bhikkhūnaṁ ca "ime etaṁ
sakkarontī"ti, therassa ca "imasmiṁ asati maṁyeva sakkareyyun"ti. Esa nayo
ito paresu tīsu vāresu.
Paṇītānaṁ cīvarānanti paṭadukūlapaṭuṇṇakoseyyādīnaṁ 1-
mahagghasukhumasukhasamphassānaṁ cīvarānaṁ. Idhāpi ahameva lābhī assanti icchā
nātimahāsāvajjā. Na añño bhikkhu lābhī assāti pana mahāsāvajjā.
Paṇītānaṁ piṇḍapātānanti sappitelamaṁsarasādipūritānaṁ 2- seṭṭhapiṇḍapātānaṁ.
Paṇītānaṁ senāsanānanti anekasatasahassagghanakānaṁ mañcapīṭhādīnaṁ. Paṇītānaṁ
gilānapaccayabhesajjaparikkhārānanti, sappitelamadhuphāṇitādīnaṁ
uttamabhesajjānaṁ.
Sabbatthāpi ṭhānaṁ bahussutehi puññavantehi ca yojetabbaṁ. Kupitoti sabbatthāpi
dvīsu ṭhānesu kuppati, manussānañca "imesaṁ nāma paricitabhāvopi natthi,
dīgharattaṁ ekato vasantassa paṁsukūlatthāya vā piṇḍapātatthāya vā
sappitelādikāraṇā vā gharapaṭipāṭiyā carantassāpi me ekadivasaṁpi kiñci paṇītaṁ
paccayaṁ
na denti. Āgantukamahallakaṁ pana disvāva yaṁ icchati, taṁ dentī"ti, therassa
ca "ayaṁpi mahallako imesaṁ attānaṁ dassentoyeva carati, kadāssu nāma
naṁ dhammakammikā nikkaḍḍheyyuṁ, evaṁ imasmiṁ asati ahameva lābhī assan"ti.

1 chaṂa. paṭṭadukūlapaṭṭuṇṇakoseyyādīnaṁ
2 Ma. sappitelamaṁsasakkarādipūritānaṁ, chaṂa. sappitelamadhusakkarādipūritānaṁ

161
Imesaṁ kho etaṁ āvusoti imesaṁ heṭṭhā ekūnavīsativārehi vuttānaṁ
icchāvacarānaṁ.
[61] Dissanti ceva suyyanti cāti na icchāvacarā cakkhunā dissanti,
na sotena suyyanti manoviññāṇavisayattā. Appahīnaicchāvacarassa puggalassa
icchāvacaravasena pavattaṁ kāyakammaṁ disvā diṭṭhā viya vacīkammaṁ sutvā sutā
viya ca
honti, tena vuttaṁ "dissanti ceva suyyanti cā"ti. Paccakkhakālaṁ 1- dissanti,
"asuko kira bhikkhu īdiso"ti parokkhakāle 2- suyyanti. Kiñcāpīti
anuggahagarahavacanaṁ. Tena āraññikattaṁ anuggaṇhāti, icchāvacarānaṁ appahānaṁ
garahati.
Tatrāyaṁ yojanā, kiñcāpi so bhikkhu gāmantasenāsanaṁ paṭikkhipitvā
āraññiko hoti, ante pantasenāsane vasati, ime cassa ettakā icchāvacarā
appahīnā. Kiñcāpi so atirekalābhaṁ paṭikkhipitvā piṇḍapātiko hoti. Kiñcāpi
so loluppacāraṁ vajjetvā sapadānacārī hoti. Kiñcāpi so gahapaticīvaraṁ
paṭikkhipitvā paṁsukūliko hoti.
Lūkhacīvaradharoti ettha pana lūkhanati satthalūkhaṁ suttalūkhaṁ
rajanalūkhanti tīhi
kāraṇehi lūkhaṁ veditabbaṁ. Tattha satthena khaṇḍākhaṇḍikaṁ chinnaṁ satthalūkhaṁ
nāma,
taṁ agghena parihāyati, thūladīghasuttakena sibbitaṁ suttalūkhaṁ nāma, taṁ
phassena
parihāyati kharasamphassaṁ hoti. Rajanena rattaṁ rajanalūkhaṁ nāma, taṁ vaṇṇena
parihāyati
dubbaṇṇaṁ hoti. Kiñcāpi so bhikkhu evaṁ
satthalūkhasuttalūkharajanalūkhacīvaradharo hoti,
ime cassa ettakā icchāvacarā appahīnā dissanti ceva suyyanti ca, athakho
naṁ viññū sabrahmacārī neva sakkaronti .pe. Na pūjentīti. Taṁ kissa hetūti
ettha tanti nipātamattaṁ, kissa hetūti kiṁkāraṇā. Te hi tassa .pe. Dissanti
ceva suyyanti ca yasmā tassa te pāpakā dissanti ceva suyyanti cāti vuttaṁ
hoti. Imesaṁ icchāvacarānaṁ appahīnattāti ayamettha adhippāyo.
 Idāni tamatthaṁ upamāya pākaṭaṁ karonto seyyathāpītiādimāha. Tattha
kuṇapanti matakaḷevaraṁ. Ahissa kuṇapaṁ ahikuṇapaṁ. Evaṁ itarāni.

1 chaṂa., i. paccakkhakāle 2 chaṂa. tirokkhakāla

162
Atipaṭikkūlajigucchaniyabhāvato cettha imāneva tīṇi vuttānīti veditabbāni.
Aññesañhi pasusukarādīnaṁ 1- kuṇapaṁ manussā kaṭukabhaṇḍādīhi abhisaṅkharitvā
paribhuñjantipi. Imesaṁ pana kupaṇaṁ abhinavaṁpi jigucchantiyeva, ko pana vādo
kālātikkamena pūtibhūtena. 2- Racayitvāti vaḍḍhetvā, paripūretvāti attho,
kupaṇaṁ gahetvā kaṁsapātiyaṁ pakkhipitvāti vuttaṁ hoti. Aññissāti aparāya.
Paṭikujjitvāti pidahitvā. Antarāpaṇanti āpaṇānamantare mahājanasaṅkiṇṇaṁ
racchāmukhaṁ.
Paṭipajjeyyunti gaccheyyuṁ. Jaññajaññaṁ viyāti mokkhamokkhaṁ 3- viya
manāpamanāpaṁ viya. Apica vadhukā paṇṇākāraṁ viyāti vuttaṁ hoti. Vadhukā hi
jananīti 4- vuccati, tassā nīyamānapaṇṇākāraṁ jaññaṁ, ubhayatthāpi ādaravasena
vā pasaṁsāvasena vā puna vuttaṁ. 5- "jaññaṁ Jaññaṁ viyātipi 6- pāṭho.
Apāpuritvāti vivaritvā. Tassa saha dassanena amanāpatā ca saṇṭhaheyyāti
tassa kuṇapassa dassanena saheva tassa janassa amanāpatā tiṭṭheyya. Amanāpatāti
ca "amanāpaṁ idan"ti uppannacittacetasikānamevidaṁ adhivacanaṁ. Esa nayo
pāṭikulyajegucchatāsu. Jighacchitānampīti chātānampi. Na bhottukamyatā assāti
bhuñjitukāmatā na bhaveyya. Pageva suhitānanti chātānaṁ 7- pana paṭhamatarameva
bhuñjitukāmatā na bhaveyyāti vuttaṁ hoti.
Tatrāyaṁ upamāsaṁsandanā:- parisuddhakaṁsapātīsadisaṁ imassa pabbajjāliṅgaṁ,
kuṇaparacitaṁ 8- viya icchāvacanaṁ appahānaṁ, aparakaṁsapātiyā paṭikujjanaṁ viya
āraññikaṅgādīhi icchāvacarapaṭicchādanaṁ, kaṁsapātiṁ vivaritvā kuṇapadassanena
janassa
amanāpatā viya āraññikaṅgādīni anādiyitvā icchāvacaradassanena sabrahmacārīnaṁ
na sakkārakaraṇāditāti.
[62] Sukkapakkhe pana kiñcāpīti anuggahapasaṁsāvacanaṁ, tena āraññikattaṁ
anuggaṇhāti, icchāvacarappahānaṁ pasaṁsati. Nemantanikoti nimantanapaṭiggāhako.
Vicitakāḷakanti vicinitvā apanītakāḷakaṁ. Anekasūpaṁ anekabyañjananti ettha sūpo
nāma hatthahāriyo vuccati. Byañjananti uttaribhaṅgaṁ. Tena
macchamaṁsamuggasūpādīhi

1 chaṂa., i. sasasūkarādīnaṁ 2 chaṂa., i. pūtibhūte 3 chaṂa. cokkhacokkhaṁ

4 chaṂa. vadhukāti janetti vuccati, 5 chaṂa., i. punaruttaṁ 6 chaṂa. jaññajaññaṁ
byātipi 7 Ma. achātānaṁ, chaṂa., i. dhātānaṁ 8 chaṂa. kuṇaparacanaṁ

163
Anekasūpaṁ, nānappakāramaṁsādibyañjanehi anekabyañjananti vuttaṁ hoti. Sesaṁ
vuttanayeneva veditabbaṁ.
Upamāsaṁsandane ca sālivarabhattaracanaṁ viya icchāvacarappahānaṁ,
aparakaṁsapātiyā
paṭikujjanaṁ viya appicchatāsamuṭṭhānehi gāmantavihārādīhi icchāvacarappahāna-
paṭicchādanaṁ, kaṁsapātiṁ vivaritvā sālivarabhattadassanena janassa manāpatā viya
gāmantavihārādīni anādiyitvā icchāvacarappahānadassanena sabrahmacārīnaṁ
sakkārakaraṇādīni 1- veditabbāni. 1-
[63] Upamā maṁ āvuso sāriputta paṭibhātīti mayhaṁ āvuso sāriputta
upamā upaṭṭhāti, ekaṁ upamaṁ vattukāmo ahanti adhippāyo. Paṭibhātu tanti
tuyhaṁ paṭibhātu upaṭṭhātu, vada tvanti adhippāyo. Ekamidāhanti ettha idāti
nipātamattaṁ, ekasmiṁ samaye ahanti vuttaṁ hoti, bhummatthe upayogavacanaṁ.
Rājagahe
viharāmi giribbajeti rājagahanti tassa nagarassa nāmaṁ, samantato pana
giriparikkhepena
vajo viya saṇṭhitattā giribbajanti vuccati. Tasmiṁ nagare viharāmi,
tannissāya viharāmīti vuttaṁ hoti. Atha khvāhanti atha kho ahaṁ. Ettha ca athāti
 aññādhikāravacanārambhe nipāto. Khoti padapūraṇamatte. Pubbaṇhasamayanti
divasassa
pubbabhāgasamayaṁ, pubbaṇhasamayeti attho, pubbaṇhe vā samayaṁ pubbaṇhasamayaṁ,
pubbaṇhe ekaṁ khaṇanti vuttaṁ hoti. Evaṁ accantasaṁyoge upayogavacanaṁ labbhati.
Nivāsetvāti paridahitvā, vihāranivāsanaparivattanavaseneva taṁ veditabbaṁ.
Gāmappavesanatthāya vā saṇṭhapetvā nivāsanavaseneva, na hi so tato pubbe
anivattho
ahosi.
Pattacīvaramādāyāti pattaṁ hatthehi cīvaraṁ kāyena ādiyitvā. Piṇḍāyāti
piṇḍapātatthāya. Samītīti tassa nāmaṁ. Yānakāraputtoti rathakāraputto.
Paṇḍuputtoti
paṇḍussa putto. Ājīvakoti naggasamaṇako. Purāṇayānakāraputtoti
porāṇayānakārakulassa
putto. Paccupaṭṭhitoti upagantvā ṭhito. Vaṅkaṁ nāma ekato kuṭilaṁ.
Jimhaṁ sappagatamaggasadisaṁ. Dosanti phegguvisamagaṇṭhikādiṁ. Yathā yathāti
kālatthe

1-1 chaṂa. sakkārakaraṇāditā veditabbā

164
Nipāto, yadā yadā yasmiṁ yasmiṁ kāleti vuttaṁ hoti. Tathā tathāti ayaṁpi
kālatthoyeva, tasmiṁ tasmiṁ kāleti vuttaṁ hoti. So attano suttānulomena
cinteti, itaro tena cintitakkhaṇe cintitaṭṭhānameva gacchati. Attamanoti sakamano
tuṭaṭhamano pītisomanassehi gahitamano. Attamanavācaṁ nicchāresīti attamanatāya
vācaṁ attamanabhāvassa vā yuttavācaṁ nicchāresi udīrayi, pabyāharīti vuttaṁ hoti.
Hadayā hadayaṁ maññe aññāyāti cittena cittaṁ jānitvā viya.
Assaddhāti buddhadhammasaṁghesu saddhāvirahitā, jīvikatthāti iṇabhayādipīḷitā
bahi
jīvituṁ asakkontā idha jīvikatthikā hutvā. Na saddhāti na saddhāya. Saṭhā
māyāvinoti
māyāsāṭheyyehi yuttā. Keṭubhinoti 1- sikkhitakerāṭikā,
nipphannathāmagatasāṭheyyāti
vuttaṁ hoti. Sāṭheyyañhi abhūtaguṇadassanato abhūtabhaṇḍaguṇadassanasamaṁ 2-
katvā
"kerāṭiyan"ti vuccati. Unnaḷāti uggatanaḷā, uṭṭhitatucchamānāti vuttaṁ hoti.
Capalāti pattacīvaramaṇḍanādinā cāpalyena yuttā. Mukharāti mukhakharā,
kharavacanāti
vuttaṁ hoti. Vikiṇṇavācāti asaññatavacanā, divasaṁpi niratthakavacanappalāpino.
Indriyesu aguttadvārāti chasu indriyesu asaṁvutakammadvāRā. Bhojane
amattaññunoti bhojane yāpanamattā 3- jānitabbā 3-
pariyesanapaṭiggahaṇaparibhogesu
yuttatā, tassā anajānakā. Jāgariyaṁ ananuyuttāti jāgare ayuttā. Sāmaññe
anapekkhavantoti samaṇadhamme nirapekkhā, dhammānudhammapaṭipattirahitāti attho.
Sikkhāya
na tibbagāravāti sikkhāpadesu bahulagāravā na honti, āpattivītikkamanabahulā. 4-
Bāhullikātiādi dhammadāyāde vuttaṁ. Kusītātiādi bhayabherave. Dhammapariyāyenāti
dhammadesanāya.
Saddhā agārasmāti pakatiyāpi saddhāya, pabbajitāpi saddhā agārasmā
anagāriyaṁ pabbajitā. Pivanti maññe ghasanti maññeti pivanti viya gilanti 5-
viya. Attamanavācaṁ nicchārentā vacasā pivanti viya, abbhanumodantā manasā
ghasanti viya. Sādhu vatāti sundaraṁ vata. Sabrahmacārīti rassaṁpi vaṭṭati
dīghaṁpi.
Rasse sati sāriputtassa upari hoti, dīghe sati sabrahmacārīnaṁ. Yadā sāriputtassa

1 chaṂa. ketabinoti 2 i...ḍassanasamaṁpi 3-3 chaṂa. yā mattā jānitabbā

4 chaṂa....vītikkamabahulā vā. 5 chaṂa. ghasanti

165
Upari hoti, tadā sabrahmacārī sāriputto amhe akusalā vuṭṭhāpetvāti attho.
 Yadā sabrahmacārīnaṁ, tadā sabrahmacārino akusalā vuṭṭhāpetvāti attho. Daharoti
taruṇo. Yuvāti yobbanabhāve ṭhito. Maṇḍanakajātikoti alaṅkārakasabhāvo, tattha
koci taruṇopi yuvā na hoti yathā atitaruṇo, koci yuvāpi maṇḍanakajātiko
na hoti yathā upasantasabhāvo, ālasiyabyasanādīhi vā abhibhūto, idha pana daharo
ceva yuvā ca maṇḍanakajātiko ca adhippeto, tasmā evamāha. Unnaḷādīni 1-
lokasammatattā vuttāni. Itiha teti evaṁ te. Ubho mahānāgāti dvepi mahānāgā,
dvepi hi ete aggasāvakā "mahānāgā"ti vuccanti. Tatrāyaṁ vacanattho, chandādīhi
na gacchantīti nāgā, tena tena maggena pahīnakilese na āgacchantīti nāgā,
nānappakārakaṁ āguṁ na karontīti nāgā, ayamettha saṅkhepo, vitthāro pana
mahāniddese 2- vuttanayeneva veditabbo. Apica:-
"āguṁ na karoti kiñcipi loke
sabbasaṁyoge visajja bandhanāni
sabbattha na sajjati vippamutto 3-
nāgo tādi pavuccate tathattā"ti. 4-
Evamettha attho veditabbo. Mahantā nāgā mahānāgā, aññehi
khīṇāsavanāgehi pujjatarā ca pāsaṁsatarā cāti attho. Aññamaññassāti añño
aññassa. Samanumodiṁsūti samaṁ anumodiṁsu. Tattha imāya upamāya mahāmoggallāno
anumodi, paṭibhātu taṁ āvusoti dhammasenāpati. Tena vuttaṁ "aññamaññassa
subhāsitaṁ
samanumodiṁsū"ti.
Papañcasūdanīyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya
anaṅgaṇasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.
-------------

1 chaṂa., i. uppalādīni 2 khu. mahā. 29/363/242 māgandiyasuttaniddesa (syā)

3 chaṂa., i. vimutto 4 [Link]. 25/528/437, khu. mahā. 29/363/242

166
6. Ākaṅkheyyasuttavaṇṇanā
[64] Evamme sutanti ākaṅkheyyasuttaṁ. Tattha sampannasīlāti tividhaṁ
sampannaṁ paripuṇṇasamaṅgimadhuravasena. Tattha:-
"sampannaṁ sālikedāraṁ suvā bhuñjanti kosiya
paṭivedemi te brahme na naṁ *- vāretumussahe"ti 1-
idaṁ paripuṇṇasampannaṁ nāMa. "iminā Pāṭimokkhasaṁvarena upeto hoti
samupeto upāgato samupāgato upapanno *- sampanno samannāgato"ti 2- idaṁ
samaṅgisampannaṁ nāMa. "imissā Bhante mahāpaṭhaviyā heṭṭhimatalaṁ sampannaṁ,
seyyathāpi khuddakamadhuṁ 3- anelakaṁ, 4- evamassādan"ti 5- idaṁ madhurasampannaṁ
nāMa.
Idha pana paripuṇṇasampannaṁpi samaṅgisampannaṁpi vaṭṭati. Tasmā sampannasīlāti
paripuṇṇasīlā hutvātipi sīlasamaṅgino hutvātipi evamettha attho veditabbo.
Sīlanti kenatthena sīlaṁ. Sīlanatthena sīlaṁ? tassa vitthārakathā visuddhimagge
vuttā.
Tatthapi "paripuṇṇasīlā"ti iminā atthena khettadosavigamena khettapāripūri
viya sīladosavigamena sīlapāripūrī vuttā hoti. Yathā hi khettaṁ vījakhaṇḍaṁ
vappakhaṇḍaṁ
udakakhaṇḍaṁ osakhaṇḍanti 6- catudosasamannāgataṁ aparipūraṁ hoti.
Tattha vījakhaṇḍaṁ nāma yattha antarantarā vījāni khaṇḍāni vā pūtīni
vā honti, tāni yattha vapanti, tattha sassaṁ na uṭṭheti, khettaṁ khaṇḍaṁ hoti.
Vappakhaṇḍaṁ nāma yattha akusalo vījāni vapento antarantarā na 7- pāteti. 7-
Evañhi sabbattha sassaṁ na uṭṭheti, khettaṁ khaṇḍaṁ hoti. Udakakhaṇḍaṁ nāma
yattha katthaci udakaṁ atibahu vā hoti na vā, tatrāpi hi sassāni na
uṭṭhenti, khettaṁ khaṇḍaṁ hoti. Osakhaṇḍaṁ nāma yattha kassako kismiñci padese

*1 pāli. na te, khu.jā. pakiṇṇaka. 27/1872/366 (syā) *2 pāli. samupapanno, abhi.

vibhaṅga. 35/511/396 jhānavibhaṅga. 3 chaṂa., i. khuddamadhuṁ 4 chaṂa. aneḷakaṁ
5 vinaYu. mahāvi. 1/17/8 verañjakaṇḍa. 6 Ma. usakhaṇḍanti, chaṂa., i.
īsakhaṇḍanti

7-7 chaṂa. nipāteti

167
Naṅgalena bhūmiṁ cattāro pañca vāre kasanto atigambhīraṁ karoti, tato osaṁ
uppajjati, tatrāpi hi sassaṁ na uṭṭheti, khettaṁ khaṇḍaṁ hoti, tādisañca
khettaṁ na mahapphalaṁ hoti na mahānisaṁsaṁ, tatrāpi hi bahuṁpi vapetvā appaṁ
labhati. Imesaṁ pana catunnaṁ dosānaṁ vigamā khettaṁ paripuṇṇaṁ hoti. Tādisañca
khettaṁ mahapphalaṁ hoti mahānisaṁsaṁ. Evameva khaṇḍaṁ chiddaṁ sabalaṁ kammāsanti
catudosasamannāgataṁ sīlaṁ aparipūraṁ hoti. Tādisañca sīlaṁ na mahapphalaṁ hoti
na
mahānisaṁsaṁ. Imesaṁ pana catunnaṁ dosānaṁ vigamā sīlakhettaṁ paripuṇṇaṁ hoti,
tādisañca sīlaṁ mahapphalaṁ hoti mahānisaṁsaṁ.
"sīlasamaṅgino"ti Hi iminā panatthena sīlena samaṅgībhūtā samodhānagatā
samannāgatā hutvā viharathāti idameva vuttaṁ hoti. Tattha dvīhi kāraṇehi
sampannasīlatā hoti sīlavipattiyā ca ādīnavadassanena sīlasampattiyā ca
ānisaṁsadassanena. Tadubhayaṁpi visuddhimagge vitthāritaṁ.
Tattha "sampannasīlā"ti ettāvatā kira bhagavā catuppārisuddhisīlaṁ uddisitvā
"pāṭimokkhasaṁvarasaṁvutā"ti iminā tattha jeṭṭhakasīlaṁ vitthāretvā dassesīti
dīpavihāravāsī sumanatthero āha. Antevāsiko panassa tepiṭakacūḷanāgatthero
āha:- ubhayatthāpi paṭimokkhasaṁvaro bhagavatā vutto, pāṭimokkhasaṁvaroyeva hi
sīlaṁ. Itarāni pana tīṇi sīlanti vuttaṭṭhānaṁ nāma atthīti ananujānanto
vatvā āha:- "indriyasaṁvaro nāma chadvārarakkhāmattakameva, ājīvapārisuddhi
dhammena samena paccayuppattimattakaṁ, paccayanissitaṁ paṭiladdhapaccaye
idamatthanti
paccavekkhitvā paribhuñjanamattakaṁ. Nippariyāyena pāṭimokkhasaṁvaro ca 1- sīlaṁ.
Yassa
so bhinno, ayaṁ chinnasīso viya puriso hatthapāde sesāni rakkhissatīti na
vattabbo. Yassa pana so arogo, ayaṁ acchinnasīso viya puriso jīvitaṁ sesāni
puna pākatikāni katvā rakkhituṁ sakkoti. Tasmā `sampannasīlā'ti iminā
pāṭimokkhasaṁvaraṁ uddisitvā `sampannapāṭimokkhā'ti tasseva vevacanaṁ vatvā taṁ
vitthāretvā dassento `paṭimokkhasaṁvarasaṁvutā' tiādimāhā"ti.

1 chaṂa., i. va

168
Tattha pāṭimokkhasaṁvarasaṁvutāti pāṭimokkhasaṁvarena samannāgatā.
Ācāragocara-
sampannāti ācārena ca gocarena ca sampannā. A numattesūti appamattakesuvajjesūti
akusaladhammesu. Bhayadassāvīti bhayadassino. Samādāyāti sammā ādiyitvā.
Sikkhatha sikkhāpadesūti tantaṁ sikkhāpadaṁ sammā ādiyitvā sikkhatha. Apica
samādāya
sikkhatha sikkhāpadesūti yaṅkiñci sikkhāpadesu sikkhākoṭṭhāsesu sikkhitabbaṁ
kāyikaṁ
vā vācasikaṁ vā, taṁ sabbaṁ sammā ādāya sikkhathāti ayamettha saṅkhepo,
vitthārato pana sabbānetāni pāṭimokkhasaṁvarādīni padāni visuddhimagge vuttāni.
[65] Ākaṅkheyya ceti idaṁ kasmā āraddhaṁ? sīlānisaṁsadassanatthaṁ.
Sacepi hi acirapabbajitānaṁ vā duppaññānaṁ vā evamassa "bhagavā sīlaṁ pūrethāti
vadati, ko nu kho sīlapūraṇe ānisaṁso, ko viseso, kā vuḍḍhī"ti. 1- Tesaṁ
sattarasa ānisaṁse dassetuṁ evamāha. Appeva nāma etaṁ 2- sabrahmacārīnaṁ
piyamanāpatādiṁ āsavakkhayapariyosānaṁ ānisaṁsaṁ sutvāpi sīlaṁ paripūressanti
visakaṇṭakavāṇijo viya. Visakaṇṭakavāṇijo nāma guḷavāṇijoti vuccati.
So kira guḷaphāṇitakhaṇḍasakkharādīni sakaṭenādāya paccantagāmaṁ gantvā
"visakaṇṭakaṁ gaṇhatha visakaṇṭakaṁ gaṇhathā"ti ugghosesi. Taṁ sutvā gāmikā
"visaṁ
nāma kakkhaḷaṁ, yo naṁ khādati, so marati, kaṇṭakaṁpi vijjhitvā māreti, ubhopete
kakkhaḷā, ko ettha ānisaṁso"ti gehe dvārāni thakesuṁ, dārake ca palāpesuṁ.
Taṁ disvā vāṇijo "avohārakusalā ime gāmikā, handa ne upāyena
gaṇhāpemī"ti "atimadhuraṁ gaṇhatha, atisāduṁ gaṇhatha, guḷaphāṇitaṁ sakkharaṁ
samagghaṁ labbhati,
 kūṭamāsakakūṭakahāpaṇādīhipi labbhatī"ti ugghosesi. Taṁ sutvā gāmikā haṭṭhatuṭṭhā
āgantvā bahuṁpi mūlaṁ datvā gahesuṁ. Tattha vāṇijassa "visakaṇṭakaṁ gaṇhathā"ti
ugghosanaṁ viya bhagavato "sampannasīlā bhikkhave viharatha .pe. Samādāya
sikkhatha
sikkhāpadesū"ti vacanaṁ. "ubhopete Kakkhaḷā, ko ettha ānisaṁso"ti gāmikānaṁ
cintanaṁ viya bhagavā "sampannasīlā viharathā"ti āha. "sīlañca Nāmetaṁ kakkhaḷaṁ
3-
hasakhiḍḍādipaccanīkaṁ, 3- ko nu kho sampannasīlānaṁ ānisaṁso"ti bhikkhūnaṁ
cintanaṁ.

1 chaṂa., i. vaḍḍhi 2 Sī. evaṁ 3-3 chaṂa. kakkhaḷaṁ pharusaṁ khiḍḍādipaccanīkaṁ.

169
Atha tassa vāṇijassa "atimadhuraṁ gaṇhathā"tiādivacanaṁ viya bhagavato
piyamanāpatādiāsavakkhayapariyosānaṁ sattarasāanisaṁsapakāsanatthaṁ "ākaṅkheyya
ce "tiādivacanaṁ veditabbaṁ.
Tattha ākaṅkheyya ceti yadi ākaṅkheyya yadi iccheyya. Piyo ca assanti
piyacakkhūhi sampassitabbo, sinehuppattiyā padaṭṭhānabhūto bhaveyyanti vuttaṁ
hoti.
Manāpoti tesaṁ manavaḍḍhanako, tesaṁ vā manena pattabbo, mettacittena
pharitabboti vuttaṁ hoti. Garūti tesaṁ garuṭṭhāniko pāsāṇacchattasadiso.
Bhāvanīyoti
"addhāyamāyasmā jānaṁ jānāti passaṁ passatī"ti evaṁ sambhāvanīyo. Sīlesvessa
paripūrikārīti catuppārisuddhisīlesuyeva paripūrikārī assa, anūnena
paripūritākārena
samannāgato bhaveyyāti vuttaṁ hoti. Ajjhattaṁ cetosamathamanuyuttoti attano
cittasamathe yutto, ettha hi ajjhattanti vā attanoti vā etaṁ ekatthaṁ,
byañjanameva nānaṁ. Bhummatthe panetaṁ samathanti upayogavacanaṁ. Anūti iminā
upasaggena yoge siddhaṁ. Anirākatajjhānoti bahi anīhatajjhāno avināsitajjhāno
vā, nīharaṇavināsatthañhi idaṁ nirākaraṇaṁ nāMa. Thambhaṁ niraṁkatvā 1-
nivātavuttītiādīsu cassa payogo daṭṭhabbo.
Vipassanāya samannāgatoti sattavidhāya anupassanāya yutto, sattavidhā
anupassanā nāma aniccānupassanā dukkhānupassanā anattānupassanā
nibbidānupassanā virāgānupassanā nirodhānupassanā paṭinissaggānupassanāti. Tā
visuddhimagge vitthāritā. Brūhetā suññāgārānanti vaḍḍhetā suññāgārānaṁ,
ettha ca samathavipassanāvasena kammaṭṭhānaṁ gahetvā rattindivaṁ suññāgāraṁ
pavisitvā
nisīdamāno bhikkhu "brūhetā suññāgārānan"ti veditabbo. Ekabhūmikādipāsāde
kurumānopi pana nevasuññāgārānaṁ brūhetāti daṭṭhabboti.
Ettāvatā ca yathā taṇhāviparītadesanā paṭhamaṁ taṇhāvasena āraddhāpi
taṇhāpadaṭṭhānattā mānadiṭṭhīnaṁ mānadiṭṭhiyo osaritvā kamena papañcattayadesanā
jātā, evamayaṁ desanā paṭhamaṁ adhisīlasikkhāvasena āraddhāpi sīlapadaṭṭhānattā

1 chaṂa. nirākatvā

170
Samathavipassanānaṁ samathavipassanāyo osaritvā kamena sikkhāttayadesanā jātāti
veditabbā.
Tattha 1- hi "sīlesvevassa paripūrikārī"ti ettāvatā adhisīlasikkhā vuttā.
"ajjhattaṁ Cetosamathamanuyutto anirākatajjhāno"ti ettāvatā adhicittasikkhā,
"vipassanāya samannāgato"ti ettāvatā adhipaññāsikkhā, "brūhetā
suññāgārānan"ti iminā pana samathavasena suññāgāravaḍḍhane adhicittasikkhā,
vipassanāvasena adhipaññāsikkhāti evaṁ dvepi sikkhā saṅgahetvā vuttā. Ettha ca
"ajjhattaṁ cetosamathananuyutto anirākatajjhāno"ti imehi padehi sīlānurakkhakā
eva cittekaggatā kathitā. "vipassanāyā"ti Iminā padena sīlānurakkhako
saṅkhārapariggaho.
Kathaṁ cittekaggatā sīlamanurakkhati? yassa hi cittekaggatā natthi, so
Byādhimhi uppanne vihaññati, so byādhivihato vikkhittacitto sīlaṁ
vināsetvāpi byādhivūpasamakattā hoti. Yassa pana cittekaggatā atthi, so taṁ
 byādhidukkhaṁ vikkhambhitvā samāpattiṁ samāpajjati, samāpannakkhaṇe dukkhaṁ
dūrāpagataṁ
hoti, balavataraṁ sukhamuppajjati. Evaṁ cittekaggatā sīlaṁ anurakkhati.
Kathaṁ saṅkhārapariggaho sīlamanurakkhati? yassa hi saṅkhārapariggaho natthi,
Tassa "mama rūpaṁ mama viññāṇan"ti attabhāve balavamamattaṁ hoti, so tathārūpesu
dubbhikkhabyādhibhayādīsu sampattesu sīlaṁ vināsetvāpi attabhāvaṁ posetā hoti.
Yassa pana saṅkhārapariggaho atthi, tassa attabhāve balavamamattaṁ vā sineho vā
na hoti, so hi tathārūpesu dubbhikkhabyādhibhayādīsu sampattesu sacepissa antaṁ
bahi nikkhamati, 2- sacepi ussussati visussati, khaṇḍākhaṇḍiko vā hoti satadhāpi
sahassadhāpi, neva sīlaṁ vināsetvā attabhāvaṁ posetā hoti. Evaṁ
saṅkhārapariggaho sīlamanurakkhati. "brūhetā Suññāgārānan"ti iminā pana tasseva
ubhayassa brūhanā vaḍḍhanā sātaccakiriyā dassitā.
Evaṁ bhagavā yasmā "sabrahmacārīnaṁ piyo cassaṁ manāpo ca garu ca
bhāvanīyo cā"ti ime cattāro dhamme ākaṅkhantena natthaññaṁ kiñci kātabbaṁ,

1 chaṂa., i. ettha 2 chaṂa. antāni bahi nikkhamanti

171
Aññadatthuṁ sīlādiguṇasamannāgatena bhavitabbaṁ. Īdiso hi sabrahmacārīnaṁ piyo
hoti manāpo garubhāvanīyo. Vuttaṁpi hetaṁ:-
"sīladassanasampannaṁ dhammaṭṭhaṁ saccavādinaṁ
attano kammakubbānaṁ taṁ jano kurute piyan"ti. 1-
Tasmā "ākaṅkheyya ce bhikkhave bhikkhu sabrahmacārīnaṁ piyo cassaṁ .pe.
Bhāvanīyo cāti sīlesvevassa paripūrikārī .pe. Suññāgārānan"ti vatvā idāni
yasmā paccayalābhādīnaṁ 2- patthayantenāpi idameva karaṇīyaṁ, na aññaṁ kiñci,
tasmā "ākaṅkheyya ce bhikkhave bhikkhu lābhī assan"ti ādimāha. Na cettha
bhagavā lābhanimittaṁ sīlādiparipūraṇaṁ kathetīti veditabbo. Bhagavā hi
ghāsesanaṁ
chinnakatho na vācaṁ sampayuttambhaṇeti, evaṁ sāvake ovadati, so kathaṁ
lābhanimittaṁ
sīlādiparipūraṇaṁ kathessati, puggalajjhāsayavasena panetaṁ vuttaṁ. Yesañhi evaṁ
ajjhāsayo bhaveyya "sace mayaṁ catūhi paccayehi na kilameyyāma, sīlādiṁ
paripūretuṁ
sakkuṇeyyāmā"ti, tesaṁ ajjhāsayavasena bhagavā evamāha. Apica sarasānisaṁso
esa sīlassa, yadidaṁ cattāro paccayā nāMa. Tathāhi paṇḍitamanussā koṭṭhādīsu
ṭhapitaṁ nīharitvā puttādīnaṁpi adatvā attanāpi aparibhuñjitvā sīlavantānaṁ
dentīti sīlassa sarasānisaṁsadassanatthaṁ hetaṁ 3- vuttaṁ.
Tatiyavāre yesāhanti yesaṁ ahaṁ. Tesante kārāti tesaṁ devānaṁ vā
manussānaṁ vā te mayi katā paccayadānakāRā. Devāpi hi sīlādiguṇayuttānaṁ
paccaye denti, na kevalaṁ manussāyeva, sakko viya āyasmato mahākassapassa.
Mahapphalā mahānisaṁsāti ubhayametaṁ atthato ekaṁ, byañjanameva nānaṁ. Mahantaṁ
vā lokiyasukhaṁ phalantīti mahapphalā. Mahato lokuttarasukhassa paccayā hontīti
mahānisaṁsā. Sīlādiguṇayuttassa hi kaṭacchubhikkhāpi pañcaratanamattāya bhūmiyā
paṇṇasālāpi katvā dinnā anekāni kappasahassāni duggativinipātato rakkhati,
pariyosāne ca amatāya dhātuyā parinibbānapaccayo hoti. "khīrodanaṁ Ahamadāsin"ti
ādīni 4- cettha vatthūni, sakalameva vā petavatthu vimānavatthu ca sādhakaṁ.
Tasmā

1 khu. dhamMa. 25/217/55 pañcasatadārakavatthu 2 chaṂa. paccayalābhādiṁ, Sī.

paccayalābhāditaṁ, i..ḍikaṁ 3 chaṂa. petaṁ 4 khu. vimāna. 26/413/55
khīrodanadāyikāvimāna

172
Paccayadāyakehi attani katānaṁ kārānaṁ mahapphalataṁ icchantenāpi
sīlādiguṇayutteneva bhavitabbanti dasseti.
Catutthavāre ñātīti sassusasurapakkhikā. Sālohitāti ekalohitabandhā 1-
pitupitāmahādayo. Petāti peccabhāvaṁ gatā. Kālakatāti matā. Tesantanti tesantaṁ
 mayi pasannacittataṁ vā pasannena cittena anussaraṇaṁ vā. Yassa hi bhikkhuno
kālakato pitā vā mātā vā "amhākaṁ ñātako thero sīlavā kalyāṇadhammo"ti
pasannacitto hutvā taṁ bhikkhuṁ anussarati, tassa so cittappasādopi taṁ
anussaraṇamattaṁpi mahapphalaṁ mahānisaṁsameva hoti, anekāni kappasahassāni
duggatito
taretuṁ 2- ante ca amataṁ pāpetuṁ samatthameva hoti. Vuttaṁ hetaṁ bhagavatā "ye
te
bhikkhave bhikkhū sīlasampannā samādhisampannā paññā vimutti vimuttiñāṇadassana-
sampannā, dassanampāhaṁ bhikkhave tesaṁ bhikkhūnaṁ bahukāraṁ vadāmi, savanaṁ
anussatiṁ
anupabbajjaṁ upasaṅkamanaṁ payirūpāsanampāhaṁ bhikkhave tesaṁ bhikkhūnaṁ
bahukāraṁ
vadāmī"ti. 3- Tasmā ñātisālohitānaṁ attani cittappasādassa anussatiyāva
mahapphalataṁ icchantenāpi sīlādiguṇayutteneva bhavitabbanti dasseti.
[66] Pañcamavāre aratiratisaho assanti aratiyā ratiyā ca saho
abhibhavitā ajjhottharitā bhaveyyaṁ. Ettha ca aratīti adhikusalesu dhammesu
pantasenāsanesu ukkaṇṭhā. Ratīti pañcakāmaguṇarati. Na ca maṁ arati saheyyāti maṁ
ca
arati nābhibhaveyya na maddeyya na ajjhotthareyya. Uppannanti jātaṁ nibbattaṁ.
Sīlādiguṇayutto hi aratiṁ ca ratiṁ ca sahati ajjhottharati madditvā tiṭṭhati.
Tasmā
īdisamattānaṁ icchantenāpi sīlādiguṇayuttena bhavitabbanti dasseti.
Chaṭṭhavāre bhayanti cittutrāsopi ārammaṇaṁpi bheravaṁ ārammaṇameva. Sesaṁ
pañcamavāre vuttanayameva. Sīlādiguṇayutto hi bhayabheravaṁ sahati ajjhottharati
madditvā tiṭṭhati ariyakoṭiyavāsī 4- mahādattatthero viya.

1 chaṂa.....baddhā evamuparipi 2 chaṂa., i. vāretuṁ

3 khu. iti. 25/104/323 sīlasampannasutta 4 Ma. pāṭiyakoṭiyavāsī

173
Thero kira maggapaṭipanno aññataraṁ pāsādikaṁ araññaṁ disvā "idhevajja
samaṇadhammaṁ katvā gamissāmī"ti maggā okkamma aññatarasmiṁ rukkhamūle saṅghāṭiṁ
paññāpetvā pallaṅkaṁ ābhujitvā nisīdi. Rukkhadevatāya
dārakā therassa sīlatejena sakabhāvena saṇṭhātuṁ 1- asakkontā vissaramakaṁsu.
Devatāpi
sakalaṁ rukkhaṁ cālesi, thero acalova nisīdi. Sā devatā dhūmāyi pajjali,
nevāsakkhi
theraṁ cāletuṁ, tato upāsakavaṇṇenāgantvā vanditvā aṭṭhāsi. "ko Eso"ti
vuttā "ahaṁ bhante etasmiṁ rukkhe adhivatthā devatā"ti avoca. "tvaṁ Ete
vikāre akāsīti. Āma bhanteti. Kasmāti ca vuttā āha "tumhākameva bhante
sīlatejena dārakā sakabhāvena saṇṭhātuṁ asakkontā vissaramakaṁsu, sāhaṁ tumhe
palāpetuṁ evamakāsin"ti. Thero āha "atha kasmā idha bhante mā vasatha, mayhaṁ
aphāsūti paṭikacceva nārocase, 2- idāni pana mā kiñci avaca, ariyakoṭiyamahādatto
amanussabhayena gatoti vacanato lajjāmi, tenāhaṁ idheva vasissaṁ, tvaṁ pana
ajjekadivasaṁ yattha kattha katthaci vasāhī"ti. Evaṁ sīlādiguṇayutto
bhayabheravasaho
hoti. Tasmā īdisamattānaṁ icchantenāpi sīlādiguṇayutteneva bhavitabbanti
dasseti.
Sattamavāre ābhicetasikānanti abhicetoti abhikkantaṁ visuddhacittaṁ vuccati,
adhicittaṁ vā, abhicetasi jātāni ābhicetasikāni, abhiceto sannissitānīti vā
ābhicetasikāni. Diṭṭhadhammasukhavihārānanti diṭṭhadhamme sukhavihārānaṁ.
Diṭṭhadhammoti
paccakkho attabhāvo vuccati, tattha sukhavihārabhūtānanti attho,
rūpāvacarajjhānānametaṁ
adhivacanaṁ. Tāni hi appetvā nisinnā jhāyino imasmiṁyeva attabhāve
asaṅkiliṭṭhanekkhammasukhaṁ vindanti, tasmā "diṭṭhadhammasukhavihārino"ti
vuccanti.
Nikāmalābhīti nikāmena lābhī attano icchāvasena lābhī, icchiticchitakkhaṇe
samāpajjituṁ
 samatthoti vuttaṁ hoti. Akicchalābhīti sukheneva paccanīkadhamme vikkhambhitvā
samāpajjituṁ samatthoti vuttaṁ hoti. Akasiralābhīti akasirānaṁ lābhī, vipulānaṁ
yathāparicchedeyeva vuṭṭhātuṁ samatthoti vuttaṁ hoti. Ekacco hi lābhīyeva hoti,

1 Ma. sandhāretuṁ 2 chaṂa. nāvacāsi, Sī.,i. nāvocāti

174
Na pana sakkoti icchiticchitakkhaṇe samāpajjituṁ. Ekacco sakkoti tathā
samāpajjituṁ,
pāripanthike 1- pana kicchena vikkhambheti. Ekacco tathā ca samāpajjati
pāripanthike 1-
ca akiccheneva vikkhambheti. Na sakkoti nāḷikāyantaṁ viya yathāparicchedeyeva ca
vuṭṭhātuṁ. Yo pana imaṁ tividhaṁpi sampadaṁ icchati, sopi sīlesvevassa
paripūrikārīti.
Evaṁ abhiññāpādake jhāne vutte kiñcāpi abhiññānaṁ vāro āgato,
atha kho naṁ bhagavā aggahetvāva yasmā na kevalaṁ abhiññāpādakajjhānāni ca
abhiññāyoyeva ca sīlānaṁ ānisaṁso, apica kho cattāri arūpajjhānāni tayo ca
heṭṭhā ariyamaggā tasmā taṁ sabbaṁ pariyādiyitvā dassetuṁ ākaṅkheyya ce .pe.
Ye te santāti evamādimāha.
Tattha santāti aṅgasantatāya ceva ārammaṇasantatāya ca santā. Vimokkhāti
paccanīkadhammehi vimuttattā 2- ārammaṇe ca adhimuttattā. Atikkamma rūpeti
rūpāvacarajjhāne atikkamitvā, ye te vimokkhā atikkamma rūpe santāti
padasambandho,
itarathā hi atikkamma rūpe kiṁ karotīti na paññāyeyyuṁ. Āruppāti ārammaṇato
ceva vipākato ca rūpavirahitā. Kāyena phusitvāti nāmakāyena phusitvā pāpuṇitvā,
adhigantvāti vuttaṁ hoti. Sesaṁ uttānameva. Idaṁ vuttaṁ hoti "yopi bhikkhu
ime vimokkhe phusitvā viharitukāmo, sopi sīlesveva paripūrikārī assā"ti.
[67] Navamavāre tiṇṇaṁ saṁyojanānanti sakkāyadiṭṭhivikicchāsīlabbataparāmāsa-
saṅkhātānaṁ tiṇṇaṁ bandhanānaṁ. Tāni hi saṁyojenti khandhagatibhavādīhi
khandhagatibhavādayo
vā kammaphalena, 3- tasmā saṁyojanānīti vuccanti, bandhanānīti attho.
Parikkhayāti
parikkhayena. Sotāpannoti sotaṁ āpanno. Sototi ca maggassetaṁ adhivacanaṁ.
Sotāpannoti taṁsamaṅgīpuggalassa. 4- Yathāha "soto sototi hidaṁ sāriputta
vuccati,
katamo nukho sāriputta sototi, ayameva hi bhante ariyo aṭṭhaṅgiko maggo,
seyyathīdaṁ, sammādiṭṭhi sammāsaṅkappo .pe. Sammāsamādhīti, sotāpanno
sotāpannoti hidaṁ sāriputta vuccati. Katamo nukho sāriputta sotāpannoti. Yo
hi bhante iminā aṭṭhaṅgikena maggena samannāgato, ayaṁ vuccati sotāpanno,

1-1 chaṂa., i. pāribandhike 2 Sī., i. vimuttā

3 chaṂa., i. kammaṁ vā phalena, Ma. kammaphalena saṁyojenti yasmā
4 Sī., Ma. taṅkhaṇe puggalassa

175
Soyamāyasmā evaṁnāmo evaṁgotto"ti 1- idha pana maggena phalassa nāmaṁ dinnaṁ,
tasmā phalaṭṭho "sotāpanno"ti veditabbo. Avinipātadhammoti vinipātetīti vinipāto,
nossa vinipāto dhammoti avinipātadhammo, na attānaṁ apāyesu vinipātanasabhāvoti
vuttaṁ hoti. Kasmā? ye dhammā apāyagamanīyā, 2- tesaṁ pahīnattā. Sambodhi paraṁ
ayanaṁ
parā 3- gati assāti sambodhiparāyano, uparimaggattayaṁ avassaṁ sampāpakoti attho.
Kasmā? paṭiladdhapaṭhamamaggattā. Sīlesvevāti īdiso hotukāmopi sīlesvevassa
Paripūrikārīti.
Dasamavāre paṭhamamaggena parikkhīṇānipi tīṇi saṁyojanāni sakadāgāmimaggassa
vaṇṇabhaṇanatthaṁ vuttāni. Rāgadosamohānaṁ tanuttāti etesaṁ tanubhāvena,
tanukaraṇenāti
vuttaṁ hoti. Tattha dvīhi kāraṇehi tanuttaṁ veditabbaṁ adhiccuppattiyā
 ca pariyuṭṭhānamandatāya ca. Sakadāgāmissa hi vaṭṭānusārimahājanasseva kilesā
abhiṇhaṁ na uppajjanti, kadāci karahaci uppajjanti vilaḷākārā hutvā,
viraḷavāpite khette aṅkurā viya. Uppajjamānāpi ca vaṭṭānusārino mahājanasseva
maddantā pharantā chādentā andhakāraṁ karontā na uppajjanti, mandamandā
uppajjanti tanukārā hutvā abbhapaṭalamiva makkhikā pattaṁ viya ca.
Tattha keci therā bhaṇanti "sakadāgāmissa kilesā kiñcāpi cirena
uppajjanti, bahalāva uppajjanti, tathāhissa puttā ca dhītaro ca dissantī"ti,
etaṁ pana appamāṇaṁ. Puttadhītaro hi aṅgapaccaṅgaparāmasanamattenapi hontīti.
Dvīhiyeva kāraṇehissa kilesānaṁ tanuttaṁ veditabbaṁ adhiccuppattiyā ca
pariyuṭṭhānamandatāya cāti.
Sakadāgāmīti sakiṁ āgamanadhammo. Sakideva imaṁ lokaṁ āgantvāti ekavāraṁyeva
imaṁ manussalokaṁ paṭisandhivasena āgantvā. Yopi hi idha sakadāgāmimaggaṁ
bhāvetvā
idheva parinibbāti, sopi idha na gahito. Yopi idha maggaṁ bhāvetvā devesu
uppajjitvā tattheva parinibbāti. Yopi devaloke maggaṁ bhāvetvā tattheva
parinibbāti. Yopi devaloke maggaṁ bhāvetvā idheva manussaloke nibbattitvā

1 saṁ. mahā. 19/1001/300 dutiyasāriputtasutta 2 i. vinipātagamanīyā

3 chaṂa. ayaṁ saddo na dissati

176
Parinibbāti. Yo pana idha maggaṁ bhāvetvā devaloke nibbatto, tattha yāvatāyukaṁ
ṭhatvā puna idheva uppajjitvā parinibbāti, ayamidha gahitoti veditabbo.
Dukkhassantaṁ kareyyanti vaṭṭadukkhassa paricchedaṁ kareyyaṁ. Sīlesvevāti īdiso
hotukāmopi sīlesvevassa paripūrikārīti.
Ekādasamavāre pañcannanti gaṇanaparicchedo. Orambhāgiyānanti oraṁ
vuccati heṭṭhā, heṭṭhā bhāgiyānanti attho, kāmāvacaraloke uppattipaccayānanti
adhippāyo. Saṁyojanānanti bandhanānaṁ, tāni kāmarāgabyāpādasaṁyojanehi saddhiṁ
pubbe vuttasaṁyojanāneva veditabbāni. Yassa hi etāni appahīnāni, so
kiñcāpi bhavagge uppanno hoti, athakho āyuparikkhayā kāmāvacare nibbattatiyeva,
gilitabalisamacchūpamo cāyaṁ 1- puggalo dīghasuttakena pāde bandhavihaṅgūpamo
cāti
veditabbo. Pubbe vuttānaṁpi cettha vacanaṁ vaṇṇabhaṇanatthamevāti veditabbaṁ.
Opapātikoti sesayonipaṭikkhepavacanametaṁ. Tattha parinibbāyīti tattheva
brahmaloke
parinibbāyī. Anāvattidhammo tasmā lokāti tato brahmalokā paṭisandhivasena puna
anāvattisabhāvo. Sīlesvevāti īdiso hotukāmopi sīlesvevassa paripūrikārīti.
[68] Evaṁ anāgāmimagge vutte kiñcāpi catutthamaggassa vāro āgato,
atha kho naṁ bhagavā aggahetvāva yasmā na kevalaṁ āsavakkhayābhiññā eva
sīlānaṁ ānisaṁso, apica kho lokiyapañcābhiññāyopi, tasmā tāpi dassetuṁ
yasmā ca āsavakkhaye kathite desanā niṭṭhitā hoti, evaṁ ca sati imesaṁ
guṇānaṁ akathitattā ayaṁ kathā muṇḍābhiññākathā nāma bhaveyya. Tasmā ca
abhiññāpāripūriṁ katvā dassetuṁpi yasmā ca anāgāmimagge ṭhitassa sukhena
iddhivikubbanā ijjhati samādhiparipanthānaṁ kāmarāgabyāpādānaṁ samūhatattā,
anāgāmī
hi sīlesu ca samādhismiṁ ca paripūrikārī, tasmā yuttaṭṭhāneyeva lokiyābhiññāyo
dassetuṁpi "ākaṅkheyya ce .pe. Anekavihitan"ti evamādimāhāti assa anusandhi.
Tattha "anekavihitaṁ iddhividhan"tiādinā nayena āgatānaṁ pañcannaṁpi
lokiyābhiññānaṁ pālivaṇṇanā saddhiṁ bhāvanānayena visuddhimagge vuttā.

1 chaṂa. svāyaṁ, Sī. hayaṁ

177
[69] Chaṭṭhābhiññāya āsavānaṁ khayāti arahattamaggena sabbakilesānaṁ
khayā. Anāsavanti āsavavirahitaṁ. Cetovimuttiṁ paññāvimuttinti ettha cetovacanena
arahattaphalasampayutto samādhi, paññāvacanena taṁsampayuttā paññā ca vuttā.
Tattha ca samādhi rāgato vimuttattā cetovimutti, paññā avijjāya vimuttattā
paññāvimuttīti veditabbā. Vuttaṁ cetaṁ bhagavatā "yo hissa bhikkhave samādhi,
tadassa samādhindriyaṁ, yā hissa bhikkhave paññā, tadassa paññindriyaṁ, iti
 kho bhikkhave rāgavirāgā cetovimutti, avijjāvirāgā paññāvimuttī"ti, api cettha
samathaphalaṁ cetovimutti, vipassanāphalaṁ paññāvimuttīti veditabbā.
Diṭṭheva dhammeti imasmiṁyeva attabhāve. Sayaṁ abhiññā sacchikatvāti
attanāyeva paññāya paccakkhaṁ katvā, aparappaccayena ñatvāti attho. Upasampajja
vihareyyanti pāpuṇitvā sampādetvā vihareyyaṁ. Sīlesvevāti evaṁ sabbāsave
niṭṭhaṅgametvāva 1- cetovimuttiṁ paññāvimuttiṁ adhigantukāmopi sīlesvevassa
paripūrikārīti.
Evaṁ bhagavā sīlānisaṁsakathaṁ yāva arahattā kathetvā idāni sabbaṁpi taṁ
sīlānisaṁsaṁ sampiṇḍitvā dassento nigamanaṁ āha "sampannasīlā bhikkhave .pe.
Idametaṁ paṭicca vuttan"ti. Tassāyaṁ saṅkhepattho, "sampansīlā bhikkhave
viharatha
.pe. Sikkhāpadesū"ti iti yaṁ taṁ mayā pubbe evaṁ vuttaṁ etaṁ sabbaṁpi
sampannasīlo bhikkhu sabrahmacārīnaṁ piyo hoti manāpo, garu bhāvanīyo paccayānaṁ
lābhī, paccayadāyakānaṁ mahapphalakaro, pubbañātīnaṁ anussaraṇacetanāya
phalamahattakaro,
aratiratisaho, bhayabheravasaho, rūpāvacarajjhānānaṁ arūpāvacarajjhānānaṁ ca
lābhī,
heṭṭhimāni tīṇi sāmaññaphalāni pañcalokiyābhiññā āsavakkhayañāṇanti ime ca
guṇe sayaṁ abhiññā sacchikatvā 2- hoti, idaṁ paṭicca idaṁ sandhāya vuttanti.
Idamavoca bhagavā, attamanā te bhikkhū bhagavato bhāsitaṁ abhinandunti.
Papañcasūdanīyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya
ākaṅkheyyasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.
-----------

1 chaṂa. niddhunitvā 2 chaṂa., i. sacchikattā

178
7. Vatthūpamasuttavaṇṇanā
[70] Evamme sutanti vatthūpamasuttaṁ. Tattha seyyathāpi bhikkhave vatthanti
bhikkhave yathā vatthanti upamāvacanametaṁ. Upamaṁ karonto ca bhagavā katthaci
upamaṁ
paṭhamaṁyeva dassetvā pacchā atthaṁ dasseti, katthaci paṭhamaṁ atthaṁ dassetvā
pacchā
upamaṁ, katthaci upamāya atthaṁ parivāretvā dasseti, katthaci atthena upamaṁ.
Tathāhesa "seyyathāpi bhikkhave dve agārā sadvārā, 1- tattha cakkhumā
puriso majjhe ṭhito passeyyā"ti 2- sakalaṁpi devadūtasuttaṁ upamaṁ paṭhamaṁ
dassetvā
pacchā atthaṁ dassento āha. "tirokuḍḍaṁ Tiropākāraṁ tiropabbataṁ asajjamāno
gacchati, seyyathāpi ākāse"ti 3- ādinā pana nayena sakalaṁpi iddhividhaṁ atthaṁ
paṭhamaṁ dassetvā pacchā upamaṁ dassento āha. "seyyathāpi Brāhmaṇa puriso
sāratthiko sāragavesī"ti 4- ādinā nayena sakalaṁpi cullasāropamasuttaṁ upamāya
atthaṁ parivāretvā dassento āha. "idha Pana bhikkhave ekacce kulaputtā dhammaṁ
pariyāpuṇanti suttaṁ .pe. Seyyathāpi bhikkhave puriso alagaddatthiko"ti 5- ādinā
pana nayena sakalaṁpi alagaddasuttaṁ mahāsāropamasuttanti evamādīni suttāni
atthena upamaṁ parivāretvā dassento āha.
Svāyaṁ idha paṭhamaṁ upamaṁ dassetvā pacchā atthaṁ dasseti. Kasmā panevaṁ
bhagavā dassetīti. Puggalajjhāsayena vā desanāvilāsena vā. Ye hi puggalā
upamaṁ dassetvā vuccamānaṁ atthaṁ sukhena paṭivijjhanti, tesaṁ paṭhamaṁ upamaṁ
dasseti.
Esa nayo sabbattha. Yassā ca dhammadhātuyā supaṭividdhattā desanā vilāsappatto
hoti, sāssa supaṭividdhā, tasmā esa desanāvilāsappatto dhammissaro
dhammarājā, so yathā yathā icchati, tathā tathā dhammaṁ desetīti evaṁ iminā
puggalajjhāsayena vā desanāvilāsena vā evaṁ dassetīti veditabbo.

1 Ma. sannadvārā 2 Ma. upari 14/261/230 devadūtasutta.

3 dī.Sī. 9/238-9/78, [Link]ṭi. 31/253/163 ñāṇakathā (syā) 4 Maṃū. 12/313/281
cūḷasāropamasutta 5 Maṃū. 12/239/201 alagaddūpamasutta
179
Tattha vatthanti pakatiparisuddhavatthaṁ. Saṅkiliṭṭhaṁ malaggahitanti
āgantukena
paṁsurajādinā saṅkilesena saṅkiliṭṭhaṁ, sedajallikādinā ca malena gahitattā
malaggahitaṁ. Raṅgajāteti ettha raṅgameva raṅgajātaṁ. Upasaṁhareyyāti upanāmeyya.
Yadi nīlakāyāti nīlakāya vā, nīlakatthāya cāti vuttaṁ hoti. Evaṁ sabbattha.
Rajako hi nīlakatthāya upasaṁharanto kaṁsanīlapalāsanīlādike nīlaraṅge
upasaṁharati.
Pītakatthāya upasaṁharanto kaṇṇikārapupphasadise pītakaraṅge. Lohitakatthāya
upasaṁharanto
bandhujīvakapupphasadise lohitakaraṅge. Mañjeṭṭhakatthāya upasaṁharanto
kaṇavīrapupphasadise mandarattaraṅge. Tena vuttaṁ "yadi nīlakāya .pe. Yadi
mañjeṭṭhikāyā"ti.
Durattavaṇṇamevassāti duṭṭhu rajitavaṇṇameva assa. Aparisuddhavaṇṇamevassāti
nīlavaṇṇopissa parisuddho na bhaveyya, sesavaṇṇopi. Tādisañhi vatthaṁ
nīlakumbhiyā
pakkhittaṁpi sunīlaṁ na hoti, sesakumbhīsu pakkhittaṁpi supītakādivaṇṇaṁ na hoti,
milātanīlakuraṇḍakaṇṇikārabandhujīvakakaṇavīrapupphavaṇṇameva 1- hoti. Taṁ kissa
hetūti
taṁ vatthaṁ kissa hetu kiṁ kāraṇā īdisaṁ hoti, tasmiṁ vā vatthe raṅgajātaṁ kissa
hetu īdisaṁ durattavaṇṇaṁ aparisuddhavaṇṇaṁ hotīti. Yasmā pana 2- vatthassa
saṅkiliṭṭhabhāvoyevettha kāraṇaṁ, na aññaṁ kiñci, tasmā "aparisuddhattā bhikkhave
vatthassā"ti āha.
Evameva khoti upamāsampaṭipādanaṁ. Citte saṅkiliṭṭheti cittamhi
saṅkiliṭṭhamhi. Kasmā pana bhagavā saṅkiliṭṭhavatthena opammaṁ akāsīti ce,
vāyāmasāphalyadassanatthaṁ. 3- Yathā hi āgantukehi malehi saṅkiliṭṭhaṁ vatthaṁ
pakatiyā
paṇḍarattā puna dhoviyamānaṁ paṇḍaraṁ hoti, na tattha jātikāḷake viya eḷakalome
vāyāmo
nipphalo hoti, evaṁ cittaṁpi āgantukehi kilesehi saṅkiliṭṭhaṁ. Pakatiyā pana
taṁ sakalepi paṭisandhibhavaṅgavāre paṇḍarameva. Yathāha "pabhassaramidaṁ
bhikkhave cittaṁ,
tañca kho āgantukehi upakkilesehi upakkiliṭṭhan"ti 4- taṁ visodhiyamānaṁ sakkā
pabhassarataraṁ kātuṁ, na tattha vāyāmo nipphaloti, evaṁ
vāyāmasāphalyadassanatthaṁ 3-
saṅkiliṭṭhavatthena opammamakāsīti veditabbo.

1 chaṂa......kuraṇḍakaṇikāra.... 2 chaṂa. panassa

3-3 chaṂa. vāyāmamahapphaladassanatthaṁ 4 aṅ ekaka. 20/49/9 paṇihitācchavagga

180
Duggati pāṭikaṅkhāti īdise citte duggati pāṭikaṅkhitabbā, duggatimeva
esa pāpuṇissati, na aññanti evaṁ duggati icchitabbā, avassaṁ bhāginīti
vuttaṁ hoti. Sā cāyaṁ duggati nāma paṭipattiduggati gatiduggatīti duvidhā hoti.
Paṭipattiduggatipi āgāriyapaṭipattiduggati 1- anāgāriyapaṭipattiduggatīti 1-
duvidhā hoti.
Āgāriko hi saṅkiliṭṭhacitto pāṇaṁpi hanati, adinnaṁpi ādiyati, sakalepi
dasākusalakammapathe pūreti, ayamassa āgāriyapaṭipattiduggati. So tattha ṭhito
kāyassa bhedā nirayaṁpi gacchati, tiracchānayoniṁpi, pittivisayaṁpi, ayamassa
gatiduggati.
Anāgāriyopi imasmiṁ sāsane pabbajito saṅkiliṭṭhacitto dūteyyapahiṇagamanaṁ
gacchati, vejjakammaṁ karoti, saṁghabhedāya cetiyabhedāya parakkamati,
veḷudānādīhi jīvikaṁ kappeti, sakalaṁpi anācāraṁ agocaraṁ ca paṭipūreti, ayamassa
anāgāriyapaṭipattiduggati. So tattha ṭhito kāyassa bhedā nirayaṁpi gacchati,
tiracchānayoniṁpi, pittivisayaṁpi gacchati, samaṇayakkho nāma hoti samaṇapeto,
ādittehi
saṅghāṭiādīhi sampajjalitakāyo aṭṭassaraṁ karonto vicarati, ayamassa gatiduggati.
Seyyathāpīti sukkapakkhaṁ dassetumāraddho, tassattho kaṇhapakkhe
vuttapaccanīkeneva veditabbo. Etthāpi ca sugati nāma paṭipattisugati gatisugatīti
 duvidhā hoti. Paṭipattisugatipi āgāriyapaṭipattisugati anāgāriyapaṭipattisugatīti
duvidhā hoti. Āgāriyo hi parisuddhacitto pāṇātipātāpi viramati, adinnādānāpi,
sakalepi dasakusalakammapathe paripūreti, ayamassa āgāriyapaṭipattisugati. So
tattha ṭhito
kāyassa bhedā manussamahaggattaṁpi 2- devamahaggattaṁpi 2- upapajjati, ayamassa
gatisugati.
Anāgāriyopi 3- imasmiṁ sāsane pabbajitvā parisuddhacitto catuppārisuddhisīlaṁ
sodheti, terasa dhutaṅgāni samādiyati, aṭṭhatiṁsārammaṇesu attano
anukūlakammaṭṭhānaṁ
gahetvā pantasenāsanaṁ paṭisevamāno kasiṇaparikammaṁ katvā jhānasamāpattiyo
nibbatteti, sotāpattimaggaṁ bhāveti .pe. Anāgāmimaggaṁ bhāveti,
ayamassa anāgāriyapaṭipattisugati. So tattha ṭhito kāyassa bhedā manussaloke vā
tīsu mahākulesu, chasu vā kāmāvacaradevesu, dasasu vā brahmabhavanesu, pañcasu vā
suddhāvāsesu, catūsu vā āruppesu upapajjati, ayamassa gatisugatīti

1-1 chaṂa. agāriYu.....anagāriYu.....evamuparipi 2-2 chaṂa. manassamahantatampi

devamahantatampi 3 i. anāgāriyo vā, chaṂa. anagāriyopi

181
[71] Evaṁ saṅkiliṭṭhacitte duggati pāṭikaṅkhā asaṅkiliṭṭhe ca sugatīti
vatvā idāni yehi upakkilesehi cittaṁ saṅkiliṭṭhaṁ hoti, te dassento katame
ca bhikkhave cittassa upakkilesā, abhijjhāvisamalobhotiādimāha.
Tattha sakabhaṇḍe chandarāgo abhijjhā, parabhaṇḍe visamalobho. Athavā
sakabhaṇḍe vā parabhaṇḍe vā hotu, yuttapattaṭṭhāne chandarāgo abhijjhā,
ayuttapattaṭṭhāne visamalobho. Thero panāha "kissa vinibbhogaṁ karotha, yutte
vā ayutte vā hotu, `rāgo visamaṁ, doso visamaṁ, moho visaman'ti 1- vacanato
na koci lobho avisamo nāma, tasmā lobhoyevesa abhijjhāyanaṭṭhena abhijjhā,
visamaṭṭhena visamaṁ, ekatthametaṁ byañjanameva nānan"ti. So panesa
abhijjhāvisamalobho
uppajjitvā cittaṁ dūseti, obhāsituṁ na deti. Tasmā "cittassa upakkileso"ti
vuccati.
Yathā cesa, evaṁ navavidhāaghātavatthusambhavo byāpādo.
Dasavidhāaghātavatthusambhavo
kodho. Punappunaṁ cittaṁ pariyonaddhano 2- upanāho. Āgāriyassa 3-
anāgāriyassa vā sukatakaraṇavināsano makkho. Āgāriyopi hi kenaci anukampakena
daliddo samāno ucce ṭhāne ṭhapito, aparena samayena "kiṁ tayā mayhaṁ
katan"ti tassa sukatakaraṇaṁ vināseti. Anāgāriyopi hi kenaci anusāmaṇerakālato
pabhūti ācariyena vā upajjhāyena vā catūhi paccayehi uddesaparipucchāhi ca
anuggahetvā dhammakathāya pakaraṇakosallādīni 4- sikkhāpito, aparena samayena
rājarājamahāmattādīhi sakkato garukato ācariyūpajjhāyesu acittikato caramāno
"ayaṁ amhehi daharakāle evaṁ anuggahito saṁvaḍḍhito ca, atha panidāni nisineho 5-
jāto"ti vuccamāno "kiṁ mayhaṁ tumhehi katan"ti tesaṁ sukatakaraṇaṁ vināseti,
tasseso sukatakaraṇavināsano makkho uppajjitvā cittaṁ dūseti, obhāsituṁ na
deti. Tasmā "cittassa upakkileso"ti vuccati.

1 abhi. vibhaṅga. 35/924/449 tikaniddesa 2 chaṂa. cittaparīyonandhano

3-3 chaṂa. agāriyassa anāgāriyassa evamuparipi 4 chaṂa.
dhammakathānayapakaraṇakosallādīni 5 Sī. nisneho, chaṂa. nissineho

182
Yathā cāyaṁ, evaṁ bahussutepi puggale ajjhottharitvā "īdisassa ceva
bahussutassa aniyatā gati, tava vā mama vā koci viseso"ti ādinā nayena
uppajjamāno yugaggāhī paḷāso. Paresaṁ sakkārādīni khiyyanā issā. Attano
sampattiyā parehi sādhāraṇabhāvaṁ asayhamānaṁ macchariyaṁ. Vañcanīkacariyabhūtā
māyā.
Kerāṭikabhāvena uppajjamānaṁ sāṭheyyaṁ. Kerāṭiko hi ānandamaccho 1- viya hoti.
Ānandamaccho 1- nāma kira macchānaṁ naṅguṭṭhaṁ dasseti sappānaṁ sīsaṁ, "tumhehi
sadiso ahan"ti jānāpetuṁ. Evameva kerāṭiko puggalo yaṁ yaṁ suttantikaṁ vā
 abhidhammikaṁ vā upasaṅkamati, taṁ taṁ evaṁ vadati "ahaṁ tumhākamatthacaro, 2-
tumhe
mayhaṁ anukampakā, nāhaṁ tumhe muñcāmī"ti. "evameva Te `sagāravo ayaṁ amhesu
sappatisso'ti maññissantī"ti. Tassetaṁ kerāṭikabhāvena uppajjamānaṁ sāṭheyyaṁ
uppajjitvā cittaṁ dūseti, obhāsituṁ na deti. Tasmā "cittassa upakkileso"ti
vuccati.
Yathā cetaṁ, evaṁ vātabharitabhastasadiso thaddhabhāvapaggahitasiro
anivātavuttikārakaraṇo thambho. Taduttarikaraṇo sārambho. So duvidhena labbhati
akusalavasena
ceva kusalavasena ca. Tattha āgāriyassa ca parena kataṁ alaṅkārādiṁ disvā
tatdiguṇataddiguṇakaraṇena uppajjamāno, anāgāriyassa ca yattakaṁ yattakaṁ paro
pariyāpuṇāti vā katheti vā, mānavasena taddiguṇataddiguṇakaraṇena uppajjamāno
akusalo. Āgāriyassa pana paraṁ ekaṁ salākabhattaṁ dentaṁ disvā attanā dve
vā tīṇi vā dātukāmatāya uppajjamāno, anāgāriyassa ca parena ekanikāye
gahite mānaṁ anissāya kevalaṁ taṁ disvā attano ālasiyaṁ abhibhuyya dve
nikāye gahetukāmatāya uppajjamāno kusalo. Idha pana akusalo adhippeto.
Ayañhi uppajjitvā cittaṁ dūseti, obhāsituṁ na deti. Tasmā "cittassa
upakkileso"ti vuccati.
Yathā cāyaṁ, evaṁ jātiādīni nissāya cittassa unnativasena pavatto māno,
accunnativasena atimāno, madagahaṇākāro mado, kāmaguṇesu cittavossaggavasena

1-1 chaṂa. āyatanamaccho 2 chaṂa. tumhākaṁ baddhacaro,

183
Uppajjamāno pamādo uppajjitvā cittaṁ dūseti, obhāsituṁ na deti. Tasmā
"cittassa upakkileso"ti vuccati.
Kasmā pana bhagavā upakkilesaṁ dassento lobhamādiṁ katvā dassetīti.
Tassa paṭhamuppattito. Sabbasattānañhi yattha katthaci uppannānaṁ antamaso
suddhāvāsabhūmiyaṁpi sabbapaṭhamaṁ bhavanikantivasena lobho uppajjati, tato
attano attano
anurūpapaccayaṁ paṭicca yathāsambhavaṁ itare, na ca ete soḷaseva cittassa
upakkilesā, etena pana nayena sabbepi kilesā gahitāyeva hontīti veditabbā.
[72] Ettāvatā saṅkilesaṁ dassetvā idāni vodānaṁ dassento sa kho
so bhikkhavetiādimāha. Tattha iti viditvāti evaṁ jānitvā. Pajahatīti
samucchedappahānavasena ariyamaggena pajahati. Tattha kilesapaṭipāṭiyā
maggapaṭipāṭiyāti
dvidhā pahānaṁ veditabbaṁ. Kilesapaṭipāṭiyā tāva abhijjhāvisamalobho thambho
sārambho māno atimāno madoti ime cha kilesā arahattamaggena pahīyanti.
Byāpādo kodho upanāho pamādoti ime cattāro kilesā anāgāmimaggena
pahīyanti. Makkho palāso issā macchariyaṁ māyā sāṭheyyanti ime cha
sotāpattimaggena
pahīyantīti. Maggapaṭipāṭiyā pana sotāpattimaggena makkho palāso issā macchariyaṁ
māyā sāṭheyyanti ime cha pahīyanti. Anāgāmimaggena byāpādo kodho upanāho
pamādoti ime cattāro. Arahattamaggena abhijjhāvisamalobho thambho sārambho
māno atimāno madoti ime cha pahīyantīti.
Imasmiṁ panaṭṭhāne ime kilesā sotāpattimaggavajjhā vā hontu
sesamaggavajjhā vā, athakho anāgāmimaggeneva pahānaṁ sandhāya
"abhijjhāvisamalobhaṁ
cittassa upakkilesaṁ pajahatī"ti ādimāhāti veditabbā. Ayamettha paveṇimaggāgato
sambhavo, so ca upari catutthamaggasseva niddiṭṭhattā yujjati, tatiyamaggena
pahīnāvasesānañhi visamalobhādīnaṁ tena pahānaṁ hoti, sesānaṁ imināva. Yepi
hi sotāpattimaggena pahīyanti, tepi taṁsamuṭṭhāpakacittānaṁ appahīnattā

184
Anāgāmimaggeneva supahīnā hontīti. Keci pana paṭhamamaggenevettha pahānaṁ
vaṇṇeyanti, taṁ pubbāparena na sandhiyati. Keci vikkhambhanappahānanti, taṁ tesaṁ
icchāmattameva.
[73] Yato kho bhikkhaveti ettha yatoti yamhi kāle. Pahīno hotīti
 anāgāmimaggakkhaṇe pahānaṁ sandhāyevāha.
[74] So buddhe aveccappasādenāti etaṁ "yato kho bhikkhave visamalobho
pahīno hoti, so buddhe aveccappasādena samannāgato hotī"ti evaṁ ekamekena 1-
padena yojetabbaṁ. Imassa hi bhikkhuno anāgāmimaggena lokuttarappasādo
āgato, athassa aparena samayena buddhaguṇe dhammaguṇe saṁghaguṇe ca anussarato
lokiyo uppajjati, tamassa sabbaṁpi lokiyalokuttaramissakaṁ pasādaṁ dassento
bhagavā
"buddhe aveccappasādenā"tiādimāha.
Tattha aveccappasādenāti buddhadhammasaṁghaguṇānaṁ yāthāvato ñātattā
acalena accutena pasādena. Idāni yathā tassa bhikkhuno anussarato so
aveccappasādo uppanno, taṁ vidhiṁ dassento "itipi so bhagavā"tiādinā
nayena tīṇi anussatiṭṭhānāni vitthāresi, tesaṁ atthavaṇṇanā sabbākārena
visuddhimagge anussatikathāyaṁ vuttā.
[75] Evamassa lokiyalokuttaramissakaṁ pasādaṁ dassetvā idāni
kilesappahānaṁ aveccappasādasamannāgataṁ ca paccavekkhato uppajjamānaṁ
somanassādiānisaṁsaṁ dassento yatodhi kho panassātiādimāha. Tassattho 2-:-
anāgāmissa hi paccante vuṭṭhitaṁ corūpaddavaṁ vūpasamitvā taṁ paccavekkhato
mahānagare
vasantassa rañño viya ime cime ca mama kilesā pahīnāti attano kilesappahānaṁ
paccavekkhato balavasomanassaṁ uppajjati. Taṁ dassento bhagavā "yatodhi kho
panassā"tiādimāha.

1 ekekenāti sandarataraṁ 2 chaṂa. ayaṁ saddo na dissati

185
Tassattho:- yvāyaṁ anāgāmibhikkhu evaṁ "buddhe aveccappasādena samannāgato
hoti .pe. Dhamme .pe. Saṁghe .pe. Anuttaraṁ puññakkhettaṁ lokassā"ti,
tassa taṁ yatodhi kho cattaṁ hoti paṭinissaṭṭhaṁ sakasakaodhivasena cattameva
hoti,
taṁ taṁ kilesajātaṁ vantaṁ muttaṁ pahīnaṁ paṭinissaṭṭhaṁ. Sakasakaodhivasenāti
dve odhī
kilesodhi ca maggodhi ca, tattha kilesodhivasenāpi ye kilesā yaṁmaggavajjhā,
te aññamaggavajjhehi amissā hutvā sakeneva odhinā pahīnā. Maggodhivasenāpi
ye kilesā yena maggena pahātabbā, tena teyeva pahīnā honti.
Evaṁ sakasakaodhivasena taṁ taṁ kilesajātaṁ cattameva hoti paṭinissaṭṭhaṁ, taṁ
paccavekkhitvāva laddhasomanasso tatuttaripi so "buddhe aveccappasādena
samannāgatomhī"ti labhati atthavedanti sambandho.
Yatodhi khotipi pāṭho. Tassa vasena ayamattho, assa bhikkhuno yatodhi
kho pana cattaṁ hoti paṭinissaṭṭhaṁ. Tattha yatoti kāraṇavacanaṁ, yasmāti vuttaṁ
hoti. Odhīti heṭṭhā tayo maggā vuccanti. Kasmā? te hi odhiṁ katvā
koṭṭhāsaṁ katvā upariuparimaggena pahātabbakilese ṭhapetvā pajahanti, tasmā
odhīti vuccanti. Arahattamaggo pana kiñci kilesaṁ anavasesetvā pajahati, tasmā
anodhīti vuccati. Imassa ca bhikkhuno heṭṭhā maggattayena cattaṁ. Tena vuttaṁ
"yatodhi kho panassa cattaṁ hotī"ti. Tattha kho panāti nipātamattaṁ. Ayampana
piṇḍattho, yasmā pana assa odhi cattaṁ hoti paṭinissaṭṭhaṁ, tasmā taṁ
paccavekkhitvā ca laddhasomanasso tatuttaripi so "buddhe aveccappasādena
samannāgatomhī"ti labhati atthavedanti yathāpāli netabbaṁ.
Tattha cattanti idaṁ sakabhāvapariccajanavasena vuttaṁ. Vantanti idaṁ pana
anādiyanabhāvadassanavasena. Muttanti idaṁ santatito vinimocanavasena. Pahīnanti
idaṁ muttassapi kvaci anavaṭṭhānadassanavasena. Paṭinissaṭṭhanti idaṁ pubbe
ādinnapubbassa paṭinissaggadassanavasena parimukhaṁ vā
nissaṭṭhabhāvadassanavasena
bhāvanābalena abhibhuyya nissaṭṭhabhāvadassanavasenāti vuttaṁ hoti. Labhati
atthavedaṁ labhati
dhammavedanti ettha buddhādīsu aveccappasādoyeva araṇīyato attho,

186
Upagantabbatoti vuttaṁ hoti. Dhāraṇato dhammo, vinipatituṁ appadānatoti vuttaṁ
hoti.
Vedoti ganthopi ñāṇampi somanassampi. "tiṇṇaṁ Vedānaṁ pāragū"tiādīsupi 1-
gantho "vedo"ti vuccati.
"yaṁ Brāhmaṇaṁ vedagumābhijaññā *-
akiñcanaṁ kāmabhave asattan"ti-
ādīsu 2- ñāṇaṁ. "ye Vedajātā vicaranti loke"tiādīsu somanassaṁ. Idha pana
somanassañca somanassasampayuttañāṇañca adhippetaṁ, tasmā "labhati atthavedaṁ
labhati dhammavedanti aveccappasādārammaṇasomanassañca somanassamayañāṇañca
labhatī"ti
evamettha attho veditabbo.
Athavā atthavedanti aveccappasādaṁ paccavekkhato uppannaṁ vuttappakārameva
vedaṁ. Dhammavedanti aveccappasādassa hetu odhiso kilesappahānaṁ paccavekkhato
uppannaṁ vuttappakārameva vedanti evaṁpi ettha attho veditabbo. Vuttañhetaṁ
"hetumhi ñāṇaṁ dhammapaṭisambhidā, hetuphale ñāṇaṁ atthapaṭisambhidā"ti. 3-
Dhammūpasañhitaṁ pāmujjanti tameva atthañca dhammañca taṁ ca
atthadhammānisaṁsabhūtaṁ vedaṁ
paccavekkhato uppannapāmojjaṁ. Tañhi anavajjalakkhaṇena
paccavekkhaṇākārappavattena
dhammena upasañhitanti vuccati. Pamuditassa pīti jāyatīti iminā pāmojjena
pamuditassa nirāmisā pīti jāyati. Pītimanassāti tāya pītiyā pīṇitamanassa ca.
Kāyo passambhatīti kāyopi paṭipassaddho hoti vūpasantadaratho. Passaddhakāyo
sukhanti evaṁ vūpasantakāyadaratho cetasikasukhaṁ paṭisaṁvedeti. Cittaṁ
samādhiyatīti cittaṁ
sammā ādhiyati appitaṁ viya acalaṁ tiṭṭhati.
[76] Evamassa kilesappahānaṁ aveccappasādasamannāgataṁ paccavekkhato
uppajjamānaṁ somanassādimānisaṁsaṁ dassetvā idāni"yatodhi 4- kho pana me"ti
vārena tassā 5- paccavekkhaṇāya pavattākāraṁ pakāsetvā tasseva
anāgāmimaggānubhāvassa ca balaṁ 6- dassento sa kho so 7- bhikkhaveti ādimāha.

1 dī.Sī. 9/256/87 ambaṭṭhasutta *2 ka. vedagu ābhijaññaṁ,

[Link]. 25/1066/537 mettagūmāṇavakapañhā 3 abhi. vibhaṅga. 35/720/360
paṭisambhidāvibhaṅga 4 chaṂa. yathodhi, Maṃū. 12/75/51 5 chaṂa. tassa

6 chaṂa. anāgāmimaggānubhāvasūcakaṁ phalaṁ 7 ka. lekho so

187
Tattha evaṁsīloti tassa anāgāmimaggasampayuttaṁ sīlakkhandhaṁ dasseti.
Evaṁdhammo
evaṁpaññoti taṁsampayuttameva samādhikkhandhañca paññākkhandhañca dasseti.
Sālīnanti lohitasāligandhasāliādīnaṁ anekarūpānaṁ. Piṇḍapātanti odanaṁ.
Vicitakāḷakanti apanītakāḷakaṁ. Nevassa taṁ hoti antarāyāyāti tassa evaṁvidhassa
bhikkhuno
taṁ vuttappakāraṁ piṇḍapātabhojanaṁ maggassa vā phalassa vā neva antarāyāya
hoti, paṭiladdhaguṇassa hi taṁ kimantarāyaṁ karissati. Yopissa appaṭiladdho
catutthamaggo ca phalañca tappaṭilābhāya vipassanaṁ ārabbhatopi nevassa taṁ hoti
antarāyāya, antarāyaṁ kātuṁ asamatthameva hoti. Kasmā?
vuttappakārasīladhammapaññāsaṅgahena maggena visuddhacittattā.
Yasmā cettha etadeva kāraṇaṁ, tasmā tadanurūpaupamaṁ dassento
seyyathāpītiādimāha.
Tattha acchanti vippasannaṁ. Parisuddhaṁ malavigamena. Pariyodātaṁ
pabhassaratāya.
Ukkāmukhanti suvaṇṇakārānaṁ mūsāmukhaṁ. Suvaṇṇakārānaṁ mūsā hi idha ukkā,
aññattha pana dīpikādayopi vuccanti. "ukkāsu Dhāriyamānāsū"ti 1- hi āgataṭṭhāne
dīpikā "ukkā"ti vuccati. "ukkaṁ Bandheyya, ukkaṁ bandhetvā ukkāmukhaṁ
ālimpeyyā"ti 2- āgataṭṭhāne aṅgārakapallaṅkaṁ. "kammārānaṁ Yathā ukkā, anto
jhāyati no bahī"ti 3- āgataṭṭhāne kammāruddhanaṁ. "evaṁvipāko Ukkāpāto
bhavissatī"ti 4- āgataṭṭhāne vātavego "ukkā"ti vuccati. Imasmiṁ pana ṭhāne aññesu
ca evarūpesu "saṇḍāsena jātarūpaṁ gahetvā ukkāmukhe pakkhipatī"ti 2-
āgataṭṭhānesu
suvaṇṇakārānaṁ mūsā "ukkā"ti veditabbā.
Tatrāyaṁ upamāsaṁsandanā:- saṅkiliṭṭhaṁ vatthaṁ viya hi saṅkiliṭṭhajātarūpaṁ
viya ca imassa bhikkhuno puthujjanakāle kāmarāgādimalānugataṁ cittaṁ daṭṭhabbaṁ.
Acchodakaṁ viya ukkāmukhaṁ viya ca anāgāmimaggo. Taṁ udakaṁ ukkāmukhañca āgamma
vatthasuvaṇṇānaṁ parisuddhatā viya tassa bhikkhuno
vuttappakārasīladhammapaññāsaṅgahaṁ
anāgāmimaggaṁ āgamma visuddhacittatāti.

1 dī.Sī. 9/159/49 komārabhaccajīvakakathā 2 Ma. upari. 14/360/311 dhātuvibhaṅga

3 khu.jā. mahāni. 28/631/230 mahosadhajātaka (syā) 4 dī.Sī. 9/24/11
brahmajālasutta

188
[77] So mettāsahagatena cetasāti yathānusandhivasena desanā āgatā.
Tayo hi anusandhī pucchānusandhi ajjhāsayānusandhi yathānusandhīti. Tattha "evaṁ
vutte aññataro bhikkhu bhagavantaṁ etadavoca `siyā nukho bhante bahiddhā asati
paritassanā'ti, `siyā bhikkhū'ti bhagavā avocā"ti 1- evaṁ pucchantānaṁ
visajjitasuttavasena pucchānusandhi veditabbā. 2- "siyā Kho pana te brāhmaṇa
evamassa,
ajjāpi nūna samaṇo gotamo avītarāgo"ti 3- evaṁ paresaṁ ajjhāsayaṁ viditvā
vuttassa
suttassa vasena ajjhāsayānusandhi veditabbā. 2- Yena pana dhammena ādimhi
desanā uṭṭhitā, tassa dhammassa anurūpadhammavasena vā paṭipakkhavasena vā yesu
suttesu upari desanā āgacchati, tesaṁ vasena yathānusandhi veditabbā.
Seyyathīdaṁ,
ākaṅkheyyasutte heṭṭhā sīlena desanā uṭṭhitā, upari cha abhiññā
āgatā. Kakacopame heṭṭhā akkhantiyā uṭṭhitā, upari kakacopamovādo āgato.
Alagadde heṭṭhā diṭṭhiparidīpanena uṭṭhitā, upari tiparivaṭṭasuññatāpakāsanā
āgatā, cūḷāssapure hṭeṭhā akkhantiyā uṭṭhitā, upari brahmavihārā āgatā.
Kosambikasutte heṭṭhā bhaṇḍanena uṭṭhitā, upari sārāṇīyadhammā āgatā
imasmiṁpi vatthasutte heṭṭhā kilesadesanā 4- uṭṭhitā, upari brahmavihārā
āgatā. Tena vuttaṁ "yathānusandhivasena desanā āgatā"ti. Brahmavihāresu pana
anupadavaṇṇanā ca bhāvanānayo ca sabbo sabbākārena visuddhimagge vutto.
[78] Evaṁ bhagavā abhijjhādīnaṁ upakkilesānaṁ paṭipakkhabhūtaṁ sabbasova 5-
kāmarāgabyāpādappahānena vihatapaccatthikattā laddhapadaṭṭhānaṁ tassa anāgāmino
brahmavihārabhāvanaṁ dassetvā idānissa arahattāya vipassanaṁ dassetvā
arahattappattiṁ dassetuṁ so atthi idantiādimāha.
Tassattho:- so anāgāmī evaṁ bhāvitabrahmavihāro etesaṁ brahmavihārānaṁ
yato kutoci vuṭṭhāya te eva brahmavihāradhamme nāmavasena tesaṁ nissayaṁ

1 Ma. mū. 12/242/204 alagaddūpamasutta 2 chaṂa., i. veditabbo evamuparipi

3 Ma. mū. 12/55/31 bhayabheravasutta. 4 chaṂa. kilesaparidīpanena 5 chaṂa., i.
sabbaso ca

189
Hadayavatthuṁ vatthunissayāni bhūtānīti iminā nayena bhūtūpādāyadhamme rūpavasena
1-
vavatthapetvā atthi idanti pajānāti, ettāvatānena dukkhasaccavavatthānaṁ kataṁ
hoti. Tato tassa dukkhassa samudayaṁ paṭivijjhanto atthi hīnanti pajānāti,
ettāvatānena samudayasaccavavatthānaṁ kataṁ hoti. Tato tassa pahānūpāyaṁ
vicinanto
atthi paṇītanti pajānāti, ettāvatānena maggasaccavavatthānaṁ kataṁ hoti. Tato
tena maggena adhigantabbaṭṭhānaṁ vicinanto atthi uttariṁ imassa saññāgatassa
nissaraṇanti pajānāti, imassa mayā adhigatassa brahmavihārasaññāgatassa uttariṁ
nissaraṇaṁ nibbānaṁ atthīti evaṁ pajānātīti adhippāyo, ettāvatānena
nirodhasaccavavatthānaṁ kataṁ hoti. Tassa evaṁ jānato evaṁ passatoti tassa
vipassanāpaññāya evaṁ catūhi ākārehi cattāri saccāni jānato maggapaññāya evaṁ
passato bhayabherave vuttanayeneva āsavāpi cittaṁ vimuccati .pe. Itthattāyāti
 pajānātīti.
Evaṁ yāva arahattā desanaṁ pāpetvā idāni yasmā tassaṁ parisati
nhānasuddhiko brāhmaṇo nisinno, so evaṁ nhānasuddhiyā vaṇṇaṁ vuccamānaṁ
sutvā pabbajitvā arahattaṁ pāpuṇissatīti bhagavatā vidito, tasmā tassa
codanatthāya
"ayaṁ vuccati bhikkhave bhikkhu sināto antarena sinānenā"ti imaṁ pāṭiyekkaṁ
anusandhiṁ āha. Tattha antarena sinānenāti abbhantarena kilesavuṭṭhānasinānena.
[79] Sundarikabhāradvājoti bhāradvājo nāma so brāhmaṇo attano
gottavasena, sundarikāya pana nadiyā sinātassa pāpappahānaṁ 2- hotīti ayamassa
diṭṭhi, tasmā "sundarikabhāradvājo"ti vuccati. So taṁ bhagavato vacanaṁ sutvā
cintesi "mayaṁpi nhānasuddhiṁ 3- vaṇṇema, samaṇopi gotamo tadeva 4- vaṇṇeti,
samānacchandodāni esa amhehī"ti. Atha bhagavantaṁ bāhukaṁ nadiṁ gantvā taṁ
tattha pāpaṁ pavāhetvā āgataṁ viya maññamāno āha "gacchati pana bhavaṁ gotamo
bāhukaṁ nadiṁ sināyitun"ti. Bhagavā tassa gacchāmīti vā na gacchāmīti vā
avatvāyeva

1 chaṂa., i. rūpavasena ca 2 Sī. pāpappavāhanaṁ 3 chaṂa. mayaṁ sinānasuddhiṁ

4 chaṂa. tatheva

190
Brāhmaṇassa diṭṭhisamugghātaṁ kattukāmo "kiṁ brāhmaṇa bāhukāya nadiyā, kiṁ
bāhukā nadī karissatī"ti āha. Tassattho, kiṁ payojanaṁ bāhukāya, kiṁ sā
karissati,
asamatthā sā kassaci atthassa, kiṁ tattha gamissāmīti.
Atha brāhmaṇo taṁ pasaṁsanto lokkhasammatāti 1- ādimāha. Tattha
lokkhasammatāti
lūkhabhāvasammatā, lūkhabhāvanti mokkhabhāvaṁ, visuddhibhāvaṁ detīti evaṁ
sammatāti
vuttaṁ hoti. Lokyasammatātipi pāṭho. Tassattho, seṭṭhalokaṁ gamayatīti evaṁ
sammatāti.
Puññasammatāti puññanti sammatā. Pavāhetīti gamayati visodheti. Gāthāhi
ajjhabhāsīti
gāthāhi abhāsi. Gāthā hi vuccamānā tadatthadīpanatthameva vā gāthārucikānaṁ
vuccanti
visesatthadīpanatthaṁ vā. Idha panetā ubhayatthadīpanatthaṁ vuttāti veditabbā.
Bāhukanti idameva hi ettha tadatthadīpakaṁ, sesāni visesatthadīpakāni.
Yatheva hi bāhukaṁ, evaṁ adhikakkādīnipi loko gacchati nhānena pāpaṁ pavāhetuṁ.
Tattha ye tesaṁ ṭhānānaṁ āsannā honti, te divasassa tikkhattuṁ nhāyanti.
Ye dūre, 2- te yathākkamaṁ dvikkhattuṁ sakiṁ ekadivasantaraṁ, evaṁ yāva
saṁvaccharantaraṁ
nhāyanti. Ye pana sabbathāpi gantuṁ na sakkonti, te ghaṭehipi tato udakaṁ
āharāpetvā nhāyanti, sabbaṁ cetaṁ niratthakaṁ, tasmā imaṁ visesatthaṁ dīpetu
adhikakkādīnipīti āha.
Tattha adhikakkanti nhānasambhāravasena laddhavohāraṁ ekaṁ titthaṁ vuccati.
Gayāti maṇḍalavāpisaṇṭhānatitthameva vuccati. Payāgāti etaṁpi gaṅgāya ekaṁ
titthameva. Mahāpanādassa rañño gaṅgāyaṁ nimuggapāsādassa sopānasammukhaṭṭhānaṁ,
bāhukā sundarikā sarassatī bāhumatīti imā pana catasso nadiyo. Bāloti
duppañño. Pakkhannoti 3- pavisanto. Na sujjhatīti kilesasuddhiṁ na pāpuṇāti,
kevalaṁ
rajojallameva pavāheti.

1 pāli. lokasammatā.. (syā), chaṂa. lokkhasammatā 2 chaṂa. dūrā 3 chaṂa.

pakkhandoti

191
Kiṁ sundarikā karissatīti sundarikā kilesavisodhanena kiṁ karissati, na
kiñci kātuṁ samatthāti adhippāyo. Esa nayo payāgabāhukāsu. Imehi ca tīhi
padehi vuttehi itarānipi cattāri lakkhaṇahāranayena vuttāneva honti, tasmā
yatheva sundarikā payāgā bāhukā na kiñci karonti, tathā adhikakkādayopīti
 veditabbā.
Verinti pāṇātipātādipañcaverasamannāgataṁ. Katakibbisanti kataluddhakammaṁ.
Na hi naṁ sodhayeti sundarikā vā payāgā vā bāhukā vā na sodhaye, na sodhetīti
vuttaṁ hoti. Pāpakamminanti pāpakehi verakibbisakammehi yuttaṁ, lāmakakammayuttaṁ
vā verakibbisabhāvaṁ appattehi khuddakehipi pāpehi yuttanti vuttaṁ hoti.
Suddhassāti nikkilesassa. Sadā phaggūti niccaṁpi phagguṇanakkhattameva.
Phagguṇamāse kira "uttaraphagguṇadivase yo nhāyati, so saṁvaccharakatapāpaṁ
sodhetī"ti
evaṁ diṭṭhiko so brāhmaṇo, tenassa bhagavā taṁ diṭṭhiṁ paṭihananto āha
"suddhasseva sadā 1- phaggū"ti. Nikkilesassa niccaṁ phagguṇanakkhattaṁ 2- itaro
kiṁ
sujjhissatīti. Uposatho sadāti suddhassa ca cātuddasīpaṇṇarasādīsu uposathaṅgāni
asamādiyatopi niccameva uposatho. Suddhassa sucikammassāti nikkilesatāya
suddhassa
sucīhi ca kāyakammādīhi samannāgatassa. Sadā sampajjate vatanti īdisassa ca
kusalūpasañhitaṁ vatasamādānampi niccaṁ sampannameva hotīti. Idheva sināhīti
imasmiṁyeva mama sāsane sināhīti. Kiṁ vuttaṁ hoti? "sace
ajjhattikakilesamalapavāhanaṁ
icchasi, idheva mama sāsane aṭṭhaṅgikamaggasalilena sināhi, aññatra hi idaṁ
natthī"ti.
Idānissa sappāyadesanāya vasena tīsupi davāresu suddhiṁ dassento
sabbabhūtesu karohi khematantiādimāha. Tattha khematanti abhayaṁ hitabhāvaṁ,
mettanti
vuttaṁ hoti. Etenassa manodvārasuddhi dassitā hoti.
Sace musā na bhaṇasīti etena vacīdvārasuddhi. Sace pāṇaṁ na hiṁsasi sace
adinnaṁ nādiyasīti etehi kāyadvārasuddhi. Saddahāno amaccharīti etehi pana naṁ

1 pāli. suddhassa ve sadā, Maṃū. 12/79/52 passitabbaṁ 2 chaṂa., i.

niccaṁ phaggunīnakkhattaṁ.

192
Evaṁ parisuddhadvāraṁ saddhāsampadāya cāgasampadāya ca niyojesi. Kiṁ kāhasi gayaṁ
gantvā, udapānopi te gayāti ayaṁ pana upaḍḍhagāthā, sace sabbabhūtesu khemataṁ
karissasi, musā na bhaṇissasi, pāṇaṁ na hanissasi, adinnaṁ nādiyissasi, saddahāno
amaccharī bhavissasi, kiṁ kāhasi gayaṁ gantvā, udapānopi te gayā, gayāyapi hi
te nhāyantassa udapānopi 1- imāya eva paṭipattiyā kilesasuddhi, sarīramalasuddhi
pana ubhayattha samāti evaṁ yojetabbaṁ. Yasmā ca loke gayā sammatatarā, tasmā
tassa bhagavā "gacchati pana bhavaṁ gotamo bāhukan"ti puṭṭhopi "kiṁ kāhasi
bāhukaṁ gantvā"ti avatvā "kiṁ kāhasi gayaṁ gantvā"ti āhāti veditabbo.
[80] Evaṁ vutteti evamādi bhayabherave vuttattā pākaṭameva. Eko
vūpakaṭṭhoti ādīsu pana eko kāyavivekena. Vūpakaṭṭho cittavivekena. Appamatto
kammaṭṭhāne satiṁ avijahanena. Ātāpī kāyikacetasikaviriyasaṅkhātena ātāpena.
Pahitatto kāye ca jīvite ca anapekkhatāya. Viharanto aññatarairiyāpathavihārena.
Na cirassevāti pabbajjaṁ upādāya vuccati. Kulaputtāti duvidhā kulaputtā
jātikulaputtā ca ācārakulaputtā ca, ayaṁ pana ubhayathāpi kulaputto. Agārasmāti
ghaRā.
Anagāriyanti agārassa hitaṁ agāriyaṁ, kasigorakkhādikuṭumbaposanakammaṁ vuccati,
natthi
ettha agāriyanti anagāriyaṁ, pabbajjāyetaṁ adhivacanaṁ. Pabbajantīti upagacchanti
upasaṅkamanti. Tadanuttaranti taṁ anuttaraṁ. Brahmacariyapariyosānanti
maggabrahma-
cariyassa pariyosānaṁ, arahattaphalanti vuttaṁ hoti. Tassa hi atthāya kulaputtā
pabbajanti. Diṭṭheva dhammeti tasmiṁyeva attabhāve. Sayaṁ abhiññā sacchikatvāti
attanāyeva paññāya paccakkhaṁ katvā, aparappaccayaṁ ñatvāti 3- attho. Upasampajja
vihāsīti pāpuṇitvā sampādetvā vihāsīti, 2- evaṁ viharanto ca khīṇā jāti .pe.
Abbhaññāsi. Etenassa paccavekkhaṇabhūmiṁ dasseti.
Katamā panassa jāti khīṇā, kathaṁ ca naṁ abbhaññāsīti. Vuccate, kāmañcetaṁ
bhayabheravepi vuttaṁ, tathāpi naṁ idha paṭhamapurisavasena yojanānayassa
dassanatthaṁ puna
 saṅkhepato bhaṇāMa. Na tāvassa atītā jāti khīṇā, pubbeva khīṇattā. Na anāgatā

1 chaṂa., i. udapānepi 2 chaṂa., i. katvā..... 3 chaṂa. vihāsīti,

193
Tattha bhavavāyāmābhāvato. 1- Na paccuppannā vijjamānattā. Maggassa pana
abhāvitattā
yā uppajjeyya ekacatupañcavokārabhavesu ekacatupañcakkhandhappabhedā jāti, sā
maggassa bhāvitattā anuppādadhammataṁ āpajjanena khīṇā, taṁ so maggabhāvanāya
pahīnakilese paccavekkhitvā kilesābhāve vijjamānaṁpi kammaṁ āyatiṁ
appaṭisandhikaṁ
hotīti jānanto jānāti.
Vusitanti vuṭṭhaṁ 2- parivuṭṭhaṁ, katañcaritaṁ niṭṭhāpitanti attho.
Brahmacariyanti maggabrahmacariyaṁ. Kataṁ karaṇīyanti catūsu saccesu catūhi
maggehi
pariññāpahānasacchikiriyābhāvanāvasena soḷasavidhaṁpi kiccaṁ niṭṭhāpitanti attho.
Nāparaṁ
itthattāyāti idāni puna itthabhāvāya evaṁ soḷasakiccabhāvāya kilesakkhayāya vā
maggabhāvanā natthīti. Athavā itthattāyāti itthabhāvato imasmā evaṁ idāni
vattamānakkhandhasantānā aparaṁ khandhasantānaṁ natthi. Ime pana pañcakkhandhā
pariññātā
tiṭṭhanti, chinnamūlako rukkho viyāti abbhaññāsi. Aññataroti eko. Arahatanti
arahantānaṁ, bhagavato sāvakānaṁ arahataṁ abbhantaro ahosīti.
Papañcasūdanīyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya
vatthūpamasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.
---------

1 chaṂa. vāyāmābhāvato 2 chaṂa. vutthaṁ parivutthaṁ,

194
8. Sallekhasuttavaṇṇanā
[81] "evamme Sutan"ti sallekhasuttaṁ. Tattha mahācundoti tassa therassa
nāmaṁ. Sāyaṇhasamayanti sāyaṇhakāle. Paṭisallānā vuṭṭhitoti ettha paṭisallānanti
tehi tehi sattasaṅkhārehi paṭinivattitvā sallānaṁ nilīyanaṁ, ekībhāvo vivekoti
vuttaṁ hoti. Yo tato vuṭṭhito, so paṭisallānā vuṭṭhito nāma hoti. Ayaṁ
pana yasmā paṭisallānānaṁ uttamato phalasamāpattito vuṭṭhāsi, tasmā "paṭisallānā
vuṭṭhito"ti vutto. Bhagavantaṁ abhivādetvāti samadasanakhasamujjalavibhūsitena
sirasā
bhagavantaṁ sakkaccaṁ vanditvā, abhivādāpetvā vā "sukhī bhava cundā"ti evaṁ
vacanabhedaṁ kāretvā, bhagavā pana kira vandito samāno suvaṇṇadundubhisadisaṁ
gīvaṁ
paggayha kaṇṇasukhaṁ pemanīyaṁ amatābhisekasadisaṁ brahmaghosaṁ nicchārento
"sukhī
hohī"ti tassa tassa nāmaṁ gahetvā vadati, etaṁ āciṇṇaṁ tathāgatānaṁ. Tatrīdaṁ
sādhakasuttaṁ, "sakko bhante devānamindo sāmacco saparijano bhagavato pāde
sirasā vandatīti, sukhī hotu pañcasikha sakko devānamindo sāmacco saparijano,
sukhakāmā hi devā manussā asurā nāgā gandhabbā, ye caññe santi
puthukāyā"ti. 1- Evañca pana tathāgatā evarūpe mahesakkhe yakkhe abhivadantīti.
Yā imāti idāni vattabbānaṁ abhimukhiṁ karonto viya āha. Anekavihitāti
nānappakāRā. Diṭṭhiyoti micchādiṭṭhiyo. Loke uppajjantīti sattesu pātubhavanti.
Attavādapaṭisaṁyuttāti "rūpaṁ attato samanupassatī"ti ādinayappavattena
attavādena
paṭisaṁyuttā, tā vīsati 2- bhavanti. Lokavādapaṭisaṁyuttāti sassato attā ca loko
cāti ādinayappavattena lokavādena paṭisaṁyuttā, tā aṭṭha honti sassato,
asassato, sassato ca asassato ca, neva sassato nāsassato, antavā,
anantavā, antavā ca anantavā ca, nevantavā nānantavā attā ca loko
cāti evaṁ pavattattā.
Ādimevāti ādīsu ayamattho, kinnu kho bhante ādimeva manasikarontassa
appatvāpi sotāpattimaggaṁ vipassanāmissakaṁ paṭhamamanasikārameva
manasikarontassa

1 dī. mahā. 10/350/230 sakkapañhasutta 2 ka. bāvīsati

195
Bhikkhuno evametāsaṁ ettakeneva upāyena etāsaṁ diṭṭhīnaṁ pahānañca
paṭinissaggo ca hotīti. Idañca thero attanā anadhimānikopi samāno adhimānikānaṁ
adhimānapahānatthaṁ adhimāniko viya hutvā pucchatīti veditabbo. Apare panāhu
"therassa antevāsikā ādimanasikāreneva ca diṭṭhīnaṁ samucchedappahānaṁ hotīti
evaṁsaññinopi samāpattivihārā sallekhavihārāti evaṁsaññinopi atthi, so tesaṁ
atthāya bhagavantaṁ pucchatī"ti.
[82] Athassa bhagavā tāsaṁ diṭṭhīnaṁ pahānūpāyaṁ dassento yā imāti
ādimāha. Tattha yattha cetā diṭṭhiyo uppajjantītiādi pañcakkhandhe sandhāya
vuttaṁ. Etesu hi etā diṭṭhiyo uppajjanti. Yathāha "rūpe kho bhikkhave sati
rūpaṁ abhinivissa evaṁ diṭṭhi uppajjati, `so attā so ca loko so pecca
bhavissāmi nicco dhuvo sassato avipariṇāmadhammo"ti 1- vitthāro. Ārammaṇavasena
pana ekavacanaṁ katvā yattha cāti āha, yasmiṁ ārammaṇe uppajjantīti vuttaṁ
hoti. Ettha ca uppajjanti anusenti samudācarantīti imesaṁ evaṁ nānākaraṇaṁ
veditabbaṁ. Jātivasena hi ajātā jāyamānā uppajjantīti vuccanti. Punappunaṁ
āsevitā thāmagatā appaṭivinītā anusentīti. Kāyavacīdvāraṁ sampattā
samudācarantīti,
idametesaṁ nānākaraṇaṁ. Taṁ netaṁ mamātiādīsu taṁ pañcakkhandhappabhedaṁ
ārammaṇaṁ
etaṁ mayhaṁ na hoti, ahaṁpi eso nāsmi eso me attāpi na hoti. Evametaṁ
yathābhūtaṁ sammappaññāya passatoti evantāva padattho veditabbo.
Yasmā pana ettha etaṁ mamāti taṇhāgāho, tañca gaṇhanto
aṭṭhasatataṇhāviparītappabhedaṁ taṇhāpapañcaṁ gaṇhāti. Esohamasmīti mānagāho,
tañca
gaṇhanto navappabhedaṁ mānapapañcaṁ gaṇhāti. Eso me attāti diṭṭhigāho,
tañca gaṇhanto dvāsaṭṭhidiṭṭhigatappabhedaṁ diṭṭhipapañcaṁ gaṇhāti. Tasmā netaṁ
mamāti vadanto bhagavā yathāvuttappabhedaṁ taṇhāpapañcaṁ paṭikkhipati.
Nesohamasmīti
mānapapañcaṁ. Na me so attāti diṭṭhipapañcaṁ. Diṭṭhikaṭṭhāyeva cettha taṇhāmānā
veditabbā. Evametanti evaṁ "netaṁ mamā"ti ādinā ākārena etaṁ

1 saṁ. khandha. 17/152/147 soattāsutta

196
Khandhapañcakaṁ. Yathābhūtanti yathāsabhāvaṁ, yathā atthīti vuttaṁ hoti.
Khandhapañcakañhi
eteneva ākārena atthi. Mamāti ādinā pana gayhamānaṁ tenākāreneva natthīti
adhippāyo. Sammappaññāya passatoti sotāpattimaggapaññāya pariyosānāya
vipassanāpaññāya suṭṭhu passantassa. Evametāsanti etena upāyena etāsaṁ.
Pahānaṁ paṭinissaggoti ubhayampetaṁ samucchedappahānassevādhivacanaṁ.
Evaṁ bhagavā ādimanasikāreneva diṭṭhīnaṁ pahānaṁ hoti nukho noti āyasmatā
mahācundena adhimānikānaṁ vasena pañhaṁ puṭṭho sotāpattimaggena diṭṭhippahānaṁ
dassetvā idāni sayameva adhimānikānaṁ jhānaṁ vibhajanto ṭhānaṁ kho panetanti
ādimāha. Tattha adhimānikā nāma yesaṁ appatte pattasaññāya adhimāno
uppajjati, sacāyaṁ uppajjamāno neva lokavajjānusārīnaṁ bālaputhujjanānaṁ
uppajjati,
na ariyasāvakānaṁ. Na hi sotāpannassa "sakadāgāmī ahan"ti adhimāno uppajjati,
na sakadāgāmissa "anāgāmī ahan"ti, na anāgāmino "arahā ahan"ti,
kārakasseva pana samathavasena vā vipassanāvasena vā vikkhambhitakilesassa
niccayuttapayuttassa āraddhavipassakassa uppajjati. Tassa hi
samathavikkhambhitānaṁ vā
vipassanāvikkhambhitānaṁ vā kilesānaṁ samudācāraṁ apassato "sotāpanno ahanti
vā, sakadāgāmī anāgāmī arahā ahan"ti vā adhimāno uppajjati,
talaṅgaratissapabbatavāsidhammadinnattherena 1- ovāditatherānaṁ 2- viya.
Therassa kira acirūpasampannasseva ovāde ṭhatvā bahū bhikkhū visesaṁ
 adhigacchiṁsu, taṁ pavuttiṁ sutvā tissamahāvihāravāsī bhikkhusaṁgho "na aṭṭhāne
niyojako thero theraṁ ānethā"ti sambahule bhikkhū pāhesi. Te gantvā "āvuso
dhammadinna bhikkhusaṁgho taṁ pakkosāpetī"ti āhaṁsu. So āha "kiṁ pana tumhe
bhante attānaṁ gavesatha paran"ti. Attānaṁ sappurisāti, so tesaṁ
kammaṭṭhānamadāsi,
sabbeva arahattaṁ pāpuṇiṁsu. Bhikkhusaṁgho puna aññe bhikkhū pāhesi, evaṁ
yāvatatiyaṁ pahitā sabbepi tatheva arahattaṁ patvā vihariṁsu.

1 Ma. vāḷaṅgara...... 2 chaṂa. ovādiyamānattherānaṁ

197
Tato saṁgho gatā gatā nāgacchantīti aññataraṁ vuḍḍhapabbajitaṁ pāhesi,
so gantvā ca "bhante dhammadinna tikkhattuṁ tissamahāvihāravāsī bhikkhusaṁgho
tuyhaṁ santike pesesi, tvaṁ nāma saṁghassa āṇaṁ garuṁ na karosi, nāgacchasī"ti
āha. Thero kimetanti paṇṇasālaṁ apavisitvāva pattacīvaraṁ gāhāpetvā tāvadeva
nikkhami, so antarāmagge haṅkanavihāraṁ 1- pāvisi. Tattha ceko mahāthero
saṭṭhivassātīto adhimānena arahattaṁ paṭijānāti, thero taṁ upasaṅkamitvā vanditvā
paṭisanthāraṁ katvā adhigamaṁ pucchi. Thero āha "āma dhammadinna, yaṁ pabbajitena
kātabbaṁ, cirakataṁ taṁ mayā, atītasaṭṭhivassomhi etarahī"ti. Kiṁ bhante iddhiṁpi
valañjethāti. Āma dhammadinnāti. Sādhu vata bhante, hatthiṁ tumhākaṁ paṭimukhaṁ
āgacchantaṁ māpethāti. Sādhāvusoti thero sabbasetaṁ sattappatiṭṭhaṁ tidhā
pabhinnaṁ
naṅguṭṭhaṁ vījayamānaṁ soṇḍaṁ mukhe pakkhipitvā dvīhi dantehi vijjhitukāmaṁ viya
paṭimukhaṁ āgacchantaṁ mahāhatthiṁ māpesi. So taṁ attanāyeva māpitaṁ hatthiṁ
disvā
bhīto palāyituṁ ārabhi, tadāva attānaṁ "nāhaṁ arahā"ti ñatvā dhammadinnassa
pādamūle ukkuṭikaṁ nisīditvā "patiṭṭhā me hohi āvuso"ti āha. Dhammadinno
"mā bhante soci, mā anattamano ahosi, kārakānaṁyeva adhimāno uppajjatī"ti
theraṁ samassāsetvā kammaṭṭhānamadāsi. Thero tassovāde ṭhatvā arahattaṁ pāpuṇi.
Cittalatāpabbatepi tādiso ca 2- thero vasati. Dhammadinno taṁpi upasaṅkamitvā
tatheva pucchi. Sopi tatheva byākāsi. Tato naṁ dhammadinno kiṁ bhante iddhiṁpi
valañjethāti āha. Āmāvusoti. Sādhu vata bhante, ekaṁ pokkharaṇiṁ māpethāti.
Thero māpesi. Ettha bhante padumagumbaṁ māpethāti. Taṁpi māpesi. Padumagumbe
mahāpadumaṁ māpethāti. Taṁpi māpesi. Etasmiṁ padumagumbe ṭhatvā madhurassarena
gāyantaṁ naccantaṁ ca ekaṁ itthīviggahaṁ māpethāti. Taṁpi māpesi. So etaṁ bhante
punappunaṁ upanijjhāyathāti vatvā sayaṁ pāsādaṁ pāvisi. Therassa taṁ
upanijjhāyato
saṭṭhivassāni vikkhambhitakilesā caliṁsu. So tadā attānaṁ ñatvā purimatthero viya
dhammadinnattherassa santike kammaṭṭhānaṁ gahetvā arahattaṁ pāpuṇi.

1 Ma. taṅkhaṇavihāraṁ 2 chaṂa. tādisova

198
Dhammadinnopi anupubbena tissamahāvihāraṁ agamāsi. Tasmiṁ ca samaye
therā cetiyaṅgaṇaṁ sammajjitvā buddhārammaṇaṁ pītiṁ uppādetvā nisinnā honti,
etaṁ kira tesaṁ vattaṁ. Tena nesaṁ ekopi "idha pattacīvaraṁ ṭhapehī"ti
dhammadinnaṁ
vattā pucchitāpi nāhosi. Dhammadinno eso bhaveyyāti ñatvā puna pañhaṁ pucchiṁsu.
So pucchitapañhe tiṇhena asinā kumudanāḷakalāpaṁ viya chinditvā pādaṅguliyā
mahāpaṭhaviṁ pahari. Bhante ayaṁ acetanā mahāpaṭhavīpi dhammadinnassa guṇaṁ
jānāti.
Tumhe pana na jānitthāti ca vatvā imaṁ gāthamāha:-
"acetanāyaṁ paṭhavī vijānāti guṇāguṇaṁ
sacetanātha kho bhante na jānātha guṇāguṇan"ti.
Tāvadeva ca ākāse abbhuggantvā talaṅgaratissapabbatameva agamāsi.
Evaṁ kārakasseva adhimāno uppajjati. Tasmā bhagavā tādisānaṁ bhikkhūnaṁ vasena
jhānaṁ vibhajanto ṭhānaṁ kho panetanti ādimāha.
Tassattho, atthetaṁ kāraṇaṁ, no natthi. Yena idhekacco bāhiraparibbājakehi
sādhāraṇaṁ vivicceva kāmehi .pe. Paṭhamaṁ jhānaṁ upasampajja vihareyya, yaṁ pana
 tassa evamassa sallekhena viharāmīti, yaṁ paṭipattividhānaṁ kilese sallikhati,
tenāhaṁ
viharāmīti, taṁ na yujjati, na hi adhimānikassa bhikkhuno jhānasallekho vā
sallekhapaṭipadā vā hoti. Kasmā? avipassanāpādakattā. Na hi so jhānaṁ
samāpajjitvā tato vuṭṭhāya saṅkhāre sammasati, jhānaṁ panassa cittekaggamattaṁ
karoti, diṭṭhadhammasukhavihāro hoti. Tasmā tamatthaṁ dassento bhagavā "na kho
panete cunda ariyassa vinaye sallekhā vuccanti, diṭṭhadhammasukhavihārā ete
ariyassa vinaye vuccantī"ti āha.
Tattha eteti jhānadhammavasena bahuvacanaṁ veditabbaṁ. Ete
paṭhamajjhānadhammāti
vuttaṁ hoti. Samāpattivasena vā, ekaṁpi hi paṭhamajjhānaṁ punappunaṁ
samāpattivasena
pavattattā bahuttaṁ gacchatīti. 1- Ārammaṇavasena vā, ekaṁpi hi paṭhamajjhānaṁ
paṭhavīkasiṇādīsu

1 chaṂa., i. itisaddo na dissati

199
Pavattavasena bahuttaṁ gacchatīti. Esa nayo dutiyatatiyacatutthajjhānesu.
Arūpajjhānesu
pana ārammaṇabhedābhāvato purimakāraṇadvayavaseneva bahuvacanaṁ veditabbaṁ.
Yasmā cetesaṁ aṅgānipi, santāni ārammaṇānipi nibbutāni ceva sukhumāni
cāti vuttaṁ hoti, tasmā tāni santā ete vihārāti evaṁ vuttānīti veditabbāni.
Ayaṁ tāvetesaṁ catunnaṁpi sādhāraṇā vaṇṇanā. Visesavaṇṇanā pana "sabbaso
rūpasaññānan"ti ādipadānusārato vattabbā siyā. Sā visuddhimagge sabbākārena
vuttāyeva.
[83] Evaṁ yasmā adhimānikassa bhikkhuno jhānavihāro avipassanāpādakattā
sallekhavihāro na hoti, na hi so jhānaṁ samāpajjitvā tato vuṭṭhāya saṅkhāre
sammasati, cittekaggakaro 1- diṭṭhadhammasukhavihāro panassa hoti, tasmā
tamatthaṁ
dassento rūpajjhānāni ca arūpajjhānāni ca vibhajitvā idāni ca yattha sallekho
kātabbo catucattāḷīsāya ākārehi, tañca vatthuṁ tañca sallekhaṁ dassento
idha kho pana voti ādimāha. Kasmā pana "aṭṭhahi samāpattīhi avihiṁsādayova
sallekhā"ti vuttā? lokuttarapādakattā. Bāhirakānañhi aṭṭhasamāpattiyo
vaṭṭapādakāyeva. Sāsane saraṇagamanaṁpi lokuttarapādakaṁ, pageva avihiṁsādayo.
Imināyeva
ca suttena veditabbaṁ "tathā bāhirakassa aṭṭhasamāpattilābhino pañcābhiññassāpi
dinnadānato sāsane tisaraṇagatassa dinnadānaṁ mahapphalataraṁ hotī"ti. Idañhi
sandhāya dakkhiṇāvisuddhisutte "bāhirake kāmesu vītarāge dānaṁ datvā
koṭisatasahassaguṇā dakkhiṇā pāṭikaṅkhitabbā, sotāpattiphalasacchikiriyāya
paṭipanne
dānaṁ datvā asaṅkheyyā appameyyā dakkhiṇā pāṭikaṅkhitabbā, ko pana vādo
sotāpanne"ti 2- vuttaṁ. Saraṇagamanato paṭṭhāya hi tattha
sotāpattiphalasacchikiriyāya
paṭipanno adhippetoti, ayaṁ tāvettha pāliyojanā.
Anupadavaṇṇanāya pana idhāti vihiṁsādivatthudīpanametaṁ. Kho panāti
nipātamattaṁ.
Voti karaṇatthe sāmivacanaṁ. Ayaṁ panettha saṅkhepattho. Yadetaṁ "pare vihiṁsakā

1 Ma. cittekaggaṁ karoti 2 ka. sotāpannehīti, Ma. upari. 14/379/324

dakkhiṇāvibhaṅgasutta

200
Bhavissantī"ti ādinā nayena vihiṁsādivatthuṁ vadāma, idha cunda tumhehi sallekho
kātabboti.
Evaṁ saṅkhepato vatvā idāni vitthārento "pare vihiṁsakā bhavissanti,
mayamettha avihiṁsakā bhavissāmāti sallekho karaṇīyo"ti ādimāha.
Tattha pareti ye keci imaṁ sallekhamananuyuttā. Vihiṁsakā bhavissantīti
pāṇinā
 vā leḍḍunā vāti ādīhi sattānaṁ viheṭhakā 1- bhavissantīti. Mayamettha avihiṁsakā
bhavissāmāti mayaṁ pana yattheva vatthusmiṁ pare evaṁ vihiṁsakā bhavissanti,
ettheva
avihiṁsakā bhavissāma, avihiṁsaṁ uppādetvā viharissāMa. Iti sallekho karaṇīyoti
evaṁ tumhehi sallekho kātabbo. Sallekhoti ca idha avihiṁsāva veditabbā.
Avihiṁsā hi vihiṁsaṁ sallekhati, taṁ chindati, tasmā sallekhoti vuccati. Esa nayo
sabbattha. Ayaṁ pana viseso. Pare micchādiṭṭhīti ettha kammapathānaṁ
antamicchādiṭṭhiṁ
ca micchattānaṁ ādimicchādiṭṭhiṁ ca missetvā diṭṭhi vuttāti veditabbā. Tathā
mayamettha sammādiṭṭhīti vuttaṭṭhāne sammādiṭṭhi. Ettha ca kammapathakathā
vitthārato
sammādiṭṭhisutte āvībhavissanti, 2- micchattesu micchādiṭṭhiādayo
dvedhāvitakke.
Ayaṁ panettha saṅkhepo, pāṇaṁ atipātentīti pāṇātipātī, pāṇaghātakāti
attho. Adinnaṁ ādiyantīti adinnādāyī, parassa hārinoti attho. Abrahmaṁ
hīnaṁ lāmakadhammaṁ 3- carantīti abrahmacārī, methunadhammapaṭisevakāti attho.
Brahmaṁ
seṭṭhaṁ paṭipadaṁ carantīti brahmacārī, methunappaṭiviratāti attho. Ettha ca
brahmacariyaṁ sallekhoti veditabbo. 4- Brahmacariyañhi abrahmacariyaṁ sallekhati.
Musā
vadantīti musāvādī, paresaṁ atthabhañjakaṁ tucchaṁ alikaṁ vācaṁ bhāsitāroti
attho.
Pisuṇā vācā etesanti pisuṇavācā. Paramammacchedakā 5- pharusā vācā etesanti
pharusavācā. Samphaṁ niratthakaṁ vacanaṁ palapantīti samphappalāpī.
Abhijjhāyantīti abhijjhālū.
Parabhaṇḍalubbhanasīlāti attho. Byāpannaṁ pūtibhūtaṁ cittametesanti
byāpannacittā.
Micchā pāpikā viññūgarahitā etesaṁ diṭṭhīti micchādiṭṭhī, kammapathapariyāpannāya

1 chaṂa. vihesakā 2 chaṂa. āvibhavissati 3 Ma. lāmakakammaṁ

4 chaṂa., i. veditabbaṁ 5 chaṂa., i. paresaṁ mammacchedikā

201
Natthi dinnanti ādikāya micchattapariyāpannāya aniyyānikadiṭṭhiyā ca
samannāgatāti attho. Sammā sobhaṇā viññūpasaṭṭhā etesaṁ diṭṭhīti sammādiṭṭhī,
kammapathapariyāpannāya atthi dinnanti ādikāya kammassakadiṭṭhiyā
sammattapariyāpannāya
maggadiṭṭhiyā ca samannāgatāti attho.
Micchāsaṅkappāti ayāthāvāniyyānikākusalasaṅkappā. Esa nayo micchāvācāti
ādīsu. Ayaṁ pana viseso, micchāsaṅkappādayo viya hi micchāsati nāma na
pāṭiekko koci dhammo natthi, atītaṁ pana cintayato pavattānaṁ catunnaṁpi
akusalakkhandhānametaṁ adhivacanaṁ. Yaṁpi vuttaṁ bhagavatā "atthesā bhikkhave
anussati, nesā
natthīti vadāmi, puttalābhaṁ vā bhikkhave anussarato, dhanalābhaṁ vā bhikkhave
anussarato,
yasalābhaṁ vā bhikkhave anussarato"ti, taṁpi tantaṁ cintentassa satipaṭirūpakena
uppattiṁ sandhāya vuttanti veditabbaṁ. Micchāñāṇīti ettha ca micchāñāṇanti
pāpakiriyāsu upāyacintāvasena pāpaṁ katvā "sukataṁ mayā"ti paccavekkhaṇākārena
ca uppanno moho veditabbo. Tena samannāgatā puggalā micchāñāṇī.
Sammāñāṇīti ettha pana ekūnavīsatibhedaṁ paccavekkhaṇañāṇaṁ "sammāñāṇan"ti
vuccati,
tena samannāgatā puggalā sammāñāṇī. Micchāvimuttīti avimuttāyeva samānā
"vimuttā mayan"ti evaṁ saññino, avimuttiyaṁ vā vimuttisaññino. Tatrāyaṁ
vacanattho, micchā pāpikā viparītā vimutti etesaṁ atthīti micchāvimuttī.
Micchāvimuttīti ca yathāvuttenākārena pavattānaṁ akusalakhandhānametaṁ
adhivacanaṁ.
Phalasampayuttāni pana sammādiṭṭhiādīni aṭṭhaṅgāni ṭhapetvā sesadhammā
sammāvimuttīti veditabbā. Sā ca micchāvimuttiṁ sallikhitvā ṭhitattā
sallekhoti veditabbā. Tattha niyojento āha "mayamettha sammāvimuttī
 bhavissāmāti sallekho karaṇīyo"ti.
Ito parāni tīṇi nīvaraṇavasena vuttāni. Abhijjhālū byāpannacittāti
evaṁ kammapathesu vuttattā panettha paṭhamāni dve nīvaraṇāni na vuttānīti
veditabbāni. Tattha thīnamiddhena pariyuṭṭhitā abhibhūtāti
thīnamiddhapariyuṭṭhitā.
Uddhaccena samannāgatāti uddhatā. Vicinantā kicchanti na sakkonti sanniṭṭhānaṁ
kātunti vicikicchī. Kodhanāti ādīni dasa cittassa upakkilesavasena vuttāni.
Tattha kodhādīsu

202
Yaṁ vattabbaṁ siyā, taṁ sabbaṁ dhammadāyādavatthasuttesu vuttaṁ. Ayaṁ panettha
vacanattho,
kodhanāti kujjhanasīlā. Upanāhīti upanāhanasīlā, upanāho vā etesaṁ atthīti
upanāhī. Tathā makkhī palāsī ca. Issayantīti issukī. Maccharāyantīti maccharī, 1-
maccheraṁ vā etesaṁ atthīti maccharī. 1- Saṭhayantīti saṭhā, na sammā bhāsantīti
vuttaṁ hoti, kerāṭikayuttānaṁ etaṁ adhivacanaṁ. Māyā etesaṁ atthīti māyāvī.
Thambhasamaṅgitāya thaddhā. Atimānayogena atimānī. Vuttapaccanīkanayena
sukkapakkho
veditabbo.
Dubbacāti vattuṁ dukkhā kiñci vuccamānā na sahanti. Tabbiparītā suvacā.
Devadattādisadisā pāpakā mittā etesanti pāpamittā. Buddhā vā
sāriputtādisadisā vā kalyāṇā mittā etesanti kalyāṇamittā. Kāyaduccaritādīsu
cittavossaggavasena pamattā. Viparītā appamattāti veditabbā. Imāni tīṇi
pakiṇṇakavasena vuttāni. Assaddhāti ādīni satta assaddhammavasena. Tattha tīsu
vatthūsu
saddhā etesaṁ natthīti assaddhā. Sukkapakkhe saddahantīti saddhā. Saddhā vā
etesaṁ atthītipi saddhā. Natthetesaṁ hirīti ahirikā, akusalasamāpattiyā
adhigucchamānānametaṁ adhivacanaṁ. Hiri etesaṁ mane, 2- hiriyā vā yuttamanāti
hirimanā.
Na uttappantīti anottappī, akusalasamāpattiyā na bhāyantīti vuttaṁ hoti.
Tabbiparītā ottappī. Appaṁ sutametesanti appassutā, appanti ca thokanti
na gahetabbaṁ, natthīti gahetabbaṁ. "appassutā"ti Hi nissutā sutavirahitā
vuccanti.
Bahuṁ sutametesanti bahussutā, tathāgatabhāsitaṁ ekaṁpi gāthaṁ yāthāvato ñatvā
anurūpapaṭipadaṁ paṭipannānametaṁ adhivacanaṁ. Kucchitaṁ sīdantīti kusītā,
hīnaviriyānametaṁ
adhivacanaṁ. Āraddhaviriyametesanti āraddhaviriyā, sammappadhānayuttānametaṁ
adhivacanaṁ,
muṭṭhā sati etesanti muṭṭhassatī, naṭṭhassatīti vuttaṁ hoti. Upaṭṭhitā sati
etesanti upaṭṭhitassatī, niccaṁ ārammaṇābhimukhappavattasatīnametaṁ adhivacanaṁ.
Duṭṭhā
paññā etesanti duppaññā, naṭṭhapaññāti vuttaṁ hoti. Paññāya sampannāti
paññāsampannā, paññāti ca idha vipassanāpaññā veditabbā. Vipassanāsambhāro
hi paripūro imasmiṁ ṭhāne āgato, tasmā vipassanāpaññāva ayanti porāṇānaṁ
āṇā.

1 ka. maccherī 2 Ma. mano

203
Idāni ekameva lokuttaraguṇānaṁ antarāyakaraṁ aniyyānikadiṭṭhiṁ tīhākārehi
dassento sandiṭṭhiparāmāsīti ādimāha. Tattha sandiṭṭhiṁ parāmasantīti
sandiṭṭhiparāmāSī. Ādhānaṁ gaṇhantīti ādhānaggāhī. Ādhānanti daḷhaṁ vuccati,
daḷhagāhīti attho. Yuttakāraṇaṁ disvāva laddhiṁ paṭinissajjantīti paṭinissaggī,
dukkhena kicchena kasirena bahuṁpi kāraṇaṁ dassetvā na sakkā paṭinissaggaṁ
kātunti
duppaṭinissaggī. Ye attano uppannadiṭṭhiṁ idameva saccanti daḷhaṁ gaṇhitvā
api buddhādīhi kāraṇaṁ dassetvā vuccamānā na paṭinissajjanti, tesametaṁ
adhivacanaṁ. Tādisā hi puggalā yaṁ yadeva dhammaṁ vā adhammaṁ vā suṇanti, 1- taṁ
 sabbaṁ "evaṁ amhākaṁ ācariyehi kathitaṁ, evaṁ amhehi sutan"ti kummova aṅgāni
sake kalāpe antoyeva samodahanti, kumbhīlaggāhaṁ gaṇhanti na visajjanti.
Vuttavipariyāyena sukkapakkho veditabbo.
[84] Evaṁ catucattāḷīsāya ākārehi sallekhaṁ dassetvā idāni
tasmiṁ sallekhe cittuppādassāpi bahūpakārataṁ dassetuṁ cittuppādampi kho
ahantiādimāha.
Tassattho, ahaṁ cunda kusalesu dhammesu cittuppādaṁpi bahūpakāraṁ vadāmi,
yā panetā kāyena ca vācāya ca anuvidhiyanā, yathā paṭhamaṁ cittaṁ uppannaṁ,
tatheva tesaṁ dhammānaṁ kāyena karaṇaṁ, vācāya ca "karothā"ti āṇāpanaṁ vā
uggahaparipucchādīni vā, tattha vādoyeva ko, ekantabahūpakārāyeva hi tā
anuvidhiyanāti
dasseti. Kasmā panettha cittuppādopi bahūpakāroti. Ekantahitasukhāvahattā
anuvidhiyanānaṁ hetuttā ca.
"dānaṁ Dassāmī"ti hi cittuppādo sayaṁpi ekantahitasukhāvaho
anuvidhiyanānaṁpi hetu, evañhi uppannacittattāyeva dutiyadivase mahāvīthiṁ
pidahitvā
mahāmaṇḍapaṁ katvā bhikkhusatassa vā bhikkhusahassassa vā dānaṁ deti,
"bhikkhusaṁghaṁ
nimantetha pūjetha parivisathā"ti parijane āroceti. 2- Evaṁ "saṁghassa cīvaraṁ
senāsanaṁ
bhesajjaṁ dassāmī"ti cittuppādo sayaṁpi ekantahitasukhāvaho anuvidhiyanānaṁpi
hetu,

1 chaṂa., Sī. gaṇhanti 2 chaṂa. āṇāpeti

204
Evaṁ uppannacittattāyeva hi cīvarādīni abhisaṅkharoti deti dāpeti ca. Esa nayo
saraṇagamanādīsu.
"saraṇaṁ Gacchāmī"ti hi cittaṁ uppādetvāva pacchā kāyena vā vācāya
vā saraṇaṁ gaṇhāti. Tathā "pañcaṅgaṁ aṭṭhaṅgaṁ dasaṅgaṁ vā sīlaṁ samādiyissāmī"ti
cittaṁ uppādetvāva kāyena vā vācāya vā samādiyati, "pabbajitvā catūsu
sīlesu patiṭṭhahissāmī"ti ca cittaṁ uppādetvāva kāyena vācāya ca pūretabbaṁ
sīlaṁ pūreti. "buddhavacanaṁ Uggahessāmī"ti cittaṁ uppādetvāva ekaṁ vā nikāyaṁ
dve vā tayo vā cattāro vā pañca vā nikāye vācāya uggaṇhāti. Evaṁ

dhutaṅgasamādānakammaṭṭhānuggahakasiṇaparikammaṇānasamāpattivipassanāmaggaphalapacc
ekabodhi-
sammāsambodhivasena netabbaṁ.
"buddho Bhavissāmī"ti hi cittuppādo sayaṁpi ekantahitasukhāvaho
anuvidhiyanānaṁpi hetu, evañhi uppannacittattāyeva aparena samayena
kappasatasahassādhikāni cattāri asaṅkheyyāni kāyena vācāya ca pāramiyo pūretvā
sadevakaṁ lokaṁ tārentova vicarati. Evaṁ sabbattha cittuppādopi bahūpakāro.
Kāyavācāhi pana anuvidhiyanā atibahūpakārāyevāti veditabbā.
Evaṁ kusalesu dhammesu cittuppādassāpi bahūpakārataṁ dassetvā idāni
tattha niyojento "tasmātiha cundā"tiādimāha. Taṁ atthato pāṭakameva.
[85] Evaṁ catucattāḷīsāya ākārehi dassite sallekhe cittuppādassāpi
bahūpakārataṁ dassetvā idāni tasseva sallekhassa hitādhigamāya maggabhāvaṁ
dassento
seyyathāpītiādimāha.
Tassattho, yathā nāma cunda khāṇukaṇṭakapāsāṇādīhi visamo maggo
bhaveyya, tassa parikkamanāya parivajjanatthāya añño suparikammakato viya
bhūmibhāgo
samo maggo bhaveyya, yathā ca rukkhamūlaṁ pāsāṇapapātaṁ
kumbhīlamakarādiparibyākulaṁ 1-
visamaṁ titthamassa, tassa parikkamanāya parivajjanatthāya aññaṁ avisamaṁ
anupubbagambhīraṁ
sopāṇaphalakasadisaṁ titthaṁ bhaveyya, yaṁ paṭipanno sukheneva taṁ nadiṁ vā
taḷākaṁ
 1 chaṂa. rukkhamūlapāsāṇapapātakumbhīlamakarādiparibyākulaṁ

205
Vā ajjhogāhetvā nhāyeyya vā uttareyya vā, evameva kho cunada
visamamaggavisamatitthasadisāya vihiṁsāya samannāgatassa vihiṁsakapuggalassa
samamaggasamatitthasadisā
avihiṁsā hoti parikkamanāya. Yatheva hi visamamaggatitthaparivajjanatthāya samo
maggo
ca titthañca paṭiyattaṁ, evaṁ vihiṁsāparivajjanatthāya avihiṁsā paṭiyattā, yaṁ
paṭipanno
sukheneva manussagatiṁ vā devagatiṁ vā ajjhogāhetvā sampattiṁ vā anubhaveyya
uttareyya vā lokā. Eteneva upāyena sabbapadāni yojetabbāni
[86] Evaṁ tasseva hitādhigamāya maggabhāvaṁ dassetvā idāni
uparibhāvaṅgamanīyataṁ 1- dassento seyyathāpītiādimāha.
Tassattho, yathā nāma cunda ye keci akusalā dhammā paṭisandhiyā
janakā vā ajanakā vā, dinnāyapi paṭisandhiyā vipākajanakā vā ajanakā vā,
sabbe te jātivasena adhobhāvaṅgamanīyāti 2- evaṁnāmā va honti, vipākakāle
aniṭṭhakantavipākattā. Yathā ca ye keci kusalā dhammā paṭisandhiyā janakā vā
ajanakā
vā, dinnāyapi paṭisandhiyā vipākajanakā vā ajanakā vā, sabbe te jātivasena
uparibhāvaṅgamanīyāti evaṁnāmā va honti, vipākakāle iṭṭhakantavipākattā, evameva
kho cunda vihiṁsakassa .pe. Uparibhāvāyāti. Tatrāyaṁ opammasaṁsandanā:- yathā
sabbe te akusalā adhobhāvaṅgamanīyā, evaṁ vihiṁsakassa ekā vihiṁsāpi. Yathā ca
sabbe kusalā uparibhāvaṅgamanīyā, evaṁ avihiṁsakassa ekā avihiṁsāpi. Eteneva
upāyena akusalaṁ akusalena kusalañca kusalena upametabbaṁ, ayaṁ kirettha
adhippāyoti.
[87] Evaṁ tasseva sallekhassa uparibhāvaṅgamanīyataṁ dassetvā idāni
parinibbāpane samatthabhāvaṁ dassetuṁ so vata cundātiādimāha. Tattha soti
vuttappakārapuggalaniddeso. Tassa yoti imaṁ uddesavacanaṁ āharitvā yo attanā
palipapalipanno, so vata cunda paraṁ palipapalipannaṁ uddharissatīti evaṁ
sabbapadesu sambandho veditabbo. Palipapalipannoti gambhīrakaddame nimuggo
vuccati, no ca kho ariyassa vinaye. Ariyassa pana vinaye palipanti pañca kāmaguṇā

1 chaṂa. uparibhāgaṅgamanīyataṁ 2 chaṂa. adhobhāgaṅgamanīyāti

206
Vuccanti. Palipannoti tattha nimuggo bālaputhujjano, tasmā evamettha atthayojanā
veditabbā. Yathā cunda koci puriso yāva nāsikaggā gambhīrakaddame nimuggo
aparaṁpi tattheva nimuggaṁ hatthe vā sīse vā gahetvā uddharissatīti netaṁ ṭhānaṁ
vijjati, na hi taṁ kāraṇamatthi, yena so taṁ uddharitvā thale patiṭṭhapeyya,
evameva
yo attanā pañcakāmaguṇapalipapalipanno, so vata paraṁ tattheva 1-
palipapalipannaṁ
uddharissatīti netaṁ ṭhānaṁ vijjati.
Tattha siyā ayuttametaṁ, puthujjanānaṁpi bhikkhubhikkhunīupāsakaupāsikānaṁ
dhammadesanaṁ sutvā hontiyeva dhammaṁ abhisametāro, tasmā palipapalipanno
uddharatīti,
taṁ na tathā daṭṭhabbaṁ. Bhagavāyeva hi tattha uddharati, pasaṁsāmattameva pana
dhammakathikā labhanti raññā pahitalekhavācako viya. Yathā hi raññā
paccantajanapade
pahitaṁ lekhaṁ tattha manussā lekhaṁ vācetuṁ ajānantā yo vācetuṁ jānāti, tena
vācāpetvā tamatthaṁ sutvā "rañño āṇā"ti ādarena sampādenti, na
ca nesaṁ hoti "lekhavācakassa ayaṁ āṇā"ti. Lekhavācako pana "vissaṭṭhāya
vācāya vācesi aneḷagalāyā"ti pasaṁsāmattameva labhati, evameva kiñcāpi
sāriputtappabhūtayo dhammakathikā dhammaṁ desenti, atha kho likhitapaṇṇavācakā
viya
te honti. Bhagavatoyeva pana sā dhammadesanā rañño āṇā viya. Ye ca taṁ
sutvā dhammaṁ abhisamenti, te bhagavāyeva uddharatīti veditabbā. Dhammakathikā
pana
 "vissaṭṭhāya vācāya dhammaṁ desenti aneḷagalāyā"ti pasaṁsāmattameva labhantīti.
Tasmā yuttamevetanti. Vuttavipariyāyena sukkapakkho veditabbo.
Adanto avinīto aparinibbutoti ettha pana anibbisatāya adanto.
Asikkhitavinayatāya avinīto. Anibbutakilesatāya aparinibbutoti veditabbo. 2- So
tādiso paraṁ damessati nibbisaṁ karissati vinessati vā tisso sikkhā sikkhāpessati
vā parinibbāpessati vā tassa kilese nibbāpessatīti netaṁ ṭhānaṁ vijjati.
Vuttavipariyāyena sukkapakkho veditabbo.

1 chaṂa. tatheva 2 Ma. attho

207
Evameva kho cunda vihiṁsakassa .pe. Parinibbānāyāti ettha pana evamattho
veditabbo:- yathā hi attanā apalipapalipanno paraṁ palipapalipannaṁ uddharissati,
danto damessati, vinīto vinessati, parinibbuto parinibbāpessatīti ṭhānametaṁ
vijjati. Kiṁ pana tanti, apalipapalipannattaṁ dantattaṁ vinītattaṁ
parinibbutattaṁ
ca, evameva kho cunda vihiṁsakassa purisapuggalassa avihiṁsā hoti parinibbānāya.
Kiṁ vuttaṁ hoti, yo attanā avihiṁsako, tassa yā avihiṁsā, yā esā vihiṁsakassa
parassa vihiṁsā, tassā parinibbānāya hoti, attanā hi avihiṁsako, parassa
vihiṁsācetanaṁ nibbāpessatīti ṭhānametaṁ vijjati. Kiṁ pana tanti,
avihiṁsakattameva.
Yañhi yena attanā adhigataṁ hoti, tena 1- so paraṁ tadatthāya samādapetuṁ
sakkotīti.
Athavā yathā attanā apalipapalipanno danto vinīto parinibbuto paraṁ
palipapalipannaṁ adantaṁ avinītaṁ aparinibbutañca uddharissati damessati
vinessati
parinibbāpessatīti ṭhānametaṁ vijjati, evameva vihiṁsakassa purisapuggalassa
vihiṁsāpahānāya maggaṁ bhāvayato uppannā avihiṁsā hoti parinibbānāya. Parinibbuto
viya hi aparinibbutaṁ avihiṁsācetanā ca 2- vihiṁsācetanaṁ parinibbāpetuṁ
samatthāti 3-
etamatthaṁ dassento "evameva kho cundā"ti ādimāhāti evamettha attho
daṭṭhabbo. Yathā cettha, evaṁ sabbapadesu. Ativitthārabhayena pana anupadayojanā
na katāti.
[88] Evaṁ tassa parinibbāpane samatthabhāvaṁ dassetvā idāni taṁ
desanaṁ nigametvā dhammapaṭipattiyaṁ niyojetuṁ iti kho cundātiādimāha. Tattha
sallekhapariyāyoti sallekhakāraṇaṁ. Esa nayo sabbattha ettha avihiṁsādayo eva
vihiṁsādīnaṁ sallekhanato sallekhakāraṇaṁ. Tesaṁ vasena cittassa uppādetabbato
cittuppādakāraṇaṁ. Vihiṁsādiparikkamanassa hetuto parikkamanakāraṇaṁ,
uparibhāvanipphādanato
uparibhāvakāraṇaṁ, 4- vihiṁsādīnaṁ parinibbāpanato parinibbānakāraṇanti

1 chaṂa., i. ayaṁ pāṭho na dissati 2 chaṂa., i. va 3 chaṂa., i. itisaddo

na dissati 4 chaṂa. uparibhāganipphādanato uparibhāgakāraṇaṁ

208
Veditabbā. Hitesināti hitaṁ esantena. Anukampakenāti anukampamānena. Anukampaṁ
upādāyāti anukampaṁ cittena pariggahetvā, paṭiccātipi 1- vuttaṁ hoti. Kataṁ vo
taṁ mayāti taṁ mayā ime pañca pariyāye dassentena tumhākaṁ kataṁ. Ettakameva
hi anukampakassa satthu kiccaṁ, yadidaṁ aviparītadhammadesanā. Ito paraṁ pana
paṭipatti
nāma sāvakānaṁ kiccaṁ. Tenāha etāni cunda rukkhamūlāni .pe. Amhākaṁ
anusāsanīti.
Tattha ca rukkhamūlānīti iminā rukkhamūlasenāsanaṁ dasseti. Suññāgārānīti
iminā janavivittaṭṭhānaṁ. Ubhayenāpica yogānurūpaṁ senāsanamācikkhati, dāyajjaṁ
niyyādeti. Jhāyathāti ārammaṇūpanijjhānena aṭṭhatiṁsārammaṇāni,
lakkhaṇūpanijjhānena
ca aniccādito khandhāyatanādīni upanijjhāyatha, samathañca vipassanañca
vaḍḍhethāti vuttaṁ hoti. Mā pamādatthāti mā pamajjittha. Mā pacchā vippaṭisārino
ahuvatthāti ye hi pubbe daharakāle ārogyakāle sattasappāyādisampattikāle
 satthu sammukhībhāvakāle ca yonisomanasikāravirahitā rattindivaṁ maṅkuṇabhattā 2-
hutvā
seyyasukhamiddhasukhamanubhontā pamajjanti, te pacchā jarākāle rogyakāle
maraṇakāle vipattikāle satthu parinibbutakāle ca taṁ pubbe pamādavihāraṁ
anussarantā,
sappaṭisandhikālakiriyañca bhāriyaṁ sampassamānā vippaṭisārino honti, tumhe pana
tādisā mā ahuvatthāti etamatthaṁ dassento āha "mā pacchā vippaṭisārino
ahuvatthā"ti. Ayaṁ vo amhākaṁ anusāsanīti ayaṁ amhākaṁ santikā "jhāyatha mā
pamādathā"ti tumhākaṁ anusāsanī, ovādoti vuttaṁ hotīti.
Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya
sallekhasuttavaṇṇā niṭṭhitā.
-----------

1 chaṂa., Sī. pariccātipi 2 Ma. maṅkulabhattaṁ, chaṂa. maṅkulabhattā

209
9. Sammādiṭṭhisuttavaṇṇanā
[89] Evamme sutanti sammādiṭṭhisuttaṁ. Tattha "sammādiṭṭhi sammādiṭṭhīti
āvuso vuccati, kittāvatā nukho āvuso"ti vā "katamaṁ panāvuso akusalan"ti
vā evaṁ yattakā therena pucchā vuttā, sabbā kathetukamyatāpucchā eva.
Tattha yasmā jānantāpi sammādiṭṭhīti vadanti ajānantāpi bāhirakāpi
sāsanikāpi anussavādivasenāpi attapaccakkhenapi, tasmā taṁ bahuvacanaṁ upādāya
dvikkhattuṁ āmasanto "sammādiṭṭhi sammādiṭṭhīti āvuso vuccatī"ti āha. Ayañhi
ettha adhippāyo, aparehipi sammādiṭṭhīti vuccati, athāparehipi sammādiṭṭhīti
vuccati, svāyaṁ evaṁ vuccamāno atthañca lakkhaṇañca upādāya kittāvatā nukho
āvuso ariyasāvako sammādiṭṭhi hotīti. Tattha sammādiṭṭhīti sobhanāya pasaṭṭhāya
ca diṭṭhiyā samannāgato. Yadā pana dhammeyeva ayaṁ sammādiṭṭhisaddo vattati,
tadāssa sobhaṇā pasaṭṭhā ca diṭṭhi sammādiṭaṭhīti evamattho veditabbo.
Sā cāyaṁ sammādiṭṭhi duvidhā hoti lokiyā lokuttarāti. Tattha
kammassakatāñāṇaṁ
saccānulomikañāṇañca lokiyā sammādiṭṭhi, saṅkhepato vā sabbāpi sāsavā
paññā. Ariyamaggaphalasampayuttā paññā lokuttarā sammādiṭṭhi. Sammādiṭṭhipuggalo
pana tividho hoti puthujjano sekkho asekkho ca. Tattha puthujjano duvidho hoti
bāhirako sāsaniko 1- ca. Tattha bāhirako kammavādī kammassakatādiṭṭhiyā
sammādiṭṭhi
hoti, no saccānulomikāya attadiṭṭhiparāmāsakattā. Sāsaniko davīhipi. Sekkho
niyatāya sammādiṭṭhiyā sammādiṭṭhi. Asekkho asekkhāya. Idha pana nīyatāya
niyyānikāya
lokuttarakusalasammādiṭṭhiyā samannāgato "sammādiṭṭhī"ti adhippeto. Tenevāha
"ujugatāssa diṭṭhidhamme aveccappasādena samannāgato āgato imaṁ saddhamman"ti,
lokuttarakusalasammādiṭṭhiyeva hi antadvayamanupagamma ujubhāvena gatattā,
kāyavaṅkādīni
ca sabbavaṅkāni samucchinditvā gatattā ujugatā hoti, tāyeva ca diṭṭhiyā
samannāgato navappakārepi lokuttaradhamme aveccappasādena acalappasādena
samannāgato hoti, sabbadiṭṭhigahaṇāni ca vinibbedhento sabbakilese pajahanto

1 i. sāsanikoti 2 chaṂa., i. ca-saddo na dissati

210
Jātisaṁsārā nikkhamanto paṭipattiṁ pariniṭṭhapento ariyena maggena āgato imaṁ
sambuddhappaveditaṁ amatogadhaṁ nibbānasaṅkhātaṁ saddhammanti vuccati.
Yato khoti kālaparicchedavacanametaṁ, yasmiṁ kāleti vuttaṁ hoti. Akusalañca
pajānātīti dasākusalakammapathasaṅkhātaṁ akusalañca pajānāti, nirodhārammaṇāya
pajānanāya kiccavasena "idaṁ dukkhan"ti paṭivijjhanto akusalañca pajānāti.
Akusalamūlañca pajānātīti tassa mūlapaccayabhūtaṁ akusalamūlañca pajānāti teneva
pakārena "ayaṁ dukkhasamudayo"ti paṭivijjhanto. Esa nayo kusalañca
kusalamūlañcāti
etthāpi. Yathā cettha, evaṁ ito paresu sabbavāresu kiccavaseneva vatthupajānanā
veditabbā. Ettāvatāpīti ettakena iminā akusalādipajānanenāpi. Sammādiṭṭhi
 hotīti vuttappakārāya lokuttarasammādiṭṭhiyā samannāgato hoti. Ujugatāssa
.pe. Āgato imaṁ saddhammanti ettāvatā saṅkhittadesanā niṭṭhitā hoti.
Desanāyeva cesā saṅkhittā, tesaṁ pana bhikkhūnaṁ vitthāravaseneva
sammāmanasikārapaṭivedho veditabbo.
Dutiyavāre pana desanāpi vitthārena manasikārapaṭivedhopi vitthāreneva
pavattoti 1- veditabbo. Tattha "saṅkhittadesanāya dve heṭṭhimamaggā,
vitthāradesanāya
dve uparimamaggā kathitā"ti bhikkhū āhaṁsu. Vitthāradesanāvasāne "sabbaso
rāgānusayaṁ pahānāyā"tiādivacanaṁ sampassamānā. Thero panāha "saṅkhittadesanāyapi
cattāro maggā rāsito kathitā, vitthāradesanāyapī"ti. Yā cāyaṁ idha
saṅkhittavitthāradesanā suvicāraṇā āvīkatā, sā sabbavāresu idha vuttanayeneva
veditabbā. Apubbānuttānapadavaṇṇanāmattameva hi ito paraṁ karissāMa.
Akusalakammapathavaṇṇanā
tattha paṭhamavārassa tāva vitthāradesanāyaṁ "pāṇātipāto kho āvuso
akusalan"tiādīsu akosallappavattiyā akusalaṁ veditabbaṁ, parato
vattabbakusalapaṭipakkhato
vā. Taṁ lakkhaṇato sāvajjadukkhavipākaṁ saṅkiliṭṭhaṁ vā. Ayaṁ tāvettha
sādhāraṇapadavaṇṇanā.

1 chaṂa. vutto

211
Asādhāraṇesu pana pāṇassa atipāto pāṇātipāto, pāṇavadho pāṇaghātoti
vuttaṁ hoti. Pāṇoti cettha vohārato satto, paramatthato jīvitindriyaṁ.
Tasmiṁ pana pāṇe pāṇasaññino jīvitindriyupacchedakaupakkamasamuṭṭhāpikā
kāyavacīdvārānaṁ aññataradvārappavattā vadhakacetanā pāṇātipāto. So
guṇavirahitesu
tiracchānagatādīsu pāṇesu khuddake pāṇe appasāvajjo, mahāsarīre mahāsāvajjo.
Kasmā? payogamahantatāya. Payogasamattepi vatthumahantatāya. Guṇavantesu
manussādīsu
Appaguṇe pāṇe appasāvajjo, mahāguṇe mahāsāvajjo. Sarīraguṇānaṁ pana
samabhāve sati kilesānaṁ upakkamānaṁ ca mudutāya appasāvajjo, tibbatāya
mahāsāvajjoti veditabbo. Tassa pañca sambhārā honti pāṇo, pāṇasaññitā,
vadhakacittaṁ, upakkamo, tena maraṇanti. Chappayogā, sāhatthiko, āṇattiko,
nissaggiyo, thāvaro, vijjāmayo, iddhimayoti. Imasmiṁ panettha vitthāriyamāne
atipapañco hoti, tasmā naṁ na vitthārayāma, aññañca evarūpaṁ. Atthikehi pana
samantapāsādikaṁ vinayaṭṭhakathaṁ 1- oloketvā gahetabbo. 2-
Adinnassa ādānaṁ adinnādānaṁ, parassa haraṇaṁ theyyaṁ, corikāti vuttaṁ
hoti. Tattha adinnanti parapariggahitaṁ, yattha paro yathākāmakāritaṁ āpajjanto
adaṇḍāraho anupavajjo ca hoti. Tasmiṁ pana parapariggahite parapariggahitasaññino
tadādāyakaupakkamasamuṭṭhāpikā theyyacetanā adinnādānaṁ, taṁ hīne parasantake
appasāvajjaṁ, paṇīte mahāsāvajjaṁ. Kasmā? vatthupaṇītatāya. Vatthusamatte sati
guṇādhikānaṁ santake vatthusmiṁ mahāsāvajjaṁ. Taṁ taṁ guṇādhikaṁ upādāya tato
tato
hīnaguṇassa santake vatthusmiṁ appasāvajjaṁ. Tassa pañca sambhārā honti
parapariggahitaṁ, parapariggahitasaññitā, theyyacittaṁ, upakkamo, tena haraṇanti.
Chappayogā
sāhatthikādayo va. Te ca kho yathānurūpaṁ theyyāvahāro, pasayhāvahāro,
paṭicchannāvahāro, parikappāvahāro, kusāvahāroti imesaṁ avahārānaṁ vasena
pavattāti
ayamettha saṅkhepo, vitthāro pana samantapāsādikāyaṁ 3- vutto.

1 samantapasādikā 1/536 tatiyapārājikavaṇṇanā 2 chaṂa. gahetabbā

3 samantapasādikā 1/365-6 dutiyapārājikavaṇṇanā

212
Kāmesu micchācāroti ettha pana kāmesūti methunasamācāresu. Micchācāroti
ekantanindito lāmakācāro. Lakkhaṇato pana asaddhammādhippāyena kāyadvārappavattā
agamanīyaṭṭhānavītikkamacetanā kāmesu micchācāro.
 Tattha agamanīyaṭṭhānaṁ nāma purisānaṁ tāva māturakkhitā piturakkhitā
mātāpiturakkhitā bhāturakkhitā bhaginirakkhitā ñātirakkhitā gottarakkhitā
dhammarakkhitā
sārakkhā saparidaṇḍāti māturakkhitādayo dasa, dhanakkītā chandavāsinī bhogavāsinī
paṭavāsinī odapattakinī obhatacumbaṭā dāsī ca bhariyā ca kammakārī ca bhariyā ca
dhajāhatā muhuttikāti etā ca dhanakkītādayo dasāti vīsati itthiyo. Itthīsu pana
dvinnaṁ sārakkhāsaparidaṇḍānaṁ dasannañca dhanakkītādīnanti dvādasannaṁ itthīnaṁ
aññe purisā, idaṁ agamanīyaṭṭhānaṁ nāMa. So panesa micchācāro sīlādiguṇarahite
agamanīyaṭṭhāne appasāvajjo, sīlādiguṇasampanne mahāsāvajjo. Tassa cattāro
sambhārā agamanīyavatthu, tasmiṁ sevanacittaṁ, sevanappayogo, maggena
maggapaṭipattiadhivāsananti. Eko payogo sāhatthiko eva.
Musāti visaṁvādanapurekkhārassa atthabhañjako kāyappayogo vā vacīpayogo
vā. Visaṁvādanādhippāyena parassa visaṁvādakassa kāyavacīpayogasamuṭṭhāpikā
cetanā
musāvādo. Aparo nayo musāti abhūtaṁ atacchaṁ vatthu. Vādoti tassa bhūtato
tacchato viññāpanaṁ. Lakkhaṇato pana atathaṁ vatthuṁ tathato paraṁ
viññāpetukāmassa
tathāviññattisamuṭṭhāpikā cetanā musāvādo. So yamatthaṁ bhañjati, tassa appatāya
appasāvajjo, mahantatāya mahāsāvajjo. Apica gahaṭṭhānaṁ attano santakaṁ
adātukāmatāya natthīti ādinayappavatto appasāvajjo, sakkhinā hutvā
atthabhañjanatthaṁ
vutto mahāsāvajjo. Pabbajitānaṁ appakampi telaṁ vā sappiṁ vā labhitvā
hasādhippāyena "ajja gāme telaṁ nadī maññe sandatī"ti pūraṇakathānayena
pavatto appasāvajjo, adiṭṭhaṁyeva pana diṭṭhantiādinā nayena vadantānaṁ
mahāsāvajjo. Tassa cattāro sambhārā honti atthaṁ vatthu, visaṁvādanacittaṁ, tajjo
vāyāmo, parassa tadatthavijānanti. Eko payogo sāhatthikova. So kāyena vā
kāyapaṭibaddhena vā vācāya vā paravisaṁvādakakiriyākaraṇo 1- daṭṭhabbo. Tāya ce

1 chaṂa., i. visaṁvādakakiriyākaraṇe

213
Kiriyāya paro tamatthaṁ jānāti, ayaṁ kiriyāsamuṭṭhāpikacetanākkhaṇeyeva
musāvādakammunā
bajjhati.
Pisuṇā vācātiādīsu yāya vācāya yassa taṁ vācaṁ bhāsati, tassa
hadaye attano piyabhāvaṁ parassa ca suññabhāvaṁ karoti, sā pisuṇā vācā. Yāya
pana attānaṁpi paraṁpi pharusaṁ karoti, yā vācā sayaṁpi pharusā neva kaṇṇasukhā
vā na hadayasukhā vā, ayaṁ pharusā vācā. Yena samphaṁ palapati niratthakaṁ, so
samphappalāPo. Tesaṁ mūlabhūtā cetanāpi pisuṇāvācādināmameva labhati, sā eva ca
idha adhippetāti. Tattha saṅkiliṭṭhacittassa paresaṁ vā bhedāya attapiyakamyatāya
vā kāyavacīpayogasamuṭṭhāpikā cetanā pisuṇā vācā. Sā yassa bhedaṁ karoti,
tassa appaguṇatāya appasāvajjā, mahāguṇatāya mahāsāvajjā. Tassā cattāro
sambhārā bhinditabbo paro, "iti ime nānā bhavissanti vinā bhavissantī"ti
bhedapurekkhāratā vā, "iti ahaṁ piyo bhavissāmi vissāsiko"ti piyakamyatā vā,
tajjo vāyāmo, tassa tadatthavijānananti.
Parassa mammacchedakakāyavacīpayogasamuṭṭhāpikā ekantapharusacetanā pharusā
vācā. Tassā āvībhāvatthamidaṁ vatthu:-
eko kira dārako mātuvacanaṁ anādiyitvā araññaṁ gacchati, taṁ mātā
nivattetuṁ asakkontī "caṇḍā taṁ mahisī anubandhatū"ti akkosi. Athassa tatheva
araññe mahisī uṭṭhāsi, dārako "yaṁ mama mātā mukhena kathesi taṁ mā hotu, yaṁ
cittena cintesi taṁ hotū"ti saccakiriyaṁ akāsi. Mahisī tattheva baddhā viya
aṭṭhāsi,
evaṁ mammacchedakopi vacīpayogo 1- cittasaṇhatāya pharusavācā na hoti. Mātāpitaro
hi kadāci puttake evaṁpi vadanti "corā vo 2- khaṇḍākhaṇḍikaṁ karontū"ti,
uppalapattaṁpi ca nesaṁ upari patantaṁ 3- neva icchanti. Ācāriyūpajjhāyā ca
kadāci nissitake evaṁ vadanti "kiṁ ime ahirikā anottappino vadanti 4-
niddhamatha ne"ti. Atha ca nesaṁ āgamādhigamasampattiṁ icchanti. Yathā ca
cittasaṇhatāya
 1 chaṂa., i. payogo 2 Ma. te 3 Ma. patanaṁ
4 chaṂa. caranti, i. anottappinoti vadanti

214
Pharusavācā na hoti, evaṁ vacanasaṇhatāya apharusavācāpi na hoti. Na hi
mārāpetukāmassa "imaṁ sukhaṁ sayāpethā"ti vacanaṁ apharusavācā hoti.
Cittapharusatāya
panesā pharusavācāva. Sā yaṁ sandhāya pavattitā, tassa appaguṇatāya appasāvajjā,
mahāguṇatāya mahāsāvajjā. Tassā tayo sambhārā akkositabbo paro, kupitacittaṁ,
akkosanāti.
Anatthaviññāpakakāyavacīpayogasamuṭṭhāpikā akusalasañcetanā samphappalāPo.
So āsevanamandatāya appasāvajjo, āsevanamahantatāya mahāsāvajjo. Tassa dve
sambhārā bhāratayuddhasītāharaṇādiniratthakakathāpurekkhāratā,
tathārūpīkathākathananti.
Abhijjhāyatīti abhijjhā, parabhaṇḍābhimukhī hutvā tanninnatāya pavattatīti
attho. Sā "aho vata idaṁ mamassā"ti evaṁ parabhaṇḍābhijjhāyanalakkhaṇā.
Adinnādānaṁ viya appasāvajjā mahāsāvajjā ca. Tassā dve sambhārā
parabhaṇḍaṁ, attano pariṇāmanañca. Parabhaṇḍavatthuke hi lobhe uppannepi na
tāva kammapathabhedo hoti, yāva "aho vatetaṁ 1- mamassā"ti attano na pariṇāmeti.
Hitasukhaṁ byāpādayatīti byāpādo. So paravināsāya manopadosalakkhaṇo,
pharusavācā viya appasāvajjo mahāsāvajjo ca. Tassa dve sambhārā parasatto
ca, tassa ca vināsacintā. Parasattavatthuke hi kodhe uppannepi na tāva
kammapathabhedo hoti, yāva "aho vatāyaṁ ucchijjeyya vinasseyyā"ti tassa
vināsaṁ na cinteti.
Yathābhuccagahaṇābhāvena micchā passatīti micchādiṭṭhi. Sā "natthi
dinnan"tiādinā nayena viparītadassanalakkhaṇā. Samphappalāpo viya appasāvajjā
mahāsāvajjā ca. Apica aniyatā appasāvajjā, niyatā mahāsāvajjā. Tassā
dve sambhārā vatthuno ca gahitākāraviparītatā, yathā ca taṁ gaṇhāti, tathābhāvena
tassupaṭṭhānanti.
Imesaṁ pana dasannaṁ akusalakammapathānaṁ dhammato koṭṭhāsato ārammaṇato
vedanāto mūlatoti pañcahākārehi vinicchayo veditabbo.

1 chaṂa., i. vatīdaṁ

215
Tattha dhammatoti etesu hi paṭipāṭiyā satta cetanādhammāva honti,
abhijjhādayo tayo cetanāsampayuttā.
Koṭṭhāsatoti paṭipāṭiyā satta, micchādiṭṭhi cāti ime aṭṭha kammapathā
eva honti, no mūlāni. Abhijjhābyāpādā kammapathā ceva mūlāni ca. Abhijjhā
hi mūlaṁ patvā lobho akusalamūlaṁ hoti. Byāpādo doso akusalamūlaṁ.
Ārammaṇatoti pāṇātipāto jīvitindriyārammaṇato saṅkhārārammaṇo hoti.
Adinnādānaṁ sattārammaṇaṁ vā saṅkhārārammaṇaṁ vā. Micchācāro phoṭṭhabbavasena
saṅkhārārammaṇo. Sattārammaṇotipi eke. Musāvādo sattārammaṇo vā saṅkhārārammaṇo
vā. Tathā pisuṇāvācā. Pharusavācā sattārammaṇāva. Samphappalāpo
diṭṭhasutamutaviññātavasena sattārammaṇo vā saṅkhārārammaṇo vā, tathā abhijjhā.
Byāpādo sattārammaṇova. Micchādiṭṭhi tebhūmikadhammavasena saṅkhārārammaṇā.
Vedanātoti pāṇātipāto dukkhavedano hoti. Kiñcāpi hi rājāno
coraṁ disvā hasamānāpi "gacchatha naṁ ghātethā"ti vadanti. Sanniṭṭhāpakacetanā
pana
nesaṁ dukkhasampayuttāva hoti. Adinnādānaṁ tivedanaṁ. Micchācāro
sukhamajjhattavasena
dvivedano, sanniṭṭhāpakacitte pana majjhattavedano na hoti. Musāvādo tivedano,
tathā pisuṇāvācā. Pharusavācā dukkhavedanāva. Samphappalāpo tivedano. Abhijjhā
sukhamajjhattavasena dvivedanā, tathā micchādiṭṭhi. Byāpādo dukkhavedano.
Mūlatoti pāṇātipāto dosamohavasena dvimūlako hoti. Adinnādānaṁ
dosamohavasena vā lobhamohavasena vā. Micchācāro lobhamohavasena. Musāvādo
dosamohavasena vā lobhamohavasena vā, tathā pisuṇāvācā samphappalāpo ca.
Pharusavācā dosamohavasena. Abhijjhā mohavasena ekamūlā, tathā byāpādo.
Micchādiṭṭhi lobhamohavasena dvimūlāti.
 Lobho akusalamūlantiādīsu lubbhatīti lobho. Dussatīti doso. Muyhatīti
moho. Tesu lobho sayaṁ ca akusalo sāvajjadukkhavipākaṭṭhena, imesaṁ ca
pāṇātipātādīnaṁ
akusalānaṁ kesañci sampayuttasabhāvakaṭṭhena 1- kesañci upanissayapaccayaṭṭhena
mūlanti

1 chaṂa. sampayuttappabhāvaṭṭhena

216
Akusalamūlaṁ. Vuttampi cetaṁ "ratto kho āvuso rāgena abhibhūto pariyādinnacitto
pāṇaṁpi hanatī"tiādi. Dosamohānaṁ akusalamūlabhāvepi eseva nayo.
Kusalakammapathavaṇṇanā
pāṇātipātā veramaṇī kusalantiādīsu pāṇātipātādayo vuttatthāyeva.
Veraṁ maṇatīti veramaṇī, veraṁ pajahatīti attho. Viramati vā etāya 1-
kāraṇabhūtāya
veramhā puggaloti vikārassa vekāraṁ katvāpi 1- veramaṇī. Ayaṁ tāvettha byañjanato
vaṇṇanā. Atthato pana veramaṇīti kusalacittasampayuttā virati. Yā "pāṇātipātā
viramantassa yā tasmiṁ samaye pāṇātipātā ārati viratī"ti evaṁ vuttā
kusalacittasampayuttā virati, sā bhedato tividhā hoti sampattavirati
samādānavirati
samucchedaviratīti. Tattha asamādinnasikkhāpadānaṁ attano jātivayabāhusaccādīni
paccavekkhitvā "ayuttaṁ amhākaṁ evarūpaṁ 2- kātun"ti sampattavatthuṁ
avītikkamantānaṁ uppajjamānā virati sampattaviratīti veditabbā sīhaladīpe
cakkanaupāsakassa viya.
Tassa kira daharakāleyeva mātuyā rogo uppajji. Vejjena ca "allasasamaṁsaṁ
laddhuṁ vaṭṭatī"ti vuttaṁ. Tato cakkanassa bhātā "gaccha tāta khettaṁ āhiṇḍāhī"ti
cakkanaṁ pesesi. So tattha gato, tasmiṁ ca samaye eko saso taruṇasassaṁ khādituṁ
āgato hoti. So taṁ disvā vegena dhāvanto valliyā baddho "kiri kirī"ti
saddamakāsi. Cakkano tena saddena gantvā taṁ gahetvā cinatesi "mātu
bhesajjaṁ karomī"ti. Puna cintesi "na me taṁ paṭirūpaṁ, yvāhaṁ mātujīvitakāraṇā
paraṁ jīvitā voropeyyan"ti. Atha naṁ "gaccha araññe sasehi saddhiṁ tiṇodakaṁ
paribhuñjā"ti muñci. Bhātarā ca "kiṁ tāta saso laddho"ti pucchito taṁ pavuttiṁ
ācikkhi. Tato naṁ bhātā paribhāsi. So mātu santikaṁ gantvā "yatohaṁ jāto,
nābhijānāmi sañcicca pāṇaṁ jīvitā voropetā"ti saccavacanaṁ aṭṭhāsi. 3-
Tāvadevassa mātā arogā ahosi.

1-1 chaṂa. etāya karaṇabhūtāya, vikārassa vekāraṁ katvāpi 2 Ma. evaṁnāma

3 chaṂa. saccaṁ vatvā aṭhiṭṭhāsi, Ma. aṭṭhāsi, aṭṭhasāsinī/188 saccaṁ vatvā
aṭṭhāsi

217
Samādinnasikkhāpadānaṁ pana sikkhāpadasamādāne ca taduttariṁ ca attano
jīvitaṁpi pariccajitvā vatthuṁ avītikkamantānaṁ uppajjamānā virati
samādānaviratīti
veditabbā uttaravaḍḍhamānapabbatavāsīupāsakassa viya.
So kira ambariyavihāravāsīpiṅgalabuddharakkhitattherassa santike sikkhāpadāni
gahetvā khettaṁ kasati. Athassa goṇo naṭṭho, so taṁ gavesanto
uttaravaḍḍhamānapabbataṁ
ārūhi, tatra naṁ mahāsappo aggahesi. So cintesi "imāyassa
tikhiṇavāsiyā sīsaṁ chindāmī"ti. Puna cintesi "na me taṁ paṭirūpaṁ, yvāhaṁ 1-
bhāvanīyassa garuno 1- santike sikkhāpadaṁ gahetvā bhindeyyan"ti evaṁ yāvatatiyaṁ
cintetvā "jīvitaṁ pariccajāmi na sikkhāpadan"ti aṁse ṭhapitatikhiṇadaṇḍavāsiṁ
araññe
chaḍḍesi. Tāvadeva naṁ mahāsappo 2- muñcitvā agamāsīti.
Ariyamaggasampayuttā pana virati samucchedaviratīti veditabbā. Yassā
uppattito pabhūti "pāṇaṁ ghātessāmā"ti 3- ariyapuggalānaṁ cittaṁpi na uppajjati.
Sā panāyaṁ virati kosallappavattiyā kusalanti vuttā. Kucchitassa 4- salanato 4-
vā
kusalanti laddhavohāraṁ dussīlyaṁ lunātītipi kusalaṁ. Katamañcāvuso kusalanti
imassa
pana pañhassa ananurūpattā kusalāti na vuttā.
Yathā ca akusalānaṁ, evaṁ imesaṁpi kusalakammapathānaṁ dhammato koṭṭhāsato
ārammaṇato vedanāto mūlatoti pañcahākārehi vinicchayo veditabbo.
Tattha dhammatoti etesupi paṭipāṭiyā satta cetanā vaṭṭanti, viratiyopi.
Ante tayo cetanāsampayuttāva.
Koṭṭhāsatoti paṭipāṭiyā satta kammapathā eva, no mūlāni. Ante
tayo kammapathā ceva mūlāni ca. Anabhijjhā hi kammapathaṁ 5- patvā alobho
kusalamūlaṁ
hoti. Abyāpādo adoso kusalamūlaṁ. Sammādiṭṭhi amoho kusalamūlaṁ.
Ārammaṇatoti pāṇātipātādiārammaṇāneva etesaṁ ārammaṇāni,
vītikkamitabbatoyeva hi veramaṇī nāma hoti. Yathā pana nibbānārammaṇo ariyamaggo

1-1 Ma. sāhaṁ buddharakkhitattherassa 2 chaṂa. mahāvāḷo 3 chaṂa. ghātessāmīti

4-4 chaṂa. kacchitasayanato 5 chaṂa., i. mūlaṁ.

218
Kilese pajahati, evaṁ jīvitindriyādiārammaṇā cete kammapathā pāṇātipātādīni
dussīlāni pajahantīti veditabbā.
Vedanātoti sabbe sukhāvedanā vā honti, majjhattavedanā vā. Kusalaṁ
patvā hi dukkhāvedanā nāma natthi.
Mūlatoti paṭipāṭiyā satta ñāṇasampayuttacittena viramantassa
alobhādosāmohavasena timūlā honti. Ñāṇavippayuttacittena viramantassa dvimūlā.
Anabhijjhā ñāṇasampayuttacittena viramantassa dvimūlā hoti. Ñāṇavippayuttacittena
ekamūlā. Alobho pana attanāva attano mūlaṁ na hoti. Abyāpādepi eseva
nayo. Sammādiṭṭhi alobhādosavasena dvimūlāvāti.
Alobho kusalamūlantiādīsu na lobhoti alobho, lobhapaṭipakkhassa dhammassetaṁ
adhivacanaṁ. Adosāmohesupi eseva nayo. Tesu alobho sayañca kusalaṁ, imesañca
pāṇātipātā veramaṇīādīnaṁ kusalānaṁ kesañci sampayuttasabhāvakaṭṭhena 1- kesañci
upanissayapaccayaṭṭhena mūlanti kusalmūlaṁ. Adosāmohānaṁpi kusalamūlabhāve eseva
nayo.
Idāni sabbaṁpi taṁ saṅkhepena ca vitthārena ca desitaṁ atthaṁ nigamento
yato kho āvusotiādiappanāvāraṁ āha. Tattha evaṁ akusalaṁ pajānātīti evaṁ
yathāniddiṭṭhadasākusalakammapathavasena akusalaṁ pajānāti. Evaṁ
akusalamūlantiādīsupi
eseva nayo. Ettāvatā ekena nayena catusaccakammaṭṭhānikassa yāva arahattā
niyyānaṁ kathitaṁ hoti. Kathaṁ? ettha hi ṭhapetvā abhijjhaṁ dasa
akusalakammapathā ca
kusalakammapathā ca dukkhasaccaṁ. Abhijjhā ca lobho akusalamūlañcāti ime dve
dhammā
nippariyāyena samudayasaccaṁ. Pariyāyena pana sabbepi kammapathā dukkhasaccaṁ.
Sabbānipi
kusalākusalamūlāni samudayasaccaṁ. Ubhinnaṁ appavatti nirodhasaccaṁ. Dukkhaṁ
parijānanto
samudayaṁ pajahanto nirodhaṁ pajānanto ariyamaggo maggasaccanti iti dve saccāni
sarūpena vuttāni, dve āvattahāravasena veditabbāni.
So sabbaso rāgānusayaṁ pahāyāti so evaṁ akusalādīni pajānanto
sabbākārena rāgānusayaṁ pajahitvā. Paṭighānusayaṁ paṭivinodetvāti
paṭighānusayañca

1 chaṂa. sampayuttappabhāvakaṭṭhena

219
Sabbākāreneva nīharitvāti vuttaṁ hoti. Ettāvatā anāgāmimaggo kathito.
Asmīti diṭṭhimānānusayaṁ samūhanitvāti pañcasu khandhesu kañci dhammaṁ anavakāraṁ
katvā "asmī"ti iminā samūhagahaṇākārena pavattaṁ diṭṭhimānānusayaṁ samugghātetvā.
Tattha diṭṭhimānānusayanti diṭṭhisadisaṁ mānānusayanti vuttaṁ hoti. Ayañhi
mānānusayo asmīti pavattattā diṭṭhisadiso hoti, tasmā evaṁ vutto. Imañca
asmimānaṁ vitthārato viññātukāmena khandhakavagge khemakasuttaṁ 1- oloketabbaṁ.
 Avijjaṁ pahāyāti vaṭṭamūlaṁ avijjaṁ pajahitvā. Vijjaṁ uppādetvāti tassā
avijjāya samugghātakaṁ arahattamaggavijjaṁ uppādetvā. Ettāvatā arahattamaggo
kathito. Diṭṭheva dhamme dukkhassantakaro hotīti imasmiṁyeva attabhāve
vaṭṭadukkhassa
paricchedakaro hoti. Ettāvatāpi kho āvusoti desanaṁ niyyāteti, imāya
kammapathadesanāya vuttamanasikārapaṭivedhavasenapīti vuttaṁ hoti. Sesaṁ
vuttanayameva.
Evaṁ anāgāmimaggārahattamaggehi desanaṁ niṭṭhāpesīti.
Kammapathavāravaṇṇanā niṭṭhitā.
-----------
Āhāravāravaṇṇanā
[90] Sādhāvusoti kho .pe. Āgato imaṁ saddhammanti evaṁ āyasmato
sāriputtassa kusalākusalamukhena catusaccadesanaṁ sutvā taṁ āyasmato sāriputtassa
bhāsitaṁ "sādhāvuso"ti iminā vacanena te bhikkhū abhinanditvā imasseva vacanassa
samuṭṭhāpakena cittena anumoditvā vacasā sampaṭicchitvā cetasāva sampiyāyitvāti
vuttaṁ hoti. Idāni yasmā thero nānappakārena catusaccadesanaṁ desetuṁ paṭibalo,
yathāha "sāriputto bhikkhave pahoti cattāri ariyasaccāni vitthārena ācikkhituṁ
desetun"ti, yasmā vā uttariṁpi desetukāmova hutvā "ettāvatāpi kho"ti avaca,
tasmā aparenapi nayena saccadesanaṁ sotukāmā te bhikkhū āyasmantaṁ sāriputtaṁ
uttariṁ pañhaṁ apucchiṁsu. Tena sayameva pucchitvā visajjitapañhato uttariṁ siyā

1 saṁ. khandha. 17/89/101

220
Kho panāvuso aññopi pariyāyo bhaveyya aññaṁpi kāraṇanti iminā nayena
aññaṁ atirekapañhaṁ pucchiṁsu, purimapañhassa vā uparibhāge pucchiṁsūti vuttaṁ
hoti.
Atha nesaṁ byākurumāno thero siyā āvusotiādimāha. Tatthāyaṁ anuttānapadavaṇṇanā.
Āhāranti paccayaṁ. Paccayo hi āharati attano phalaṁ, tasmā "āhāro"ti
vuccati.
Bhūtānaṁ vā sattānantiādīsu bhūtāti sañjātā nibbattā. Sambhavesinoti
ye sambhavaṁ jātiṁ nibbattiṁ esanti gavesanti. Tattha catūsu yonīsu
aṇḍajajalābujā
sattā yāva aṇḍakosaṁ vatthikosaṁ ca na bhindanti, tāva sambhavesino
nāMa. Aṇḍakosaṁ vatthikosañca bhinditvā bahi nikkhantā bhūtā nāMa. Saṁsedajā
upapātikā ca paṭhamacittakkhaṇe sambhavesino nāMa. Dutiyacittakkhaṇato pabhūti
bhūtā
nāMa. Yena vā yena iriyāpathena jāyanti, yāva tato aññaṁ na pāpuṇanti,
tāva sambhavesino nāMa. Tato paraṁ bhūtā nāMa.
Athavā bhūtāti jātā abhinibbattā, ye bhūtāyeva na puna bhavissantīti
saṅkhyaṁ gacchanti, tesaṁ khīṇāsavānaṁ etaṁ adhivacanaṁ. Sambhavamesantīti
sambhavesino.
Appahīnabhavasaṁyojanattā āyatiṁpi sambhavaṁ esantānaṁ sekkhaputhujjanānametaṁ
adhivacanaṁ.
Evaṁ sabbathāpi imehi dvīhi padehi sabbasatte pariyādiyati. Vāsaddo cettha
sampiṇḍanattho, tasmā bhūtānaṁ ca sambhavesīnañcāti ayamattho veditabbo
ṭhitiyāti ṭhitatthaṁ. Anuggahāyāti anuggahatthaṁ upakāratthaṁ.
Vacanabhedoyeva
nesaṁ, 1- attho pana dvinnaṁ padānaṁ ekoyeva. Athavā ṭhitiyāti tassa tassa
sattassa uppannadhammānaṁ anuppabandhavasena avicchedāya. Anuggahāyāti
anuppannānaṁ uppādāya. Ubhopi cetāni bhūtānaṁ vā ṭhitiyā ceva anuggahāya ca.
Sambhavesīnaṁ vā ṭhitiyā ceva anuggahāya cāti evaṁ ubhayattha daṭṭhabbāni.
Kavaḷiṅkāro āhāroti kavaḷaṁ katvā ajjhoharitabbāhāro,
odanakummāsādivatthukāya
ojāyetaṁ adhivacanaṁ. Oḷāriko vā sukhumo vāti vatthuoḷārikatāya
oḷāriko, vatthusukhumatāya sukhumo. Sabhāvena pana sukhumarūpapariyāpannattā
kavaḷiṅkāro

1 chaṂa., i. cesa
221
Āhāro sukhumova hoti. Sāpissa vatthuto oḷārikatā ca sukhumatā ca
upādāyupādāya veditabbā.
Kumbhīlānañhi āhāraṁ upādāya morānaṁ āhāro sukhumo. Kumbhīlā kira
pāsāṇe gilanti. Te ca nesaṁ kucchippattāva vilīyanti. Morā sappavicchikādipāṇe
khādanti. Morānaṁ pana āhāraṁ upādāya taracchānaṁ āhāro sukhumo. Te
kira tivassacchaḍḍitānipi visāṇāni ceva aṭṭhīni ca khādanti. Tāni ca nesaṁ
kheḷena temitamattāneva kandamūlaṁ viya mudukāni honti. Taracchānaṁpi āhāraṁ
upādāya hatthīnaṁ āhāro sukhumo. Tepi nānārukkhasākhāyo khādanti.
Hatthīnaṁ āhārato gavayagokaṇṇamigādīnaṁ āhāro sukhumo. Te kira nissārāni
nānārukkhapaṇṇādīni khādanti. Tesaṁpi āhārato gunnaṁ āhāro sukhumo. Te 1-
allasukkhatiṇāni khādanti. Tesaṁ 2- āhārato sasānaṁ āhāro sukhumo. Sasānaṁ
āhārato sakuṇānaṁ sukhumo. Sakuṇānamāhārato paccantavāsīnaṁ sukhumo.
Paccantavāsīnaṁ
āhārato gāmabhojakānaṁ sukhumo. Gāmabhojakānaṁ āhārato rājarājamahāmattānaṁ
sukhumo. Tesaṁpi āhārato cakkavattino āhāro sukhumo. Cakkavattino āhārato
bhummadevānaṁ āhāro sukhumo. Bhummadevānaṁ āhārato cātummahārājikānaṁ āhāro
sukhumo. Evaṁ yāva paranimmitavasavattīnaṁ āhāro vitthāretabbo, tesaṁ āhāro
sukhumotveva niṭṭhaṁ patto.
Ettha ca oḷārike vatthusmiṁ ojā parittā hoti dubbalā, sukhume
balavatī. Tathāhi ekapattapūraṁpi yāguṁ pīto muhutteneva jighacchito hoti,
yaṅkiñcideva khātitukāmo. Sappiṁ pana pasaṭamattaṁpi pivitvā divasaṁ abhottukāmo
hoti. Tattha vatthu parissamaṁ vinodeti, na pana sakkoti pāletuṁ. Ojā pāleti,
na sakkoti parissamaṁ vinodetuṁ. Dve pana ekato hutvā parissamañceva vinodenti
pālenti cāti.
Phasso dutiyoti cakkhusamphassādichabbidhopi phasso etesu catūsu āhāresu
dutiyo āhāroti veditabbo. Desanānayo eva cesa. Tasmā iminā nāma

1 Sī. i. tā 2 Sī. i tāsaṁ

222
Kāraṇena dutiyo tatiyo cāti idamettha na gavesitabbaṁ. Manosañcetanāti cetanā
eva vuccati. Viññāṇanti yaṅkiñci cittaṁ.
Etthāha, yadi paccayaṭṭho āhāraṭṭho, atha kasmā aññesupi sattānaṁ
paccayesu vijjamānesu imeyeva cattāro vuttāti. Vuccate, ajjhattikasantatiyā
visesapaccayattā. Visesapaccayo hi kavaḷiṅkārāhārabhakkhānaṁ sattānaṁ rūpakāyassa
kavaḷiṅkāro āhāro. Nāmakāye vedanāya phasso, viññāṇassa manosañcetanā,
nāmarūpassa viññāṇaṁ. Yathāha:-
"seyyathāpi bhikkhave ayaṁ kāyo āhāraṭṭhitiko, āhāraṁ paṭicca tiṭaṭhati,
anāhāro no tiṭṭhati. Yathā phassapaccayā vedanā, saṅkhārapaccayā viññāṇaṁ,
viññāṇapaccayā nāmarūpan"ti.
Ko panettha āhāro, kiṁ āharatīti. Kavaḷiṅkārāhāro ojaṭṭhamakarupāni
āharati. Phassāhāro tisso vedanā, manosañcetanāhāro tayo bhave, viññāṇāhāro
paṭisandhināmarūpanti.
Kathaṁ? kavaḷiṅkārāhāro tāva mukhe ṭhapitamattoyeva aṭṭharūpāni samuṭṭhāpeti.
Dantavicuṇṇitaṁ pana ajjhohariyamānaṁ ekekaṁ sitthaṁ aṭṭhaṭṭharūpāni
samuṭṭhāpetiyeva,
evaṁ ojaṭṭhamakarūpāni āharati.
Phassāhāro pana sukhavedanīyo phasso uppajjamāno sukhavedanaṁ āharati,
tathā dukkhavedanīyo dukkhaṁ, adukkhamasukhavedanīyo adukkhamasukhanti evaṁ
sabbathāpi
phassāhāro tisso vedanā āharati.
Manosañcetanāhāro kāmabhavūpagaṁ kammaṁ kāmabhavaṁ āharati,
rūpārūpabhavūpagāni
taṁ taṁ bhavaṁ. Evaṁ sabbathāpi manosañcetanāhāro tayo bhave āharati.
Viññāṇāhāro pana ye ca paṭisandhikkhaṇe taṁsampayuttakā tayo khandhā,
yāni ca tisantativasena tiṁsarūpāni uppajjanti, sahajātādipaccayanayena tāni
āharatīti vuccati. Evaṁ viññāṇāhāro paṭisandhināmarūpaṁ āharatīti.
223
Ettha ca manosañcetanāhāro tayo bhave āharatīti sāsavakusalākusalacetanāva
vuttā. Viññāṇaṁ paṭisandhināmarūpaṁ āharatīti paṭisandhiviññāṇameva vuttaṁ.
Avisesena
pana taṁsampayuttataṁsamuṭṭhānadhammānaṁ āharaṇatopete āhārāti veditabbā.
Etesu catūsu āhāresu kavaḷiṅkārāhāro upatthambhento āhārakiccaṁ
sādheti. Phasso phusantoyeva. Manosañcetanā āyūhamānāva. Viññāṇaṁ vijānantameva.
Kathaṁ? kavaḷiṅkārāhāro hi upatthambhentoyeva kāyaṭṭhapanena sattānaṁ
Ṭhitiyā hoti. Kammajanitopi hi ayaṁ kāyo kavaḷiṅkārāhārena upatthambhito
dasapi vassāni vassasataṁpi yāvāayuparimāṇaṁ tiṭṭhati. Yathākiṁ? yathā mātuyā
janitopi dārako dhātiyā thaññādīni pāyetvā posiyamānova ciraṁ tiṭṭhati, yathā
cupatthambhena upatthambhitaṁ gehaṁ. Vuttampi cetaṁ:-
"yathā mahārāja gehe patante aññena dārunā upatthambhenti, aññena
dārunā upatthambhitaṁ santaṁ evaṁ taṁ gehaṁ na patati, evameva kho mahārāja ayaṁ
kāyo āhāraṭṭhitiko, āhāraṁ paṭicca tiṭṭhatī"ti.
Evaṁ kavaḷiṅkāro āhāro upatthambhento āhārakiccaṁ sādheti. Evaṁ
sādhentopi ca kavaḷiṅkāro āhāro dvinnaṁ rūpasantatīnaṁ paccayo hoti
āhārasamuṭṭhānassa ca upādinnassa ca. Kammajānaṁ anupālako hutvā paccayo
hoti. Āhārasamuṭṭhānānaṁ janako hutvā paccayo hoti.
Phasso pana sukhādivatthubhūtaṁ ārammaṇaṁ phusantoyeva
sukhādivedanāpavattanena
sattānaṁ ṭhitiyā hoti. Manosañcetanā kusalākusalakammavasena āyūhamānāyeva
bhavamūlanipphādanato sattānaṁ ṭhitiyā hoti. Viññāṇaṁ vijānantameva
nāmarūpappavattanena
sattānaṁ ṭhitiyā hoti.
Evaṁ upatthambhanādivasena āhārakiccaṁ sādhayamānesu panetesu cattāri
bhayāni daṭṭhabbāni. Seyyathīdaṁ, kavaḷiṅkārāhāre nikantiyeva bhayaṁ, phasse
upagamanameva,
manosañcetanāyaṁ āyūhanameva, viññāṇe abhinipātoyeva bhayanti. Kiṁkāraṇā?

224
Kavaḷiṅkārāhāre hi nikantiṁ bhayaṁ katvā sītādīnaṁ purekkhatā sattā āhāratthāya
muddhāgaṇanādikammāni karontā anappakaṁ dukkhaṁ nigacchanti. Ekacce ca imasmiṁ
sāsane pabbajitvāpi vejjakammādikāya anesanāya āhāraṁ pariyesantā diṭṭhepi
dhamme gārayhā honti. Samparāyepi tassa saṅghāṭipi ādittāsampajjalitātiādinā
lakkhaṇasaṁyutte vuttanayena samaṇapetā honti. Iminā va tāva kāraṇena
kavaḷiṅkārāhāre nikantiyeva bhayanti veditabbā.
Phassaṁ upagacchantāpi phassassādino paresaṁ rakkhitagopitesu dārādīsu
bhaṇḍesu aparajjhanti. Te saha bhaṇḍena bhaṇḍasāmikā gahetvā khaṇḍākhaṇḍikaṁ
vā chinditvā saṅkārakūṭesu chaḍḍenti. Rañño vā niyyātenti. Tato ne
rājā vividhā kammakaraṇā kārāpeti. Kāyassa ca bhedā duggati nesaṁ pāṭikaṅkhā
hoti. Iti phassassādamūlakaṁ diṭṭhadhammikaṁpi samparāyikaṁpi bhayaṁ
sabbamāgatameva hoti.
Iminā kāraṇena phassāhāre upagamanameva bhayanti veditabbaṁ.
Kusalākusalakammāyūhaneneva pana taṁmūlakaṁ tīsu bhavesu bhayaṁ
sabbamāgataṁyeva
hoti. Iminā kāraṇena manosañcetanāhāre āyūhanameva bhayanti veditabbaṁ.
Paṭisandhiviññāṇaṁ ca yasmiṁ yasmiṁ ṭhāne abhinipatati. Tasmiṁ tasmiṁ ṭhāne
paṭisandhināmarūpaṁ gahetvāva nibbattati, tasmiñca nibbatte sabbabhayāni
nibbattāniyeva honti, taṁmūlakattāti, iminā kāraṇena viññāṇāhāre abhinipātoyeva
bhayanti veditabboti.
Evaṁ bhayesu 1- pana imesu āhāresu sammāsambuddho kavaḷiṅkārāhāre
nikantipariyādānatthaṁ "seyyathāpi bhikkhave dve jāyapatikā 2- "tiādinā 3- nayena
puttamaṁsūpamaṁ desesi. Phassāhāre nikantipariyādānatthaṁ "seyyathāpi bhikkhave
gāvī
niccammā"tiādinā 3- nayena niccammagāvūpamaṁ desesi. Manosañcetanāhāre
 nikantipariyādānatthaṁ "seyyathāpi bhikkhave aṅgārakāsū"tiādinā nayena 3-
aṅgārakāsūpamaṁ

1 chaṂa. sabhayesu 2 chaṂa. jāyampatikā 3-3 saṁ. nidāna. 16/63/95,96

puttamaṁsasutta.

225
Desesi. Viññāṇāhāre nikantipariyādānatthaṁ "seyyathāpi bhikkhave coraṁ
āgucārin"tiādinā 1- nayena tisattisatāhatū pamaṁ 2- desesi.
Tatrāyaṁ bhūtamatthaṁ katvā saṅkhepato atthayojanā, dve kira jāyapatikā 3-
puttaṁ gahetvā parittena pātheyyena yojanasatikaṁ kantāramaggaṁ paṭipajjiṁsu.
Tesaṁ
paññāsayojanāni gatānaṁ 4- pāṭheyyaṁ niṭṭhāsi. Te khuppipāsāturā viraḷacchāyāyaṁ
nisīdiṁsu. Tato puriso bhariyaṁ āha "bhadde ito samantā paññāsayojanāni gāmo
vā nigamo vā natthi, tasmā yantaṁ purisena kātabbaṁ bahuṁpi kasigorakkhādikammaṁ,
nadāni sakkā taṁ mayā kātuṁ, ehi maṁ māretvā upaḍḍhaṁ maṁsaṁ khāditvā
upaḍḍhaṁ pātheyyaṁ katvā puttena saddhiṁ kantāraṁ nittarāhī"ti. 5- Sāpi
sāmikamāha
"sāmi mayādāni yaṁ taṁ itthiyā kātabbaṁ bahuṁpi suttakantanādikammaṁ, taṁ kātuṁ
na sakkā, ehi maṁ māretvā upaḍḍhaṁ maṁsaṁ khāditvā upaḍḍhaṁ pātheyyaṁ katvā
puttena saddhiṁ kantāraṁ nittarāhī"ti. Puna so taṁ āha "bhadde mātugāmamaraṇena
dvinnaṁ maraṇaṁ paññāyati, na hi mando kumāro mātaraṁ vinā jīvituṁ sakkoti,
yadi pana mayaṁ jīvāma, puna dārakaṁ labheyyāma, handadāni puttakaṁ māretvā
maṁsaṁ gahetvā kantāraṁ nittarāmā"ti.
Tato mātā puttamāha "tāta pitu santikaṁ gacchāhī"ti. So agamāsi.
Athassa pitā "mayā puttakaṁ posissāmīti kasigorakkhādīhi anappakaṁ
dukkhamanubhūtaṁ,
na sakkomi puttaṁ māretuṁ, tvaṁyeva tava puttakaṁ mārehī"ti vatvā "tāta mātu
santikameva gacchāhī"ti āha. So agamāsi. Athassa mātāpi "mayā puttaṁ patthentiyā
govattakukkuravattadevatāyācanādīhipi tāva anappakaṁ dukkhamanubhūtaṁ, ko pana
vādo
kucchiyā pariharantiyā, na sakkomahaṁ puttaṁ māretun"ti vatvā "tāta pitu
santikameva gacchā"ti āha. Evaṁ so dvinnamantarā gacchantoyeva mato. Te
taṁ disvā paridevitvā pubbe vuttanayena maṁsāni gahetvā khādantā pakkamiṁsu.
Tesaṁ so puttamaṁsāhāro navahi kāraṇehi paṭikkūlattā neva davāya hoti na
madāya na maṇḍanāya na vibhūsanāya, kevalaṁ kantāranittaraṇatthāyeva hoti.

1 saṁ. nidāna. 16/63/97 2 chaṂa. sattisatāhatūpamaṁ evamuparipi.

3 chaṂa. jāyampatikā evamuparipi 4 chaṂa. gantvā
5 chaṂa., i. nittharāhi. evamuparipi

226
Katamehi navahi kāraṇehi paṭikūloti ce. Sajātimaṁsatāya ñātimaṁsatāya
puttamaṁsatāya piyaputtamaṁsatāya taruṇamaṁsatāya āmakamaṁsatāya abhogamaṁsatāya
1- aloṇatāya
adhūpitatāyāti. Tasmā yo bhikkhu kavaḷiṅkārāhāraṁ evaṁ puttamaṁsasadisaṁ passati,
so
tattha nikantiṁ pariyādiyati, ayaṁ tāva puttamaṁsūpamāyaṁ atthayojanā.
Niccammagāvūpamāyaṁ pana yathā sā gāvī gīvato yāva khurā, tāva cammaṁ
uddāletvā muttā yaṁ yadeva nissāya tiṭṭhati, tattha pāṇakehi khajjamānā
dukkhassevādhikaraṇaṁ hoti, evaṁ phassopi yaṁ yadeva vatthuṁ ārammaṇaṁ vā nissāya
tiṭṭhati, taṁ taṁ vatthārammaṇasambhavassa vedayitadukkhassa adhikaraṇameva hoti.
Tasmā
yo bhikkhu phassāhāraṁ evaṁ niccammagāvīsadisaṁ passati, so tattha nikantiṁ
pariyādiyati,
ayaṁ niccammagāvūpamāyaṁ atthayojanā.
Aṅgārakāsūpamāyaṁ pana yathā sā aṅgārakāsu, evaṁ mahāpariḷāhaṭṭhena
 tayo bhavā. Yathā nānābāhāsu gahetvā tattha upakaḍḍhantā 2- dve purisā
evaṁ bhavesu upakaḍḍhanaṭṭhena manosañcetanā. Tasmā yo bhikkhu manosañcetanāhāraṁ
evaṁ aṅgārakāsūpakaḍḍhakapurisasadisaṁ passati, so tattha nikantiṁ pariyādiyati,
ayaṁ
aṅgārakāsūpamāyaṁ atthayojanā.
Tisattisatāhatūpamāyaṁ pana yena so puriso pubbaṇhasamaye sattisatena
haññati, tamassa sarīraṁ vaṇamukhasataṁ katvā antarā aṭhatvā vinivijjhitvā
aparabhāgeyeva patati, evaṁ itarānipi dve sattisatāni, evamassa patitokāse
apatitvā gatāhi sattīhi sabbasarīraṁ chiddāvachiddameva hoti, tassa
ekavaṇamukhepi
uppannassa dukkhassa pamāṇaṁ natthi, ko pana vādo tīsu vaṇamukhasatesu. Tattha
sattinipātakālo viya paṭisandhiviññāṇanibbattakālo. Vaṇamukhe jananaṁ viya
khandhajananaṁ. Vaṇamukhesu dukkhavedanuppādo viya jātesu khandhesu
vaṭṭamūlakanānā-
vidhadukkhuppādo. Aparo nayo, āgucāripuriso viya paṭisandhiviññāṇaṁ. Tassa
sattighātehi uppannavaṇamukhāni viya viññāṇapaccayā nāmarūpaṁ. Vaṇamukhapaccayā

1 Sī.,Ma. agorasatāya agocaratāya, chaṂa. agorasamaṁsatāya 2 chaṂa. upakaḍḍhakā

227
Tassa purisassa kakkhaḷadukkhuppādo viya nāmarūpapaccayā viññāṇassa
dvattiṁsakammakaraṇāṭṭhanavutirogādivasena nānappakāradukkhuppādo daṭṭhabbo.
Tasmā yo
bhikkhu viññāṇāhāraṁ evaṁ tisattisatāhatasadisaṁ passati, so tattha nikantiṁ
pariyādiyati,
ayaṁ tisattisatāhatūpamāyaṁ atthayojanā.
So evaṁ imesu āhāresu nikantiṁ pariyādiyanto cattāropi āhāre
parijānāti, tesu pariññātesu sabbaṁpi pariññātavatthu pariññātameva hoti.
Vuttañhetaṁ bhagavatā:-
"kavaḷiṅkāre bhikkhave āhāre pariññāte pañcakāmaguṇiko rāgo
pariññāto hoti, pañcakāmaguṇike rāge pariññāte natthi taṁ saññojanaṁ, yena
saññojanena sampayutto ariyasāvako puna imaṁ lokaṁ āgaccheyya. Phasse bhikkhave
āhāre pariññāte tisso vedanā pariññātā honti, tīsu vedanāsu
pariññātāsu ariyasāvakassa natthi kiñci uttariṁ karaṇīyanti vadāmi.
Manosañcetanāya
bhikkhave āhāre pariññāte tisso taṇhā pariññātā honti. Tīsu taṇhāsu
pariññātāsu ariyasāvakassa natthi kiñci uttariṁ karaṇīyanti vadāmi. Viññāṇe
bhikkhave āhāre pariññāte nāmarūpaṁ pariññātaṁ hoti. Nāmarūpe pariññāte
ariyasāvakassa natthi kiñci uttariṁ karaṇīyanti vadāmī"ti. 1-
Taṇhāsamudayā āhārasamudayoti purimataṇhāsamudayā paṭisandhikānaṁ āhārānaṁ
samudayo nibbatti hotīti attho. Kathaṁ? paṭisandhikkhaṇe hi tisantativasena
uppannasamatiṁsarūpabbhantare jātā ojā atthi, ayaṁ taṇhāpaccayā nibbatto
upādinnakakavaḷiṅkārāhāro. Paṭisandhicittasampayuttā pana phassacetanā sayaṁ ca
cittaṁ viññāṇanti ime taṇhāpaccayā nibbattā upādinnakaphassamano-
sañcetanāviññāṇāhārāti. Evaṁ tāva purimataṇhāsamudayā paṭisandhikānaṁ āhārānaṁ
samudayo veditabbo. Yasmā panīdha upādinnakāpi anupādinnakāpi āhārā missitvā
kathitā, tasmā anupādinnakānaṁpi evaṁ taṇhāsamudayā āhārasamudayo veditabbo.

1 saṁ. nidāna. 16/63/96-7 puttamaṁsasutta

228
Aṭṭhalobhasahagatacittasamuṭṭhitesu hi rūpesu ojā atthi, ayaṁ
sahajātataṇhāpaccayā
nibbatto anupādinnakakavaḷiṅkārāhāro. Lobhasahagatacittasampayuttā pana
phassacetanā
sayañca cittaṁ viññāṇanti ime taṇhāpaccayā nibbattā
anupādinnakaphassamanosañcetanāviññāṇāhārāti.
Taṇhānirodhā āhāranirodhoti imissā upādinnakānañca anupādinnakānañca
āhārānaṁ paccayabhūtāya taṇhāya nirodhena āhāranirodho paññāyati.
 Sesaṁ vuttanayameva. Ayaṁ pana viseso, idha cattāripi saccāni sarūpeneva vuttāni.
Yathā ca idha, evaṁ ito uttariṁpi sabbavāresūti. Tasmā sabbattha asammuyhantena
saccāni uddharitabbāni. Sabbavāresu ca "ettāvatāpi kho āvuso"ti
idaṁ desanāniyyātanaṁ tattha tattha desitadhammavasena yojetabbaṁ. Tassa idha
tāva
ayaṁ yojanā. Ettāvatāpīti imāya āhāradesanāya vuttamanasikārapaṭivedhavasenāpīti
vuttaṁ hoti. Esa nayo sabbatthāpi.
Āhāravaṇṇanā niṭṭhitā.
----------
Saccavāravaṇṇanā
[91] Tassa idāni "sādhāvuso"ti purimanayeneva therassa bhāsitaṁ
abhinanditvā anumoditvā te bhikkhū uttariṁpi pañhaṁ pucchiṁsu. Thero ca nesaṁ
aññenapi pariyāyena byākāsi. Esa nayo ito paresupi sabbavāresu. Tasmā
ito paraṁ evarūpāni vacanāni anāmasitvā yena yena pariyāyena byākaroti
tassa tasseva atthaṁ vaṇṇayissāMa. Imassa pana vārassa saṅkhepadesanāya dukkhañca
pajānātīti ettha dukkhanti dukkhasaccaṁ. Vitthāradesanāyaṁ pana yaṁ vattabbaṁ
siyā,
taṁ sabbaṁ visuddhimagge saccaniddese vuttamevāti.
Saccavāravaṇṇanā niṭṭhitā.
----------

229
Jarāmaraṇavāravaṇṇanā
[92] Ito paraṁ paṭiccasamuppādavasena desanā hoti. Tattha jarāmaraṇavāre
tāva tesaṁ tesanti ayaṁ saṅkhepato anekesaṁ sattānaṁ sādhāraṇaniddesoti ñātabbo.
Yā devadattassa jarā, yā somadattassa jarāti evañhi divasaṁpi kathentassa neva
sattā pariyādānaṁ gacchanti. Imehi pana dvīhi padehi na koci satto
apariyādinno hoti. Tasmā vuttaṁ "ayaṁ saṅkhepato anekesaṁ sattānaṁ
sādhāraṇaniddeso"ti.
Tamhi tamhīti ayaṁ gatijātivasena anekesaṁ nikāyānaṁ sādhāraṇaniddeso.
Sattanikāyeti sādhāraṇaniddesena niddiṭṭhassa sarūpanidassanaṁ. Jarā
jīraṇatātiādīsu
pana jarāti sabhāvaniddeso. Jīraṇatāti ākāraniddeso. Khaṇḍiccanti ādayo
kālātikkame kiccaniddesā. Pacchimā dve pakatiniddesā. Ayañhi jarāti iminā
padena sabhāvato dassitā, tenassāyaṁ sabhāvaniddeso. Jīraṇatāti iminā ākārato.
Tenassāyaṁ ākāraniddeso. Khaṇḍiccanti iminā kālātikkame dantanakhānaṁ
khaṇḍitabhāvakaraṇakiccato. Pāliccanti iminā kesalomānaṁ
palitabhāvakaraṇakiccato.
Valitatacatāti 1- iminā maṁsaṁ milāpetvā tace valitabhāvakaraṇakiccatopi 1-
dīpitā.
Tenassā ime khaṇḍiccantiādayo tayo kālātikkame kiccaniddesā. Tehi imesaṁ
vikārānaṁ dassanavasena pākaṭībhūtā pākaṭajarā dassitā. Yatheva hi udakassa vā
aggino
vā vātassa vā tiṇarukkhādīnaṁ sambhaggapalibhaggatāya vā jhāmatāya vā gatamaggo
pākaṭo hoti, na ca so gatamaggo tāneva udakādīni, evameva jarāya dantādīsu
khaṇḍiccādivasena gatamaggo pākaṭo, cakkhuṁ ummiletvāpi gayhati. Na ca
khaṇḍiccādivasena 2- jarā, na hi jarā cakkhuviññeyyā hoti.
Āyuno saṁhānī indriyānaṁ paripākoti imehi pana padehi
kālātikkameyeva abhibyattatāya āyukkhayassa cakkhādiindriyaparipākasaññitāya
pakatiyā
dīpitā. Tenassime pacchimā dve pakatiniddesāti veditabbā.

1-1 chaṂa. valittacatā, tace valittabhāvakaraṇa... 2 chaṂa. na ca khaṇḍiccādīneva

230
Tattha yasmā jaraṁ pattassa āyu hāyati, tasmā jarā "āyuno saṁhānī"ti
phalūpacārena vuttā. Yasmā pana daharakāle supasannāni sukhumaṁpi attano visayaṁ
sukheneva gaṇhaṇasamatthāni cakkhādīni indriyāni jaraṁ pattassa paripakkāni
 ālulitāni avisadāni oḷārikaṁpi attano visayaṁ gahetuṁ asamatthāni honti,
tasmā "indriyānaṁ paripāko"tipi phalūpacāreneva vuttā. Sā panāyaṁ evaṁ niddiṭṭhā
sabbāpi jarā pākaṭā paṭicchannāti duvidhā hoti.
Tattha dantādīsu khaṇḍabhāvādidassanato rūpadhammesu jarā pākaṭajarā nāma
arūpadhammesu pana tādisassa vikārassa adassanato paṭicchannajarā nāMa. Tattha
yvāyaṁ khaṇḍādibhāvo dissati, so tādisānaṁ dantādīnaṁ suviññeyyattā vaṇṇoyeva,
taṁ cakkhunā disvā manodvārena cintetvā "ime dantā jarāya pahaṭā"ti jaraṁ
jānāti udakaṭṭhāne baddhāni gosīsādīni oloketvā heṭṭhā udakassa atthibhāvaṁ
jānanaṁ viya. Puna avīci savīcīti evaṁpi duvidhā hoti. Tattha
maṇikanakarajatapavāḷa-
candasuriyādīnaṁ mandadasakādīsu pāṇīnaṁ viya pupphaphalapallavādīsu ca apāṇīnaṁ
viya
antarantarā vaṇṇavisesādīnaṁ duviññeyyattā jarā avīcijarā nāma, nirantarajarāti
attho. Tato aññesu pana yathāvuttesu antarantarā vaṇṇavisesādīnaṁ
suviññeyyattā jarā savīcijarā nāmāti veditabbā.
Ito paraṁ tesaṁ tesantiādi vuttanayeneva veditabbaṁ. Cuti cavanatātiādīsu
pana cutīti cavanakavasena vuccati, ekacatupañcakkhandhānaṁ sāmaññavacanametaṁ.
Cavanatāti
bhāvacavanena lakkhaṇanidassanaṁ. Bhedoti cutikhandhānaṁ bhaṅguppattiparidīpanaṁ.
Antaradhānanti ghaṭasseva bhinnassa bhinnānaṁ cutikhandhānaṁ yena kenaci
pariyāyena ṭhānā
cutibhāvaparidīpanaṁ. Maccu maraṇanti maccusaṅkhātaṁ maraṇaṁ. Tena
samucchedamaraṇādīni
nisedheti. Kālo nāma antako, tassa kiriyāti kālakiriyā. Etena lokasammatiyā
maraṇaṁ dīpeti.
Idāni paramatthena dīpetuṁ khandhānaṁ bhedotiādimāha. Paramatthena hi
khandhāyeva bhijjanti, na satto nāma koci marati. Khandhesu pana bhijjamānesu
satto
marati, bhinnesu matoti vohāro hoti.

231
Ettha ca catuvokāravasena khandhānaṁ bhedo, ekavokāravasena kaḷevarassa
nikkhePo. Catuvokāravasena vā khandhānaṁ bhedo, sesadvayavasena kaḷevarassa
nikkhepo
veditabbo. Kasmā? bhavadvayepi rūpakāyasaṅkhātassa kaḷevarassa sambhavato. Athavā
yasmā ca cātummahārājikādīsu khandhā bhijjanteva, na kiñci nikkhipanti, 1- tasmā
tesaṁ vasena khandhānaṁ bhedo, manussādīsu kaḷevarassa nikkhePo. Ettha ca
kaḷevarassa nikkhepakāraṇato maraṇaṁ kaḷevarassa nikkhepoti vuttanti evamattho
daṭṭhabbo.
Iti ayañca jarā idañca maraṇaṁ. Idaṁ vuccatāvusoti idaṁ ubhayaṁpi ekato
katvā jarāmaraṇanti kathiyati. Sesaṁ vuttanayamevāti.
Jarāmaraṇavāravaṇṇanā niṭṭhitā
-----------
jātivāravaṇṇanā
[93] Jātivāre jāti sañjātītiādīsu jāyanaṭṭhena jāti, sā
aparipuṇṇāyatanavasena yuttā. Sañjāyanaṭṭhena sañjāti, sā paripuṇṇāyatanavasena
yuttā. Okkamanaṭṭhena okkanti, sā aṇḍajajalābujavasena yuttā. Te hi
aṇḍakosañca 2- vatthikosañca okkamanti okkamantā pavisantā viya 2- paṭisandhiṁ
gaṇhanti. Abhinibbattanaṭṭhena abhinibbatti, sā saṁsedajaopapātikavasena yuttā.
Te hi pākaṭāyeva hutvā nibbattanti. Ayaṁ tāva vohāradesanā.
Idāni paramatthadesanā hoti. Khandhāyeva hi paramatthato pātubhavanti, na
satto. Tattha ca khandhānanti ekavokārabhave ekassa catuvokārabhave catunnaṁ
pañcavokārabhave pañcannaṁpi gahaṇaṁ veditabbaṁ. Pātubhāvoti uppatti.
Āyatanānanti
ettha tatra tatra uppajjamānāyatanavasena saṅgaho veditabbo. Paṭilābhoti
santatiyaṁ pātubhāvoyeva. Pātubhavantāneva hi tāni paṭiladdhāni nāma honti.
Ayaṁ vuccatāvuso jātīti iminā padena vohārato paramatthato ca desitāya jātiyā
 1 Ma. nikkhipati 2-2 chaṂa. aṇḍakosañca vatthikosañca okkamantā pavisantā viya

232
Nigamanaṁ karotīti. Bhavasamudayāti ettha pana jātiyā paccayabhūto kammabhavo
veditabbo. Sesaṁ vutanayamevāti.
Jātivāravaṇṇanā niṭṭhitā
bhavavāravaṇṇanā
[94] Bhavavāre kāmabhavoti kammabhavo ca upapattibhavo ca. Tattha kammabhavo
nāma kāmabhavūpagakammameva. Taṁ hi upapattibhavassa kāraṇattā "sukho buddhānaṁ
uppādo, 1- dukkho pāpassa uccayo"tiādīni 2- viya phalavohārena bhavoti vuttaṁ.
Upapattibhavo nāma tena kammena nibbattaṁ upādinnakhandhapañcakaṁ. Tañhi tattha
bhavatīti katvā bhavoti vuttaṁ. Evaṁ sabbathāpi idaṁ kammaṁ ca upapatti ca
ubhayampetamidha
"kāmabhavo"ti vuttaṁ. Esa nayo rūpārūpabhavesu. Upādānasamudayāti ettha
pana upādānaṁ kusalakammabhavassa upanissayavaseneva paccayo hoti.
Akusalakammabhavassa
upanissayavasenapi sahajātādivasenapi. Upapattibhavassa pana sabbassāpi
upanissayavaseneva. Sesaṁ vuttanayamevāti.
Upādānavāravaṇṇanā
[95] Upādānavāre kāmupādānantiādīsu vatthukāmaṁ upādiyati etena
sayaṁ vā taṁ upādiyatīti kāmupādānaṁ. Kāmo ca so upādānañcāti vā
kāmupādānaṁ. Upādānanti daḷhaggahaṇaṁ vuccati. Daḷhattho hi ettha upasaddo
"upāyāsaupakaṭṭhā"ti ādīsu viya, pañcakāmaguṇikarāgassetaṁ adhivacanaṁ. Ayamettha
saṅkhePo. Vitthārato panetaṁ "tattha katamaṁ kāmupādānaṁ, yo kāmesu
kāmacchando"ti 3- vuttanayena veditabbaṁ.
Tathā diṭṭhi ca sā upādānañcāti diṭṭhupādānaṁ. Athavā 4- diṭṭhiṁ
upādiyatīti diṭṭhupādānaṁ. Upādiyati vā etena diṭṭhinti diṭṭhupādānaṁ. Sassato
attā ca loko cātiādīsu hi purimadiṭṭhiṁ upādiyatīti tathā. 4- Yathāha "sassato

1 khu. dhamMa. 25/194/51 sambahulabhikkhuvatthu 2 khu. dhamMa. 25/117/37

seyyakattheravatthu 3 abhi. saṅgaṇi. 34/1220/279 nikkhepakaṇḍa, abhi.
vibhaṅga. 35/938/457 khuddakavatthuvibhaṅga 4-4 chaṂa. athavā diṭṭhiṁ upādiyati,

upādiyanti vā etena diṭ ṭhinti diṭṭhupādānaṁ. upādiyati hi purimadiṭṭhiṁ

uttaradiṭṭhi. upādiyanti ca tāya diṭṭhiṁ. yathāha...

233
Attā ca loko ca, idameva saccaṁ moghamaññan"tiādi, 1- sīlabbatupādānātta-
vādupādānavajjitassa 2- sabbadiṭṭhigatassetaṁ adhivacanaṁ. Ayamettha saṅkhePo.
Vitthārato
panetaṁ "tattha katamaṁ diṭṭhupādānaṁ, natthi dinnan"ti 3- vuttanayeneva
veditabbaṁ.
Tathā sīlabbatamupādiyanti etena, sayaṁ vā taṁ upādiyati, sīlabbatañca
taṁ upādānañcāti vā sīlabbatupādānaṁ. Gosīlagovattādīni hi evaṁ suddhīti
abhinivesato sayameva upādānanti ayamettha saṅkhePo. Vitthārato panetaṁ "tattha
katamaṁ sīlabbatupādānaṁ, ito bahiddhā samaṇabrāhmaṇānaṁ sīlena suddhī"ti 4-
vuttanayena veditabbaṁ.
Idāni vadanti etenāti vādo. Upādiyanti etenāti upādānaṁ. Kiṁ
vadanti, upādiyanti vā? attānaṁ. Attano vādupādānaṁ attavādupādānaṁ.
Attavādamattameva vā attāti upādiyanti etenāti attavādupādānaṁ, vīsativatthukāya
sakkāyadiṭṭhiyā etaṁ adhivacanaṁ. Ayamettha saṅkhePo. Vitthārato panetaṁ "tattha
katamaṁ
attavādupādānaṁ, idha assutavā puthujjano ariyānaṁ adassāvī"ti 5- vuttanayena
veditabbaṁ.
Taṇhāsamudayāti ettha taṇhā kāmupādānassa upanissayavasena
anantarasamanantaranatthivigatāsevanavasena vā paccayo. Avasesānaṁ pana
sahajātādivasenāpi.
Sesaṁ vuttanayamevāti.
 Upādānavāravaṇṇanā niṭṭhitā.
Taṇhāvāravaṇṇanā
[96] Taṇhāvāre rūpataṇhā .pe. Dhammataṇhāti evaṁ cakkhudvārādīsu
javanavīthiyā pavattāya taṇhāya "seṭṭhiputto brāhmaṇaputto"ti evamādīsu pitito

1 Ma. upari. 14/27/22 pañcattayasutta 2 chaṂa...... vajjassa evamuparipi

3 abhi. saṅgaṇi. 34/1221/279 4 abhi. saṅgaṇi. 34/1222/280, abhi.
vibhaṅga. 35/938/458 5 abhi. saṅgaṇi. 34/1223/280, abhi. vibhaṅga. 35/938/458

234
Nāmaṁ viya pitisadisārammaṇato nāmaṁ. Ettha ca rūpārammaṇā taṇhā, rūpe taṇhāti
rūpataṇhā. Sā kāmarāgabhāvena rūpaṁ assādentī pavattamānā kāmataṇhā.
Sassatadiṭṭhisahagatarāgabhāvena rūpaṁ niccaṁ dhuvaṁ sassatanti evaṁ assādentī
pavattamānā bhavataṇhā. Ucchedadiṭṭhisahagatarāgabhāvena rūpaṁ ucchijjati
vinassati pecca
na bhavissatīti evaṁ assādentī pavattamānā vibhavataṇhāti evaṁ tividhā hoti.
Yathā ca rūpataṇhā, tathā saddataṇhādayopīti etāni aṭṭhārasa taṇhāvicaritāni
honti. Tāni ajjhattarūpādīsu aṭṭhārasa, bahiddhārūpādīsu aṭṭhārasāti chattiṁsa.
Iti atītāni chattiṁsa, anāgatāni chattiṁsa, paccuppannāni chattiṁsāti aṭṭhasataṁ.
"ajjhattikassupādāya `asmī'ti Hoti, `itthasmī'ti hotī"ti 1- vā evamādinā
ajjhattikarūpādinissitāni aṭṭhārasa, "bāhirassupādāya `iminā asmī'ti hoti,
`iminā itthasmī'ti hotī"2- evamādinā bāhirarūpādinissitāni aṭṭhārasāti
chattiṁsa. Iti atītāni chattiṁsa, anāgatāni chattiṁsa, paccuppannāni chattiṁsāti
evaṁpi
aṭṭhasatataṇhāvicaritāni honti. Puna saṅgahe kariyamāne rūpādīsu ārammaṇesu
chaḷeva taṇhākāyā tissoyeva kāmataṇhādayo hontīti. Evaṁ:-
niddesatthena niddesa- vitthārā vitthārassa ca
puna saṅgahato taṇhā viññātabbā vibhāvināti.
Vedanāsamudayāti ettha pana vedanāti vipākavedanā adhippetā. Sā kathaṁ
chasu dvāresu taṇhāya paccayo hotīti ce. Assādanīyato, sukhāya hi vedanāya
assādanena sattā vedanaṁ mamāyantā vedanāya tṇhaṁ uppādetvā
vedanārāgarattā hutvā cakkhudvāre iṭṭhameva rūpaṁ patthenti, laddhā ca naṁ
assādenti, ārammaṇadāyakānaṁ ca cittakārādīnaṁ sakkāraṁ karonti. Tathā
sotadvārādīsu
iṭṭhe ca saddādayo patthenti, laddhā ca ne assādenti, ārammaṇadāyakānañca
vīṇāvādakagandhikasūdatantavāyanānāvidhasippasandassakādīnaṁ sakkāraṁ karonti.
Yathākiṁ,
yathā puttasinehena puttaṁ mamāyantā dhātiyāpi sakkāraṁ karonti,
sappāyasappikhīrādīniyeva naṁ pāyenti ceva bhojenti ca. Sesaṁ vuttanayameva.

1 abhi. vibhaṅga. 35/973/478 taṇhāvicaritaniddesa

2 abhi. vibhaṅga. 35/975/432 taṇhāvicaritaniddesa

235
Vedanāvāravaṇṇanā
[97] Vedanāvāre vedanākāyāti vedanāsamūhā. Cakkhusamphassajā vedanā
.pe. Manosamphassajā vedanāti etaṁ "cakkhusamphassajā vedanā atthi kusalā,
atthi akusalā, atthi abyākatā"ti 1- evaṁ vibhaṅge āgatattā cakkhudvārādīsu
pavattānaṁ kusalākusalābyākatavedanānaṁ "sāriputto mantāniputto"tievamādīsu
mātito nāmaṁ viya mātisadisavatthuto nāmaṁ. Vacanattho panettha
cakkhusamphassahetu
jātā vedanā cakkhusamphassajā vedanāti. Esa nayo sabbattha. Ayaṁ tāvettha
sabbasaṅgāhikakathā. Vipākavasena pana cakkhudvāre dve cakkhuviññāṇāni dve
manodhāta yo tisso manoviññāṇadhātuyoti etāhi sampayuttavasena vedanā
veditabbā. Esa nayo sotadvārādīsu. Manodvāre manoviññāṇadhātusampayuttā va.
Phassasamudayāti ettha pana pañcadvāre pañcavatthukavedanānaṁ
sahajātacakkhusamphassādisamudayā samudayo hoti. Avasesānaṁ cakkhusamphassādayo
 upanissayādivasena paccayā. Manodvāre tadārammaṇavedanānaṁ advārikānañca
paṭisandhibhavaṅgacutivedanānaṁ sahajātamanosamphassasamudayā samudayo hotīti
veditabbo. Sesaṁ
vuttanayameva.
Phassavāravaṇṇanā
[98] Phassavāre cakkhusamphassoti cakkhumhi samphasso. Esa nayo sabbattha.
Cakkhusamphasso .pe. Kāyasamphassoti ettāvatā ca kusalākusalavipākā pañcavatthukā
dasa samphassā vuttā honti. Manosamphassoti iminā sesabāvīsatilokiyavipākamana-
sampayuttā phassā. Saḷāyatanasamudayāti channaṁ cakkhādīnaṁ āyatanānaṁ samudayena
imassa chabbidhassāpi samphassassa samudayo hotīti veditabbo. Sesaṁ
vuttanayameva.

1 abhi. vibhaṅga. 35/34/17 vedanākkhandha

236
Saḷāyatanavāravaṇṇanā
[99] Saḷāyatanavāre cakkhāyatanantiādīsu yaṁ vattabbaṁ, taṁ sabbaṁ
visuddhimagge khandhaniddese ceva āyatananiddese ca vuttanayameva.
Nāmarūpasamudayāti
ettha pana yaṁ nāmaṁ yañca rūpaṁ yañca nāmarūpaṁ yassa āyatanassa paccayo hoti,
tassa vasena visuddhimagge paṭiccasamuppādaniddese vuttanayena nāmarūpasamudayā
saḷāyatanasamudayo veditabbo. Sesaṁ vuttappakāramevāti.
Nāmarūpavāravaṇṇanā
[100] Nāmarūpavāre namanalakkhaṇaṁ nāmaṁ. Ruppanalakkhaṇaṁ rūpaṁ.
Vitthāravāre
panassa vedanāti vedanākkhandho. Saññāti saññākkhandho. Cetanā phasso
manasikāroti saṅkhārakkhandho veditabbo. Kāmañca aññepi saṅkhārakkhandhasaṅgahitā
dhammā santi, ime pana tayo sabbadubbalesupi cittesu santi. Tasmā etesaṁyeva
vasenettha saṅkhārakkhandhopi dassito. Cattāri ca mahābhūtānīti ettha cattārīti
gaṇanaparicchedo. Mahābhūtānīti paṭhavīāpatejavāyānaṁ etaṁ adhivacanaṁ. Yena pana
kāraṇena tāni mahābhūtānīti vuccanti, yo cettha añño vinicchayanayo, so
sabbo visuddhimagge rūpakkhandhaniddese vutto.
Catunnañca mahābhūtānaṁ upādāyāti ettha pana catunnanti upayogatthe
sāmivacanaṁ, cattāri mahābhūtānīti vuttaṁ hoti. Upādāyāti upādiyitvā, gahetvāti
attho. Nissāyātipi eke. Vattamānanti ayaṁ cettha pāṭhaseso. Samūhatthe vā
etaṁ sāmivacanaṁ. Tena catunnaṁ ca mahābhūtānaṁ samūhaṁ upādāya vattamānaṁ
rūpanti
ayamattho veditabbo. Evaṁ sabbathāpi yāni cattāri paṭhavīādīni mahābhūtāni,
yañca catunnaṁ mahābhūtānaṁ upādāya vattamānaṁ cakkhāyatanādibhedena abhidhamme
pāliyameva 1- vuttaṁ tevīsatividhaṁ rūpaṁ, taṁ sabbaṁpi "rūpan"ti veditabbaṁ.
Viññāṇasamudayātipi

1 chaṂa. abhidhammapāḷiyameva

237
Ettha pana yaṁ viññāṇaṁ yassa nāmassa yassa ca rūpassa yassa ca nāmarūpassa
paccayo hoti, tassa vasena visuddhimagge paṭiccasamuppādaniddese vuttanayeneva
viññāṇasamudayā nāmarūpasamudayo veditabbo. Sesaṁ vuttanayamevāti.
Viññāṇavāravaṇṇanā
[101] Viññāṇavāre cakkhuviññāṇanti cakkhumhi viññāṇaṁ, cakkhuto vā
jātaṁ viññāṇanti cakkhuviññāṇaṁ. Evaṁ sotaghānajivhākāyaviññāṇāni. Itaraṁ
pana manoyeva viññāṇanti manoviññāṇaṁ. Dvipañcaviññāṇavajjitassa
tebhūmikavipākacittassetaṁ adhivacanaṁ. Saṅkhārasamudayāti ettha pana yo saṅkhāro
yassa
viññāṇassa paccayo hoti, tassa vasena visuddhimagge vuttanayeneva
saṅkhārasamudayā
viññāṇasamudayo veditabbo. Sesaṁ vuttanayamevāti.
Saṅkhāravāravaṇṇanā
[102] Saṅkhāravāre abhisaṅkharaṇalakkhaṇo saṅkhāro. Vitthāravāre panassa
 kāyasaṅkhāroti kāyato pavattasaṅkhāro, kāyadvāre copanavasena pavattānaṁ
kāmāvacarakusalato aṭṭhannaṁ, akusalato dvādasannanti vīsatiyā
kāyasañcetanānametaṁ
adhivacanaṁ. Vacīsaṅkhāroti vacīto pavattasaṅkhāro, vacīdvāre vacanabhedavasena
pavattānaṁ
vīsatiyā eva vacīsañcetanānametaṁ adhivacanaṁ. Cittasaṅkhāroti cittato
pavattasaṅkhāro,
kāyavacīdvāracopanaṁ akatvā raho nisīditvā cintentassa pavattānaṁ
lokiyakusalākusalavasena ekūnatiṁsamanosañcetanānametaṁ adhivacanaṁ.
Avijjāsamudayāti ettha pana
kusalānaṁ upanissayavasena akusalānaṁ sahajātādivasenāpi avijjā paccayo hotīti
veditabbo. Sesaṁ vuttanayamevāti.
Avijjāvāravaṇṇanā
[103] Avijjāvāre dukkhe aññāṇanti dukkhasacce aññāṇaṁ, mohassetaṁ
adhivacanaṁ. Esa nayo samudaye aññāṇantiādīsu. Tattha catūhi kāraṇehi dukkhe
aññāṇaṁ veditabbaṁ antogadhato vatthuto ārammaṇato paṭicchādanato ca. Tathāhi

238
Taṁ dukkhasaccapariyāpannattā dukkhe antogadhaṁ, dukkhasaccaṁ tassa
nissayapaccayabhāvena
vatthu, ārammaṇapaccayabhāvena ārammaṇaṁ, dukkhasaccañca taṁ paṭicchādeti, tassa
yāthāvalakkhaṇapaṭivedhanivāraṇena, ñāṇappavattiyā cettha appadānena.
Samudaye aññāṇaṁ tīhi kāraṇehi veditabbaṁ vatthuto ārammaṇato paṭicchādanato
ca. Nirodhe paṭipadāya ca aññāṇaṁ ekeneva kāraṇena veditabbaṁ paṭicchādanato.
Nirodhapaṭipadānaṁ ca paṭicchādakameva aññāṇaṁ tesaṁ
yāthāvalakkhaṇapaṭivedhanivāraṇena,
tesu ca ñāṇappavattiyā appadānena. Na pana taṁ tattha antogadhaṁ, tasmiṁ
saccadvaye apariyāpannattā. Na tassa taṁ saccadvayaṁ vatthu, asahajātattā.
Nānārammaṇaṁ, tadārabbha appavattanato. Pacchimañhi saccadvayaṁ gambhīrattā
duddasaṁ, na
cettha andhabhūtaṁ aññāṇaṁ pavattati. Purimaṁ pana paccanīkaṭṭhena 1-
sabhāvalakkhaṇassa
duddasattā gambhīraṁ, tattha vipallāsaggāhavasena pavattati.
Apica dukkheti ettāvatā saṅgahato vatthuto ārammaṇato kiccato ca
avijjā dīpitā. Dukkhasamudayeti ettāvatā vatthuto ārammaṇato kiccato ca.
Dukkhanirodhe dukkhanirodhagāminiyā paṭipadāyāti ettāvatā kiccato. Avisesato
pana aññāṇanti etena sabhāvato niddiṭṭhāti ñātabbā. Āsavasamudayāti
ettha pana kāmāsavabhavāsavā sahajātādivasena avijjāya paccayā honti.
Avijjāsavo upanissayavaseneva. Pubbuppannā cettha avijjā avijjāsavoti
veditabbā. Sā aparāparuppannāya avijjāya upanissayapaccayo hoti. Sesaṁ
vuttanayamevāti.
Āsavavāravaṇṇanā
[104] Āsavavāre avijjāsamudayāti ettha avijjā kāmāsavabhavāsavānaṁ
sahajātādivasena paccayo hoti. Avijjāsavassa upanissayavaseneva. Aparāparuppannā
cettha avijjāsavoti veditabbā. Pubbuppannā avijjāyevassa aparāparuppannassa
avijjāsavassa upanissayapaccayo hoti. Sesaṁ vuttanayamevāti. Ayaṁ vāro yā esā

1 chaṂa. vañcaniyaṭṭhena

239
Paṭiccasamuppādapadesu jeṭṭhikā avijjā, tassāpi paccayadassanavasena vutto.
Evaṁ vuttena vārena saṁsārassa anamataggatā sādhitā hoti. Kathaṁ? āsavasamudayena
Hi avijjāsamudayo. Avijjāsamudayenāpi āsavasamudayo. Evaṁ āsavā avijjāya
avijjāpi āsavānaṁ paccayoti katvā pubbā koṭi na paññāyati avijjāya,
tassā apaññāyanato saṁsārassa anamataggatā siddhā hotīti.
Evaṁ sabbepime imasmiṁ sutte kammapathavāro āhāravāro dukkhavāro

jarāmaraṇajātibhavaupādānataṇhāvedanāphassasaḷāyatananāmarūpaviññāṇasaṅkhārāvijjā-
 āsavavāroti soḷasa vārā vuttā.
Tesu ekassa vārassa saṅkhepavitthāravasena dvidhā vibhattā dvattiṁsaṭṭhānāni
honti. Iti imasmiṁ sutte imesu dvattiṁsaṭṭhānesu cattāri saccāni kathitāni.
Etesaṁyeva vitthāravasena vuttesu soḷasasu ṭhānesu arahattaṁ kathitaṁ. Therassa
pana
matena dvattiṁsāyapi ṭhānesu cattāri saccāni cattāro ca maggā kathitāti. Iti
sakalepi pañcamahānikāyasaṅgahite buddhavacane natthi taṁ suttaṁ, yattha
dvattiṁsakkhattuṁ
cattāri saccāni dvattiṁsakkhattuṁ ca arahattaṁ pakāsitaṁ aññatra imamhā
sammādiṭṭhisuttāti.
Idamavocāyasmā sāriputtoti idaṁ dvattiṁsāya catusaccapariyāyehi dvattiṁsāya
arahattapariyāyehīti catusaṭṭhiyā kāraṇehi alaṅkaritvā sammādiṭṭhisuttaṁ āyasmā
sāriputto avoca, attamanā te bhikkhū āyasmato sāriputtassa bhāsitaṁ
abhinandunti.
Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya
sammādiṭṭhisuttavaṇṇanā niṭṭhitā.
---------------

240
10. Satipaṭṭhānasuttavaṇṇanā
[105] Evamme sutanti satipaṭṭhānasuttaṁ. Tattha kurūsu viharatīti kurunāmakā
jānapadino rājakumārā, tesaṁ nivāso ekopi janapado ruḷhisaddena kurūti
vuccati, tasmiṁ kurūjanapade. 1- Aṭṭhakathācariyā panāhu:- mandhātukāle tīsu
dīpesu
manussā jambūdīpo nāma buddhapaccekabuddhamahāsāvakacakkavattippabhūtīnaṁ
uttamapurisānaṁ
uppattibhūmi uttamadīpo atiramaṇīyoti sutvā raññā mandhātucakkavattinā
cakkaratanaṁ purakkhatvā cattāro dīpe anuyānantena 2- saddhiṁ āgamiṁsu. Tato rājā
pariṇāyakaratanaṁ pucchi "atthi nukho manussalokato ramaṇīyataraṁ ṭhānan"ti.
"kasmā
Deva evaṁ bhaṇasi, kiṁ na passasi candimasuriyānaṁ ānubhāvaṁ, nūna etesaṁ ṭhānaṁ
ito ramaṇīyataran"ti?
rājā cakkaratanaṁ purakkhatvā tattha agamāsi. Cattāro mahārājāno
"mandhātumahārājā āgato"ti sutvā "mahiddhiko mahānubhāvo rājā na sakkā
yuddhena paṭibāhitun"ti sakarajjaṁ niyyādesuṁ. So taṁ gahetvā puna pucchi "atthi
nukho ito ramaṇīyataraṁ ṭhānan"ti. Athassa tāvatiṁsabhavanaṁ kathayiṁsu
"tāvatiṁsabhavanaṁ deva
ramaṇīyataraṁ, tatthassa sakkassa devarañño ime cattāro mahārājāno paricārikā
dovārikabhūmiyaṁ tiṭṭhanti. Sakko devarājā mahiddhiko mahānubhāvo. Tassimāni pana
upabhogaṭṭhānāni, yojanasahassubbedho vejayantapāsādo, pañcayojanasatubbedhā
sudhammā devasabhā, diyaḍḍhayojanasatiko vejayantaratho, tathā erāvaṇo hatthī,
dibbarukkhasahassapaṭimaṇḍitaṁ nandavanaṁ cittalatāvanaṁ pārusakavanaṁ
missakavanaṁ,
yojanasatubbedho pārichattako koviḷāro, tassa heṭṭhā saṭṭhiyojanāyāmā
paṇṇāsayojanavitthatā pañcadasayojanubbedhā jayakusumapupphavaṇṇā 3-
paṇḍukambalasilā,
yassā mudutāya sakkassa nisīdato upaḍḍhakāyo anupavisatī"ti.
Taṁ sutvā rājā tattha gantukāmo cakkaratanaṁ abbhukkiri. Taṁ ākāsena 4-
uṭṭhahi 4- saddhiṁ cāturaṅginiyā senāya. Atha dvinnaṁ devalokānaṁ vemajjhato

1 chaṂa. kurūsu janapade 2 chaṂa. anusaṁyāyantena 3 chaṂa. jayasumanapupapha...

4-4 chaṂa. ākāse patiṭṭhāsi, i. ākāsaṁ uṭṭhahi

241
Cakkaratanaṁ otaritvā paṭhaviyaṁ patiṭṭhāsi saddhiṁ pariṇāyakaratanappamukhāya
cāturaṅginiyā
senāya. Rājā ekakova tāvatiṁsabhavanaṁ agamāsi. Sakko "mandhātā āgato"ti
sutvāva tassa paccuggamanaṁ katvā "svāgataṁ te mahārāja, sakante mahārāja,
 anusāsa mahārājā"ti vatvā saddhiṁ nāṭakehi rajjaṁ dve bhāge katvā ekaṁ
bhāgamadāsi. Rañño tāvatiṁsabhavane patiṭṭhitamattasseva manussattabhāvo 1-
vigacchi,
devattabhāvo 1- pāturahosi.
Tassa kira sakkena saddhiṁ paṇḍukambalasilāyaṁ nisinnassa akkhinimmilamattena
2-
nānattaṁ paññāyati. Taṁ asallakkhentā devā sakkassa ca tassa ca
nānatte muyhanti. So tattha dibbasampattiṁ anubhavamāno yāva chattiṁsa sakkā
uppajjitvā cutā, tāva rajjaṁ kāretvā atittova kāmehi tato cavitvā attano
uyyāne patiṭṭhito vātātapena phuṭṭhitagatto 3- kālamakāsi.
Cakkaratane pana paṭhaviyaṁ patiṭṭhite pariṇāyakaratanaṁ suvaṇṇapaṭṭe
mandhātūpāhanaṁ
likhāpetvā idaṁ mandhāturajjanti rajjamanusāsi. Tepi tīhi dīpehi
āgatamanussā puna gantuṁ asakkontā pariṇāyakaratanaṁ upasaṅkamitvā"deva mayaṁ
rañño ānubhāvena āgatā, idāni gantuṁ na sakkoma, vasanaṭṭhānaṁ no dehī"ti
yāciṁsu. So tesaṁ vasanatthāya ekekaṁ janapadamadāsi. Tattha pubbavidehato
āgatamanussehi āvasitappadeso tāyeva purimasaññāya videharaṭṭhanti nāmaṁ labhi.
Amaragoyānato āgatamanussehi āvasitappadeso aparantajanapadoti nāmaṁ labhi.
Uttarakuruto āgatamanussehi āvasitappadeso kururaṭṭhanti nāmaṁ labhīti. Bahuke
pana
gāmanigamādayo upādāya bahuvacanena vohareyyunti. 4- Tena vuttaṁ "kurūsu
viharatī"ti.
Kammāsadhammaṁ nāma kurūnaṁ nigamoti kammāsadhammanti ettha keci dhakārassa
dakārena atthaṁ vaṇṇayanti. Kammāso ettha damitoti kammāsadammaṁ. Kammāsoti
kammāsapādo porisādo vuccati. Tassa kira pāde khāṇukena viddhaṭṭhāne vaṇo
ruhanto cittadārusadiso hutvā ruhi, tasmā kammāsapādoti paññāyittha. So ca

1 chaṂa. manussabhāvo, devabhāvo 2 chaṂa. akkhinimisamattena

3 Sī. phuṭitagagto, chaṂa. phuṭṭhagatto 4 chaṂa. voharīyati

242
Tasmiṁ okāse damito porisādibhāvato paṭisedhito. Kena? mahāsattena. Katarasmiṁ
jātaketi? suttasomajātaketi eke. Ime pana therā jayaddisajātaketi vadanti.
Tathāhi mahāsattena kammāsapādo damito. Yathāha:-
"putto yadā homi jayaddisassa
pañcālaraṭṭhādhipatissa atrajo
cajitvāna pāṇaṁ pitaraṁ amocayiṁ 1-
kammāsapādampicahampasādayin"ti.
Keci pana dhakāreneva atthaṁ vaṇṇayanti. Kururaṭṭhavāsīnaṁ kira
kuruvattadhammo
tasmiṁ kammāso jāto, tasmā taṁṭhānaṁ kammāso ettha dhammo jātoti
kammāsadhammanti vuccati, tattha niviṭṭhanigamassāpi etadeva nāmaṁ.
Bhummavacanena kasmā na
vuttanti, avasanokāsato. Bhagavato kira tasmiṁ nigameva vasanokāso koci vihāro
nāhosi. Nigamato pana apakkamma aññatarasmiṁ udakasampanne ramaṇīye bhūmibhāge
mahāvanasaṇḍo ahosi. Tattha bhagavā vihāsi. Taṁ nigamaṁ gocaragāmaṁ katvā, tasmā
evamettha attho veditabbo "kurūsu viharati kammāsadhammannāma kurūnaṁ nigamo, taṁ
gocaragāmaṁ katvā"ti.
Uddesavārakathāvaṇṇanā
[106] Ekāyano ayaṁ bhikkhave maggoti kasmā bhagavā idaṁ suttamabhāsi?
kururaṭṭhavāsīnaṁ gambhīradesanāpaṭiggahaṇasamatthatāya. Kururaṭṭhavāsino kira
bhikkhubhikkhuniyo upāsakaupāsikāyo utupaccayādisampannattā tassa raṭṭhassa
sappāyautupaccayavaseneva niccaṁ kallasarīrā kallacittāva honti. Te
cittasarīrakallatāya
anuggahitapaññābalā gambhīrakathaṁ paṭiggahetuṁ samatthā honti. Tena nesaṁ
bhagavā imaṁ
gambhīradesanāpaṭiggahaṇasamatthataṁ sampassanto ekavīsatiyā ṭhānesu kammaṭṭhānaṁ
arahatte pakkhipitvā idaṁ gambhīratthaṁ satipaṭṭhānasuttaṁ abhāsi. Yathā hi
puriso
 suvaṇṇacaṅkoṭakaṁ labhitvā tattha nānāpupphāni pakkhipeyya, suvaṇṇamañjusaṁ vā

1 chaṂa. pamocayiṁ

243
Pana labhitvā satta ratanāni pakkhipeyya, evaṁ bhagavā kururaṭṭhavāsiparisaṁ
labhitvā
gambhīradesanaṁ desesi. Tenevettha aññānipi gambhīratthāni dīghanikāye
mahānidānaṁ
mahāsatipaṭṭhānaṁ imasmiṁ majjhimanikāye sāropamaṁ rukkhūpamaṁ raṭṭhapālaṁ
māgaṇḍiyaṁ
āneñjasappāyanti aññānipi suttāni desesi.
Apica tasmiṁ janapade catasso parisā pakatiyāva satipaṭṭhānabhāvanānu-
yogamanuyuttā viharanti, antamaso dāsakammakaraparijanāpi
satipaṭṭhānapaṭisaṁyuttameva
kathaṁ kathenti. Udakatitthasuttakantanaṭṭhānādīsupi niratthakathā nāma
nappavattati.
Sace kāci itthī "amma kataraṁ satipaṭṭhānabhāvanaṁ manasikarosī"ti pucchitā "na
kiñcī"ti vadati. Taṁ garahanti "niratthaṁ 1- tava jīvitaṁ, jīvantīpi 2- tvaṁ
matasadisā"ti. Atha naṁ "mādāni puna evarūpamakāsī"ti ovaditvā aññataraṁ
satipaṭṭhānaṁ
uggaṇhāpenti. Yā pana "ahaṁ asukaṁ satipaṭṭhānaṁ nāma manasikaromī"ti vadati.
Tassā
"sādhu sādhū"ti sādhukāraṁ datvā "tava jīvitaṁ 3- sujīvitaṁ, tvaṁ nāma
manussattaṁ
pattā, tavatthāya sammāsambuddho uppanno"tiādīhi pasaṁsanti. Na kevalaṁ cettha
manussajātikāyeva satipaṭṭhānamanasikārayuttā, te nissāya viharantā
tiracchānagatāpi.
Tatrīdaṁ vatthu:- eko kira naṭo 4- suvapoṭakaṁ gahetvā sikkhāpento vicarati.
So bhikkhunūpassayaṁ upanissāya vasitvā gamanakāle suvapoṭakaṁ pamussitvā gato.
Taṁ sāmaṇeriyo gahetvā paṭijaggiṁsu. Buddharakkhitotissa nāmaṁ akaṁsu. Taṁ
ekadivasaṁ
purato nisinnaṁ disvā mahātherī āha "buddharakkhitā"ti, kiṁ ayyeti. Atthi
koci tava bhāvanāmanasikāroti, natthayyeti. Āvuso pabbajitānaṁ santike vasantena
nāma vissaṭṭhāttabhāvena bhavituṁ na vaṭṭati, kocideva manasikāro icchitabbo,
tvaṁ pana aññaṁ na sakkhissasi, "aṭṭhi aṭṭhī"ti sajjhāyaṁ karohīti. So theriyā
ovāde ṭhatvā "aṭṭhī aṭṭhī"ti sajjhāyanto carati.
Taṁ ekadivasaṁ pātova toraṇagge nisīditvā bālātapaṁ tappamānaṁ eko
sakuṇo nakhapañjarena aggahesi. So "kiri kirī"ti saddamakāsi. Sāmaṇeriyo

1 Ma. niratthakaṁ, chaṂa., i. dhiratthu 2 chaṂa., i. jīvamānāpi

3 Ma. satthakaṁ tava jīvitaṁ 4 chaṂa. naṭako, naṭagaṇoitipi pāṭho

244
Sutvā "ayye buddharakkhito sakuṇena gahito, mocema nan"ti leḍḍuādīni
gahetvā anubandhitvā mocesuṁ. Taṁ ānetvā purato ṭhapitaṁ therī āha
"buddharakkhita
sakuṇena gahitakāle kiṁ cintesī"ti. Na ayye aññaṁ cintesiṁ, "aṭṭhipuñjova
aṭṭhipuñjaṁ gahetvā gacchati, katarasmiṁpi ṭhāne vippakirissatī"ti evaṁ ayye
aṭṭhipuñjameva cintesinti. Sādhu sādhu buddharakkhita anāgate bhavakkhayassa te
paccayo bhavissatīti. Evaṁ tattha tiracchānagatāpi satipaṭṭhānamanasikārayuttā,
tasmā
nesaṁ bhagavā satipaṭṭhānavaḍḍhimeva 1- janento idaṁ suttaṁ abhāsi.
Tattha ekāyanoti ekamaggo. Maggassa hi:-
"maggo pantho patho pajjo, añjasaṁ vaṭmāyanaṁ
nāvā uttarasetū ca, kullo ca bhisi saṅkamo"ti *2-
bahūni nāmāni. Svāyaṁ idha āyananāmena vutto. Tasmā ekāyano ayaṁ
bhikkhave maggoti ettha ekamaggo ayaṁ bhikkhave maggo, na dvedhāpathabhūtoti
evamattho daṭṭhabbo. Athavā ekeneva ayitabboti ekāyano, ekenāti
 gaṇasaṅgaṇikaṁ pahāya vūpakaṭṭhena pavivittacittena. Ayitabboti paṭipajjitabbo.
Ayanti
vā etenāti ayano, saṁsārato nibbānaṁ gacchantīti attho. Ekassa ayano
ekāyano, ekassāti seṭṭhassa. Sabbasattānaṁ seṭṭho ca bhagavā, tasmā
bhagavatoti vuttaṁ hoti. Kiñcāpi hi tena aññepi ayanti, evaṁ santepi
bhagavato va so ayano tena uppāditattā. Yathāha "so hi brāhmaṇa bhagavā
anuppannassa maggassa uppādetā"tiādi. 3- Ayatīti vā ayano, gacchati
pavattatīti attho. Ekasmiṁ ayanoti ekāyano, imasmiṁyeva dhammavinaye pavattati,
na aññatrāti vuttaṁ hoti. Yathāha "imasmiṁ kho subhadda dhammavinaye ariyo
aṭṭhaṅgiko maggo upalabbhatī"ti. 4- Desanābhedoyeva heso, attho paneko.
Apica ekaṁ ayatīti ekāyano. Pubbabhāge nānāmukhabhāvanānayena pavattopi
aparabhāge ekaṁ nibbānameva gacchatīti vuttaṁ hoti. Yathāha brahmā sahampati:-

1 chaṂa. satipaṭṭhānabuddhimeva *2 pāli. uttarasetu pakullo saṅkamo.., khu.

cūḷa. 30/568/277 (syā) 3 Ma. upari. 14/79/59 gopakamoggallānasutta
4 dī. mahā. 10/214/132 subhaddaparibbājakavatthu

245
"ekāyanaṁ Jātikhayantadassī
maggaṁ pajānāti hitānukampī.
Etena maggena tariṁsu pubbe
tarissanti ye ca taranti oghan"ti. 1-
Keci pana "na pāraṁ diguṇaṁ yantī"ti gāthānayena yasmā ekavāraṁ
nibbānaṁ gacchati. Tasmā "ekāyano"ti vadanti, taṁ na yujjati. Imassa hi
atthassa sakiṁ ayanoti iminā byañjanena bhavitabbaṁ. Yadi pana ekaṁ ayanamassa
ekā gati pavattīti evaṁ atthaṁ yojetvā vucceyya, byañjanaṁ yujjeyya. Attho
pana ubhayathāpi na yujjati. Kasmā? idha pubbabhāgamaggassa adhippetattā,
kāyādicatuārammaṇappavatto hi pubbabhāgasatipaṭṭhānamaggo idhādhippeto, na
lokuttaro. So ca anekavāraṁpi ayati, anekaṁ cassa ayanaṁ hoti.
Pubbepi ca imasmiṁ pade mahātherānaṁ sākacchā ahosiyeva.
Tipiṭakacūḷanāgatthero
"pubbabhāgasatipaṭṭhānamaggo"ti āha. Ācariyo panassa tipiṭakacūḷasumanatthero
"missakamaggo"ti āha. Pubbabhāgo bhanteti. Missako āvusoti. Ācariye
punappunaṁ bhaṇante appaṭibāhitvā tuṇhī ahosi. Pañhaṁ avinicchinitvāva
uṭṭhahiṁsu. Athācariyatthero nhānakoṭṭhakaṁ gacchanto "mayā missakamaggo kathito,
cūḷanāgo pubbabhāgoti ādāya voharati, ko nukho ettha vinicchayo"ti suttantaṁ
ādito
paṭṭhāya parivattento "yo hi koci bhikkhave ime cattāro satipaṭṭhāne evaṁ
bhāveyya sattavassānī"ti imasmiṁ ṭhāne sallakkhesi, lokuttaramaggo uppajjitvā
sattavassāni tiṭṭhamāno nāma natthi, mayā vutto missakamaggo na labbhati,
cūḷanāgena diṭṭho pubbabhāgamaggo va labbhatīti ñatvā aṭṭhamiyaṁ dhammassavane
saṅghuṭṭhe agamāsi.
Porāṇakattherā kira piyadhammassavanā honti. Saddaṁ sutvāva "ahaṁ paṭhamaṁ,
ahaṁ paṭhaman"ti ekappahāreneva osaranti. Tasmiṁ ca divase cūḷanāgattherassa

1 saṁ. mahā. 19/409/162 maggasutta, ka. tarissare ceva taranti coghanti

246
Vāro. Tena dhammāsane nisīditvā vījaniṁ gahetvā pubbakathāsu vuttāsu therassa
āsanapiṭṭhiyaṁ ṭhitassa etadahosi "raho nisīditvā na vakkhāmī"ti. Porāṇakattherā
hi anusuyyakā honti, na attano rucimeva ucchubhāraṁ viya evaṁ ukkhipitvā
vicaranti, kāraṇameva gaṇhanti, akāraṇaṁ visajjenti, tasmā thero "āvuso
cūḷanāgā"ti āha. So ācariyassa viya saddoti dhammaṁ ṭhapetvā "kiṁ bhante"ti
āha. Āvuso cūḷanāga mayā vutto missakamaggo na labbhati, tayā vutto
pubbabhāgasatipaṭṭhānamaggova labbhatīti.
Thero cintesi "amhākaṁ ācariyo sabbapariyattiko tipiṭako 1- sutabuddho,
evarūpassāpi nāma bhikkhuno ayaṁ pañho āluḷeti, anāgate mama bhātikā imaṁ
 pañhaṁ āluḷessantīti suttaṁ gahetvā imaṁ pañhaṁ niccalaṁ karissāmīti.
Paṭisambhidāmaggato "ekāyanamaggo vuccati pubbabhāgasatipaṭṭhānamaggo:-
"maggānaṭṭhaṅgiko seṭṭho saccānaṁ caturo padā
virāgo seṭṭho dhammānaṁ dipadānañca cakkhumā
eseva maggo natthañño dassanassa visuddhiyā
etañhi tumhe paṭipajjatha mārasenappamaddanaṁ. *-
etañhi tumhe paṭipannā dukkhassantaṁ karissathā"ti 2-
suttaṁ āharitvā ṭhapesi.
Maggoti kenatthena maggo? nibbānagamanaṭṭhena nibbānatthikehi
Magganīyanaṭṭhena ca. Sattānaṁ visuddhiyāti rāgādīhi malehi
abhijjhāvisamalobhādīhi ca
upakkisesehi kiliṭṭhacittānaṁ sattānaṁ visuddhatthāya. Tathāhi imināva maggena
ito
satasahassakappādhikānaṁ catunnaṁ asaṅkheyyānaṁ upari ekasmiññeva kappe nibbatte
taṇhaṅkaramedhaṅkarasaraṇaṅkaradīpaṅkaranāmake buddhe ādiṁ katvā
sākyamunipariyosānā
aneke sammāsambuddhā anekasatā paccekabuddhā gaṇanapathaṁ vītivattā

1 chaṂa., i. tepiṭako *2 pāli. mārassetaṁ pamohanaṁ, khu.

dhamMa. 25/273-5/64 maggavagga.

247
Ariyasāvakā cāti ime sattā sabbacittamale pavāhitvā paramavisuddhiṁ pattā.
Rūpamalavasena pana saṅkilesavodānapaññattiyeva natthi. Tathāhi:-
rūpena saṅkiliṭṭhena saṅkilissanti māṇavā
rūpe suddhe visujjhanti anakkhātaṁ mahesinā.
Cittena saṅkiliṭṭhena saṅkilissanti māṇavā
citte suddhe visujjhanti iti vuttaṁ mahesinā.
Yathāha "cittasaṅkilesā bhikkhave sattā saṅkilissanti, cittavodānā
visujjhantī"ti. 1- Tañca cittavodānaṁ iminā satipaṭṭhānamaggena hoti. Tenāha
"sattānaṁ visuddhiyā"ti.
Sokaparidevānaṁ samatikkamāyāti sokassa ca paridevassa ca samatikkamāya,
pahānāyāti attho. Ayaṁ hi maggo bhāvito santatimahāmattādīnaṁ viya
sokasamatikkamāya, paṭācārādīnaṁ viya ca paridevasamatikkamāya saṁvattati. Tenāha
"sokaparidevānaṁ samatikkamāyā"ti. Kiñcāpi hi santatimahāmatto:-
"yaṁ pubbe taṁ visosehi pacchā te māhu kiñcanaṁ
majjhe ce no gahessasi upasanto carissasī"ti 2-
imaṁ gāthaṁ sutvā saha paṭisambhidāhi arahattaṁ patto. Paṭācārā:-
"na santi puttā tāṇāya na pitā napi bandhavā
antakenādhipannassa natthi ñātīsu tāṇatā"ti 3-
imaṁ gāthaṁ sutvā sotāpattiphale patiṭṭhitā. Yasmā pana kāyavedanācittadhammesu
kañci dhammaṁ anāmasitvā bhāvanā nāma natthi, tasmā tepi imināva maggena
sokaparideve samatikkantāti veditabbā.
Dukkhadomanassānaṁ atthaṅgamāyāti kāyikadukkhassa ca cetasikadomanassassa
cāti
imesaṁ dvinnaṁ atthaṅgamāya, nirodhāyāti attho. Ayaṁ hi maggo bhāvito
tissattherādīnaṁ viya dukkhassa, sakkādīnaṁ viya ca domanassassa atthaṅgamāya
saṁvattati.

1 saṁ. khandha. 17/100/119 dutiyagaddūlabaddhasutta 2 khu. sutta. 25/956/520

attadaṇḍasutta 3 khu. dhamMa. 25/288/66 paṭācārāvatthu

248
Tatrāyaṁ atthadīpanā:-
sāvatthiyaṁ kira tisso nāma kuṭumbikaputto cattāḷīsahiraññakoṭiyo pahāya
pabbajitvā agāmake araññe viharati, tassa kaniṭṭhabhātubhariyā "gacchatha naṁ
jīvitā
voropethā"ti pañcasate core pesesi. Te gantvā theraṁ parivāretvā nisīdiṁsu.
Thero āha "kasmā āgatattha upāsakā"ti. Taṁ jīvitā voropessāmāti. Pāṭibhogaṁ 1-
 me upāsakā gahetvā ajjekarattiṁ jīvitaṁ dethāti. Ko te samaṇa imasmiṁ ṭhāne
pāṭibhogo bhavissatīti. Thero mahantaṁ pāsāṇaṁ gahetvā dve ūruṭṭhīni bhinditvā
vaṭṭati "upāsakā pāṭibhogo"ti āha. Te apakkamitvā caṅkamanasīse aggiṁ katvā
nipajjiṁsu. Therassa vedanaṁ vikkhambhitvā sīlaṁ paccavekkhato parisuddhaṁ sīlaṁ
nissāya
pītipāmojjaṁ uppajji. Tato anukkamena vipassanaṁ vaḍḍhento tiyāmarattiṁ
samaṇadhammaṁ katvā aruṇuggamane arahattaṁ patto imaṁ udānaṁ udānesi:-
"ubho pādāni bhinditvā saññapessāmi vo ahaṁ
aṭṭiyāmi harāyāmi sarāgamaraṇaṁ ahaṁ.
Evāhaṁ cintayitvāna yathābhūtaṁ vipassayiṁ 2-
sampatte aruṇuggamhi arahattaṁ apāpuṇin"ti.
Aparepi tiṁsa bhikkhū bhagavato santi ke kammaṭṭhānaṁ gahetvā araññavihāre
vassaṁ upagantvā "āvuso tiyāmarattiṁ samaṇadhammova kātabbo na aññamaññassa
santikaṁ āgantabban"ti vatvā vihariṁsu. Tesaṁ samaṇadhammaṁ katvā paccūsasamaye
capalāyantānaṁ eko byaggho āgantvā ekekaṁ bhikkhuṁ gahetvā gacchati. Na
koci "maṁ byaggho gaṇhī"ti vācaṁpi nicchāresi. Evaṁ pañcasu dasasu bhikkhūsu
khāditesu uposathadivase "itare āvuso kuhin"ti pucchitvā ñatvāva "idāni
gahitena gahitomhīti vattabban"ti vatvā vihariṁsu.
Atha aññataraṁ daharabhikkhuṁ purimanayeneva byaggho gaṇhi. So "byaggho
bhante"ti āha. Bhikkhū kattaradaṇḍe ca ukkāyo ca gahetvā mocessāmāti
anubandhiṁsu. Byaggho bhikkhūnaṁ agatiṁ 3- chinnataṭaṭṭhānaṁ āruyha taṁ bhikkhuṁ

1 Ma. pātibhogaṁ 2 chaṂa. vipassisaṁ 3 Sī., i. agatipathaṁ

249
Pādaṅguṭṭhakato paṭṭhāya khādituṁ ārabhi. Itarepi "idāni sappurisa amhehi
kattabbaṁ
natthi, bhikkhūnaṁ viseso nāma evarūpe ṭhāne paññāyatī"ti āhaṁsu. So byagghamukhe
nipannova taṁ vedanaṁ vikkhambhetvā vipassanaṁ vaḍḍhento yāva gopphakā
khāditasamaye
sotāpanno hutvā, yāva jaṇṇukā khāditasamaye sakadāgāmī hutvā, yāva nābhiyā
khāditasamaye anāgāmī hutvā, hadayarūpe akhāditeyeva saha paṭisambhidāhi
arahattaṁ
patvā imaṁ udānaṁ udānesi:-
"sīlavā vata sampanno paññavā susamāhito
muhuttaṁ pamādamanvāya byagghe no ruddhamānaso.
Pañjarasmiṁ gahetvāna silāya upanītako 1-
kāmaṁ khādatu naṁ byaggho bhakkho kāyo acetano 2-
paṭiladdhe kammaṭṭhāne maraṇaṁ hoti 3- bhaddakan"ti.
Aparopi dīpamallatthero 4- nāma gihikāle tīsu rajesu 5- paṭākaṁ gahetvā
tambapaṇṇidīpaṁ āgamma rājānaṁ disvā raññā katānuggaho ekadivasaṁ
kilañjakāsanasālādvārena 6- gacchanto "rūpaṁ bhikkhave na tumhākaṁ, taṁ
pajahatha, taṁ vo
pahīnaṁ dīgharattaṁ hitāya sukhāya bhavissatī"ti 7- natumhākasuttaṁ sutvā cintesi
"neva kira rūpaṁ attano, na vedanā"ti. So taṁyeva aṅkusaṁ katvā nikkhamitvā
mahāvihāraṁ gantvā pabbajjaṁ yācitvā pabbajito upasampanno dve mātikā
paguṇaṁ katvā tiṁsa bhikkhū gahetvā garavāliyāṅgaṇaṁ 8- gantvā samaṇadhammaṁ
akāsi.
Pādesu avahantesu jaṇṇukehi caṅkamati. Tamenaṁ rattiṁ eko migaluddako migoti
maññamāno sattiyā pahari. Satti vinivijjhitvā gatā. So taṁ sattiṁ harāpetvā
pahāramukhāni tiṇavaṭṭiyā ca pūrāpetvā pāsāṇapiṭṭhiyaṁ attānaṁ nisīdāpetvā
okāsaṁ kāretvā vipassanaṁ vaḍḍhetvā saha paṭisambhidāhi arahattaṁ patvā
ukkāsitasaddena āgatānaṁ bhikkhūnaṁ byākaritvā imaṁ udānaṁ udānesi:-

1 chaṂa. uparīkato, [Link]. 2/364 passitabbaṁ 2 chaṂa. amittānaṁ

3 chaṂa., i. hehiti 4 chaṂa. pītamallatthero 5 chaṂa. rajje
6 chaṂa. kilañjakāpaṇasāladvārena 7 saṁ. khandha. 17/33/28 natumhākasutta

8 chaṂa. gabalavāliyāṅgaṇaṁ
250
"bhāsitaṁ Buddhaseṭṭhena sabbalokaggavādinā 1-
na tumhākaṁ idaṁ rūpaṁ taṁ jaheyyātha bhikkhavo.
Aniccā vata saṅkhārā uppādavayadhammino
uppajjitvā nirujjhanti tesaṁ vūpasamo sukho"ti.
Atha naṁ bhikkhū āhaṁsu "sace bhante sammāsambuddho arogo abhavissā,
addhā te samuddamatthakena 2- hatthaṁ pasāretvā sīsaṁ parāmaseyyā"ti. Ettāvatā
ayaṁ maggo tissattherādīnaṁ viya dukkhassa atthaṅgamāya saṁvattati.
Sakko pana devānamindo attano pañcavidhaṁ pubbanimittaṁ disvā
maraṇabhayasantajjito domanassajāto bhagavantaṁ upasaṅkamitvā pañhaṁ pucchi. So
pañhavisajjanāvasāne 3- asītisahassāhi devatāhi saddhiṁ sotāpattiphale
patiṭṭhāsi.
Sāpassa 4- upapatti puna pākatikāva ahosi.
Subrahmāpi devaputto accharāsahassaparivāro saggasampattiṁ anubhoti,
tattha pañcasatā accharāyo rukkhato pupphāni ocinantiyova cavitvā niraye
upapannā.
So "kiṁ imā cirāyantī"ti upadhārento tāsaṁ niraye nibbattabhāvaṁ disvā
"kittakaṁ nukho mama āyū"ti upaparikkhanto attanopi āyuparikkhayaṁ viditvāva
tattheva niraye nibbattanabhāvaṁ disvā bhīto ativiya domanassajāto hutvā "imaṁ
me domanassaṁ satthā vinessati 5- na añño"ti avasesā pañcasatā acchārāyo
gahetvā bhagavantaṁ upasaṅkamitvā pañhaṁ pucchi:-
"niccaṁ uttarastamidaṁ cittaṁ niccaṁ ubbiggamidaṁ mano
anuppannesu kicchesu 6- atho uppattitesu ca
sace atthi anutrastaṁ taṁ me akkhāhi pucchito"ti. 7-
Tato naṁ bhagavā āha:-

1 chaṂa. bhāsitaṁ buddhaseṭṭhassa sabbalokaggavādino 2 chaṂa. muddamatthake

3 chaṂa. upekkhāpañhavisajjanāvasāne 4 chaṂa., i. sā cassa
5 Ma. vinodessati, chaṂa. vinayissati 6 ka. kiccesu

7 saṁ. sagā. 15/98/63 subrahmasutta

251
"nāññatra Bojjhaṅgatapasā 1- nāññatra indriyasaṁvarā
nāññatra sabbanissaggā sotthiṁ passāmi pāṇinan"ti. 2-
So desanāpariyosāne pañcahi accharāsatehi saddhiṁ sotāpattiphale
patiṭṭhāya taṁ sampattiṁ thāvaraṁ katvā devalokameva agamāsīti. Evamayaṁ maggo
bhāvito sakkādīnaṁ viya domanassassa atthaṅgamāya saṁvattatīti veditabbo.
Ñāyassa adhigamāyāti ñāyo vuccati ariyo aṭṭhaṅgiko maggo, tassa
adhigamāya, pattiyāti vuttaṁ hoti. Ayaṁ hi pubbabhāge lokiyo satipaṭṭhānamaggo
bhāvito lokuttaramaggassa adhigamāya saṁvattati. Tenāha "ñāyassa adhigamāyā"ti.
Nibbānassa sacchikiriyāyāti taṇhāvānavirahitattā nibbānanti laddhanāmassa
amatassa sacchikiriyāya, attapaccakkhatāyāti vuttaṁ hoti. Ayaṁ hi maggo bhāvito
anupubbena nibbānasacchikiriyaṁ sādheti. Tenāha "nibbānassa sacchikiriyāyā"ti.
Tattha kiñcāpi "sattānaṁ visuddhiyā"ti vutte sokasamatikkamādīni atthato
siddhāneva honti, ṭhapetvā pana sāsanayuttikovide aññesaṁ na pākaṭāni, na
ca bhagavā paṭhamaṁ sāsanayuttikovidaṁ janaṁ katvā pacchā dhammaṁ deseti. Tena
teneva pana suttena taṁ taṁ atthaṁ ñāpeti. Tasmā idha yaṁ yaṁ atthaṁ ekāyanamaggo
sādheti, taṁ taṁ pākaṭaṁ katvā dassento "sokaparidevānaṁ samatikkamāyā"tiādimāha.
Yasmā vā yā sattānaṁ visuddhi ekāyanamaggena saṁvattati, sā sokaparidevānaṁ
samatikkamena hoti, sokaparidevānaṁ samatikkamo dukkhadomanassānaṁ atthaṅgamena,
dukkhadomanassānaṁ atthaṅgamo ñāyassa adhigamena, ñāyassa adhigamo nibbānassa
sacchikiriyāya. Tasmā imaṁpi kamaṁ dassento "sattānaṁ visuddhiyā"ti vatvā
"sokaparidevānaṁ samatikkamāyā"tiādimāha.
Apica vaṇṇabhaṇanametaṁ ekāyanamaggassa. Yatheva hi bhagavā "dhammaṁ vo
bhikkhave desissāmi ādikalyāṇaṁ majjhekalyāṇaṁ pariyosānakalyāṇaṁ sātthaṁ
 sabyañjanaṁ kevalaparipuṇṇaṁ parisuddhaṁ brahmacariyaṁ pakāsessāmi, yadidaṁ
chachakkānī"ti 2-

1 chaṂa., i. bojjhā tapasā 2 Ma. upari. 14/420/360 chachakkasutta

252
Chachakkadesanāya aṭṭhahi padehi vaṇṇaṁ abhāsi, yathā ca ariyavaṁsadesanāya
"cattārome bhikkhave ariyavaṁsā aggaññā rattaññā vaṁsaññā porāṇā asaṅkiṇṇā
asaṅkiṇṇapubbā na saṅkiyanti, na saṅkiyissanti, appaṭikuṭṭhā samaṇehi
brāhmaṇehi viññūhī"ti 1- navahi padehi vaṇṇaṁ abhāsi, evaṁ imassapi
ekāyanamaggassa sattānaṁ visuddhiādīhi 2- sattahi padehi vaṇṇaṁ abhāsi.
Kasmā iti ce, tesaṁ bhikkhūnaṁ ussāhajananatthaṁ. Vaṇṇabhāsanaṁ hi sutvā
te bhikkhū "ayaṁ kira maggo hadayasantāpabhūtaṁ sokaṁ, vācāvippalāpabhūtaṁ
paridevaṁ,
kāyikaṁ asātabhūtaṁ dukkhaṁ, cetasikaṁ asātabhūtaṁ domanassanti cattāro upaddave
harati, 3- visuddhiṁ ñāyaṁ nibbānanti tayo visese āvahatī"ti ussāhajātā
imaṁ dhammadesanaṁ uggahetabbaṁ pariyāpuṇitabbaṁ dhāretabbaṁ vācetabbaṁ, imañca
maggaṁ bhāvetabbaṁ maññissanti. Iti tesaṁ bhikkhūnaṁ ussāhajananatthaṁ vaṇṇaṁ
abhāsi,
kambalavāṇijādayo kambalādīnaṁ vaṇṇaṁ viya.
Yathā hi satasahassagghanikapaṇḍukambalavāṇijena kambalaṁ gaṇhathāti
ugghositepi asukakambaloti na tāva manussā jānanti. Kesakambalavālakambalādayopi
hi
duggandhā kharasamphassā kambalātveva vuccanti. Yadā pana tena
gandhārakarattakambalo
sukhumo ujjalo sukhasamphassoti ugghositaṁ hoti, tadā ye pahonti, te gaṇhanti.
Ye nappahonti, te dassanakāmā honti, evameva "ekāyano ayaṁ bhikkhave
maggo"ti vuttepi asukamaggoti na tāva pākaṭo hoti. Nānappakārakā hi
aniyyānikamaggā maggātveva vuccanti. "sattānaṁ Visuddhiyā"tiādimhi pana vutte
"ayaṁ kira maggo cattāro upaddave harati, 3- tayo visese āvahatī"ti ussāhajātā
imaṁ dhammadesanaṁ uggahetabbaṁ pariyāpuṇitabbaṁ dhāretabbaṁ vācetabbaṁ, imañca
maggaṁ bhāvetabbaṁ maññissantīti vaṇṇaṁ bhāsento "sattānaṁ visuddhiyā"ti
ādimāha. Yathā ca satasahassagghanikapaṇḍukambalavāṇijopamā, evaṁ

rattajambunadasuvaṇṇaudakappasādakamaṇiratanasuvisuddhamuttāratanadhotapavāḷādivāṇi
jūpamādayo
cettha āharitabbā.

1 aṅ. catukka. 21/28/32 ariyavaṁsasutta 2 chaṂa. visuddhiyātiādīhi 3 chaṂa.

hanati

253
Yadidanti nipāto, ye imeti ayamassa attho. Cattāroti gaṇanaparicchedo,
tena na tato heṭṭhā na uddhanti satipaṭṭhānaparicchedaṁ dīpeti. Satipaṭṭhānāti
tayo satipaṭṭhānā satigocaropi, tidhā paṭipannesu sāvakesu satthuno paṭighānu
nayavītivattatāpi, satipi. "catunnaṁ Bhikkhave satipaṭṭhānānaṁ samudayañca
atthaṅgamañca
desissāmi, taṁ suṇātha, .pe. Ko ca bhikkhave kāyassa samudayo? āhārasamudayā
kāyasamudayo"tiādīsu 1- hi satigocaro satipaṭṭhānanti vuccati. Tathā "kāyo
upaṭṭhānaṁ, 2- no sati. Sati upaṭṭhānañceva 2- sati cā"ti ādīsupi. 3- Tassattho:-
patiṭṭhāti asminti paṭṭhānaṁ. Kā patiṭṭhāti? sati. Satiyā paṭṭhānaṁ
satipaṭṭhānaṁ.
Padhānaṁ ṭhānanti vā paṭṭhānaṁ satiyā paṭṭhānaṁ satipaṭṭhānaṁ,
hatthiṭṭhānāssaṭṭhānādīni
viya. "tayo Satipaṭṭhānā, yadariyo sevati, yadariyo 4- sevamāno satthā
gaṇamanusāsitumarahatī"ti 5- etthāpi tidhā paṭipannesu sāvakesu satthuno
paṭighānunayavītivattatā "satipaṭṭhānan"ti vuttā. Tassattho:- paṭṭhapetabbato
paṭṭhānaṁ,
pavattayitabbatoti attho. Kena paṭṭhapetabbatoti, satiyā. Satiyā paṭṭhānaṁ
satipaṭṭhānanti.
"cattāro Satipaṭṭhānā bhāvitā bahulīkatā satta bojjhaṅge paripūrentī"tiādīsu 6-
pana
satiyeva "satipaṭṭhānan"ti vuccati. Tassattho:- patiṭṭhātīti paṭṭhānaṁ, upaṭṭhāti
okkanditvā 7- pakkhanditvā pavattatīti attho. Satiyeva paṭṭhānaṁ satipaṭṭhānaṁ.
Athavā saraṇaṭṭhena sati, upaṭṭhānaṭṭhena paṭṭhānaṁ. Iti sati ca sā
paṭṭhānañcātipi
satipaṭṭhānaṁ. Idamidha adhippetaṁ.
Yadi evaṁ, kasmā "satipaṭṭhānā"ti bahuvacanaṁ? satibahuttā. Ārammaṇabhedena
Hi bahukā etā satiyo. Atha maggoti kasmā ekavacanaṁ? maggaṭṭhena ekattā.
Catassopi hi etā satiyo maggaṭṭhena ekattaṁ gacchanti. Vuttañhetaṁ "maggoti
kenaṭṭhena maggo, nibbānagamanaṭṭhena, nibbānatthikehi magganīyaṭṭhena cā"ti.
Catassopi cetā aparabhāge kāyādīsu ārammaṇesu kiccaṁ sādhayamānā nibbānaṁ

1 saṁ. mahā. 19/408/161 samudayasutta. 2-2 chaṂa. paṭṭhānaṁ 3 khu. paṭi.

31/727/623
satipaṭṭhānakathā 4 ka. tadariyo 5 Ma. upari. 14/311/284 saḷāyatanavibhaṅgasutta.
6 saṁ. mahā. 19/989/285 paṭhamāanandasutta 7 chaṂa. okantitvā, Sī. okkhanditvā

254
Gacchanti. Ādito paṭṭhāya ca nibbānatthikehi maggiyanti, tasmā catassopi
eko maggoti vuccati, evañca sati vacanānusandhinā sānusandhikāva desanā
hoti, "mārasenappamaddanaṁ vo bhikkhave maggaṁ desessāmi, taṁ suṇātha, .pe.
Katamo ca bhikkhave mārasenappamaddano maggo? yadidaṁ sattabojjhaṅgā"tiādīsu 1-
Viya yathā mārasenappamaddanoti ca sattabojjhaṅgāti ca atthato ekaṁ,
byañjanamevettha
ca nānaṁ. Evaṁ ekāyanamaggoti ca cattāro satipaṭṭhānāti atthato ekaṁ,
byañjanamevettha nānaṁ. Tasmā maggaṭṭhena ekattā ekavacanaṁ, ārammaṇabhedena
satibahuttā bahuvacanaṁ veditabbaṁ.
Kasmā pana bhagavatā cattārova satipaṭṭhānā vuttā anūnā anadhikāti.
Veneyyahitattā. Taṇhācaritadiṭṭhicaritasamathayānikavipassanāyānikesu hi
mandatikkhavasena
dvedhā dvedhā pavattesu veneyyesu mandassa taṇhācaritassa oḷārikaṁ
kāyānupassanāsatipaṭṭhānaṁ visuddhimaggo, tikkhassa sukhumaṁ
vedanānupassanāsatipaṭṭhānaṁ.
Diṭṭhicaritassāpi mandassa nātippabhedagataṁ cittānupassanāsatipaṭṭhānaṁ
visuddhimaggo,
tikkhassa atippabhedagataṁ dhammānupassanāsatipaṭṭhānaṁ. Samathayānikassa ca
mandassa
akicchena adhigantabbanimittaṁ paṭhamaṁ satipaṭṭhānaṁ visuddhimaggo, tikkhassa
oḷārikārammaṇe asaṇṭhahanato dutiyaṁ. Vipassanāyānikassapi mandassa
nātippabhedagatārammaṇaṁ tatiyaṁ, tikkhassa atippabhedagatārammaṇaṁ catutthaṁ.
Iti cattārova
vuttā anūnā anadhikāti.
Subhasukhaniccāttabhāvavipallāsappahānatthaṁ vā. Kāyo hi asubho, tattha ca
subhavipallāsavipallaṭṭhā 2- sattā, tesaṁ tattha asubhabhāvadassanena tassa
vipallāsassa
pahānatthaṁ paṭhamaṁ satipaṭṭhānaṁ vuttaṁ. Sukhaṁ niccaṁ attāti gahitesupi
vedanādīsu ca
vedanā dukkhā, cittaṁ aniccaṁ, dhammā anattā, te 3- subhasukhaniccāttavipallāsa-
vipallaṭṭhā sattā, tesaṁ tattha dukkhādibhāvadassanena tesaṁ vipallāsānaṁ
pahānatthaṁ
sesāni tīṇi vuttānīti evaṁ subhasukhaniccāttabhāvavipallāsapahānatthaṁ vā
cattārova
vuttā anūnā anadhikāti veditabbā.

1 saṁ. mahā. 19/224/89 mārasutta 2 chaṂa...subha...vipallatthā evamuparipi

 3 chaṂa., i. tesu ca sukhanicca...

255
Na kevalañca vipallāsappahānatthameva, athakho
caturoghayogāasavaganthaupādāna-
agatippahānatthaṁpi catubbidhāhārapariññātatthaṁ ca cattārova vuttāti veditabbā.
Ayaṁ tāva pakaraṇanayo.
Aṭṭhakathāyaṁ pana saraṇavasena ceva ekantasamosaraṇavasena 1- ca ekameva
satipaṭṭhānaṁ ārammaṇavasena cattāroti etadeva vuttaṁ. Yathā hi catudvāre nagare
pācīnato āgacchantā pācīnadisāya uṭṭhānakabhaṇḍaṁ gahetvā pācīnadvārena
nagarameva pavisanti, dakkhiṇato pacchimato uttarato āgacchantā uttaradisāya
uṭṭhānakabhaṇḍaṁ gahetvā uttaradvārena nagarameva pavisanti, evaṁ sampadamidaṁ
veditabbaṁ. Nagaraṁ viya hi nibbānaṁ. Mahānagaradvāraṁ viya 2- aṭṭhaṅgiko
lokuttaramaggo.
Pācīnadisādayo viya kāyādayo.
Yathā ca pācīnato āgacchantā pācīnadisāya uṭṭhānakabhaṇḍaṁ gahetvā
pācīnadvārena nagarameva pavisanti, evaṁ kāyānupassanāmukhena āgacchantā
cuddasavidhena kāyānupassanaṁ bhāvetvā kāyānupassanābhāvanānubhāvanibbattena
ariyamaggena ekaṁ nibbānameva osaranti.
Yathā dakkhiṇato āgacchantā dakkhiṇadisāya uṭṭhānakabhaṇḍaṁ gahetvā
dakkhiṇadvārena nagarameva pavisanti, evaṁ vedanānupassanāmukhena āgacchantā
navavidhena vedanānupassanaṁ bhāvetvā vedanānupassanābhāvanānubhāvanibbattena
ariyamaggena ekaṁ nibbānameva osaranti.
Yathā pacchimato āgacchantā pacchimadisāya uṭṭhānakabhaṇḍaṁ gahetvā
pacchimadvārena nagarameva pavisanti, evaṁ cittānupassanāmukhena āgacchantā
soḷasavidhena cittānupassanaṁ bhāvetvā cittānupassanābhāvanānubhāvanibbattena
ariyamaggena ekaṁ nibbānameva osaranti.
Yathā ca uttarato āgacchantā uttaradisāya uṭṭhānakabhaṇḍaṁ gahetvā
uttaradvārena nagarameva pavisanti, evaṁ dhammānupassanāmukhena āgacchantā
pañcavidhena dhammānupassanaṁ bhāvetvā dhammānupassanābhāvanānubhāvanibbattena
ariyamaggena ekaṁ nibbānameva osaranti.

1 chaṂa. ekattasamosaraṇavasena 2 chaṂa. nagaraṁ viya hi nibbānamahānagaraṁ.

dvāraṁ viya aṭṭhaṅgiko...

256
Evaṁ saraṇavasena ceva ekantasamosaraṇavasena 1- ca ekameva satipaṭṭhānaṁ
ārammaṇavasena cattārova vuttāti veditabbā.
Katame cattāroti kathetukamyatāpucchā. Idhāti imasmiṁ sāsane. Bhikkhaveti
dhammapaṭiggāhakapuggalālapanametaṁ. Bhikkhūti
paṭipattisampādakapuggalanidassanametaṁ.
Aññepi vā 2- devamanussā paṭipattiṁ sampādentiyeva, seṭṭhattā pana paṭipattiyā
bhikkhubhāvadassanato ca "bhikkhū"ti āha. Bhagavato hi anusāsaniṁ paṭipannesu
bhikkhū
seṭṭhā, 3- sabbappakārāya anusāsaniyā bhājanabhāvato, tasmā seṭṭhattā "bhikkhū"ti
āha. Tasmiṁ gahite pana sesā gahitāva honti. Rājagamanādīsu rājagahaṇena
sesaparisā viya. Yo ca imaṁ paṭipattiṁ paṭipajjati, so bhikkhu nāma hotīti
paṭipattiyā bhikkhubhāvadassanatopi "bhikkhū"ti āha. Paṭipannako hi devo vā
hotu manusso vā, bhikkhūti saṅkhaṁ gacchatiyeva. Yathāha:-
"alaṅkato cepi samaṁ careyya,
santo danto niyato brahmacārī.
Sabbesu bhūtesu nidhāya daṇḍaṁ,
so brāhmaṇo so samaṇo sa bhikkhū"ti. 4-
Kāyeti rūpakāye. Rūpakāyo hi idha aṅgapaccaṅgānaṁ kesādīnañca dhammānaṁ
samūhaṭṭhena hatthikāyāssakāyādayo viya kāyoti adhippeto. Yathā ca samūhaṭṭhena,
evaṁ kucchitānaṁ āyaṭṭhena. Kucchitānaṁ hi paramajegucchānaṁ so āyotipi kāyo.
Āyoti uppattideso. Tatrāyaṁ vacanattho, āyanti tatoti āyo. Ke āyanti?
Kucchitā kesādayo. Iti kucchitānaṁ āyoti kāyo. Kāyānupassīti kāyaṁ
anupassanasīlo, kāyaṁ vā anupassamāno.
 "kāye"ti Ca vatvāpi puna "kāyānupassī"ti dutiyaṁ kāyagahaṇaṁ asammissato
vavatthānaghanavinibbhogādidassanatthaṁ katanti veditabbaṁ. Tena na kāye
vedanānupassī

1 chaṂa.,i. ekatta... 2 chaṂa. ca 3 chaṂa. sampaṭicchantesu bhikkhu seṭṭho

4 khu. dhamMa. 25/142/42 santatimahāmattavatthu

257
Cittadhammānupassī vā, athakho kāyānupassīyevāti kāyasaṅkhāte vatthusmiṁ
kāyānupassanākārasseva dassanena asammissato vavatthānaṁ dassitaṁ hoti. Tathā na
kāye aṅgapaccaṅgavinimuttaekadhammānupassī, nāpi kesalomādivinimuttaitthī-
purisānupasSī. Yopi cettha kesalomādiko bhūtūpādāyasamūhasaṅkhāto kāyo, tatthapi
na bhūtūpādāyavinimuttaekadhammānupassī, athakho rathasambhārānupassako viya
aṅgasamūhānupassī, 1- nagarāvayavānupassako viya kesalomādisamūhānupassī,
kadalikkhandhapattavaṭṭivinibbhujjako 2- viya rittamuṭṭhiviniveṭhako viya ca
bhūtūpādāyasamūhānupassīyevāti nānappakārato samūhavaseneva kāyasaṅkhātassa
vatthuno
dassanena ghanavinibbhogo dassito hoti. Na hettha yathāvuttasamūhavinimutto kāyo
vā itthī vā puriso vā añño vā koci dhammo dissati,
yathāvuttadhammasamūhamatteyeva
pana tathā tathā sattā micchābhinivesaṁ karonti. Tenāhu porāṇā:-
"yaṁ passati na taṁ diṭṭhaṁ, yaṁ diṭṭhaṁ taṁ na passati.
Apassaṁ bajjhate mūḷho, bajjhamāno na muccatī"ti.
Ghanavinibbhogādidassanatthanti vuttaṁ. Ādisaddena cettha ayampi attho
veditabbo:- ayañhi ekasmiṁ kāye kāyānupassīyeva, na aññadhammānupassī, kiṁ
vuttaṁ hoti, yathā anodakabhūtāyapi marīciyā udakānupassino honti, na evaṁ
aniccadukkhānattāsubhabhūteyeva imasmiṁ kāye niccasukhāttasubhabhāvanānupassī,
athakho
kāyānupassī aniccadukkhānattāsubhakāyasamūhānupassīyevāti vuttaṁ hoti. 3- Athavā
yvāyaṁ parato "idha bhikkhave bhikkhu araññagato vā .pe. So satova
assasatī"tiādinā nayena assāsapassāsādicuṇṇikajātāṭṭhikapariyosāno kāyo
vutto, yo ca "idhekacco paṭhavīkāyaṁ aniccato anupassati āpokāyaṁ tejokāyaṁ
vāyokāyaṁ kesakāyaṁ lomakāyaṁ chavikāyaṁ cammakāyaṁ maṁsakāyaṁ ruhirakāyaṁ
nahārukāyaṁ
aṭṭhikāyaṁ aṭṭhimiñjakāyan"ti paṭisambhidāyaṁ 4- kāyo vutto, tassa sabbassa
imasmiṁyeva kāye anupassanato "kāye kāyānupassī"ti evaṁpi attho daṭṭhabbo.

1 chaṂa.,i. aṅgapaccaṅgasamūhā.... 2 chaṂa....vinibhujjanako. 3 chaṂa. vuttaṁ

hotīti na dissati. 4 khu. paṭi. 31/727/622-3 satipaṭṭhānakathā (syā)

258
Athavā kāye ahanti vā mamanti vā evaṁ gahetabbassa yassa kassaci
ananupassanato, tassa tasseva pana kesalomādikassa nānādhammasamūhassa
anupassanato
nānākāye 1- kesādidhammasamūhasaṅkhātakāyānupassīti evamattho daṭṭhabbo. Apica
"imasmiṁ kāye aniccato anupassati, no niccato"ti ādinā nayena paṭisambhidāyaṁ 2-
āgatanayassa sabbasseva aniccalakkhaṇādino ākārasamūhasaṅkhātassa
kāyassānupassanatopi "kāye kāyānupassī"ti evaṁpi attho daṭṭhabbo.
Tathāhi ayaṁ kāye kāyānupassanāpaṭipadaṁ paṭipanno bhikkhu imaṁ kāyaṁ
aniccānupassanādīnaṁ sattannaṁ anupassanānaṁ vasena aniccato anupassati, no
niccato.
Dukkhato anupassati, no sukhato. Anattato anupassati, no attato. Nibbindati,
no nandati. Virajjati, no rajjati. Nirodheti, no samudeti. Paṭinissajjati,
no ādiyati. So taṁ aniccato anupassanto niccasaññaṁ pajahati, dukkhato
anupassanto sukhasaññaṁ pajahati, anattato anupassanto attasaññaṁ pajahati,
nibbindanto nandiṁ pajahati, virajjanto rāgaṁ pajahati, nirodhento samudayaṁ
pajahati, paṭinissajjanto ādānaṁ pajahatīti veditabbo.
Viharatīti iriyati. Ātāpīti tīsu bhavesu kilese ātāpetīti ātāpo,
viriyassetaṁ nāmaṁ. Ātāpo assa atthīti ātāpī. Sampajānoti sampajaññasaṅkhātena
 ñāṇena samannāgato. Satimāti kāyapariggāhikāya satiyā samannāgato. Ayaṁ pana
yasmā satiyā ārammaṇaṁ pariggahetvā paññāya anupassati, na hi sativirahitassa
anupassanā nāma atthi. Tenevāha "satiṁ ca khvāhaṁ bhikkhave sabbatthikaṁ
vadāmī"ti. 3-
Tasmā ettha "kāye kāyānupassī viharatī"ti ettāvatā kāyānupassanāsatipaṭṭhāna-
kammaṭṭhānaṁ vuttaṁ hoti. Athavā yasmā anātāpino antosaṅkhepo
antarāyakaro hoti, asampajāno upāyapariggahe anupāyaparivajjane ca sammuyhati,
muṭṭhassati upāyapariggahe anupāyapariccāge ca asamattho hoti, tenassa taṁ
kammaṭṭhānaṁ na sampajjati, tasmā yesaṁ dhammānaṁ ānubhāvena taṁ sampajjati.
Tesaṁ
dassasanatthaṁ "ātāpī sampajāno satimāti idaṁ vuttan"ti veditabbaṁ.

1 chaṂa., i. kāye 2 khu. paṭi. 31/727/626-3 satipaṭṭhānakathā (syā)

3 saṁ. mahā. 19/234/102 aggisutta

259
Iti kāyānupassasanāsatipaṭṭhānaṁ sampayogaṅgañcassa dassetvā idāni
pahānaṅgaṁ dassetuṁ vineyya loke abhijjhādomanassanti vuttaṁ. Tattha vineyyāti
tadaṅgavinayena vā vikkhambhanavinayena vā vinayitvā. Loketi tasmiṁyeva kāye.
Kāyo
hi idha lujjanapalujjanaṭṭhena lokoti adhippeto. Yasmā panassa na kāyamatteyeva.
Abhijjhādomanassaṁ pahīyati, vedanādīsupi pahīyatiyeva, tasmā "pañcapi
upādānakkhandhā
loko"ti vibhaṅge 1- vuttaṁ. Lokasaṅkhātattā vā tesaṁ dhammānaṁ atthuddhāranayena
taṁ vuttaṁ. Yaṁ panāha "tattha katamo loko. Sveva kāyo loko"ti. Ayamevettha
attho. Tasmiṁ loke abhijjhādomanassaṁ vineyyāti evaṁ sambandho daṭṭhabbo.
Yasmā panettha abhijjhāgahaṇena kāmacchando domanassagahaṇena byāpādo
saṅgahaṁ gacchati, tasmā nīvaraṇapariyāpannabalavadhammadvayadassanena
nīvaraṇappahānaṁ
vuttaṁ hotīti veditabbaṁ.
Visesena cettha abhijjhāvinayena kāyasampattimūlakassa anurodhassa,
domanassavinayena pana kāyavipattimūlakassa virodhassa, abhijjhāvinayena ca kāye
abhiratiyā, domanassavinayena kāyabhāvanāya anabhiratiyā, abhijjhāvinayena kāye
abhūtānaṁ
subhasukhabhāvādīnaṁ pakkhepassa domanassavinayena kāye bhūtānaṁ
asubhāsukhabhāvādīnaṁ
apanayanassa ca pahānaṁ vuttaṁ. Tena yogāvacarassa yogānubhāvo yogasamatthatā ca
dīpitā hoti. Yogānubhāvo hi esa, yadidaṁ anurodhavirodhavippamutto aratiratisaho
abhūtapakkhepabhūtāpanayanarahito ca hoti. Anurodhavirodhavippamutto cesa
aratiratisaho
abhūtaṁ apakkhipanto bhūtaṁ ca anapanento yogasamattho hotīti.
Aparo nayo "kāye kāyānupassī"ti ettha anupassanāya kammaṭṭhānaṁ
vuttaṁ. "viharatī"ti Ettha vuttavihārena kammaṭṭhānikassa kāyapariharaṇaṁ.
"ātāpī"ti
Ādīsu ātāpena sammappadhānaṁ, satisampajaññena sabbatthakakammaṭṭhānaṁ
kammaṭṭhāna-
pariharaṇūpāyo vā, satiyā vā kāyānupassanāvasena paṭiladdhasamatho, sampajaññena
vipassanā, abhijjhādomanassavinayena bhāvanābalaṁ vuttanti veditabbaṁ.

1 abhi. vibhaṅga. 35/373/241 dhammānupassanāniddesa

260
Vibhaṅge pana "anupassīti tattha katamā anupassanā, yā paññā pajānanā
.pe. Sammādiṭṭhi, ayaṁ vuccati anupassanā. Imāya anupassanāya upeto hoti
samupeto upāgato samupāgato upapanno sampanno samannāgato, tena vuccati
anupassī"ti.
Viharatīti iriyati vattati pāleti yapeti yāpeti carati viharati. Tena
vuccati viharatīti.
Ātāpīti tattha katamaṁ ātappaṁ. 1- Yo cetasiko viriyārambho .pe.
 Sammāvāyāmo, idaṁ vuccati ātappaṁ. 2- Iminā ātappena upeto hoti .pe.
Samannāgato, tena vuccati ātāpīti.
Sampajānoti tattha katamaṁ sampajaññaṁ. Yā paññā pajānanā .pe.
Sammādiṭṭhi, idaṁ vuccati sampajaññaṁ. Iminā sampajaññena upeto hoti .pe.
Samannāgato. Tena vuccati sampajānoti.
Satimāti tattha katamā sati. Yā sati anussati .pe. Sammāsati. Ayaṁ
vuccati sati. Imāya satiyā upeto hoti .pe. Samannāgato, tena vuccati
satimāti.
Vineyya loke abhijjhādomanassanti tattha katamo loko. Sveva kāyo
loko, pañcapi upādānakkhandhā loko. Ayaṁ vuccati loko. Tattha katamā abhijjhā.
Yo rāgo sārāgo anunayo anurodho nandi nandirāgo cittassa sārāgo,
ayaṁ vuccati abhijjhā. Tattha katamaṁ domanassaṁ. Yaṁ cetasikaṁ asātaṁ, cetasikaṁ
dukkhaṁ,
cetosamphassajā asātā 3- dukkhā vedanā, idaṁ vuccati domanassaṁ. Iti ayañca
abhijjhā idañca domanassaṁ imamhi loke vinītā honti paṭivinītā santā vūpasantā
samitā vūpasamitā atthaṅgatā abbhatthaṅgatā appitā byappitā sositā visositā
byantīkatā, tena vuccati "vineyya loke abhijjhādomanassan"ti. 4- Evametesaṁ

1 chaṂa. katamo ātāPo. 2 chaṂa. ayaṁ vuccati ātāpo

3 chaṂa. cetosamphassajaṁ asātaṁ. 4 abhi. vibhaṅga. 35/368-373/240-1
dhammānussatiniddesa

261
Padānaṁ attho vutto. Tena saha ayaṁ aṭṭhakathānayo yathā saṁsandati, evaṁ
veditabbo. Ayaṁ tāva kāyānupassanāsatipaṭṭhānuddesassa atthavaṇṇanā.
Idāni vedanāsu. Citte. Dhammesu dhammānupassī viharati .pe. Vineyya loke
abhijjhādomanassanti ettha pana vedanāsu vedanānupassīti evamādīsu vedanādīnaṁ
puna kathane payojanaṁ kāyānupassanāyaṁ vuttanayeneva veditabbaṁ. Vedanāsu
vedanānupassī, citte cittānupassī, dhammesu dhammānupassīti ettha pana
vedanāti tisso vedanā, tā ca lokiyā eva. Cittaṁpi lokiyaṁ, tathā dhammā.
Tesaṁ vibhāgo niddesavāre pākaṭo bhavissati. Kevalaṁ panīdha yathā vedanā
anupassitabbā, tathā anupassanto vedanāsu vedanānupassīti veditabbo. Eseva
nayo cittadhammesu. Kathañca vedanā anupassitabbāti. Sukhā tāva vedanā dukkhato,
dukkhā sallato, adukkhamasukhā aniccato. Yathāha:-
"yo sukhaṁ dukkhato adda dukkhamaddakkhi sallato
adukkhamasukhaṁ santaṁ addakkhi naṁ aniccato
save sammaddaso bhikkhu upasanto carissatī"ti. 1-
Sabbā eva cetā dukkhātipi anupassitabbā. Vuttañhetaṁ "yaṁ kiñci
vedayitaṁ, sabbantaṁ dukkhasminti vadāmī"ti. 2- Sukhā dukkhatopi ca
anupassitabbā.
Yathāha "sukhā vedanā ṭhitisukhā vipariṇāmadukkhā"ti 3- sabbaṁ vitthāretabbaṁ.
Apica
aniccādisattānupassanāvasenapi anupassitabbā. Sesaṁ niddesavāreyeva pākaṭaṁ
bhavissati. Cittadhammesupi cittaṁ tāva
ārammaṇādhipatisahajātabhūmikammavipākakiriyā-
dinānattabhedānaṁ aniccādisattānupassanānaṁ niddesavāre āgatasarāgādibhedānañca
vasena
anupassitabbaṁ. Dhammasalakkhaṇasāmaññalakkhaṇānaṁ suññatādhammassa
aniccādisattā-
nupassanānaṁ niddesavāre āgatasantāsantādibhedānañca vasena anupassitabbā. Sesaṁ
vuttanayemeva. Kāmañcettha yassa kāyasaṅkhāte loke abhijjhādomanassaṁ pahīnaṁ,

1 pāli. chaṂa. parijānāti vedanā, saṁ. saḷā. 18/368/257 daṭṭhabbasutta (syā)

2 saṁ. saḷā. 18/391/268 rahogatasutta (syā) 3 Ma. mū. 12/465/414 cūḷavedallasutta

262
Tassa vedanādilokesupi taṁ pahīnameva. Nānāpuggalavasena pana
nānācittakkhaṇikasatipaṭṭhānabhāvanāvasena ca sabbattha vuttaṁ. Yato vā ekattha
pahīnaṁ
sesesupi pahīnaṁ hoti. Tenevassa tattha pahānadassanatthaṁpi evaṁ vuttanti
veditabbanti.
Uddesavārakathā niṭṭhitā.
---------------
Kāyānupassanā ānāpānapabbavaṇṇanā
[107] Idāni seyyathāpi nāma cheko vilīvakārako thūlakilañjasaṇha-
kilañjacaṅkoṭakapeḷāpuṭādīni upakaraṇāni kattukāmo ekaṁ mahāveḷuṁ labhitvā
catudhā bhinditvā tato ekekaṁ veḷukkhandhaṁ gahetvā phāletvā taṁ taṁ upakaraṇaṁ
kareyya, evameva bhagavā satipaṭṭhānadesanāya sattānaṁ anekappakāravisesādhigamaṁ
kattukāmo ekameva sammāsatiṁ "cattāro satipaṭṭhānā. Katame cattāro, idha
bhikkhave bhikkhu kāye kāyānupassī"tiādinā nayena ārammaṇavasena catudhā
bhinditvā
tato ekekaṁ satipaṭṭhānaṁ gahetvā vibhajanto "kathañca bhikkhave"tiādinā nayena
niddesavāraṁ vattumāraddho.
Tattha kathañcātiādi vitthāretukamyatāpucchā. Ayaṁ panettha saṅkhepattho:-
bhikkhave kena ca pakārena bhikkhu kāye kāyānupassī viharatīti. Esa nayo
sabbattha
pucchāvāresu. Idha bhikkhave bhikkhūti bhikkhave imasmiṁ sāsane bhikkhu.
Ayañhettha
idhasaddo sabbappakārakāyānupassanānibbattakassa puggalassa
sannissayabhūtasāsana-
paridīpano aññasāsanassa tathābhāvapaṭisedhano ca. Vuttañhetaṁ "idheva bhikkhave
samaṇo .pe. Suññā parappavādā samaṇehi aññebhī"ti. 1- Tena vuttaṁ "imasmiṁ
sāsane bhikkhū"ti.
Araññagato vā .pe. Suññāgāragato vā"ti idamassa satipaṭṭhāna-
bhāvanānurūpasenāsanapariggahaparidīpanaṁ. Imassa hi bhikkhuno dīgharattaṁ
rūpādīsu

1 Ma. mū. 12/139/98 cūḷasīhanādasutta

263
Ārammaṇesu anuvisaṭaṁ cittaṁ kammaṭṭhānavīthiṁ otarituṁ na icchati,
kūṭagoṇayuttaratho
viya uppathameva dhāvati, tasmā seyyathāpi nāma gopo kūṭadhenuyā sabbaṁ khīraṁ
pivitvā vaḍḍhitaṁ kūṭavacchaṁ dametukāmo dhenuto apanetvā ekamante mahantaṁ
thambhaṁ nikhanitvā tattha yottena bandheyya. Athassa so vaccho ito cito ca
vipphanditvā palāyituṁ asakkonto tameva thambhaṁ upanisīdeyya vā upanipajjeyya
vā, evameva imināpi bhikkhunā dīgharattaṁ rūpārammaṇādirasapānavaḍḍhitaṁ
duṭṭhacittaṁ 1-
dametukāmena rūpādiārammaṇato apanetvā araññaṁ vā rukkhamūlaṁ vā suññāgāraṁ
vā pavisitvā 2- tattha satipaṭṭhānārammaṇathambhe satiyottena bandhitabbaṁ.
Evamassa
taṁ cittaṁ ito cito ca vipphanditvāpi pubbe āciṇṇaṁ ārammaṇaṁ alabhamānaṁ
satiyottaṁ bhinditvā palāyituṁ asakkontaṁ tamevārammaṇaṁ upacārappanāvasena
upanisīdati ceva upanipajjati ca. Tenāhu porāṇā:-
"yathā thambhe nibandheyya vacchaṁ damaṁ naro idha
bandheyyevaṁ sakaṁ cittaṁ satiyārammaṇe daḷhan"ti.
Evamassa taṁ senāsanaṁ bhāvanānurūpaṁ hoti. Tena vuttaṁ "idamassa
satipaṭṭhānabhāvanānurūpasenāsanapariggahaparidīpanan"ti.
Apica yasmā idaṁ kāyānupassanāya muddhabhūtaṁ 3- sabbabuddhapacceka-
buddhabuddhasāvakānaṁ visesādhigamadiṭṭhadhammasukhavihārapadaṭṭhānaṁ
ānāpānasatikammaṭṭhānaṁ
itthīpurisahatthiassādisaddasamākulaṁ gāmantaṁ apariccajitvāna sukaraṁ sampādetuṁ
saddakaṇṭakattā jhānassa. Agāmake pana araññe sukaraṁ yogāvacarena idaṁ
kammaṭṭhānaṁ pariggahetvā ānāpānacatutthajjhānaṁ nibbattetvā tameva jhānaṁ
pādakaṁ katvā saṅkhāre sammasitvā aggaphalārahattaṁ pāpuṇituṁ. Tasmāssa anurūpaṁ
senāsanaṁ dassento bhagavā "araññagato vā"tiādimāha.
Vatthuvijjācariyo viya hi bhagavā. So yathā vatthuvijjācariyo nagarabhūmiṁ
 passitvā suṭṭhu upaparikkhitvā "ettha nagaraṁ māpethā"ti upadisati, 4- sotthinā

1 Ma. muṭṭhacittaṁ. 2 chaṂa. pavesetvā. 3 kāyānupassanāsamiddhibhūtaṁ itipi.

4 chaṂa. uddisati itipi.

264
Ca nagare niṭṭhite rājakulato mahāsakkāraṁ labhati, evameva yogāvacarassa
anurūpaṁ
senāsanaṁ upaparikkhitvā "ettha kammaṭṭhānaṁ anuyuñjitabban"ti upadisati. Tato
tattha kammaṭṭhānaṁ anuyuñjantena yoginā anukkamena arahatte patte
"sammāsambuddho vata so bhagavā"ti mahantaṁ sakkāraṁ labhati.
Ayaṁ pana bhikkhu dīpisadisoti vuccati. Yathā hi mahādīpirājā araññe
tiṇagahanaṁ vā vanagahanaṁ vā pabbatagahanaṁ vā nissāya nilīyitvā
vanamahisagokaṇṇasūkarādayo mige gaṇhāti, evameva ayaṁ araññādīsu kammaṭṭhānaṁ
anuyuñjanto bhikkhu yathākkamena cattāro magge ceva cattāri ariyaphalāni ca
gaṇhāti.
Tenāhu porāṇā:-
"yathāpi 1- dīpiko nāma nilīyitvā gaṇhatī mige
tathevāyaṁ buddhaputto yuttayogo vipassako
araññaṁ pavisitvāna gaṇhāti phalamuttaman"ti.
Tenassa parakkamajavayoggabhūmiṁ araññasenāsanaṁ dassento bhagavā "araññagato
vā"ti ādimāha. Ito paraṁ imasmiṁ tāva ānāpānapabbe yaṁ vattabbaṁ siyā,
taṁ visuddhimagge vuttameva.
Tassa pana imesaṁ "dīghaṁ assasanto dīghaṁ assasāmīti pajānāti .pe.
Passambhayaṁ kāyasaṅkhāraṁ passasissāmīti sikkhatī"ti evaṁ vuttānaṁ
assāsapassāsānaṁ
vasena sikkhato assāsapassāsanimitte cattāri jhānāni uppajjanti. So
jhānā vuṭṭhahitvā assāsapassāse vā pariggaṇhati jhānaṅgāni vā pariggaṇhati.
Tattha assāsapassāsakammiko "ime assāsapassāsā kiṁnissitā, vatthunissitā,
vatthu nāma karajakāyo, karajakāyo nāma cattāri mahābhūtāni upādārūpañcā"ti
evarūpaṁ pariggaṇhati. Tato tadārammaṇe phassapañcamake nāmanti evarūpaṁ
pariggaṇhitvā tassa paccayaṁ pariyesanto avijjādipaṭiccasamuppādaṁ disvā
"paccayapaccayuppannadhammamattamevetaṁ, añño satto vā puggalo vā natthī"ti

1 Sī., i. yathā hi.

265
Vitiṇṇakaṅkho sappaccayanāmarūpe tilakkhaṇaṁ āropetvā vipassanaṁ vaḍḍhento
anukkamena arahattaṁ pāpuṇāti. Idaṁ ekassa bhikkhuno yāva arahattā
niyyānamukhaṁ.
Jhānakammikopi "imāni jhānaṅgāni kiṁnissitāni, vatthunissitāni. Vatthu
nāma karajakāyo jhānaṅgāni nāmaṁ, karajakāyo rūpan"ti nāmarūpaṁ vavatthapetvā
tassa paccayaṁ pariyesanto avijjādipaccayākāraṁ disvā "paccayapaccayuppanna-
dhammamattamevetaṁ, añño satto vā puggalo vā natthī"ti vitiṇṇakaṅkho
sappaccayanāmarūpe tilakkhaṇaṁ āropetvā vipassanaṁ vaḍḍhento anukkamena arahattaṁ
pāpuṇāti, idamekassa bhikkhuno yāva arahattā niyyānamukhaṁ.
Iti ajjhattaṁ vāti evaṁ attano vā assāsapassāsakāye kāyānupassī
viharati. Bahiddhā vāti parassa vā assāsapassāsakāye. Ajjhattabahiddhā vāti
evaṁ attano kālena parassa assāsapassāsakāye. Etenassa paguṇakammaṭṭhānaṁ
aṭṭhapetvā aparāparaṁ sañcaraṇakālo kathito. Ekakāle pana idaṁ ubhayaṁ na
labbhati.
Samudayadhammānupassī vāti yathā nāma kammārabhastaṁ ca gaggaranāḷiṁ ca
tajjañca vāyāmaṁ paṭicca vāto aparāparaṁ sañcarati, evaṁ bhikkhuno karajakāyañca
nāsapūṭañca cittañca paṭicca assāsapassāsakāyo aparāparaṁ sañcarati. Kāyādayo
dhammā samudayadhammā, te passanto "samudayadhammānupassī vā kāyasmiṁ viharatī"ti
vuccati. Vayadhammānupassī vāti yathā bhastāya apanītāya gaggaranāḷiyā bhinnāya
tajje ca vāyāme asati so vāto nappavattati, evameva kāye bhinne nāsapuṭe
viddhaste citte ca niruddhe assāsapassāsakāyo nāma nappavattatīti kāyādinirodhā
assāsapassāsanirodhoti evaṁ passanto "vayadhammānupassī vā kāyasmiṁ viharatī"ti
 vuccati. Samudayavayadhammānupassīti kālena samudayaṁ, kālena vayaṁ anupassanto.
Atthi
kāyoti vā panassāti kāyo ca atthi, na satto na puggalo na itthī na
puriso na attā na attaniyaṁ nāhaṁ na mamaṁ na koci na kassacīti evamassa
sati paccupaṭṭhitā hoti.

266
Yāvadevāti payojanaparicchedavavatthāpanametaṁ. Idaṁ vuttaṁ hoti:- yā sati
paccupaṭṭhitā hoti, sā na aññadatthāya. Atha kho yāvadeva ñāṇamattāya aparāparaṁ
uttariñāṇapamāṇatthāya 1- ceva satipamāṇatthāya ca, satisampajaññānaṁ
vuḍḍhatthāyāti
attho. Anissito ca viharatīti taṇhānissayadiṭṭhinissayānaṁ vasena anissito
viharati.
Na ca kiñci loke upādiyatīti lokasmiṁ kiñci rūpaṁ vā .pe. Viññāṇaṁ vā
"ayaṁ me attā vā attaniyaṁ vā"ti na gaṇhati. Evaṁpīti upari atthaṁ upādāya
sampiṇḍanatthe pikāro. Iminā pana padena bhagavā ānāpānapabbadesanaṁ
niyyātetvā dasseti. 2-
Tattha assāsapassāsapariggāhikā sati dukkhasaccaṁ, tassā samuṭṭhāpikā
purimataṇhā samudayasaccaṁ, ubhinnaṁ appavatti nirodhasaccaṁ, dukkhaparijānano
samudayappajahano nirodhārammaṇo ariyamaggo maggasaccaṁ. Evaṁ catusaccavasena
ussakkitvā nibbutiṁ pāpuṇātīti idamekassa assāsapassāsavasena abhiniviṭṭhassa
bhikkhuno yāva arahattā niyyānamukhanti.
Ānāpānapabbavaṇṇanā niṭṭhitā.
-----------
Iriyāpathapabbavaṇṇanā
[108] Evaṁ assāsapassāsavasena kāyānupassanaṁ vibhajitvā idāni
iriyāpathavasena vibhajituṁ puna caparanti ādimāha. Tattha kāmaṁ
soṇasiṅgālādayopi
gacchantā "gacchāmā"ti jānanti, na panetaṁ evarūpaṁ pajānanaṁ sandhāya vuttaṁ.
Evarūpañhi jānanaṁ sattūpaladdhiṁ na pajahati, attasaññaṁ na ugghāṭeti,
kammaṭṭhānaṁ
vā satipaṭṭhānabhāvanā vā na hoti. Imassa pana bhikkhuno jānanaṁ sattūpaladdhiṁ
pajahati, attasaññaṁ ugghāṭeti, kammaṭṭhānañceva satipaṭṭhānabhāvanā ca hoti.

1 chaṂa. uttaruttari ñāṇapamāṇatthāya, Sī. uttaruttariṁ... 2 ka. dassetīti

267
Idañhi "ko gacchati, kassa gamanaṁ, kiṁkāraṇā gacchatī"ti evaṁ sampajānanaṁ 1-
sandhāya vuttaṁ. Ṭhānādīsupi eseva nayo.
Tattha ko gacchatīti na koci satto vā puggalo vā gacchati. Kassa gamananti
na kassaci sattassa vā puggalassa vā gamanaṁ. Kiṁkāraṇā gacchatīti
cittakiriyavāyodhātuvipphārena gacchati. Tasmā esa evaṁ pajānāti. "gamissāmī"ti
2-
Cittaṁ uppajjati, taṁ vāyaṁ janeti, vāyoviññattiṁ janeti, cittakiriyavāyodhātu-
vipphārena sakalakāyassa purato abhinīhāro gamananti vuccati. Ṭhānādīsupi eseva
nayo.
Tatrāpi hi "tiṭṭhāmī"ti cittaṁ uppajjati, taṁ vāyaṁ janeti, vāyoviññattiṁ
janeti, cittakiriyavāyodhātuvipphārena sakalakāyassa koṭito paṭṭhāya ussitabhāvo
ṭhānanti vuccati. "nisīdāmī"ti Cittaṁ uppajjati, taṁ vāyaṁ janeti, vāyoviññattiṁ
janeti, cittakiriyavāyodhātuvipphārena heṭṭhimakāyassa sammiñjanaṁ uparimakāyassa
ussitabhāvo nisajjāti vuccati. "sayāmī"ti Cittaṁ uppajjati, taṁ vāyaṁ janeti,
vāyoviññattiṁ janeti, cittakiriyavāyodhātuvipphārena sakalasarīrassa tiriyato
pasāraṇaṁ
sayananti vuccatīti.
Tassa evaṁ pajānato evaṁ passato 3- hoti "satto gacchati satto
tiṭṭhatī"ti vuccati. Atthi 4- pana koci satto gacchanto vā ṭhito vāti, natthi.
Yathā pana "sakaṭaṁ gacchati sakaṭaṁ tiṭṭhatī"ti vuccati, na ca kiñci sakaṭaṁ
nāma
 gacchantaṁ vā tiṭṭhantaṁ vā atthi. Cattāro pana goṇe yojetvā chekamhi
sārathimhi pājente "sakaṭaṁ gacchati sakaṭaṁ tiṭṭhatī"ti vohāramattaṁ hoti,
evameva
ajānanaṭṭhena 5- sakaṭaṁ viya kāyo. Goṇā viya cittajā vātā. Sārathī viya
cittaṁ. Gacchāmi tiṭṭhāmīti citte 6- uppanne vāyodhātu viññattiṁ janayamānā
uppajjati, cittakiriyavāyodhātuvipphārena gamanādīni pavattanti. Tato "satto
gacchati, satto tiṭṭhati, ahaṁ gacchāmi, ahaṁ tiṭṭhāmī"ti vohāramattaṁ hotīti.
Tenāha:-

1 Sī. evarūpaṁ jānanaṁ 2 Sī. gacchissāmīti 3 chaṂa., i. ayaṁ saddo na dissati

4 Ma. atthato 5 Sī., i ajavanaṭṭhena, Ma. pājanaṭṭhena 6 ka. gacchāmīti citte

268
"nāvā Mālutavegena jiyāvegena tejanaṁ
yathā yāti tathā kāyo yāti vātāhato ayaṁ.
Yantaṁ suttavaseneva cittasuttavasenidaṁ
payuttaṁ kāyayantaṁpi yāti ṭhāti nisīdati.
Ko nāma ettha so satto yo vinā hetupaccaye
attano ānubhāvena tiṭṭhe vā yadi vā vaje"ti.
Tasmā evaṁ hetupaccayavaseneva pavattāni gamanādīni sallakkhento esa
gacchanto vā gacchāmīti pajānāti, ṭhito vā, nisinno vā, sayāno vā
sayānomhīti pajānātīti veditabbo.
Yathā yathā vā panassa kāyo paṇihito hoti, tathā tathā naṁ pajānātīti
sabbasaṅgāhikavacanametaṁ. Idaṁ vuttaṁ hoti:- yena yena vā ākārena tassa
kāyo ṭhito hoti, tena tena naṁ pajānāti. Gamanākārena ṭhitaṁ gacchatīti
pajānāti. Ṭhānanisajjāsayanākārena ṭhitaṁ sayānoti pajānātīti.
Iti ajjhattaṁ vāti evaṁ attano vā catuiriyāpathapariggaṇhanena kāye
kāyānupassī viharati. Bahiddhā vāti parassa vā catuiriyāpathapariggaṇhanena.
Ajjhattabahiddhā vāti kālena attano, kālena parassa catuiriyāpathapariggaṇhanena
kāye kāyānupassī viharati. Samudayadhammānupassī vātiādīsu pana "avijjāsamudayā
rūpasamudayo"ti 1- ādinā nayena pañcahākārehi rūpakkhandhassa samudayo ca vayo ca
nīharitabbo. Tañhi sandhāya idha "samudayadhammānupassī vā"tiādi vuttaṁ. Atthi
kāyoti
vā panassātiādi vuttasadisameva.
Idha pana catuiriyāpathapariggāhikā sati dukkhasaccaṁ, tassā samuṭṭhāpikā
purimataṇhā samudayasaccaṁ, ubhinnaṁ appavatti nirodhasaccaṁ, dukkhaparijānano

1 khu. paṭi. 31/106/97 udayabbayañāṇaniddesa (syā)

269
Samudayappajahano nirodhārammaṇo ariyamaggo maggasaccaṁ. Evaṁ catusaccavasena
ussakkitvā nibbutiṁ pāpuṇātīti idamekassa catuiriyāpathapariggāhakassa bhikkhuno
yāva arahattā niyyānamukhanti.
Iriyāpathapabbavaṇṇanā niṭṭhitā.
------------
Catusampajaññapabbavaṇṇanā
[109] Evaṁ iriyāpathavasena kāye kāyānupassanaṁ vibhajitvā idāni
catusampajaññavasena vibhajituṁ puna ca parantiādimāha. Tattha abhikkante
paṭikkanteti
ettha tāva abhikkantaṁ vuccati gamanaṁ. Paṭikkantaṁ nivattanaṁ. Tadubhayaṁpi
catūsu
iriyāpathesu labbhati. Gamane tāva purato kāyaṁ abhiharanto abhikkamati nāMa.
Paṭinivattanto paṭikkamati nāMa. Ṭhānepi ṭhitakova kāyaṁ purato onāmento
abhikkamati nāMa. Pacchato apanāmento paṭikkamati nāMa. Nisajjāyapi nisinnakova
āsanassa purimāṅgābhimukho saṁsaranto abhikkamati nāMa. Pacchimaṁ aṅgapadesaṁ
pacchā saṁsaranto paṭikkamati nāMa. Nipajjāyapi eseva nayo.
Sampajānakārī hotīti sampajaññena sabbakiccakārī, sampajaññameva vā kārī.
So hi abhikkantādīsu sampajaññaṁ karoteva, na katthaci sampajaññavirahito hoti.
Tattha sātthakasampajaññaṁ sappāyasampajaññaṁ gocarasampajaññaṁ
asammohasampajaññanti
catubbidhaṁ sampajaññaṁ. Tattha abhikkamanacitte uppanne cittavaseneva agantvā
"kinnu me ettha gatena atthoyeva atthi natthī"ti atthānatthaṁ pariggaṇhitvā
atthapariggaṇhanaṁ sātthakasampajaññaṁ. Tattha ca atthoti
cetiyadassanabodhidassana-
saṁghadassanatheradassanāsubhadassanādivasena dhammato vaḍḍhi. Cetiyaṁ vā bodhiṁ
vā disvāpi
hi buddhārammaṇaṁ saṁghadassanena saṁghārammaṇaṁ pītiṁ uppādetvā tadeva
khayavayato
sammasanto arahattaṁ pāpuṇāti. There disvā tesaṁ ovāde patiṭṭhāya asubhaṁ
disvā tattha paṭhamajjhānaṁ uppādetvā tadeva khayavayato sammasanto arahattaṁ

270
Pāpuṇāti. Tasmā etesaṁ dassanaṁ sātthakaṁ. Keci pana "āmisatopi vaḍḍhi
atthoyeva, taṁ nissāya brahmacariyānuggahāya paṭipannattā"ti vadanti.
Tasmiṁ pana gamane sappāyāsappāyaṁ pariggaṇhitvā sappāyapariggaṇhanaṁ
sappāyasampajaññaṁ. Seyyathīdaṁ, cetiyassa dassanaṁ tāva sātthaṁ. Sace pana
cetiyassa
mahāpūjāya dasadvādasayojanantare parisā sannipatanti. Attano vibhavānurūpaṁ
itthiyopi purisāpi alaṅkatapaṭiyattā cittakammarūpakāni viya sañcaranti. Tatra
cassa iṭṭhe ārammaṇe lobho, aniṭṭhe paṭigho, asamapekkhaṇe 1- moho uppajjati,
kāyasaṁsaggāpattiṁ vā āpajjati, jīvitabrahmacariyānaṁ vā antarāyo hoti, evaṁ
taṁ ṭhānaṁ asappāyaṁ hoti. Vuttappakārāntarāyābhāve sappāyaṁ. Bodhidassanepi
eseva nayo. Saṁghadassanaṁpi sātthaṁ. Sace pana antogāme mahāmaṇḍapaṁ kāretvā
sabbarattiṁ dhammassavanaṁ kārentesu manussesu vuttappakāreneva janasannipāto
ceva antarāyo ca hoti, evaṁ taṁ ṭhānaṁ asappāyaṁ. Antarāyābhāve sappāyaṁ.
Mahāparisaparivārānaṁ therānaṁ dassanepi eseva nayo.
Asubhadassanaṁpi sātthaṁ. Tadatthadīpanatñca idaṁ vatthu:-
eko kira daharabhikkhu sāmaṇeraṁ gahetvā dantakaṭṭhatthāya gato. Sāmaṇero
maggā okkamitvā purato gacchanto asubhaṁ disvā paṭhamaṁ jhānaṁ nibbattetvā
tadeva pādakaṁ katvā saṅkhāre sammasanto tīṇi phalāni sacchikatvā
uparimaggatthāya
kammaṭṭhānaṁ pariggahetvā aṭṭhāsi. Daharo taṁ apassanto "sāmaṇerā"ti
pakkosi. So "mayā pabbajitadivasato paṭṭhāya bhikkhunā saddhiṁ dve kathā nāma
na kathitapubbā, aññasmiṁpi divase uparivisesaṁ nibbattessāmī"ti cintetvā "kiṁ
bhante"ti paṭivacanaṁ adāsi. Ehīti ca vutto ekavacaneneva āgantvā "bhante
iminā tāva maggena gantvā mama ṭhitokāse muhuttaṁ puratthābhimukho ṭhatvā
olokethā"ti āha. So tathā katvā tena pattavisesameva pāpuṇi. Evaṁ ekaṁ
asubhaṁ dvinnaṁ janānaṁ atthāya jātaṁ. Evaṁ sātthaṁpi panetaṁ purisassa
mātugāmāsubhaṁ

1 Sī., i. asamapekkhanena

271
Asappāyaṁ. Mātugāmassa ca purisāsubhaṁ. Sabhāgameva sappāyanti evaṁ
sappāyapariggahaṇaṁ
sappāyasampajaññaṁ nāMa.
Evaṁ pariggahitasātthakasappāyassa pana aṭṭhatiṁsāya kammaṭṭhānesu attano
cittarucitaṁ kammaṭṭhānasaṅkhātaṁ gocaraṁ uggahetvā bhikkhācāragocare taṁ gahetvā
gamanaṁ gocarasampajaññaṁ nāMa. Tassāvibhāvatthaṁ idaṁ catukkaṁ veditabbaṁ.
Idhekacco
bhikkhu harati na paccāharati, ekacco na harati paccāharati, ekacco neva harati
na paccāharati, ekacco harati ca paccāharati ca.
Tattha yo bhikkhu divasaṁ caṅkamena nisajjāya āvaraṇīyehi dhammehi cittaṁ
parisodhetvā tathā rattiyā paṭhamaṁ yāmaṁ majjhime yāme seyyaṁ kappetvā pacchime
yāmepi nisajjāya caṅkamehi vītināmetvā pageva cetiyaṅgaṇabodhiyaṅgaṇavattaṁ katvā
bodhirukkhe udakaṁ āsiñcitvā pānīyaparibhojanīyaṁ paccupaṭṭhapetvā
ācariyūpajjhāyavattādīni sabbāni khandhakavattādīni samādāya vattati. So
sarīraparikammaṁ
katvā senāsanaṁ pavisitvā ca dve tayo pallaṅke usumaṁ gāhāpetvā
kammaṭṭhānamanuyuñjitvā bhikkhācāravelāya uṭṭhahitavā kammaṭṭhānasīseneva
pattacīvaramādāya senāsanato nikkhamitvā kammaṭṭhānaṁ manasikarontova
cetiyaṅgaṇaṁ
gantvā sace buddhānussatikammaṭṭhānaṁ hoti, taṁ avisajjetvāva cetiyaṅgaṇaṁ
pavisati.
Aññaṁ ce kammaṭṭhānaṁ hoti, sopānapādamūle ṭhatvā hatthena gahitabhaṇḍaṁ viya taṁ
ṭhapetvā
buddhārammaṇaṁ pītiṁ gahetvā cetiyaṅgaṇaṁ āruyha mahantaṁ ce cetiyaṁ, tikkhattuṁ
padakkhiṇaṁ katvā catūsu ṭhānesu vanditabbaṁ. Khuddakaṁ ce cetiyaṁ, tatheva
padakkhiṇaṁ
katvā aṭṭhasu ṭhānesu vanditabbaṁ. Cetiyaṁ vanditvā bodhiyaṅgaṇaṁ pattenāpi
buddhassa bhagavato sammukhā viya nipaccakāraṁ dassetvā bodhi vanditabbo. So evaṁ
cetiyañca bodhiñca vanditvā paṭisāmitaṭṭhānaṁ gantvā paṭisāmitabhaṇḍakaṁ hatthena
gaṇhanto viya nikkhittakammaṭṭhānaṁ gahetvā gāmasamīpe kammaṭṭhānasīseneva
cīvaraṁ
pārupitvā gāmaṁ piṇḍāya pavisati.
Atha naṁ manussā disvā "ayyo no āgato"ti paccuggantvā pattaṁ
gahetvā āsanasālāya vā gehe vā nisīdāpetvā yāguṁ datvā yāva 1- bhattaṁ

1 chaṂa. yāva bhattaṁ na niṭṭhāti

272
Niṭṭhāti, tāva pāde dhovitvā makkhetvā purato nisīditvā pañhaṁ vā pucchanti,
dhammaṁ vā sotukāmā honti. Sace pana 1- kathāpenti janasaṅgahatthaṁ dhammakathā
nāma kātabbāyevāti aṭṭhakathācariyā vadanti. Dhammakathā hi kammaṭṭhānavimuttā
nāma natthi. Tasmā kammaṭṭhānasīseneva dhammaṁ kathetvā kammaṭṭhānasīseneva
āhāraṁ paribhuñjitvā anumodanaṁ katvā nivattiyamānehipi manussehi anugatova
gāmato nikkhamitvā tattheva nivattitvā maggaṁ paṭipajjati. Atha naṁ puretaraṁ
nikkhamitvā bahigāme katabhattakiccā sāmaṇeradaharabhikkhū disvā paccuggantvā
pattacīvaramassa gaṇhanti.
Porāṇakabhikkhū kira "na amhākaṁ upajjhāyo ācariyo"ti mukhaṁ oloketvā
vattaṁ karonti. Sampattaparicchedeneva karonti. Te taṁ pucchanti "bhante ete
manussā kiṁ te honti 2- mātipakkhato sambandhā pitipakkhato"ti. Kiṁ disvā
pucchathāti. Tumhesu etesaṁ pemaṁ bahumānanti. Āvuso yaṁ mātāpitūhipi dukkaraṁ,
taṁ
ete amhākaṁ karonti, pattacīvaraṁpi no etesaṁ santakameva, etesaṁ ānubhāvena
neva bhaye bhayaṁ, na chātake chātakaṁ jānāma, edisā nāma amhākaṁ upakārino
natthīti tesaṁ guṇe kathento gacchati, ayaṁ vuccati harati na paccāharati.
Yassa pana pageva vuttappakāravattapaṭipattiṁ karontassa kammajatejo
pajjalati, anupādinnakaṁ muñcitvā upādinnakaṁ gaṇhati, sarīrato sedā muñcanti,
kammaṭṭhānavīthiṁ nārohati, so pageva pattacīvaramādāya vegasāva cetiyaṁ vanditvā
gorūpānaṁ nikkhamanavelāyameva gāmaṁ yāgubhikkhāya pavisitvā yāguṁ labhitvā
āsanasālaṁ
gantvā pivati. Athassa dvattikkhattuṁ ajjhoharaṇamatteneva kammajatejo
upādinnakaṁ
muñcitvā anupādinnakaṁ gaṇhati. Ghaṭasatena nhāto viya tejodhātu
pariḷāhanibbāpanaṁ
katvā kammaṭṭhānasīsena yāguṁ paribhuñjitvā pattañca mukhañca
dhovitvā antarābhatte kammaṭṭhānaṁ manasikatvā avasesaṭṭhāne piṇḍāya caritvā
kammaṭṭhānasīsena āhāraṁ paribhuñjitvā tato paṭṭhāya poṅkhānupoṅkhaṁ 3-
upaṭṭhahamānaṁ

1 chaṂa., i sacepi na 2 chaṂa., i. manussā tumhākaṁ kiṁ honti. 3 ka.

pokhānupokhaṁ

273
Kammaṭṭhānaṁ gahetvā gacchati, 1- ayaṁ vuccati na harati paccāharatīti. Edisā ca
bhikkhū
yāguṁ pivitvā vipassanaṁ ārabhitvā buddhasāsane arahattaṁ pattā nāma gaṇanapathaṁ
vītivattā, sīhaladīpeyeva tesu tesu gāmesu āsanasālāya na taṁ āsanaṁ atthi,
yattha yāguṁ pivitvā arahattaṁ pattabhikkhu natthīti.
Yo pana pamādavihārī hoti nikkhittadhuro, sabbavattāni bhinditvā
papañcacetokhīlavinibandhacitto 2- viharanto "kammaṭṭhānaṁ nāma atthī"tipi saññaṁ
akatvā gāmaṁ piṇḍāya pavisitvā ananulomikena gihisaṁsaggena saṁsaṭṭho vicaritvā
ca bhuñjitvā ca tuccho nikkhamati, ayaṁ vuccati neva harati na paccāharatīti.
Yo panāyaṁ 3- harati ca paccāharati cāti vutto, so gatapaccāgatikavattavasena
veditabbo. Atthakāmā hi kulaputtā sāsane pabbajitvā dasapi vīsaṁpi tiṁsaṁpi
cattālīsaṁpi paññāsaṁpi sataṁpi ekato vasantā katikavattaṁ katvā viharanti "āvuso
tumhe na iṇaṭṭā na bhayaṭṭā na jīvikāpakatā pabbajitā, dukkhā muñcitukāmakā
panettha 4- pabbajitā, tasmā gamane uppannakilesaṁ gamaneyeva niggaṇhatha, ṭhāne
nisajjāya sayane uppannakilesaṁ sayaneyeva niggaṇhathā"ti. Te evaṁ katikavattaṁ
katvā
bhikkhācāraṁ gacchantā aḍḍhausabhausabhāḍḍhagāvutagāvutantaresu pāsāṇā honti.
Tāya
saññāya kammaṭṭhānaṁ manasikarontāva gacchanti. Sace kassaci gamane kileso
uppajjati,
tattheva naṁ niggaṇhati. Tathā asakkonto tiṭṭhati. Athassa pacchato āgacchantopi
tiṭṭhati. So "ayaṁ bhikkhu tuyhaṁ uppannavitakkaṁ jānāti, ananucchavikaṁ te
etan"ti
attānaṁ paṭicodetvā vipassanaṁ vaḍḍhetvā tattheva ariyabhūmiṁ okkamati. Tathā
asakkonto nisīdati. Athassa pacchato āgacchantopi nisīdatīti soyeva nayo.
Ariyabhūmiṁ okkamituṁ asakkontopi taṁ kilesaṁ vikkhambhetvā kammaṭṭhānaṁ
manasikarontova gacchati. Na kammaṭṭhānavippayuttena cittena pādaṁ uddharati.
Uddharati
ce, paṭinivattitvā purimapadesaṁyeva eti ālindakavāsimahāpussadevatthero viya.

1 chaṂa., i. gahetvāva āgacchati 2 chaṂa., i. pañcavidha.... 3 i. yo pāyaṁ.

4 Sī.,i. panattha.

274
So kira ekūnavīsati vassāni gatapaccāgatikavattaṁ pūrentoeva vihāsi.
Manussāpi sudaṁ antarāmagge kasantā vapantā maddantā kammāni ca karontā
theraṁ tathā gacchantaṁ disvā "ayaṁ thero punappunaṁ nivattitvā gacchati. Kinnu
kho maggamuḷho udāhu kiñci pamuṭṭho"ti sallapanti. So taṁ anādiyitvā
kammaṭṭhānayuttacitteneva samaṇadhammaṁ karonto vīsativassabbhantare arahattaṁ
pāpuṇi.
Arahattappattadivaseyevassa caṅkamanakoṭiyaṁ adhivatthā devatā aṅgulīhi dīpaṁ
katvā 1-
aṭṭhāsi. Cattāropi mahārājāno sakko ca devānamindo brahmā ca sahampati
upaṭṭhānaṁ agamaṁsu. Tañca obhāsaṁ disvā vanavāsimahātissatthero taṁ dutiyadivase
pucchi "rattibhāge āyasmato santike obhāso ahosi, kiṁ so obhāso"ti.
Thero vikkhepaṁ karonto "obhāso nāma dīpobhāsopi hota maṇiobhāsopī"ti
evamādimāha. Tato "paṭicchādetha tumheti nibandho 2- āmā"ti paṭijānitvā
ārocesi kālavallīmaṇḍapavāsī mahānāgatthero viya ca.
Sopi kira gatapaccāgatikavattaṁ pūrento paṭhamaṁ tāva bhagavato mahāpadhānaṁ
pūjessāmīti sattavassāni caṅkamameva adhiṭṭhāsi. Puna soḷasavassāni
gatapaccāgatikavattaṁ
pūretvā arahattaṁ pāpuṇi. So kammaṭṭhānayutteneva cittena pādaṁ uddharanto
viyuttena uddhaṭe paṭinivattanto gāmasamīpaṁ gantvā "gāvī nu pabbajito nū"ti
sāsaṅkaniyapadese ṭhatvā cīvaraṁ pārupitvā kacchakantarato udakena pattaṁ
dhovitvā
udakagaṇḍūsaṁ 3- karoti. Kiṁkāraṇā, mā me bhikkhaṁ dātuṁ vandituṁ vā āgate
manusse
dīghāyukā hontūti 4- vacanamattenāpi kammaṭṭhānavikkhepo ahosīti. Ajja bhante
katamīti divasaṁ vā bhikkhugaṇanaṁ vā pañhaṁ vā pucchito pana udakaṁ gilitvā
ārocesi. Sacepi divasādipucchakā na honti, nikkhamanavelāyaṁ gāmadvāre
niṭṭhubhitvāva
yāti kalambatitthavihāre vassūpagatapaññāsabhikkhū viya.
Te kira āsāḷhapuṇṇamāyaṁ katikavattaṁ akaṁsu "arahattaṁ apatvā
aññamaññaṁ na ālapissāmā"ti. Gāmañca piṇḍāya pavisantā udakagaṇḍūsaṁ

1 chaṂa. ujjāletvā 2 chaṂa. nibaddho 3 gaṇḍusaṁ itipi pāṭho 4 chaṂa. hothāti

275
Katvā pavisiṁsu. Divasādīsu pucchitesu vuttanayeneva paṭipajjiṁsu. Tattha manussā
niṭṭhubhanaṁ disvā jāniṁsu "ajjeko āgato, ajja dve"ti. Evañca cintesuṁ "kiṁ
nu kho ete amheheva saddhiṁ na sallapanti, udāhu aññamaññaṁpi, yadi
aññamaññaṁ na sallapanti, addhā vivādajātā bhavissanti, etha te 1- aññamaññaṁ
khamāpessāmā"ti. Sabbe vihāraṁ gantvā paññāsāya bhikkhūsu dvepi bhikkhū
ekokāse nāddasaṁsu. Tato yo tesu cakkhumā puriso, so āha "na bho
kalahakārakānaṁ okāso īdiso hoti, susammaṭṭhaṁ cetiyaṅgaṇaṁ bodhiyaṅgaṇaṁ,
sanikkhittā
sammajjanīyo, supaṭṭhitaṁ 2- pānīyaṁ paribhojanīyan"ti. Te tato vinivattā, 3-
tepi
bhikkhū antotemāseyeva arahattaṁ patvā mahāpavāraṇāya visuddhipavāraṇāya 4-
pavāresuṁ.
Evaṁ kāḷavallimaṇḍapavāsī mahānāgatthero viya kalambatitthavihāre
vassūpagatabhikkhū
viya ca kammaṭṭhānayutteneva cittena pādaṁ uddharanto gāmasamīpaṁ patvā
udakagaṇḍūsaṁ katvā vīthiyo sallakkhetvā yattha surāsoṇḍadhuttādayo kalahakārakā
caṇḍahatthiassādayo vā natthi, taṁ vīthiṁ paṭipajjati. Tattha ca piṇḍāya caramāno
na turitaturito viya javena gacchati. Na hi javena piṇḍapātiyadhutaṅgaṁ nāma
kiñci atthi. Visamabhūmibhāgappattaṁ pana udakasakaṭaṁ viya niccalo hutvā
gacchati.
Anugharaṁ paviṭṭho ca taṁ dātukāmataṁ adātukāmataṁ sallakkhetuṁ tadanurūpaṁ kālaṁ
āgamento bhikkhaṁ gahetvā antogāme vā bahigāme vā vihārameva vā āgantvā
yathāphāsuke paṭirūpe okāse nisīditvā kammaṭṭhānaṁ manasikaronto āhāre
paṭikūlasaññaṁ upaṭṭhāpetvā akkhabhañjanavaṇalepanaputtamaṁsūpamāvasena naṁ
paccavekkhanto
aṭṭhaṅgasamannāgataṁ āhāraṁ āhāreti, neva davāya na madāya na maṇḍanāya
na vibhūsanāya. Bhuttāvī ca udakakiccaṁ katvā muhuttaṁ bhattakilamathaṁ
paṭipassambhetvā
yathā purebhattaṁ, evaṁ pacchābhattaṁ. Yathā purimayāmaṁ, evaṁ pacchimayāmaṁ ca
kammaṭṭhānameva
manasikaroti, ayaṁ vuccati harati ca paccāharati cāti.

1 chaṂa. me 2 chaṂa. sūpaṭṭhapitaṁ 3 chaṂa., i. tatova nivattā.

4 chaṂa., i. visuddhipavāraṇaṁ

276
Imaṁ pana haraṇapaccāharaṇasaṅkhātaṁ gatapaccāgatikavattaṁ pūrento yadi
upanissayasampanno
hoti. Paṭhamavaye eva arahattaṁ pāpuṇāti. No ce paṭhamavaye pāpuṇāti,
atha majjhimavaye. No ce majjhimavaye pāpuṇāti, atha pacchimavaye. No ce
pacchimavaye
pāpuṇāti, atha maraṇasamaye. No ce maraṇasamaye pāpuṇāti, atha devaputto hutvā
pāpuṇāti, no ce devaputto hutvā pāpuṇāti, anuppanne buddhe nibbatto
paccekabodhiṁ sacchikaroti. No ce paccekabodhiṁ sacchikaroti, atha buddhānaṁ
sammukhībhāve
khippābhiñño vā hoti seyyathāpi thero bāhiyo dārucīriyo, mahāpañño vā
seyyathāpi thero sāriputto, mahiddhiko vā seyyathāpi thero mahāmoggallāno,
dhūtavādo 1- vā seyyathāpi thero mahākassapo, dibbacakkhuko vā seyyathāpi thero
anuruddho, vinayadharo vā seyyathāpi thero upāli, dhammakathiko vā seyyathāpi
thero puṇṇo mantānīputto, āraññiko vā seyyathāpi thero revato, bahussuto
vā seyyathāpi thero ānando, sikkhākāmo vā seyyathāpi thero rāhulo
 buddhaputtoti. Iti imasmiṁ catukke yvāyaṁ harati ca paccāharati ca, tassa
gocarasampajaññaṁ sikkhāppattaṁ hoti.
Abhikkamādīsu pana asammuyhanaṁ asammohasampajaññaṁ. Taṁ evaṁ veditabbaṁ:-
idha bhikkhu abhikkamanto vā paṭikkamanto vā yathā andhaputhujjanā abhikkamādīsu
"attā abhikkamati, attanā abhikkamo nibbattito"ti vā "ahaṁ abhikkamāmi, mayā
abhikkamo nibbattito"ti vā sammuyhanti. Tathā asammuyhanto "abhikkamāmī"ti
citte uppajjamāne teneva cittena saddhiṁ cittasamuṭṭhānā vāyodhātu viññattiṁ
janayamānā uppajjati, iti cittakiriyavāyodhātuvipphāravasena ayaṁ kāyasammato
aṭṭhisaṅghāṭo abhikkamati, tassevaṁ 2- abhikkamato ekekapāduddharaṇe paṭhavīdhātu
āpodhātūti dve dhātuyo omattā honti mandā, itarā dve adhimattā honti
balavatiyo, tathā atiharaṇavītiharaṇesu. Vossajjane tejodhātuvāyodhātuyo omattā
honti
mandā, itarā dve adhimattā honti balavatiyo. Tathā sannikkhepanasannirumbhanesu.
3-
Tattha uddharaṇe pavattā rūpārūpadhammā atiharaṇaṁ na pāpuṇanti. Tathā atiharaṇe
pavattā vītiharaṇaṁ, vītiharaṇe pavattā vossajjanaṁ, vossajjane pavattā
sannikkhepanaṁ,

1 chaṂa. dhutaṅgadharo 2 ka. tasseva 3 Ma....sannirujjanesu

277
Sannikkhepane pavattā sannirumbhanaṁ 1- na pāpuṇanti. Tattha tattheva pabbapabbaṁ
sandhisandhi 2- odhiodhi hutvā tattakapāle pakkhittatilāni viya taṭataṭāyantā
bhijjanti. Tattha ko eko abhikkamati, kassa vā ekassa abhikkamanaṁ. Paramatthato
hi dhātūnaṁyeva gamanaṁ, dhātūnaṁ ṭhānaṁ, dhātūnaṁ nisajjā, 3- dhātūnaṁ sayanaṁ,
tasmiṁ
tasmiñhi koṭṭhāse saddhiṁ rūpena:-
aññaṁ uppajjate cittaṁ aññaṁ cittaṁ nirujjhati
avīcimanusambandho nadīsotova vattatīti.
Evaṁ abhikkamādīsu asammuyhanaṁ asammohasampajaññaṁ nāmāti.
Niṭṭhito abhikkante paṭikkante sampajānakārī hotīti padassa attho.
Ālokite vilokiteti ettha pana ālokitaṁ nāma purato pekkhanaṁ.
Vilokitaṁ nāma anudisā pekkhanaṁ. Aññānipi heṭṭhā upari pacchato pekkhanavasena
olokitaullokitāpalokitāni nāma honti, tāni idha na gahitāni. Sāruppavasena
pana imāneva dve gahitāni, iminā vā mukhena sabbānipi tāni gahitānevāti.
Tattha "ālokessāmī"ti citte uppanne cittavaseneva anāloketvā 4-
atthaparigaṇhanaṁ sātthakasampajaññaṁ. Taṁ āyasmantaṁ nandaṁ kāyasakkhiṁ katvā
veditabbaṁ. Vuttañhetaṁ bhagavatā "sace bhikkhave nandassa puratthimā disā
āloketabbā hoti, sabbaṁ cetaso 5- samannāharitvā nando puratthimaṁ disaṁ
āloketi, evaṁ me puratthimaṁ disaṁ ālokayato na abhijjhādomanassā pāpakā akusalā
dhammā 6- anvāssavissantīti itiha 6- tattha sampajāno hoti, sace bhikkhave
nandassa
pacchimā disā, uttarā disā, dakkhiṇā disā, uddhaṁ, adho, anudisā āloketabbā
hoti, sabbaṁ cetaso samannāharitvā nando anudisaṁ āloketi. Evaṁ me anudisaṁ
ālokayato .pe. Sampajāno hotī"ti. 7-

1 Ma. sannirujjanaṁ 2 Sī. sandhisandhiṁ 3 chaṂa. nisajjanaṁ. 4 chaṂa. anoloketvā

5 chaṂa. cetasā 6-6 chaṂa. anvāssaveyyunti iti so 7 chaṂa. aṅ. aṭṭhaka.
23/99/168-9 nandasutta (syā)

278
Apica idhāpi pubbe vuttacetiyadassanādivaseneva sātthakatā ca sappāyatā
ca veditabbā. Kammaṭṭhānassa pana avijahanameva gocarasampajaññaṁ. Tasmā
khandhadhātuāyatanakammaṭṭhānikehi attano kammaṭṭhānavaseneva,
kasiṇādikammaṭṭhānikehi
vā pana kammaṭṭhānasīseneva ālokanavilokanaṁ kātabbaṁ. Abbhantare attā nāma
āloketā viloketā vā natthi, ālokessāmīti pana citte uppajjamāne
teneva cittena saddhiṁ cittasamuṭṭhānā vāyodhātu viññattiṁ janayamānā uppajjati.
 Iti cittakiriyavāyodhātuvipphāravaseneva heṭṭhimaṁ akkhidalaṁ adho sīdati,
uparimaṁ
uddhaṁ laṅgheti, koci yantakena vivaranto nāma natthi, tato cakkhuviññāṇaṁ
dassanakiccaṁ sādhentaṁ uppajjatīti. Evaṁ sampajānanaṁ panettha
asammohasampajaññaṁ
nāMa.
Apica mūlapariññāāgantukatāvakālikabhāvavasenapettha asammohasampajaññaṁ
veditabbaṁ. Mūlapariññāvasena tāva:-
bhavaṅgāvajjanaṁ ceva dassanaṁ sampaṭicchanaṁ
santīraṇaṁ voṭṭhabbanaṁ javanaṁ bhavati sattamaṁ.
Tattha bhavaṅgaṁ upapattibhavassa aṅgakiccaṁ sādhayamānaṁ pavattati, taṁ
āvattitvā 1-
kiriyamanodhātu āvajjanakiccaṁ sādhayamānā, tannirodhā cakkhuviññāṇaṁ
dassanakiccaṁ
sādhayamānaṁ, tannirodhā vipākamanodhātu sampaṭicchanakiccaṁ sādhayamānā,
tannirodhā
vipākamanoviññāṇadhātu santīraṇakiccaṁ sādhayamānā, tannirodhā
kiriyamanoviññāṇadhātu
voṭṭhabbanakiccaṁ sādhayamānā, tannirodhā sattakkhattuṁ javanaṁ javati. Tattha
paṭhamajavanepi "ayaṁ itthī ayaṁ puriso"ti rajjanadussanamuyhanavasena
ālokitavilokitaṁ
na hoti. Dutiyajavanepi .pe. Sattamajavanepi etesu pana yuddhamaṇḍale yodhesu
viya
heṭṭhupariyavasena bhijjitvā pavattitesu 2- "ayaṁ itthī ayaṁ puriso"ti
rajjanādivasena
ālokitavilokitaṁ hoti. Evaṁ tāvettha mūlapariññāvasena asammohasampajaññaṁ
veditabbaṁ.

1 chaṂa. āvaṭṭetvā 2 chaṂa.. patitesu

279
Cakkhudvāre pana rūpe āpāthagate bhavaṅgacalanato uddhaṁ
sakakiccanipphādanavasena
āvajjanādīsu uppajjitvā niruddhesu avasāne javanaṁ uppajjati. Taṁ pubbe
uppannānaṁ āvajjanādīnaṁ gehabhūte cakkhudvāre āgantukapuriso viya hoti.
Tassa yathā paragehe kiñci yācituṁ paviṭṭhassa āgantukassa purisassa gehasāmikesu
tuṇhimāsīnesu āṇākaraṇaṁ na yuttaṁ. Evaṁ āvajjanādīnaṁ gehabhūte cakkhudvāre
āvajjanādīsupi arajjantesu adussantesu amuyhantesu ca rajjanadussanamuyhanaṁ
ayuttanti evaṁ āgantukabhāvavasena asammohasampajaññaṁ veditabbaṁ.
Yāni panetāni cakkhudvāre voṭṭhabbanapariyosānāni cittāni uppajjanti,
tāni saddhiṁ sampayuttadhammehi tattha tattheva bhijjanti, aññamaññaṁ na
passantīti
itarāni tāvakālikāni honti. Tattha yathā ekasmiṁ ghare sabbesu mānusakesu
matesu avasesassa ekassa taṁkhaṇaññeva maraṇadhammassa na yuttā naccagītādīsu
abhirati nāma, evameva ekadvāre sampayuttesu āvajjanādīsu tattha tattheva
matesu avasesassa taṁkhaṇeyeva maraṇadhammassa javanassāpi
rajjanadussanamuyhanavasena
abhirati nāma na yuttāti evaṁ tāvakālikabhāvavasena asammohasampajaññaṁ
veditabbaṁ.
Apica khandhāyatanadhātupaccayapaccavekkhaṇavasena cetaṁ veditabbaṁ. Ettha hi
cakkhuñceva rūpañca rūpakkhandho, dassanaṁ viññāṇakkhandho, taṁsampayuttā vedanā
vedanākkhandho, saññā saññākkhandho, phassādikā saṅkhārakkhandho. Evametesaṁ
pañcannaṁ khandhānaṁ samavāye ālokanavilokanaṁ paññāyati. Tattha ko eko
āloketi, ko viloketi. Tathā cakkhuṁ cakkhvāyatanaṁ, rūpaṁ rūpāyatanaṁ, dassanaṁ
manāyatanaṁ,
vedanādayo sampayuttadhammā dhammāyatanaṁ. Evameva tesaṁ catunnaṁ, āyatanānaṁ
samavāye
ālokanavilokanaṁ paññāyati. Tattha ko eko āloketi, ko viloketi. Tathā
cakkhu cakkhudhātu, rūpaṁ rūpadhātu, dassanaṁ cakkhuviññāṇadhātu, taṁsampayuttā
vedanādayo
dhammadhātu, evametāsaṁ catunnaṁ dhātūnaṁ samavāye ālokanavilokanaṁ paññāyati.
Tattha ko eko āloketi, ko viloketi. Tathā cakkhu nissayapaccayo, rūpaṁ
ārammaṇapaccayo, āvajjanaṁ anantarasamanantarūpanissayanatthivigatapaccayo, āloko

280
Upanissayapaccayo, vedanādayo sahajātapaccayā. Evametesaṁ paccayānaṁ samavāye
ālokanavilokanaṁ paññāyati. Tattha ko eko āloketi, ko viloketīti evamettha
khandhāyatanadhātupaccayapaccavekkhaṇavasenapi asammohasampajaññaṁ veditabbaṁ.
Sammiñjite pasāriteti pabbānaṁ sammiñjanapasāraṇe. Tattha cittavaseneva
sammiñjanapasāraṇaṁ akatvā hatthapādānaṁ sammiñjanapasāraṇapaccayā atthānatthaṁ
parigaghetvā atthaparigagaṇhanaṁ sātthakasampajaññaṁ. Tattha hatthapāde aticiraṁ
sammiñjitvā vā pasāritvā vā ṭhitassa khaṇe khaṇe vedanā uppajjanti, cittaṁ
ekaggaṁ na labhati, kammaṭṭhānaṁ paripatati, visesaṁ na adhigacchati. Kālena 1-
sammiñjantassa kālena 1- pasārentassa pana tā vedanā na uppajjanti, cittaṁ
ekaggaṁ hoti, kammaṭṭhānaṁ phātiṁ gacchati, visesaṁ adhigacchatīti evaṁ
atthānatthapariggaṇhanaṁ veditabbaṁ.
Atthe pana satipi sappāyāsappāyaṁ pariggaṇhitvā sappāyapariggahaṇaṁ
sappāyasampajaññaṁ. Tatrāyaṁ nayo:- mahācetiyaṅgaṇe kira daharabhikkhū sajjhāyaṁ
karonti. 2- Tesaṁ piṭṭhipasse daharabhikkhuniyo dhammaṁ suṇanti. Tatreko daharo
hatthaṁ
pasāretvā kāyasaṁsaggaṁ patvā teneva kāraṇena gihī jāto. Aparopi bhikkhu pādaṁ
pasārento aggimhi pasāresi, aṭṭhiṁ āhacca pādo jhāyi. Aparo vammike
pasāresi, so āsīvisena daṭṭho. Aparo cīvarakuṭidaṇḍake pasāresi, taṁ maṇisappo
ḍaṁsi. Tasmā evarūpe asappāye apasāretvā sappāye pasāretabbaṁ. Idamettha
sappāyasampajaññaṁ.
Gocarasampajaññaṁ pana mahātheravatthunā dīpetabbaṁ:- mahāthero kira
divāṭṭhāne nisinno antevāsikehi saddhiṁ kathayamāno sahasā hatthaṁ sammiñjitvā
puna yathāṭṭhāne ṭhapetvā saṇikaṁ sammiñjesi. Taṁ antevāsikā pucchiṁsu "kasmā
bhante sahasā hatthaṁ sammiñjitvā puna yathāṭṭhāne ṭhapetvā saṇikaṁ
sammiñjayitthā"ti.
Yato paṭṭhāyāhaṁ āvuso kammaṭṭhānaṁ manasikātuṁ āraddho, na me kammaṭṭhānaṁ
muñcitvā hattho sammiñjitapubbo, idāni pana tumhehi saddhiṁ kathayamānena

1 chaṂa. kāle 2 chaṂa. gaṇhanti

281
Kammaṭṭhānaṁ muñcitvā sammiñjito, tasmā puna yathāṭṭhāne ṭhapetvā
sammiñjesinti. Sādhu bhante bhikkhunā nāma evarūpena bhavitabbanti. Evametthāpi
kammaṭṭhānāvijahanameva gocarasampajaññanti veditabbaṁ.
Abbhantare attā nāma koci sammiñjento vā pasārento vā natthi.
Vuttappakāracittakiriyavāyodhātuvipphārena pana suttākaḍḍhanavasena dāruyantassa
hatthapādalālanaṁ viya sammiñjanapasāraṇaṁ hotīti evaṁ parijānanaṁ panettha
asammohasampajaññanti veditabbaṁ.
Saṅghāṭipattacīvaradhāraṇeti ettha saṅghāṭicīvarānaṁ nivāsanapārupanavasena
pattassa bhikkhāpaṭiggahaṇādivasena paribhogo dhāraṇaṁ nāMa. Tattha
saṅghāṭicīvaradhāraṇe
tāva nivāsetvā pārupitvā ca piṇḍāya carato āmisalābho "sītassa
paṭighātāyā"tiādinā nayena bhagavatā vuttappakāroyeva ca attho attho nāMa.
Tassa vasena sātthakasampajaññaṁ veditabbaṁ.
Uṇhapākatikassa pana dubbalassa ca cīvaraṁ sukhumaṁ sappāyaṁ. Sītālukassa
ghanaṁ
dupaṭṭaṁ. Viparītaṁ asappāyaṁ. Yassa kassaci jiṇṇaṁ asappāyameva. Aggaḷādidānena
hissa taṁ palibodhakaraṁ hoti. Tathā paṭṭadukūlādibhedaṁ 1- lobhanīyaṁ cīvaraṁ.
Tādisaṁ
hi araññe ekekassa nivāsanantarāyakaraṁ jīvitantarāyakaraṁ vāpi hoti.
Nippariyāyena
pana yaṁ nimittakammādimicchājīvavasena uppannaṁ, yañcassa sevamānassa akusalā
 dhammā abhivaḍḍhanti, kusalā dhammā parihāyanti, taṁ asappāyaṁ. Viparītaṁ
sappāyaṁ.
Tassa vasenettha sappāyasampajaññaṁ, kammaṭṭhānāvijahanavaseneva ca
gocarasampajaññaṁ
veditabbaṁ.
Abbhantare attā nāma koci cīvaraṁ pārupanto nāma natthi. Vuttappakāra-
cittakiriyavāyodhātuvipphāreneva pana cīvarapārupanaṁ hoti. Tattha cīvaraṁpi
acetanaṁ,
kāyopi acetano. Cīvaraṁ na jānāti "mayā kāyo pāruto"ti. Kāyopi na jānāti
"ahaṁ cīvarena pāruto"ti, dhātuyova dhātusamūhaṁ paṭicchādenti paṭapilotikāya

1 chaṂa. paṭṭuṇṇadukūlādibhedaṁ

282
Potthakarūpapaṭicchādane viya. Tasmā neva sundaraṁ cīvaraṁ labhitvā somanassaṁ
kātabbaṁ,
na asundaraṁ labhitvā domanassaṁ. Nānāvammikacetiyarukkhādīsu 1- hi keci
mālāgandhadhūpavatthādīhi sakkāraṁ karonti, keci
gūthamuttakaddamadaṇḍasatthappahārādīhi
asakkāraṁ, na tena vammikarukkhādayo somanassaṁ vā domanassaṁ vā karonti. Evameva
neva sundaraṁ cīvaraṁ labhitvā somanassaṁ kātabbaṁ. Na asundaraṁ labhitvā
domanassanti
evaṁ pavattapaṭisaṅkhānavasenettha asammohasampajaññaṁ veditabbaṁ.
Pattadhāraṇepi pattaṁ sahasāva agahetvā imaṁ gahetvā piṇḍāya caramāno
bhikkhaṁ labhissāmīti evaṁ pattagahaṇapaccayā paṭilabhitabbātthavasena
sātthakasampajaññaṁ
veditabbaṁ.
Kīsadubbalasarīrassa pana garupatto asappāyo. Yassa kassaci
catupañcagaṇṭhikāhato dubbisodhanīyo asappāyova. Duddhotapatto hi na vaṭṭati, taṁ
dhovantasseva cassa palibodho hoti. Maṇivaṇṇapatto pana lobhanīyo cīvare
vuttanayeneva asappāyo. Nimittakammādivasena laddho pana yañcassa sevamānassa
akusalā dhammā abhivaḍḍhanti, kusalā dhammā parihāyanti, ayaṁ ekantāsappāyova.
Viparīto sappāyo. Tassa vasenettha sappāyasampajaññaṁ,
kammaṭṭhānāvijahanavaseneva
ca gocarasampajaññaṁ veditabbaṁ.
Abbhantare attā nāma koci pattaṁ gaṇhanto natthi. Vuttappakāra-
cittakiriyavāyodhātuvipphāreneva pana pattagahaṇaṁ nāma hoti. Tattha pattopi
acetano,
hatthāpi acetanā. Patto na jānāti "ahaṁ hatthehi gahito"ti. Hatthāpi na
jānanti "patto amhehi gahito"ti. Dhātuyova dhātusamūhaṁ gaṇhanti saṇḍāsena
aggivaṇṇapattagahaṇe viyāti evaṁ pavattapaṭisaṅkhānavasenettha
asammohasampajaññaṁ
veditabbaṁ.
Apica yathā chinnahatthapāde vaṇamukhehi paggharitapubbalohitakimikule
nīlamakkhikasamparikiṇṇe anāthasālāyaṁ nipanne anāthamanusse disvā dayālukā

1 chaṂa. nāgavammikacetiyarukkhādīsu.

283
Purisā tesaṁ vaṇapaṭicchādanacoḷakāni ceva kapālādīhi ca bhesajjāni upanāmenti.
Tattha coḷakānipi kesañci saṇhāni, kesañci thūlāni pāpuṇanti.
Bhesajjakapālakānipi
kesañci susaṇṭhānāni, kesañci dussaṇṭhānāni pāpuṇanti, na te tattha
sumanā vā dummanā vā honti. Vaṇapaṭicchādanamatteneva hi coḷakena
bhesajjapaṭiggahaṇamattakeneva ca kapālakena tesamattho, evameva yo bhikkhu
vaṇacoḷakaṁ viya
cīvaraṁ, bhesajjakapālakaṁ viya pattaṁ, kapālake bhesajjamiva ca patte
laddhabhikkhaṁ
sallakkheti. Ayaṁ saṅghāṭipattacīvaradhāraṇe asammohasampajaññena
 uttamasampajaññakārīti veditabbo.
Asitādīsu asiteti piṇḍapātabhojane. Pīteti yāguādipāne. Khāyiteti
piṭṭhakhajjakādikhādane. Sāyiteti madhuphāṇitādisāyane. Tattha "neva davāyā"ti
ādinā nayena vutto aṭṭhavidhopi attho attho nāMa. Tassa vasena
sātthakasampajaññaṁ veditabbaṁ. Lūkhapaṇītatittamadhurādīsu pana yena bhojanena
yassa aphāsu
hoti, taṁ tassa asappāyaṁ. Yaṁ pana nimittakammādivasena paṭiladdhaṁ, yañcassa
bhuñjato akusalā dhammā abhivaḍḍhanti, kusalā dhammā parihāyanti, taṁ
ekantāsappāyameva viparītaṁ sappāyaṁ. Tassa vasena 1- sappāyasampajaññaṁ,
kammaṭṭhānāvijahanavaseneva ca gocarasampajaññaṁ veditabbaṁ.
Abbhantare attā nāma koci bhuñjako natthi, vuttappakāracittakiriya-
vāyodhātuvipphāravaseneva pana pattapaṭiggahaṇaṁ nāma hoti. Cittakiriyavāyodhātu-
vipphāravaseneva hatthassa patte otāraṇaṁ nāma hoti.
Cittakiriyavāyodhātuvipphāreneva
ālopakaraṇaṁ ālopauddharaṇaṁ mukhavivaraṇaṁ ca hoti. Na koci kuñcikāya yantakena
ca hanukaṭṭhīni vivarati, cittakiriyavāyodhātuvipphāreneva ālopassa mukhe
ṭhapanaṁ,
uparidantānaṁ musalakiccasādhanaṁ, heṭṭhādantānaṁ udukkhalakiccasādhanaṁ, jivhāya
hatthakiccasādhanañca hoti.
Iti naṁ tattha aggajivhāya tanukakheḷo mūlajivhāya bahalakheḷo makkheti. Taṁ
heṭṭhādantaudukkhale jivhāhatthaparivattitaṁ kheḷaudakatemitaṁ
uparidantamusalasañcuṇṇitaṁ

1 chaṂa. tassa vasenettha

284
Koci kaṭacchunā vā dabbiyā vā anto pavesanto nāma natthi, vāyodhātuyāva
pavisati. Paviṭṭhaṁ paviṭṭhaṁ koci palālasantharakaṁ 1- katvā dhārento nāma
natthi,
vāyodhātuvaseneva tiṭṭhati. Ṭhitaṁ ṭhitaṁ koci uddhanaṁ katvā aggiṁ jāletvā
paccanto nāma natthi, tejodhātuyā ca paccati. 2- Pakkaṁ pakkaṁ koci daṇḍena
vā yaṭṭhiyā vā bahinīharako nāma natthi, vāyodhātuyeva nīharati.
Iti vāyodhātu atiharati ca vītiharati ca dhāreti ca pavatteti ca sañcuṇṇeti
ca visoseti ca nīharati ca. Paṭhavīdhātu dhāreti ca parivatteti ca sañcuṇṇeti ca
visoseti ca. Āpodhātu sineheti ca allatañca anupāleti. Tejodhātu antopaviṭṭhaṁ
paripāceti. Ākāsadhātu añjaso hoti. Viññāṇadhātu tattha tattha sammāpayogamanvāya
ābhuñjatīti 3- evaṁ pavattapaṭisaṅkhānavasenettha asammohasampajaññaṁ veditabbaṁ.
Apica gamanato pariyesanato paribhogato āsayato nidhānato aparipakkato
paripakkato phalato nisandato sammakkhanatoti 4- evaṁ dasavidhaṁ paṭikūlabhāvaṁ
paccavekkhaṇato
cettha asammohasampajaññaṁ veditabbaṁ. Vitthārakathā panettha visuddhimagge
āhārapaṭikūlasaññāniddesato gahetabbā.
Uccārapassāvakammeti uccārassa ca passāvassa ca karaṇe. Tattha pattakāle
uccārapassāvaṁ akarontassa sakalasarīrato sedā muñcanti, akkhīni bhamanti, cittaṁ
na ekaggaṁ hoti, aññe ca rogā uppajjanti. Karontassa pana sabbantaṁ
na hotīti ayamettha attho. Tassa vasena sātthakasampajaññaṁ veditabbaṁ. Aṭṭhāne
uccārapassāvaṁ karontassa pana āpatti hoti, ayaso vaḍḍhati, jīvitantarāyo
hoti. Paṭirūpe ṭhāne karontassa sabbantaṁ na hotīti idamettha sappāyaṁ.
Tassa vasena sappāyasampajaññaṁ, kammaṭṭhānāvijahanavaseneva ca gocarasampajaññaṁ
veditabbaṁ.
Abbhantare attā nāma koci uccārapassāvaṁ karonto natthi.
Cittakiriyavāyodhātuvipphāreneva pana uccārapassāvakammaṁ hoti. Yathā pana pakke

1 chaṂa. palālasantharaṁ 2 Ma. pacati 3 chaṂa. ābhujatīti 4 chaṂa.

sammakkhaṇatoti

285
Gaṇḍe gaṇḍabhedena pubbalohitaṁ akāmatāya nikkhamati, yathā ca atibharitā
udakabhājanā udakaṁ akāmatāya nikkhamati, evaṁ pakkāsayamuttavatthīsu sannissitā
1-
uccārapassāvā vāyuvegasamuppīḷitā akāmatāyapi nikkhamanti. Yo 2- panāyaṁ evaṁ
nikkhamanto uccārapassāvo neva tassa bhikkhuno attano hoti, na parassa. Kevalaṁ
sarīranissandova hoti. Yathākiṁ? yathā udakakumbhato 3- purāṇaudakaṁ chaḍḍentassa
neva taṁ attano hoti, na paresaṁ. Kevalaṁ paṭijagganamattameva hoti. Evaṁ
pavattapaṭisaṅkhānavasenettha asammohasampajaññaṁ veditabbaṁ.
Gatādīsu gateti gamane. Ṭhiteti ṭhāne. Nisinneti nisajjāya. Sutteti
sayane. Jāgariteti jāgaraṇe. Bhāsiteti kathane. Tuṇhībhāveti akathane. "gacchanto
Vā gacchāmīti pajānāti, ṭhito vā ṭhitomhīti pajānāti, nisinno vā
nisinnomhīti pajānāti, sayāno vā sayānomhīti pajānātī"ti imasmiñhi ṭhāne
addhānairiyāpathā kathitā. "abhikkante Paṭikkante ālokite vilokite sammiñjite
pasārite"ti imasmiṁ majjhimā. "gate Ṭhite nisinne sutte jāgarite"ti idha pana
khuddakacuṇṇiyairiyāpathā kathitā. Tasmā etesupi vuttanayeneva sampajānakāritā
veditabbā.
Tipiṭakamahāsivatthero panāha:- yo ciraṁ gantvā vā caṅkamitvā vā
aparabhāge ṭhito iti paṭisañcikkhati "caṅkamanakāle pavattā rūpārūpadhammā
ettheva
niruddhā"ti, ayaṁ gate sampajānakārī nāMa. Yo sajjhāyaṁ vā karonto pañhaṁ
vā vissajjento kammaṭṭhānaṁ vā manasikaronto ciraṁ ṭhatvā aparabhāge nisinno
iti paṭisañcikkhati "ṭhitakāle pavattā rūpārūpadhammā ettheva niruddhā"ti, ayaṁ
ṭhite sampajānakārī nāMa. Yo sajjhāyādikaraṇavaseneva ciraṁ nisīditvā aparabhāge
nipanno iti paṭisañcikkhati "nisinnakāle pavattā rūpārūpadhammā ettheva
niruddhā"ti, ayaṁ nisinne sampajānakārī nāMa. Yo pana nipannakova 4- sajjhāyaṁ
vā karonto kammaṭṭhānaṁ vā manasikaronto niddaṁ okkamitvā aparabhāge
uṭṭhāya iti paṭisañcikkhati "sayanakāle pavattā rūpārūpadhammā ettheva
niruddhā"ti,
ayaṁ sutte ca jāgarite ca sampajānakārī nāMa. Kiriyamayacittānañhi appavattaṁ

1 chaṂa. sannicitā 2 chaṂa. so 3 chaṂa. udakatumbato 4 chaṂa. va-saddo na dissati

286
Suttaṁ nāma, pavattaṁ jāgaritaṁ nāmāti. Yo pana bhāsamāno "ayaṁ saddo nāma
oṭṭhe ca paṭicca dante ca jivhañca tāluñca paṭicca cittassa ca tadanurūpaṁ
payogaṁ paṭicca jāyatī"ti sato sampajāno bhāsati, ciraṁ vā pana kālaṁ sajjhāyaṁ
vā katvā dhammaṁ vā kathetvā kammaṭṭhānaṁ vā parivattetvā pañhaṁ vā vissajjetvā
aparabhāge tuṇhībhūto iti paṭisañcikkhati "bhāsitakāle uppannā rūpārūpadhammā
ettheva niruddhā"ti, ayaṁ bhāsite sampajānakārī nāMa. Yo tuṇhībhūto ciraṁ
dhammaṁ vā kammaṭṭhānaṁ vā manasikatvā aparabhāge iti paṭisañcikkhati
"tuṇhībhūtakāle
pavattā rūpārūpadhammā ettheva niruddhā, upādārūpappavattiyā sati bhāsati
nāma, asati tuṇhī bhavati nāmā"ti, ayaṁ tuṇhībhāve sampajānakārī nāmāti.
Tayidaṁ mahāsivattherena vuttaṁ asammohadhuraṁ imasmiṁ satipaṭṭhānasutte
adhippetaṁ. Sāmaññaphale pana sabbaṁpi catubbidhaṁ sampajaññaṁ labhati. 1- Tasmā
visesato
ettha asammohasampajaññasseva vasena sampajaññakāritā 2- veditabbā. Sampajānakārī
sampajānakārīti ca sabbapadesu satisampayuttasseva sampajaññassa vasena attho
veditabbo. Vibhaṅgappakaraṇe pana "sato sampajāno abhikkamati, sato sampajāno
paṭikkamatī"ti 3- evaṁ etāni padāni vibhattāneva.
Iti ajjhattaṁ vāti evaṁ catusampajaññapariggaṇhanena 4- attano vā
kāye, parassa vā kāye, kālena vā attano, kālena vā parassa kāye
kāyānupassī viharati. Idhāpi 5- samudayavayadhammānupassītiādīsu
rūpakkhandhasseva
samudayo ca vayo ca nīharitabbo. Sesaṁ vuttasadisameva.
Idha catusampajaññapariggāhikā sati dukkhasaccaṁ, tassā samuṭṭhāpikā
purimataṇhā samudayasaccaṁ, ubhinnaṁ appavatti nirodhasaccaṁ, vuttappakāro
ariyamaggo
maggasaccaṁ. Evaṁ catusaccavasena ussakkitvā nibbutiṁ pāpuṇātīti idhamekassa
catusampajaññapariggāhakassa bhikkhuno vasena yāva arahattā niyyānamukhanti.
Catusampajaññapabbavaṇṇanā niṭṭhitā.
 -------------

1 chaṂa. labbhati 2 chaṂa. sampajānakāritā 3 abhi. vibhaṅga. 35/523/301

jhānavibhaṅga
4 chaṂa.....pariggahaṇena, sabbattha evamuparipi 5 ka. idha

287
Paṭikūlamanasikārapabbavaṇṇanā
[110] Evaṁ catusampajaññavasena kāyānupassanaṁ vibhajitvā idāni
paṭikūlamanasikāravasena vibhajituṁ puna caparantiādimāha. Tattha imameva kāyanti
ādīsu yaṁ vattabbaṁ siyā, taṁ sabbaṁ sabbākārena vitthārato visuddhimagge
kāyagatāsatikammaṭṭhāne vuttaṁ. Ubhatomukhāti heṭṭhā ca upari cāti dvīhi mukhehi
yuttā. Nānāvihitassāti nānāvidhassa.
Idaṁ panettha opammasaṁsandanaṁ:- ubhatomukhā mūtoḷi 1- viya hi
cātummahābhūtiko kāyo, tattha missitvā pakkhittanānāvidhadhaññaṁ viya kesādayo
dvattiṁsākārā, cakkhumā puriso viya yogāvacaro, tassa taṁ mūtoḷiṁ muñcitvā
paccavekkhato nānāvidhadhaññassa pākaṭakālo viya yogino dvattiṁsākārassa
vibhūtākāro 2-
veditabbo.
Iti ajjhattaṁ vāti evaṁ kesādīsu pariggaṇhanena attano vā kāye, parassa
vā kāye, kālena vā attano, kālena vā parassa kāye kāyānupassī
viharati, ito paraṁ vuttanayameva. Kevalañhi idha dvattiṁsākārapariggāhikā sati
dukkhasaccanti evaṁ yojanaṁ katvā niyyānamukhaṁ veditabbaṁ. Sesaṁ
purimasadisamevāti.
Paṭikūlamanasikārapabbavaṇṇanā niṭṭhitā.
-----------------
Dhātumanasikārapabbavaṇṇanā
[111] Evaṁ paṭikūlamanasikāravasena kāyānupassanaṁ vibhajitvā idāni
dhātumanasikāravasena vibhajituṁ puna caparantiādimāha. Tatrāyaṁ
opammasaṁsandanena
saddhiṁ atthavaṇṇanā:- yathā koci goghātako vā tasseva vā bhattavettanabhato
antevāsiko gāviṁ vadhitvā vinivijjhitvā catasso disā gatānaṁ mahāpathānaṁ
vemajjhaṭṭhānasaṅkhāte catumahāpathe koṭṭhāsaṁ koṭṭhāsaṁ katvā nisinno assa,
evameva bhikkhu catunnaṁ iriyāpathānaṁ yena kenaci ākārena ṭhitattā yathāṭhitaṁ,

1 chaṂa. putoḷi 2 Ma. vibhūtakālo

288
Yathāṭhitattā ca yathāpaṇihitaṁ kāyaṁ "atthi imasmiṁ kāye paṭhavīdhātu .pe.
Vāyodhātū"ti evaṁ paccavekkhati.
Kiṁ vuttaṁ hoti:- yathā goghātakassa gāviṁ posentassāpi āghātanaṁ
āharantassāpi āharitvā tattha bandhitvā ṭhapentassāpi vadhentassāpi vadhitaṁ
mataṁ passantassāpi tāvadeva gāvīti saññā na antaradhāyati, yāva naṁ padāletvā
vilaso 1- na vibhajati. Vibhajitvā nisinnassa pana gāvīti saññā antaradhāyati,
maṁsasaññā pavattati, nāssa evaṁ hoti "ahaṁ gāviṁ vikkiṇāmi, ime gāviṁ
harantī"ti. Atha khvassa "ahaṁ maṁsaṁ vikkiṇāmi, ime maṁsaṁ haranti"icceva hoti,
evameva imassāpi bhikkhuno pubbe bālaputhujjanakāle gihībhūtassāpi
pabbajitassāpi tāvadeva sattoti vā puggaloti vā saññā na antaradhāyati, yāva
imameva kāyaṁ yathāṭhitaṁ yathāpaṇihitaṁ ghanavinibbhogaṁ katvā dhātuso na
paccavekkhati.
Dhātuso paccavekkhato panassa sattasaññā antaradhāyati, dhātuvaseneva cittaṁ
santiṭṭhati. Tenāha bhagavā "imameva kāyaṁ yathāṭhitaṁ yathāpaṇihitaṁ dhātuso
paccavekkhati,
atthi imasmiṁ kāye paṭhavīdhātu āpodhātu tejodhātu vāyodhātūti, seyyathāpi
bhikkhave dakkho goghātako vā .pe. Vāyodhātū"ti.
Goghātako viya hi yogī, gāvīsaññā viya sattasaññā, catumahāpatho viya
catuiriyāpatho, vilaso vibhajitvā nisinnagoghātako 2- viya dhātuso
paccavekkhaṇanti.
Ayamettha pālivaṇṇanā, kammaṭṭhānakathā pana visuddhimagge vitthāritā.
 Iti ajjhattaṁ vāti evaṁ catudhātupariggaṇhanena 3- attano vā kāye,
kālena vā attano, kālena vā parassa kāye kāyānupassī viharati. Ito paraṁ
vuttanayameva. Kevalañhi idha catudhātupariggāhikā sati dukkhasaccanti evaṁ
yojanaṁ
katvā niyyānamukhaṁ veditabbaṁ. Sesaṁ purimasadisamevāti.
Dhātumanasikārapabbavaṇṇanā niṭṭhitā.
--------------

1 chaṂa. bīlaso, i. dilaso evamuparipi 2 chaṂa., i. nisinnabhāvo

3 chaṂa.....pariggahaṇena sabbattha evamuparipi

289
Navasīvathikāpabbavaṇṇanā
[112] Evaṁ dhātumanasikāravasena kāyānupassanaṁ vibhajitvā idāni navahi
sīvathikāpabbehi vibhajituṁ puna caparantiādimāha. Tattha seyyathāpi passeyyāti
yathā passeyya. Sarīranti matasarīraṁ. Sīvathikāya chaḍḍitanti susāne apaviṭṭhaṁ.
Ekāhaṁ
matassa assāti ekāhamataṁ. Dvīhaṁ matassa assāti dvīhamataṁ. Tīhaṁ matassa assāti
tīhamataṁ. Bhastā viya vāyunā uddhaṁ jīvitapariyādānā yathānukkamaṁ samuggatena
sūnabhāvena uddhumātattā uddhumātakaṁ. Vinīlaṁ vuccati viparibhinnavaṇṇaṁ.
Vinīlameva
vinīlakaṁ. Paṭikūlattā vā kucchitaṁ vinīlanti vinīlakaṁ. Maṁsussadaṭṭhānesu
rattavaṇṇassa pubbasanniccayaṭṭhānesu setavaṇṇassa yebhuyyena vinīlavaṇṇassa
nīlaṭṭhānesu nīlasāṭakapārutasseva chavasarīrassetaṁ adhivacanaṁ.
Paribhinnaṭṭhānepi 1- navahi
vā vaṇamukhehi vissandamānaṁ pubbaṁ vipubbaṁ. Vipubbameva vipubbakaṁ, paṭikūlattā
vā
kucchitaṁ vipubbanti vipubbakaṁ. Vipubbakaṁ jātaṁ tathābhāvaṁ gatanti
vipubbakajātaṁ.
So imameva kāyanti so bhikkhu imaṁ attano kāyaṁ tena kāyena saddhiṁ
ñāṇena upasaṁharati upaneti. Kathaṁ? ayaṁpi kho kāyo evaṁdhammo evaṁbhāvī
evaṁanatītoti.
Kiṁ 1- vuttaṁ hoti:- āyu usmā viññāṇanti imesaṁ tiṇṇaṁ dhammānaṁ
atthitāya ayaṁ kāyo ṭhānagamanādikkhamo hoti, imesaṁ pana vigamā ayaṁpi
evaṁdhammo
evaṁpūtikasabhāvoyeva, evaṁbhāvīti evaṁuddhumātādibhedo bhavissati, evaṁanatītoti
evaṁuddhumātādibhāvaṁ anatikkanto.
Iti ajjhattaṁ vāti evaṁ uddhumātādipariggaṇhanena attano vā kāye,
parassa vā kāye, kālena vā attano, kālena vā parassa kāye kāyānupassī
viharati.
Khajjamānanti udarādīsu nisīditvā udaramaṁsaṁ oṭṭhamaṁsaṁ akkhikuṭādīni
luñcitvā khādiyamānaṁ. Samaṁsalohitanti sesāvasesamaṁsalohitayuttaṁ.

1 chaṂa., i. paribhinnaṭṭhānehi. 2 chaṂa., i. idaṁ

290
Nimmaṁsalohitamakkhitanti maṁse khīṇepi lohitaṁ na sussati, taṁ sandhāya vuttaṁ
"nimmaṁsalohitamakkhitan"ti. Aññenāti aññena disābhāgena. Hatthaṭṭhikanti
catusaṭṭhibhedaṁpi hatthaṭṭhikaṁ pāṭiyekkaṁ vippakiṇṇaṁ. Pādaṭṭhikādīsupi eseva
nayo.
Terovassikānīti atikkantasaṁvaccharāni. Pūtīnīti abbhokāse ṭhitāni
vātātapavuṭṭhisamphasse na terovassikāneva pūtīni honti. Antobhūmigatāni
pana cirataraṁ tiṭṭhanti. Cuṇṇakajātānīti cuṇṇacuṇṇaṁ hutvā vippakiṇṇāni.
Sabbattha
so imamevāti vuttanayena khajjamānādīnaṁ vasena yojanā kātabbā.
Iti ajjhattaṁ vāti evaṁ khajjamānādipariggaṇhanena yāva cuṇṇakabhāvā
attano vā kāye, parassa vā kāye, kālena vā attano, kālena vā parassa
kāye kāyānupassī viharati.
Idha pana ṭhatvā navasīvathikā samodhānetabbā. "ekāhamataṁ Vā"tiādinā
 nayena vuttā sabbāpi ekā, "kākehi vā khajjamānan"tiādikā ekā,
"aṭṭhikasaṅkhalikaṁ samaṁsalohitaṁ nahārusambandhan"ti ekā,
"nimmaṁsalohitamakkhitaṁ
nahārusambandhan"ti ekā, "apagatamaṁsalohitaṁ nahārusambandhan"ti ekā, "aṭṭhikāni
apagatasambandhanānī"tiādikā ekā, "aṭṭhikāni setāni saṅkhavaṇṇapaṭibhāgānī"ti
ekā, "puñjakitāni terovassikānī"ti ekā, "pūtīni cuṇṇakajātānī"ti ekā.
Evaṁ kho bhikkhaveti idha 1- navasīvathikā dassetvā kāyānupassanaṁ
niṭṭhapento
āha. Tattha navasīvathikāpariggāhikā sati dukkhasaccaṁ, tassā samuṭṭhāpikā
purimataṇhā
samudayasaccaṁ, ubhinnaṁ appavatti nirodhasaccaṁ, dukkhaparijānano samudayaṁ
pajahano
nirodhārammaṇo ariyamaggo maggasaccaṁ. Evaṁ catusaccavaseneva ussakkitvā nibbutiṁ
pāpuṇātīti idaṁ navasīvathikāpariggāhakānaṁ bhikkhūnaṁ yāva arahattā
niyyānamukhanti.
Navasīvathikāpabbavaṇṇanā niṭṭhitā.
Ettāvatā ca ānāpānapabbaṁ iriyāpathapabbaṁ catusampajaññapabbaṁ
paṭikūlamanasikārapabbaṁ dhātumanasikārapabbaṁ navasīvathikāpabbāni"ti 2-
catuddasapabbā
kāyānupassanā niṭṭhitā hoti. Tattha ānāpānapabbaṁ paṭikūlamanasikārapabbanti

1 chaṂa. idaṁ 2 i. nava....pabbanti

291
Imāneva dve appanākammaṭṭhānāni. Sīvathikānaṁ pana ādīnavānupassanāvasena
vuttattā sesāni dvādasāpi upacārakammaṭṭhānānevāti.
Kāyānupassanā niṭṭhitā.
-------------
Vedanānupassanāvaṇṇanā
[113] Evaṁ bhagavā cuddasavidhena kāyānupassanāsatipaṭṭhānaṁ kathetvā
idāni navavidhena vedanānupassanaṁ kathetuṁ kathañca bhikkhaveti ādimāha. Tattha
sukhaṁ vedananti kāyikaṁ vā cetasikaṁ vā sukhaṁ vedanaṁ vediyamāno "ahaṁ sukhaṁ
vedanaṁ
vediyāmī"ti pajānātīti attho. Tattha kāmaṁ uttānaseyyakāpi dārakā
thaññapivanādikāle sukhaṁ vediyamānā "sukhaṁ vediyamānā"ti pajānanti, na panetaṁ
evarūpaṁ
jānanaṁ sandhāya vuttaṁ. Evarūpaṁ jānanaṁ hi sattūpaladdhiṁ na vijahati,
sattasaññaṁ
na ugghāṭeti, kammaṭṭhānaṁ satipaṭṭhānabhāvanā vā na hoti. Imassa pana bhikkhuno
jānanaṁ sattūpaladdhiṁ vijahati, sattasaññaṁ ugghāṭeti, kammaṭṭhānaṁ ceva
satipaṭṭhānabhāvanā
ca hoti. Idañhi "ko vediyati, kassa vedanā, kiṁkāraṇā vedanā"ti
evaṁ sampajānavediyanaṁ sandhāya vuttaṁ.
Tattha ko vediyatīti na koci satto vā puggalo vā vediyati. Kassa
vedanāti na kassaci sattassa vā puggalassa vā vedanā. Kiṁkāraṇā vedanāti
vatthuārammaṇāva panassa vedanā. 1- Tasmā esa evaṁ pajānāti "taṁ taṁ
sukhādīnaṁ vatthuṁ ārammaṇaṁ katvā vedanāva vediyati, taṁ pana vedanāpavattiṁ
upādāya
`ahaṁ vediyāmī'ti vohāramattaṁ hotī"ti. Evaṁ vedanāva vatthuṁ ārammaṇaṁ katvā
vedanāva vediyatīti sallakkhento esa "sukhaṁ vedanaṁ vediyāmī"ti pajānātīti
veditabbo. Cittalatāpabbate aññataro thero viya. Thero kira aphāsukakāle
balavavedanāya nitthunanto aparāparaṁ parivattati. Tameko daharo āha "kataraṁ vo
bhante ṭhānaṁ rujjatī"ti. Āvuso pāṭiyekkaṁ rujjanaṭṭhānaṁ nāma natthi, vatthuṁ

1 ka. vedanāti

292
Ārammaṇaṁ katvā vedanāva vediyatīti. Evaṁ jānanakālato paṭṭhāya adhivāsetuṁ
vaṭṭati no bhanteti. Adhivāsemi āvusoti. Adhivāsanā bhante seyyāti. Thero
 adhivāsesi. Tato vāto yāva hadayā phālesi, mañcake antāni rāsibhūtāni
ahesuṁ. Thero daharassa dassesi "vaṭṭatāvuso ettakā adhivāsanā"ti. Daharo
tuṇhī ahosi. Thero viriyasamathaṁ yojetvā saha paṭisambhidāhi arahattaṁ pāpuṇitvā
samasīsī hutvā parinibbāyi.
Yathā ca sukhaṁ, evaṁ dukkhaṁ .pe. Nirāmisaṁ adukkhamasukhaṁ vedanaṁ
vediyamāno
"nirāmisaṁ adukkhamasukhaṁ vedanaṁ vediyāmī"ti pajānāti. Iti bhagavā
rūpakammaṭṭhānaṁ
kathetvā arūpakammaṭṭhānaṁ kathento vedanāvasena kathesi. Duvidhañhi kammaṭṭhānaṁ
rūpakammaṭṭhānañca arūpakammaṭṭhānañca. Rūpapariggaho arūpapariggahotipi etadeva
vuccati. Tattha bhagavā rūpakammaṭṭhānaṁ kathento saṅkhepamanasikāravasena vā
vitthāramanasikāravasena vā catudhātuvavatthānaṁ katheti. Tadubhayaṁpi
sabbākārato
visuddhimagge dassitameva.
Arūpakammaṭṭhānaṁ pana kathento yebhuyyena vedanāvasena katheti. Tividho
hi arūpakammaṭṭhāne abhiniveso phassavasena vedanāvasena cittavasenāti. Kathaṁ?
ekaccassa hi saṅkhittena vā vitthārena vā pariggahite rūpakammaṭṭhāne tasmiṁ
ārammaṇe cittacetasikānaṁ paṭhamābhinipāte 1- taṁ ārammaṇaṁ phusanto uppajjamāno
phasso pākaṭo hoti. Ekaccassa taṁ ārammaṇaṁ anubhavantī uppajjamānā vedanā
pākaṭā hoti. Ekaccassa taṁ ārammaṇaṁ pariggahetvā vijānantaṁ uppajjamānaṁ
viññāṇaṁ pākaṭaṁ hoti. Tattha yassa phasso pākaṭo hoti, sopi "na kevalaṁ
phassova uppajjati, tena saddhiṁ tadeva ārammaṇaṁ anubhavamānā vedanāpi
uppajjati,
sañjānamānā 2- saññāpi, cetayamānā cetanāpi, vijānamānaṁ 3- viññāṇaṁpi
uppajjatī"ti phassapañcamakeyeva pariggaṇhati. Yassa vedanā pākaṭā hoti, so
"na kevalaṁ vedanāva uppajjati, tāya saddhiṁ tadevārammaṇaṁ phusamāno phassopi
uppajjati, sañjānamānā 2- saññāpi, cetayamānā cetanāpi, vijānamānaṁ 3- viññāṇaṁpi
uppajjatī"ti phassapañcamakeyeva pariggaṇhati. Yassa viññāṇaṁ pākaṭaṁ hoti, so

1 chaṂa. paṭhamābhinipāto 2-2 chaṂa. sañjānanamānā 3-3 chaṂa. vijānanamānaṁ

293
"na Kevalaṁ viññāṇameva uppajjati, tena saddhiṁ tadevārammaṇaṁ phusamāno phassopi
uppajjati, anubhavamānā vedanāpi, sañjānamānā saññāpi, cetayamānā cetanāpi
uppajjatī"ti phassapañcamakeyeva pariggaṇhati.
So "ime phassapañcamakā dhammā kiṁ nissitā"ti upadhārento "vatthuṁ
nissitā"ti pajānāti. Vatthu nāma karajakāyo, yaṁ sandhāya vuttaṁ "idañca pana
me viññāṇaṁ ettha nissitaṁ ettha paṭibaddhan"ti. 1- So atthato bhūtāni ceva
upādārūpāni ca. Evamettha "vatthu rūpaṁ, phassapañcamakā nāman"ti
nāmarūpamattameva
passati. Rūpañcettha rūpakkhandho, nāmaṁ cattāro arūpino khandhāti
pañcakkhandhamattaṁ
hoti. Nāmarūpavinimuttā hi pañcakkhandhā pañcakkhandhavinimuttaṁ vā nāmarūpaṁ
natthi.
So "ime pañcakkhandhā kiṁhetukā"ti upaparikkhanto "avijjādihetukā"ti
passati. Tato paccayā ceva paccayuppannañca idaṁ, añño satto vā puggalo vā
natthi, suddhasaṅkhārapuñjamattamevāti sappaccayanāmarūpavasena tilakkhaṇaṁ
āropetvā
vipassanāpaṭipāṭiyā "aniccaṁ dukkhaṁ anattā"ti sammasanto vicarati.
So "ajja ajjā"ti paṭivedhaṁ ākaṅkhamāno tathārūpe divase utusappāyaṁ
puggalasappāyaṁ bhojanasappāyaṁ dhammassavanasappāyaṁ ca labhitvā ekapallaṅkena
nisinno vipassanaṁ matthakaṁ pāpetvā arahatte patiṭṭhāti. Evaṁ imesaṁpi tiṇṇaṁ
janānaṁ yāva arahattā kammaṭṭhānaṁ kathitaṁ hoti.
Idha pana bhagavā arūpakammaṭṭhānaṁ kathento vedanāvasena kathesi.
Phassavasena
vā hi viññāṇavasena vā kathiyamānaṁ na pākaṭaṁ hoti, andhakāraṁ viya khāyati.
Vedanāvasena pana pākaṭaṁ hoti. Kasmā? vedanāuppattipākaṭatāya.
Sukhadukkhavedanānañhi uppatti pākaṭā. Yadā sukhaṁ uppajjati, sakalasarīraṁ
khobhentaṁ
 maddantaṁ pharamānaṁ abhisandayamānaṁ satadhotaṁ sappiṁ khādāpayantaṁ viya
satapākatelaṁ
makkhayamānaṁ viya ghaṭasahassena pariḷāhaṁ nibbāpayamānaṁ viya "aho sukhaṁ aho

1 dī.Sī. 9/234-5/77 sāmaññaphalasutta, MaṂa. 13/252/228 mahāsakuludāyisutta

294
Sukhan"ti vācaṁ nicchārayamānameva uppajjati. Yadā dukkhaṁ uppajjati,
sakalasarīraṁ
khobhentaṁ maddantaṁ pharamānaṁ abhisandayamānaṁ tattaphālaṁ pavesantaṁ viya
vilīnatambalohena
āsiñcantaṁ viya sukkhatiṇavanappatimhi araññe dārūkkākalāpaṁ pakkhipayamānaṁ 1-
viya
"aho dukkhaṁ aho dukkhan"ti vippalāpayamānameva uppajjati. Iti
sukhadukkhavedanānaṁ
uppatti pākaṭā hoti.
Adukkhamasukhā pana duddīpanā andhakārā avibhūtā. Hesā 2- sukhadukkhānaṁ
apagameva sātāsātapaṭikkhepavasena majjhattākārabhūtā adukkhamasukhā vedanāti
nayato
gaṇhantassa pākaṭā hoti. Yathākiṁ? yathā antarā piṭṭhipāsāṇaṁ ārohitvā palātassa
migassa anupathaṁ gacchanto migaluddako piṭṭhipāsāṇassa orabhāgepi parabhāgepi
padaṁ disvā majjhe apassantopi "ito āruḷho, ito oruḷho, majjhe
piṭṭhipāsāṇe iminā padesena gato bhavissatī"ti nayato jānāti, evaṁ
āruḷhaṭṭhāne padaṁ viya hi sukhavedanāya uppatti pākaṭā hoti. Oruḷhaṭṭhāne
padaṁ viya dukkhavedanāya uppatti pākaṭā hoti. "ito Āruyha ito oruyha
majjheeva gato"ti nayato gahaṇaṁ viya sukhadukkhānaṁ apagameva
sātāsātapaṭikkhepavasena
majjhattākārabhūtā adukkhamasukhā vedanāti nayato gaṇhantassa pākaṭā hoti.
Evaṁ bhagavā paṭhamaṁ rūpakammaṭṭhānaṁ kathetvā pacchā arūpakammaṭṭhānaṁ
vedanāvasena
nivattetvā ca 3- dassesi.
Na kevalaṁ idheva evaṁ dassesi, cūḷataṇhāsaṅkhaye mahātaṇhāsaṅkhaye
cūḷavedalle mahāvedalle raṭṭhapālasutte māgandiyasutte dhātuvibhaṅge
āneñjasappāye dīghanikāyamhi mahānidāne sakkapañhe mahāsatipaṭṭhāne saṁyuttamhi
cūḷanidānasutte rukkhopame parivīmaṁsanasutte sakale vedanāsaṁyutteti evaṁ
anekesu
suttesu paṭhamaṁ rūpakammaṭṭhānaṁ kathetvā pacchā arūpakammaṭṭhānaṁ vedanāvasena
nivattetvā dassesi. Yathā ca tesu, evaṁ imasmiṁpi satipaṭṭhānasutte paṭhamaṁ
rūpakammaṭṭhānaṁ kathetvā pacchā arūpakammaṭṭhānaṁ vedanāvasena nivattetvā
dassesi.

1 chaṂa. khipamānaṁ, Sī. khipiyamānaṁ, Ma. pakkhipamānaṁ 2 chaṂa. sā

3 chaṂa. nibbattetvā va

295
Tattha sukhaṁ vedanantiādīsu ayaṁ aparopi pajānanapariyāyo:- sukhaṁ vedanaṁ
vediyāmīti pajānātīti sukhavedanākkhaṇe dukkhavedanāya abhāvato sukhaṁ vedanaṁ
vediyamāno "sukhaṁ vedanaṁ vediyāmī"ti pajānāti. Tena yā pubbe anubhūtapubbā
dukkhā vedanā, tassā idāni abhāvato imissā ca sukhāya vedanāya ito paṭhamaṁ
abhāvato vedanā nāma aniccā adhuvā vipariṇāmadhammāti 1- itiha tattha sampajāno
hoti.
Vuttampi cetaṁ bhagavatā:-
"yasmiṁ aggivessana samaye sukhaṁ vedanaṁ vedeti, neva tasmiṁ samaye
dukkhaṁ vedanaṁ vedeti, na adukkhamasukhaṁ vedanaṁ vedeti, sukhaṁyeva tasmiṁ
samaye
vedanaṁ vedeti, yasmiṁ aggivessana samaye dukkhaṁ .pe. Adukkhamasukhaṁ vedanaṁ
vedeti, neva tasmiṁ samaye sukhaṁ vedanaṁ vedeti, na dukkhaṁ vedanaṁ vedeti,
adukkhamasukhaññeva tasmiṁ samaye vedanaṁ vedeti. Sukhāpi kho aggivessana
vedanā aniccā saṅkhatā paṭiccasamuppannā khayadhammā vayadhammā virāgadhammā
 nirodhadhammā. Dukkhāpi kho .pe. Adukkhamasukhāpi kho aggivessana vedanā
aniccā .pe. Nirodhadhammā. Evaṁ passaṁ aggivessana sutavā ariyasāvako sukhāyapi
vedanāya nibbindati dukkhāyapi adukkhamasukhāyapi vedanāya nibbindati,
nibbindaṁ virajjati, virāgā vimuccati, vimuttasmiṁ vimuttamiti ñāṇaṁ hoti.
`khīṇā Jāti, vusitaṁ brahmacariyaṁ kataṁ karaṇīyaṁ, nāparaṁ itthattāyā'ti
pajānātī"ti. 2-
Sāmisaṁ vā sukhantiādīsu sāmisā sukhā nāma pañcakāmaguṇāmisanissitā
cha gehasitasomanassavedanā. Nirāmisā sukhā nāma cha
nekkhammasitasomanassavedanā.
Sāmisā dukkhā nāma cha gehasitadomanassavedanā. Nirāmisā dukkhā nāma cha
nekkhammasitadomanassavedanā. Sāmisā adukkhamasukhā nāma cha
gehasitaupekkhāvedanā.
Nirāmisā adukkhamasukhā nāma cha nekkhammasitaupekkhāvedanā. Tāsaṁ vibhāgo
uparipaṇṇāsake pāliyaṁ āgatoyeva.

1 chaṂa. iti-saddo na dissati 2 MaṂa. 13/205/182 dīghanakhasutta

296
Iti ajjhattaṁ vāti evaṁ sukhavedanādipariggaṇhanena attano vā vedanāsu,
parassa vā vedanāsu, kālena vā attano, kālena vā parassa vedanāsu
vedanānupassī viharati. Samudayadhammānupassī vāti ettha pana "avijjāsamudayā
vedanāsamudayo"tiādīhi 1- pañcahi pañcahi ākārehi vedanānaṁ samudayañca vayañca
passanto samudayadhammānupassī vā vedanāsu viharati, vayadhammānupassī vā
vedanāsu
viharati, kālena samudayadhammānupassī vā kālena vayadhammānupassī vā vedanāsu
viharatīti veditabbo. Ito paraṁ kāyānupassanāya vuttanayameva.
Kevalañhi idha vedanāpariggāhikā sati dukkhasaccanti evaṁ yojanaṁ katvā
vedanāpariggāhakassa bhikkhuno niyyānamukhaṁ veditabbaṁ. Sesaṁ tādisamevāti.
Vedanānupassanā niṭṭhitā.
-------------
Cittānupassanāvaṇṇanā
[114] Evaṁ navavidhena vedanānupassanāsatipaṭṭhānaṁ kathetvā idāni
soḷasavidhena cittānupassanaṁ kathetuṁ kathañca bhikkhavetiādimāha. Tattha
sarāganti
aṭṭhavidhalobhasahagataṁ. Vītarāganti lokiyakusalābyākataṁ. Idaṁ pana yasmā
sammasanaṁ na
dhammasamodhānaṁ, tasmā idha ekapadepi lokuttaraṁ na labbhati. Sesāni cattāri
akusalacittāni neva purimapadaṁ, na pacchimapadaṁ bhajanti. Sadosanti duvidhaṁ
domanassasahagataṁ. Vītadosanti lokiyakusalābyākataṁ. Sesāni dasākusalacittāni
neva
purimapadaṁ, na pacchimapadaṁ bhajanti. Samohanti vicikicchāsahagatañceva
uddhaccasahagatañcāti
duvidhaṁ. Yasmā pana moho sabbākusalesu uppajjati, tasmā tānipi idha
vaṭṭantiyeva. Imasmiṁyeva hi duke dvādasākusalacittāni pariyādinnānīti.
Vītamohanti lokiyakusalābyākataṁ. Saṅkhittanti thīnamiddhānupatitaṁ, etamhi
saṅkucitacittaṁ nāMa. Vikkhittanti uddhaccasahagataṁ, etañhi pasavacittaṁ 2-
nāMa.

1 khu. paṭi. 31/108/80 ñāṇakathā (syā) 2 chaṂa., i. pasaṭacittaṁ

297
Mahaggatanti rūpāvacarārūpāvacaraṁ. Amahaggatanti kāmāvacaraṁ. Sauttaranti
kāmāvacaraṁ. Anuttaranti rūpāvacarañca arūpāvacarañca. Tatrāpi sauttaraṁ
rūpāvacaraṁ,
anuttaraṁ arūpāvacarameva. Samāhitanti yassa appanāsamādhi upacārasamādhi vā
atthi.
Asamāhitanti ubhayasamādhivirahitaṁ. Vimuttanti tadaṅgavikkhambhanavimuttīhi
vimuttaṁ.
Avimattanti ubhayavimuttivirahitaṁ, samucchedapaṭipassaddhinissaraṇavimuttīnaṁ
pana idha
okāsova natthi.
Iti ajjhattaṁ vāti evaṁ sarāgādipariggaṇhanena yasmiṁ yasmiṁ khaṇe yaṁ yaṁ
cittaṁ
pavattati, taṁ taṁ sallakkhento attano vā citte, parassa vā citte, kālena
vā attano, kālena vā parassa citte cittānupassī viharati.
Samudayavayadhammānupassīti
ettha pana "avijjāsamudayā viññāṇasamudayo"ti 1- evaṁ pañcahi pañcahi ākārehi
viññāṇassa samudayo ca vayo ca nīharitabbo. Ito paraṁ vuttanayameva.
Kevalañhi idha cittapariggāhikā sati dukkhasaccanti evaṁ yojanaṁ katvā
cittapariggāhakassa bhikkhuno niyyānamukhaṁ veditabbaṁ. Sesaṁ tādisamevāti.
Cittānupassanā niṭṭhitā.
----------
Dhammānupassanā nīvaraṇapabbavaṇṇanā
[115] Evaṁ soḷasavidhena cittānupassanaṁ kathetvā idāni pañcavidhena
dhammānupassanaṁ dassetuṁ kathañca bhikkhavetiādimāha. Apica bhagavatā
kāyānupassanāya
suddharūpapariggaho kathito, vedanā cittānupassanāhi suddhārūpapariggaho. Idāni
rūpārūpamissakapariggahaṁ kathetuṁ "kathañca bhikkhave"tiādimāha. Kāyānupassanāya
vā
rūpakkhandhapariggahova kathito, vedanānupassanāya vedanākkhandhapariggahova,
cittānupassanāya viññāṇakkhandhapariggahova. 2- Idāni
saññāsaṅkhārakkhandhapariggahaṁpi
kathetuṁ "kathañca bhikkhave"tiādimāha.

1 khu. paṭi. 31/110/81 ñāṇakathā (syā) 2 chaṂa.....pariggahovāti.

298
Tattha santanti abhiṇhasamudācāravasena saṁvijjamānaṁ. Asantanti
asamudācāravasena
vā pahīnattā vā avijjamānaṁ. Yathā cāti yena kāraṇena kāmacchandassa
uppādo hoti. Tañca pajānātīti tañca kāraṇaṁ pajānāti. 1- Iminā nayena
sabbapadesu attho veditabbo.
Tattha subhanimitte ayonisomanasikārena kāmacchandassa uppādo hoti.
Subhanimittaṁ nāma subhaṁpi subhanimittaṁ, subhārammaṇaṁpi subhanimittaṁ.
Ayonisomanasikāro
nāma anupāyamanasikāro uppathamanasikāro anicce niccanti vā dukkhe sukhanti
vā anattani attāti vā asubhe subhanti vā manasikāro, taṁ tattha bahulaṁ
pavattayato kāmacchando uppajjati. Tenāha bhagavā "atthi bhikkhave subhanimittaṁ,
tatthāyonisomanasikārabahulīkāro, ayamāhāro anuppannassa vā kāmacchandassa
uppādāya uppannassa vā kāmacchandassa bhiyyobhāvāya vepullāyā"ti. 2-
Asubhanimitte pana yonisomanasikārenassa pahānaṁ hoti. Asubhanimittaṁ nāma
asubhaṁpi asubhārammaṇaṁpi. Yonisomanasikāro nāma upāyamanasikāro pathamanasikāro
anicce aniccanti vā dukkhe dukkhanti vā anattani anattāti vā asubhe
asubhanti vā manasikāro, taṁ tattha bahulaṁ pavattayato kāmacchando pahiyyati.
Tenāha bhagavā "atthi bhikkhave asubhanimittaṁ, tattha
yonisomanasikārabahulīkāro,
ayamāhāro anuppannassa vā kāmacchandassa anuppādāya uppannassa vā
kāmacchandassa pahānāyā"ti. 3-
Apica cha dhammā kāmacchandassa pahānāya saṁvattanti asubhanimittassa
uggaho asubhabhāvanānuyogo indriyesu guttadvāratā bhojane mattaññutā
kalyāṇamittatā sappāyakathāti. Dasavidhaṁ hi asubhanimittaṁ uggaṇhantassāpi
kāmacchando pahiyyati, bhāventassāpi, indriyesu pihitadvārassāpi, catunnaṁ
pañcannaṁ ālopānaṁ okāse sati udakaṁ pivitvā yāpanasīlatāya bhojane mattaññunopi.
Tenetaṁ vuttaṁ vuttaṁ:-

1 ka. pajānātīti 2 saṁ. mahā. 19/232/91 āhārasutta

3 saṁ. mahā. 19/232/94 āhārasutta
299
"cattāro Pañca ālope abhutvā udakaṁ pive
alaṁ phāsuvihārāya pahitattassa bhikkhuno"ti. 1-
Asubhakammikatissattherasadise asubhabhāvanārate kalyāṇamitte sevantassāpi
kāmacchando pahiyyati, ṭhānanisajjādīsu dasāsubhanissitasappāyakathāyapi
pahiyyati.
Tena vuttaṁ "cha dhammā kāmacchandassa pahānāya saṁvattantī"ti. Imehi pana chahi
dhammehi pahīnassa kāmacchandassa arahattamaggena āyatiṁ anuppādo hotīti
pajānāti.
Paṭighanimitte ayonisomanasikārena pana byāpādassa uppādo hoti.
Tattha paṭighaṁpi paṭighanimittaṁ, paṭighārammaṇaṁpi paṭighanimittaṁ.
Ayonisomanasikāro
sabbattha ekalakkhaṇova. Taṁ tasmiṁ nimitte bahulaṁ pavattayato byāpādo
uppajjati.
Tenāha bhagavā "atthi bhikkhave paṭighanimittaṁ, tattha
ayonisomanasikārabahulīkāro,
ayamāhāro anuppannassa vā byāpādassa uppādāya uppannassa vā byāpādassa
bhiyyobhāvāya vepullāyā"ti. 2-
Mettāya pana cetovimuttiyā yonisomanasikārenassa pahānaṁ hoti. Tattha tattha
"mettā"ti vutte appanāpi upacāropi vaṭṭati. "cetovimuttī"ti Appanāva.
Yonisomanasikāro vuttalakkhaṇova. Taṁ tattha bahulaṁ pavattayato byāpādo
pahiyyati.
Tenāha bhagavā "atthi bhikkhave mettā cetovimutti, tattha
yonisomanasikārabahulīkāro,
ayamāhāro anuppannassa vā byāpādassa anuppādāya uppannassa vā
byāpādassa pahānāyā"ti. 3-
Apica cha dhammā byāpādassa pahānāya saṁvattanti mettānimittassa
uggaho mettābhāvanānuyogo kammassakatāpaccavekkhaṇā paṭisaṅkhānabahulatā
kalyāṇamittatā sappāyakathāti. Odissakānodissakadisāpharaṇānañhi aññataravasena
mettaṁ
uggaṇhantassāpi byāpādo pahiyyati, odiso anodiso disāpharaṇavasena mettaṁ
bhāventassāpi. "tvaṁ Etassa kuddho kiṁ karissasi, kimassa sīlādīni nāsetuṁ
sakkhissasi, nanu tvaṁ attano kammena āgantvā attano kammeneva gamissasi,

1 khu. thera. 26/983/395 sāriputtattheragāthā 2 saṁ. mahā. 19/232/92 āhārasutta

4 saṁ. mahā. 19/232/94 āhārasutta

300
Parassa kujjhanaṁ nāma vitacchitāṅgāratattāyasalākagūthādīni gahetvā paraṁ
paharitukāmatāsadisaṁ hoti, esopi tava kuddho kiṁ karissati, kiṁ te sīlādīni
vināsetuṁ
sakkhissati, esa attano kammeneva āgantvā attano kammena gamissati,
apaṭicchitapaheṇakaṁ viya paṭivātaṁ khittarajomuṭṭhi viya ca etassevesa kodho
matthake
paṭissatī"ti 1- evaṁ attano ca parassa ca kammassakataṁ paccavekkhatopi, ubhaya-
kammasakataṁ paccavekkhitvā paṭisaṅkhāne ṭhitassāpi, assaguttattherasadise
mettābhāvanārate kalyāṇamitte sevantassāpi byāpādo pahiyyati. Ṭhānanisajjādīsu
mettānissitasappāyakathāyapi pahiyyati. Tena vuttaṁ "cha dhammā byāpādassa
pahānāya saṁvattantī"ti. Imehi pana chahi dhammehi pahīnassa byāpādassa
anāgāmimaggena āyatiṁ anuppādo hotīti pajānāti.
Aratiādīsu ayonisomanasikārena thīnamiddhassa uppādo hoti. Arati
nāma ukkaṇṭhittā. Tandi nāma kāyālasiyatā. Vijambhitā nāma kāyāvinamanā.
Bhattasammado nāma bhattamucchābhattapariḷāho. Cetaso līnattaṁ nāma cittassa
līnākāro. Imesu aratiādīsu ayonisomanasikāraṁ bahulaṁ pavattayato thīnamiddhaṁ
uppajjati. Tenāha bhagavā "atthi bhikkhave arati tandi vijambhitā bhattasammado
cetaso līnattaṁ, tattha ayonisomanasikārabahulīkāro, ayamāhāro anuppannassa vā
thīnamiddhassa uppādāya uppannassa vā thīnamiddhassa bhiyyobhāvāya vepullāyā"ti
2-
ārambhadhātuādīsu pana yonisomanasikārenassa pahānaṁ hoti. Ārambhadhātu
 nāma paṭhamārambhaviriyaṁ. Nikkamadhātu nāma kosajjato nikkhantatāya tato
balavataraṁ.
Parakkamadhātu nāma paraṁ paraṁ ṭhānaṁ akkamanato tatopi balavataraṁ. Imasmiṁ
tippabhede
viriye yonisomanasikāraṁ bahulaṁ pavattayato thīnamiddhaṁ pahiyyati. Tenāha
"atthi
bhikkhave ārambhadhātu nikkamadhātu parakkamadhātu, tattha
yonisomanasikārabahulīkāro,
ayamāhāro anuppannassa vā thīnamiddhassa anuppādāya uppannassa vā
thīnamiddhassa pahānāyā"ti. 3-
Apica cha dhammā thīnamiddhassa pahānāya saṁvattanti, atibhojane nimittaggāho
iriyāpathasamparivattanatā ālokasaññāmanasikāro abbhokāsavāso

1 chaṂa. patissatīti 2 saṁ. mahā. 19/232/92 āhārasutta

3 saṁ. mahā. 19/232/94 āhārasutta

301
Kalyāṇamittatā sappāyakathāti.
Āhārahatthakabhuttavamitakatatravaṭṭakālaṁsāṭakakākamāsakabhojanaṁ
bhuñjitvā rattiṭṭhānadivāṭṭhāne nisinnassa hi samaṇadhammaṁ karoto thīnamiddhaṁ
mahāhatthī viya ottharantaṁ āgacchati. Catupañcāalopaokāsaṁ pana ṭhapetvā
pānīyaṁ pivitvā yāpanasīlassa bhikkhuno taṁ na hotīti evaṁ atibhojananimittaṁ
gaṇhantassapi thīnamiddhaṁ pahiyyati. Yasmiṁ iriyāpathe thīnamiddhaṁ okkamati,
tato aññaṁ
parivattentassāpi rattiṁ candālokadīpālokaukkāloke divā suriyālokaṁ
manasikarontassāpi, abbhokāse vasantassāpi, mahākassapattherasadise
pahīnathīnamiddhe
kalyāṇamitte sevantassāpi thīnamiddhaṁ pahiyyati. Ṭhānanisajjādīsu
dhutaṅganissitasappāyakathāyapi pahiyyati. Tena vuttaṁ "cha dhammā thīnamiddhassa
pahānāya
saṁvattantī"ti. Imehi pana chahi dhammehi pahīnassa thīnamiddhassa
arahattamaggena āyatiṁ
anuppādo hotīti pajānāti.
Cetaso avūpasame ayonisomanasikārena uddhaccassa kukkuccassa uppādo
hoti. Avūpasamo nāma avūpasantākāro. Uddhaccakukkuccameva taṁ atthato. Tattha
ayonisomanasikāraṁ bahulaṁ pavattayato uddhaccakukkuccaṁ uppajjati. Tenāha "atthi
bhikkhave cetaso avūpasamo, tattha yonisomanasikārabahulīkāro, ayamāhāro
anuppannassa vā uddhaccakukkuccassa uppādāya uppannassa vā
uddhaccakukccassa bhiyyobhāvāya vepullāyā"ti. 1-
Samādhisaṅkhāte pana cetaso vūpasame yonisomanasikārenassa pahānaṁ hoti.
Tenāha "atthi bhikkhave cetaso vūpasamo, tattha yonisomanasikārabahulīkāro,
ayamāhāro anuppannassa vā uddhaccakukkuccassa anuppādāya uppannassa vā
uddhaccakukkuccassa pahānāyā"ti. 2-
Apica cha dhammā uddhaccakukkuccassa pahānāya saṁvattanti bahussutatā
paripucchakatā vinaye pakataññutā vuḍḍhasevitā kalyāṇamittatā sappāyakathāti.
Bāhusaccenapi hi ekaṁ vā dve vā tayo vā cattāro vā pañca vā nikāye
pālivasena ca atthavasena ca uggaṇhantassāpi uddhaccakukkuccaṁ pahiyyati.

1 saṁ. mahā. 19/232/92 2 saṁ. mahā. 19/232/94 bojjhaṅgasaṁyutta āhārasutta

302
Kappiyākappiyaparipucchābahulassāpi vinayapaṇṇattiyaṁ ciṇṇavasikatāya
pakataññunopi
vuḍḍhe mahallakatthere upasaṅkamantassāpi upālittherasadise vinayadhare
kalyāṇamitte
sevantassāpi uddhaccakukkuccaṁ pahiyyati. Ṭhānanisajjādīsu kappiyākappiyanissita-
sappāyakathāya pahiyyati. Tena vuttaṁ "cha dhammā uddhaccakukkuccassa pahānāya
saṁvattantī"ti. Imehi pana chahi dhammehi pahīne uddhaccakukkucce uddhaccassa
arahattamaggena kukkuccassa anāgāmimaggena āyatiṁ anuppādo hotīti pajānāti.
 Vicikicchāṭṭhānīyesu dhammesu ayonisomanasikārena vicikicchāya uppādo
hoti. Vicikicchāṭṭhānīyā dhammā nāma punappunaṁ vicikicchāya kāraṇattā
vicikicchāva,
tattha ayonisomanasikāraṁ bahulaṁ pavattayato vicikicchā uppajjati. Tenāha "atthi
bhikkhave vicikicchāṭṭhānīyā dhammā, tattha ayonisomanasikārabahulīkāro,
ayamāhāro
anuppannāya vā vicikicchāya uppādāya uppannāya vā vicikicchāya bhiyyobhāvāya
vepullāyā"ti. 1-
Kusalādīsu dhammesu yonisomanasikārena panassāpi vicikicchāya pahānaṁ
hoti. Tenāha "atthi bhikkhave kusalākusalā dhammā sāvajjānavajjā dhammā 2-
sevitabbāsevitabbā 2- dhammā hīnappaṇītā dhammā kaṇhasukkasappaṭibhāgā dhammā,
tattha yonisomanasikārabahulīkāro, ayamāhāro anuppannāya vā vicikicchāya
uppādāya uppannāya vā vicikicchāya bhiyyobhāvāya vepullāyā"ti. 3-
Apica cha dhammā vicikicchāya pahānāya saṁvattanti bahussutatā paripucchakatā
vinaye pakataññutā adhimokkhabahulatā kalyāṇamittatā sappāyakathāti.
Bāhusaccenapi
hi ekaṁ vā .pe. Pañca vā nikāye pālivasena ca atthavasena ca uggaṇhantassāpi
vicikicchā pahiyyati. Tīṇi ratanāni ārabbha paripucchābahulassāpi vinaye
ciṇṇavasibhāvassāpi tīsu ratanesu okappaniyasaddhāsaṅkhātādhimokkhabahulassāpi
saddhādhimutte vakkalittherasadise kalyāṇamitte sevantassāpi vicikicchā
pahiyyati.
Ṭhānanisajjādīsu tiṇṇaṁ ratanānaṁ guṇanissitasappāyakathāyapi pahiyyati. Tena
vuttaṁ "cha
dhammā vicikicchāya pahānāya saṁvattantī"ti. Imehi pana chahi dhammehi pahīnāya
vicikicchāya sotāpattimaggena āyatiṁ anuppādo hotīti pajānāti.

1 saṁ. mahā. 19/232/92 āhārasutta 2-2 pāliyaṁ ime pāṭhā na dissanti

3 saṁ. mahā. 19/232/94 āhārastta

303
Iti ajjhattaṁ vāti evaṁ pañcanīvaraṇapariggaṇhanena attano vā dhammesu,
parassa vā dhammesu, kālena vā attano, kālena vā parassa dhammesu dhammānupassī
viharati. Samudayavayā panettha subhanimittāsubhanimittādīsu ayonisomanasikāra-
yonisomanasikāravasena pañcasu nīvaraṇesu vuttanayena nīharitabbā. Ito paraṁ
vuttanayameva.
Kevalañhi idha nīvaraṇapariggāhikā sati dukkhasaccanti evaṁ yojanaṁ katvā
nīvaraṇapariggāhakassa bhikkhuno niyyānamukhaṁ veditabbaṁ. Sesaṁ tādisamevāti.
Nīvaraṇapabbavaṇṇanā niṭṭhitā.
-------------
Khandhapabbavaṇṇanā
[116] Evaṁ pañcanīvaraṇavasena dhammānupassanaṁ vibhajitvā idāni
pañcakkhandhavasena vibhajituṁ puna caparantiādimāha. Tattha pañcasu
upādānakkhandhesūti
upādānassa khandhā upādānakkhandhā, upādānassa paccayabhūtā dhammapuñjā
dhammarāsiyoti attho. Ayamettha saṅkhePo. Vitthārato pana khandhakathā
visuddhimagge
vuttā. Iti rūpanti "idaṁ rūpaṁ, ettakaṁ rūpaṁ, na ito paraṁ rūpaṁ atthī"ti
sabhāvato rūpaṁ jānāti. Vedanādīsupi eseva nayo. Ayamettha saṅkhePo. Vitthārena
pana rūpādīni visuddhimagge khandhakathāyameva vuttāni. Iti rūpassa samudayoti
evaṁ
avijjāsamudayādivasena pañcahākārehi rūpassa samudayo. Iti rūpassa atthaṅgamoti
evaṁ avijjānirodhādivasena pañcahākārehi rūpassa atthaṅgamo, vedanādīsupi eseva
nayo. Ayamettha saṅkhePo. Vitthāro pana visuddhimagge udayabbayañāṇakathāyaṁ
vutto,
iti ajjhattaṁ vāti evaṁ pañcakkhandhapariggaṇhanena attano vā dhammesu,
parassa vā dhammesu, kālena vā attano, kālena vā parassa dhammesu
dhammānupassī viharati. Samudayavayā panettha "avijjāsamudayā
rūpasamudayo"tiādīnaṁ 1-
pañcasu khandhesu vuttānaṁ paññāsāya lakkhaṇānaṁ vasena nīharitabbā. Ito
 paraṁ vuttanayameva.

1 khu. paṭi. 31/106/79 udayabbayañāṇaniddesa (syā)

304
Kevalañhi idha khandhapariggāhikā sati dukkhasaccanti evaṁ yojanaṁ katvā
khandhapariggāhakassa bhikkhuno niyyānamukhaṁ veditabbaṁ. Sesaṁ tādisamevāti.
Khandhapabbavaṇṇanā niṭṭhitā.
----------
Āyatanapabbavaṇṇanā
[117] Evaṁ pañcakkhandhavasena dhammānupassanaṁ vibhajitvā idāni
āyatanavasena vibhajituṁ puna caparantiādimāha. Tattha chasu ajjhattikabāhiresu
āyatanesūti
cakkhu sotaṁ ghānaṁ jivhā kāyo manoti imesu chasu ajjhattikesu rūpaṁ saddo
gandho raso phoṭṭhabbo dhammāti imesu chasu bāhiresu. Cakkhuñca pajānātīti
cakkhupasādaṁ yāthāvasarasalakkhaṇavasena pajānāti. Rūpe ca pajānātīti bahiddhā
catusamuṭṭhānikarūpaṁ ca yāthāvasarasalakkhaṇavasena pajānāti. Yañca tadubhayaṁ
paṭicca uppajjati
saññojananti yañca taṁ cakkhuñceva rūpe cāti ubhayaṁ paṭicca kāmarāgaññojanaṁ

paṭighamānadiṭṭhivicikicchāsīlabbataparāmāsabhavarāgaissāmacchariyāvijjāsaññojanant
i
dasavidhaṁ saññojanaṁ uppajjati, tañca yāthāvasarasalakkhaṇavasena pajānāti.
Kathaṁ panetaṁ uppajjatīti. Cakkhudvāre tāva āpāthagataṁ iṭṭhārammaṇaṁ
kāmassādavasena assādayato abhinandato kāmarāgasaññojanaṁ uppajjati.
Aniṭṭhārammaṇe kujjhato paṭighasaññojanaṁ uppajjati. "ṭhapetvā Maṁ na koci añño
etaṁ ārammaṇaṁ vibhāvetuṁ samattho atthī"ti maññato mānasaññojanaṁ uppajjati
"evaṁ 1- rūpārammaṇaṁ niccaṁ dhuvan"ti gaṇhato diṭṭhisaññojanaṁ uppajjati. "evaṁ
1-
Rūpārammaṇaṁ satto nukho sattassa nukho"ti vicikicchato vicikicchāsaññojanaṁ
uppajjati. "sampattibhave Vata no idaṁ sulabhaṁ jātan"ti bhavaṁ patthentassa
bhavasaññojanaṁ uppajjati. "āyatiṁ Evarūpaṁ sīlabbataṁ samādiyitvā sakkā
laddhun"ti
sīlabbataṁ samādiyantassa sīlabbataparāmāsasaññojanaṁ uppajjati. "aho Vatetaṁ
rūpārammaṇaṁ aññe na labheyyun"ti usūyāyato 2- issāsaññojanaṁ uppajjati.

1-1 chaṂa. etaṁ 2 chaṂa. usūyato

305
Attanā laddhaṁ rūpārammaṇaṁ aññassa maccharāyato macchariyasaññojanaṁ uppajjati.
Sabbeheva sahajātāññāṇavasena avijjāsaññojanaṁ uppajjati.
Yathā ca anuppannassāti yena kāraṇena asamudācāravasena anuppannassa
tassa dasavidhassāpi saññojanassa uppādo hoti, tañca kāraṇaṁ pajānāti.
Yathā ca uppannassāti appahīnaṭṭhena pana samudācāravasena vā uppannassa
tassa dasavidhassāpi saññojanassa yena kāraṇena pahānaṁ hoti, tañca kāraṇaṁ
pajānāti. Yathā ca pahīnassāti tadaṅgavikkhambhanappahānavasena pahīnassāpi tassa
dasavidhassa saññojanassa yena kāraṇena āyatiṁ anuppādo hoti, tañca pajānāti.
Kena kāraṇena panassa āyatiṁ anuppādo hoti,? diṭṭhivicikicchāsīlabbataparāmāsa-
issāmacchariyabhedassa tāva pañcavidhassa saññojanassa sotāpattimaggena āyatiṁ
anuppādo hoti. Kāmarāgapaṭighasaññojanadvayassa oḷārikassa sakadāgāmimaggena
anusahagatassa anāgāmimaggena mānabhavarāgāvijjāsaññojanattayassa arahattamaggena
āyatiṁ anuppādo hoti.
So tañca pajānāti sadde cātiādīsupi eseva nayo. Apicettha
āyatanakathā vitthārato visuddhimagge āyatananiddese vuttanayeneva veditabbā.
Iti ajjhattaṁ vāti evaṁ ajjhattikāyatanapariggaṇhanena attano vā
dhammesu, bāhirāyatanapariggaṇhanena parassa vā dhammesu, kālena vā attano,
kālena vā parassa dhammesu dhammānupassī viharati. Samudayavayā panettha
"avijjāsamudayā cakkhusamudayo"ti rūpāyatanassa rūpakkhandhe, arūpāyatanesu
manāyatanassa
 viññāṇakkhandhe, dhammāyatanassa sesakkhandhesu vuttanayena nīharitabbā.
Lokuttaradhammā na gahetabbā. Ito paraṁ vuttanayameva.
Kevalañhi idha āyatanapariggāhikā sati dukkhasaccanti evaṁ yojanaṁ katvā
āyatanapariggāhakassa bhikkhuno niyyānamukhaṁ veditabbaṁ. Sesaṁ tādisamevāti.
Āyatanapabbavaṇṇanā niṭṭhitā.
------------

306
Bojjhaṅgapabbavaṇṇanā
[118] Evaṁ chājjhattikabāhirāyatanavasena dhammānupassanaṁ vibhajitvā
idāni bojjhaṅgavasena vibhajituṁ puna caparantiādimāha. Tattha bojjhaṅgesūti
bujjhanakasattassa aṅgesu. Santanti paṭilābhavasena saṁvijjamānaṁ.
Satisambojjhaṅganti
satisaṅkhātaṁ sambojjhaṅgaṁ. Ettha hi sambujjhati āraddhavipassakato paṭṭhāya
yogāvacaroti sambodhi, yāya vā so satiādikāya sattadhammasāmaggiyā sambujjhati
kilesaniddāto uṭṭhāti, saccāni vā paṭivijjhati, sā dhammasāmaggī sambodhi.
Tassa sambodhissa, tassā vā sambodhiyā aṅganti sambojjhaṅgaṁ. Tena vuttaṁ
"satisaṅkhātaṁ sambojjhaṅgan"ti. Sesasambojjhaṅgesupi imināva nayena vacanattho
veditabbo.
Asantanti appaṭilābhavasena avijjamānaṁ. Yathā ca anuppannassātiādīsu
pana satisambojjhaṅgassa tāva "atthi bhikkhave satisambojjhaṅgaṭṭhānīyā dhammā,
tattha yonisomanasikārabahulīkāro, ayamāhāro anuppannassa vā satisambojjhaṅgassa
uppādāya, uppannassa vā satisambojjhaṅgassa bhiyyobhāvāya vepullāya 1- bhāvanāya
pāripūriyā saṁvattatī"ti 2- evaṁ uppādo hoti. Tattha satiyeva
satisambojjhaṅgaṭṭhānīyā dhammā. Yonisomanasikāro vuttalakkhaṇoyeva, taṁ tattha
bahulaṁ pavattayato satisambojjhaṅgo uppajjati.
Apica cattāro dhammā satisambojjhaṅgassa uppādāya saṁvattanti satisampajaññaṁ
muṭṭhassatipuggalaparivajjanatā upaṭṭhitassatipuggalasevanatā tadadhimuttāti.
Abhikkantādīsu hi sattasu ṭhānesu satisampajaññena
bhattanikkhittakākasadisamuṭṭhassati-
puggalaparivajjanena
tissadattattherābhayattherasadisaupaṭṭhitassatipuggalasevanena
ṭhānanisajjādīsu satisamuṭṭhāpanatthaṁ ninnapoṇapabbhāracittatāya ca
satisambojjhaṅgo
uppajjati. Evaṁ catūhi kāraṇehi uppannassa panassa arahattamaggena
bhāvanāpāripūrī
hotīti pajānāti.

1 pāliyaṁ bhiyyobhāvāya vepullāyāti ime pāṭhā na dissanti

2 saṁ. mahā. 19/183/60 kāyasutta.

307
Dhammavicayasambojjhaṅgassa pana "atthi bhikkhave kusalākusalā dhammā .p.
Kaṇhasukkasappaṭibhāgā dhammā, tattha yonisomanasikārabahulīkāro, ayamāhāro
anuppannassa vā dhammavicayasambojjhaṅgassa uppādāya, uppannassa vā dhammavicaya-
sambojjhaṅgassa bhiyyobhāvāya vepullāya bhāvanāya pāripūriyā saṁvattatī"ti 1-
evaṁ
uppādo hotīti.
Apica satta dhammā dhammavicayasambojjhaṅgassa uppādāya saṁvattanti
paripucchakatā vatthuvisadakiriyā indriyasamattapaṭipādanā
duppaññapuggalaparivajjanā
paññavantapuggalasevanā gambhīrañāṇacariyapaccavekkhaṇā tadadhimuttatāti. Tattha
paripucchakatāti
khandhadhātuāyatanaindriyabalabojjhaṅgamaggaṅgajhānaṅgasamathavipassanānaṁ
atthasannissitaparipucchābahulatā.
Vatthuvisadakiriyāti ajjhattikabāhirānaṁ vatthūnaṁ visadabhāvakaraṇaṁ. Yadā
hissa
kesanakhalomā atidīghā honti, sarīraṁ vā ussannadosañceva sedamalamakkhitañca,
 tadā ajjhattikavatthu avisadaṁ hoti aparisuddhaṁ. Yadā pana cīvaraṁ jiṇṇaṁ
kiliṭṭhaṁ
duggandhaṁ hoti, senāsanaṁ vā uklāpaṁ, tadā bāhiravatthu avisadaṁ hoti
aparisuddhaṁ.
Tasmā kesādicchedāpanena uddhaṁvirecanādhovirecanādīhi
sarīrasallahukabhāvakaraṇena
ucchādananhāpanena ca 2- ajjhattikavatthu visadaṁ kātabbaṁ.
Sūcikammadhovanarajanaparibhaṇḍakaraṇādīhi bāhiravatthu visadaṁ kātabbaṁ.
Etasmiñhi
ajjhattikabāhire vatthusmiṁ avisade uppannesu cittacetasikesu ñāṇaṁpi
aparisuddhaṁ
hoti, aparisuddhāni dīpakapallakavaṭṭitelāni nissāya uppannadīpasikhāya obhāso
viya. Visade pana ajjhattikabāhire vatthumhi uppannesu cittacetasikesu ñāṇaṁpi
visadaṁ hoti, parisuddhāni dīpakapallakavaṭṭitelāni nissāya uppannadīpasikhāya
obhāso viya. Tena vuttaṁ "vatthuvisadakiriyā dhammavicayasambojjhaṅgassa uppādāya
saṁvattatī"ti.

1 saṁ. mahā. 19/232/92 āhārasutta. 2 ka. ca-saddo na dissati

308
Indriyasamattapaṭipādanā nāma saddhādīnaṁ indriyānaṁ samabhāvakaraṇaṁ. Sace
hissa saddhindriyaṁ balavaṁ hoti, itarāni mandāni. Tato viriyindriyaṁ
paggahakicca,
satindriyaṁ upaṭṭhānakiccaṁ, samādhindriyaṁ avikkhepakiccaṁ, paññindriyaṁ
dassanakaccaṁ kātuṁ na sakkoti. Tasmā taṁ dhammasabhāvapaccavekkhaṇena vā yathā
vā
manasikaroto balavaṁ jātaṁ, tathā amanasikārena hāpetabbaṁ. Vakkalittheravatthu
cettha
nidassanaṁ. Sace pana viriyindriyaṁ balavaṁ hoti, atha neva saddhindriyaṁ
adhimokkhakiccaṁ
kātuṁ sakkoti, na itarāni itarakiccabhedaṁ. Tasmā taṁ passaddhādibhāvanāya
hāpetabbaṁ.
Tatrāpi soṇattherassa vatthu dassetabbaṁ. Evaṁ sesesupi ekassa balavabhāve
sati itaresaṁ attano kiccesu asamatthatā veditabbā.
Visesato panettha saddhāpaññānaṁ samādhiviriyānañca samattaṁ pasaṁsanti.
Balavasaddho hi mandapañño muddhappasanno 1- hoti, avatthusmiṁ pasīdati.
Balavapañño
mandasaddho kerāṭikapakkhaṁ bhajati. Bhesajjasamuṭṭhito viya rogo atekiccho hoti.
Cittuppādamatteneva kusalaṁ hotīti atidhāvitvā dānādīni akaronto niraye
uppajjati. Ubhinnaṁ samatāya vatthusmiṁyeva pasīdati. Balavā samādhi 2- pana
mandaṁ
viriyaṁ samādhissa kosajjapakkhattā kosajjaṁ abhibhavati. 3- Balavaṁ viriyaṁ
mando samādhi 2-
viriyassa uddhaccapakkhattā uddhaccaṁ abhibhavati. 3- Samādhi pana viriyena
saṁyojito
kosajje patituṁ na labhati. Viriyaṁ samādhinā saṁyojitaṁ uddhacce patituṁ na
labhati.
Tasmā tadubhayaṁ samaṁ kātabbaṁ. Ubhayasamatāya hi appanā hoti.
Apica samādhikammikassa balavatīpi saddhā vaṭṭati. Evaṁ saddahanto okappento
appanaṁ pāpuṇissati. Samādhipaññāsu pana samādhikammikassa ekaggatā balavatī
vaṭṭati, evañhi so appanaṁ pāpuṇāti. Vipassanākammikassa paññā balavatī
vaṭṭati, evañhi so lakkhaṇapaṭivedhaṁ pāpuṇāti. Ubhinnaṁ pana samatāyapi appanā
hotiyeva. Sati pana sabbattha balavatī vaṭṭati. Sati hi cittaṁ
uddhaccapakkhikānaṁ
saddhāviriyapaññānaṁ vasena uddhaccapātato, kosajjapakkhikena samādhinā
kosajjapātato
rakkhati. Tasmā sā loṇadhūpanaṁ viya sabbabyañjanesu sabbakammikāmacco viya ca

1 chaṂa. mudhāpasanno. 2-2 chaṂa. i. samādhiṁ. 3-3 chaṂa. adhibhavati.

309
Sabbarājakiccesu sabbattha icchitabbā. Tenāha "sati ca pana sabbatthikā vuttā
bhagavatā, kiṁkāraṇā? cittañhi satipaṭisaraṇaṁ, ārakkhapaccupaṭṭhānāva 1- sati,
na ca
vinā satiyā cittassa paggahaniggaho hotī"ti.
Duppaññapuggalaparivajjanā nāma khandhādibhede anogāḷhapaññānaṁ
dummedhapuggalānaṁ ārakāva parivajjanaṁ. Paññavantapuggalasevanā nāma
samapaññāsalakkhaṇapariggāhikāya udayabbayapaññāya samannāgatapuggalasevanā.
Gambhīrañāṇacariyapaccavekkhaṇā nāma gambhīresu khandhādīsu pavattāya
gambhīrapaññāya
pabhedapaccavekkhaṇā. Tadadhimuttatā nāma ṭhānanisajjādīsu
dhammavicayasambojjhaṅga-
samuṭṭhāpanatthaṁ ninnapoṇapabbhāracittatā. Evaṁ uppannassa panassa
arahattamaggena
bhāvanāpāripūrī hotīti pajānāti.
Viriyasambojjhaṅgassa "atthi bhikkhave ārambhadhātu nikkamadhātu
parakkamadhātu,
tattha yonisomanasikārabahulīkāro, ayamāhāro anuppannassa vā
viriyasambojjhaṅgassa
uppādāya, uppannassa vā viriyasambojjhaṅgassa bhiyyobhāvāya vepullāya bhāvanāya
pāripūriyā saṁvattatī"ti 2- evaṁ uppādo hoti.
Apica ekādasa dhammā viriyasambojjhaṅgassa uppādāya saṁvattanti
apāyabhayapaccavekkhaṇatā ānisaṁsadassāvitā gamanavīthipaccavekkhaṇatā
piṇḍapātāpacāyanatā
dāyajjamahattapaccavekkhaṇatā satthumahattapaccavekkhaṇatā
jātimahattapaccavekkhaṇatā
sabrahmacārimahattapaccavekkhaṇatā kusītapuggalaparivajjanatā
āraddhaviriyapuggalasevanatā
tadadhimuttatāti.
Tattha nirayesu pañcavidhabandhanakammakaraṇato paṭṭhāya
mahādukkhamanubhavanakālepi,
tiracchānayoniyaṁ jālakkhipakuminādīhi gahitakālepi,
pājanakaṇṭakādippahāratunnassa
pana sakaṭāhanādikālepi, pittivisaye anekānipi vassasahassāni ekaṁ buddhantaraṁpi
khuppipāsāhi āturībhūtakālepi 3- kālakañjikāsuresu
saṭṭhihatthāsītihatthappamāṇena 4-
aṭṭhicammamatteneva attabhāvena vātātapādidukkhānubhavanakālepi na sakkā

1 chaṂa., i. ca. 2 saṁ. mahā. 19/232/93 āhārasutta.

3 chaṂa. āturitakālepi. 4 Ma. sattati...

310
Viriyasambojjhaṅgaṁ uppādetuṁ, ayameva te bhikkhukālo viriyakaraṇāyāti evaṁ
apāyabhayaṁ
paccavekkhantassāpi viriyasambojjhaṅgo uppajjati.
"na Sakkā kusītena navalokuttaradhammaṁ laddhuṁ āraddhaviriyeneva sakkā
ayamānisaṁso viriyassā"ti evaṁ ānisaṁsadassāvinopi uppajjati. "sabbabuddha-
paccekabuddhamahāsāvakehi 1- te gatamaggo gantabbo, so ca na sakkā kusītena
gantun"ti evaṁ gamanavīthiṁ paccavekkhantassāpi uppajjati. "ye Taṁ piṇḍapātādīhi
upaṭṭhahanti, ime te manussā neva ñātakā, na dāsakammakarā, nāpi `taṁ
nissāya jīvissāmā'ti te paṇītāni piṇḍapātādīni denti, athakho attano
kārānaṁ mahapphalataṁ paccāsiṁsamānā denti, satthārāpi `ayaṁ ime paccaye
paribhuñjitvā kāyadaḷhībahulo sukhaṁ viharissatī'ti na evaṁ sampassatā tuyhaṁ
paccayā
anuññātā, athakho `ayaṁ ime paribhuñjamāno samaṇadhammaṁ katvā vaṭṭadukkhato
muccissatī'ti te paccayā anuññātā, sodāni tvaṁ kusīto viharanto na taṁ
piṇḍapātaṁ apacāyissasi, āraddhaviriyasseva hi piṇḍapātāpacāyanaṁ nāma hotī"ti
evaṁ piṇḍapātāpacāyanaṁ paccavekkhantassāpi uppajjati mahāmittattherassa viya.
 Thero kira kassakaleṇe nāma paṭivasati. Tassa ca gocaragāme ekā
mahāupāsikā theraṁ puttaṁ katvā paṭijaggati. Sā ekadivasaṁ araññaṁ gacchantī
dhītaraṁ
āha "amma asukasmiṁ ṭhāne purāṇataṇḍulā, asukasmiṁ khīraṁ, asukasmiṁ sappi,
asukasmiṁ phāṇitaṁ, tava bhātikassa ayyamittassa āgatakāle bhattaṁ pacitvā
khīrasappiphāṇitehi saddhiṁ dehi, tvaṁ ca bhuñjeyyāsi, ahaṁ pana hiyyo
pakkapārivāsikabhattaṁ kañjiyena bhuttamhī"ti. Divā kiṁ bhuñjissasi ammāti.
Sākapaṇṇaṁ pakkhipitvā kaṇataṇḍulehi ambilayāguṁ pacitvā ṭhapehi ammāti.
Thero cīvaraṁ pārupitvā pattaṁ nīharantova taṁ saddaṁ sutvā attānaṁ
ovadi "mahāupāsikā kira kañjiyena pārivāsikabhattaṁ bhuñji, divāpi
kaṇapaṇṇambilayāguṁ bhuñjissati, tuyhaṁ atthāya pana purāṇataṇḍulādīni ācikkhati,
taṁ
nissāya kho panesā neva khettaṁ na vatthuṁ na bhattaṁ na vatthaṁ paccāsiṁsati,
tisso pana
sampattiyo patthayamānā deti, tvaṁ etissā tā sampattiyo dātuṁ sakkhissasi, na

1 Sī...ṃahāsāvakeheva

311
Sakkhissasīti, ayaṁ kho pana piṇḍapāto tayā sarāgena sadosena samohena na
sakkā gaṇhitunti pattaṁ thavikāya pakkhipitvā gaṇṭhikaṁ muñcitvā nivattitvā
kassakaleṇameva gantvā pattaṁ heṭṭhāmañce cīvaraṁ cīvaravaṁse ṭhapetvā arahattaṁ
pāpuṇitvā na nikkhamissāmī"ti viriyaṁ adhiṭṭhahitvā nisīdi. Dīgharattaṁ appamatto
hutvā nivutthabhikkhu vipassanaṁ vaḍḍhetvā purebhattameva arahattaṁ patvā
vikasitamiva
padumaṁ mahākhīṇāsavo sitaṁ karontova nikkhami. Leṇadvāre rukkhamhi adhivatthā
devatā:-
"namo te purisājañña namo te purisuttama
yassa te āsavā khīṇā dakkhiṇeyyosi mārisā"ti
evaṁ udānaṁ udānetvā "bhante piṇḍāya paviṭṭhānaṁ tumhādisānaṁ arahantānaṁ
bhikkhaṁ datvā mahallakitthiyo dukkhā muccissantī"ti āha.
Thero uṭṭhahitvā dvāraṁ vivaritvā kālaṁ olokento pātoyevāti ñatvā
pattacīvaramādāya gāmaṁ pāvisi. Dārikāpi bhattaṁ sampādetvā "idāni me bhātā
āgamissati, idāni āgamissatī"ti dvāraṁ olokayamānā nīsīdi. Sā there gharadvāraṁ
sampatte pattaṁ gahetvā sappiphāṇitayojitassa khīrapiṇḍapātassa pūretvā hatthe
ṭhapesi. Thero "sukhaṁ hotū"ti anumodanaṁ katvā pakkāmi. Sāpi taṁ olokayamānāva
aṭṭhāsi. Therassa hi tadā ativiya parisuddho chavivaṇṇo ahosi, vippasannāni
indriyāni, mukhaṁ bandhanā pamuttatālapakkaṁ viya ativiya virocittha. Mahāupāsikā
araññā āgantvā "kiṁ amma bhātiko te āgato"ti pucchi. Sā sabbaṁ taṁ
pavuttiṁ ārocesi. Sā upāsikā "aj jame puttassa pabbajitakiccaṁ matthakaṁ
pattan"ti ñatvā "abhiramati te amma bhātā buddhasāsane na ukkaṇṭhatī"ti āha.
"mahantaṁ Kho panetaṁ satthu dāyajjaṁ, yadidaṁ satta ariyadhanāni nāma,
taṁ na sakkā kusītena gahetuṁ. Yathā hi vippaṭipannaṁ puttaṁ mātāpitaro `ayaṁ
amhākaṁ aputto'ti paribāhiraṁ karonti, so tesaṁ accayena dāyajjaṁ na labhati,
evaṁ kusītopi idaṁ ariyadhanadāyajjaṁ na labhati, āraddhaviriyova labhatī"ti
dāyajjamahattaṁ paccavekkhatopi uppajjati. "mahā Kho pana te satthā, satthuno hi

312
Mātukucchismiṁ paṭisandhiggahaṇakālepi abhinikkhamanepi abhisambodhiyaṁpi
dhammacakkappa-
vattanepi yamakapāṭihāriyadevorohaṇāayusaṅkhāravossajjanesupi parinibbānakālepi
dasasahassīlokadhātu kampittha, yuttaṁ nu te evarūpapassa satthuno sāsane
`pabbajitvā
kusītena bhavitun"ti evaṁ satthumahattaṁ paccavekkhatopi uppajjati.
Jātiyāpi "tvaṁ idāni na lāmakajātiko, asambhinnāya mahāsammatapaveṇiyā
āgato, okkākarājavaṁse sañjātosi, suddhodanamahārājassapi mahāmāyādeviyā ca
nattā, rāhulabhaddassa kaniṭṭho, tayā nāma evarūpena jinaputtena hutvā na
yuttaṁ kusītena viharitun"ti evaṁ jātimahattaṁ paccavekkhatopi uppajjati.
 "sāriputtamoggallānā Ceva asīti ca mahāsāvakā viriyeneva lokuttaradhammaṁ
paṭivijjhiṁsu, tvaṁ etesaṁ sabrahmacārīnaṁ maggaṁ paṭipajjissasi na
paṭipajjissasī"ti
evaṁ sabrahmacārimahattaṁ paccavekkhatopi uppajjati. Kucchiṁ pūretvā
ṭhitājagarasadise
vissaṭṭhakāyikacetasikaviriye kusītapuggale parivajjentassāpi āraddhaviriye
pahitatte
puggale sevantassāpi, ṭhānanisajjādīsu viriyuppādanatthaṁ ninnapoṇapabbhāra-
cittassāpi uppajjati. Evaṁ uppannassa panassa arahattamaggena bhāvanāpāripūrī
hotīti pajānāti.
Pītisambojjhaṅgassa "atthi bhikkhave pītisambojjhaṅgaṭṭhānīyā dhammā,
tattha yonisomanasikārabahulīkāro, ayamāhāro anuppannassa vā pītisambojjhaṅgassa
uppādāya, uppannassa vā pītisambojjhaṅgassa bhiyyobhāvāya vepullāya bhāvanāya
pāripūriyā saṁvattatī"ti 1- evaṁ uppādo hoti. Tattha pītiyeva
pītisambojjhaṅgaṭṭhānīyā dhammā nāma, tassa uppādakamanasikāro yonisomanasikāro
nāMa.
Apica ekādasa dhammā pītisambojjhaṅgassa uppādāya saṁvattanti
buddhānussati dhammasaṁghasīlacāgadevatānussati upasamānussati
lūkhapuggalaparivajjanatā
siniddhapuggalasevanatā pasādanīyasuttantapaccavekkhaṇatā tadadhimuttatāti.
Buddhaguṇe anussarantassāpi hi yāva upacārā sakalasarīraṁ pharamāno
pītisambojjhaṅgo uppajjati. Dhammasaṁghaguṇaṁ 2- anussarantassāpi, dīgharattaṁ
akhaṇḍaṁ

1 saṁ. mahā. 19/232/93 āhārasutta 2 chaṂa., i. dhammasaṁghaguṇe

313
Katvā rakkhitacatuppārisuddhasīlaṁ paccavekkhantassāpi, gihinopi dasasīlaṁ
pañcasīlaṁ
paccavekkhantassāpi, dubbhikkhabhayādīsu paṇītaṁ bhojanaṁ sabrahmacārīnaṁ datvā
"evaṁ
nāma adamhā"ti cāgaṁ paccavekkhantassāpi gihinopi evarūpe kāle sīlavantānaṁ
dinnaṁ dānaṁ paccavekkhantassāpi yehi guṇehi samannāgatā devatā devattaṁ
pattā, tathārūpānaṁ guṇānaṁ attani atthitaṁ paccavekkhantassāpi, "samāpattiyā
vikkhambhitā kilesā saṭṭhīpi sattatipi vassāni na samudācarantī"ti
paccavekkhantassāpi, cetiyadassanabodhidassanatheradassanesu asakkaccakiriyāya
saṁsūcitalūkhabhāve buddhādīsu pasādasinehābhāvena gadrabhapiṭṭhe rajasadise
lūkhapuggale
parivajjentassāpi, buddhādīsu pasādabahule muducittena siniddhapuggale
sevantassāpi, ratanattayaguṇaparidīpake pasādanīye suttante paccavekkhantassāpi,
ṭhānanisajjādīsu pītiuppādanatthaṁ ninnapoṇapabbhāracittassāpi uppajjati. Evaṁ
uppannassa panassa arahattamaggena bhāvanāpāripūrī hotīti pajānāti.
Passaddhisambojjhaṅgassa "atthi bhikkhave kāyapassaddhi cittapassaddhi,
tattha yonisomanasikārabahulīkāro, ayamāhāro anuppannassa vā passaddhi-
sambojjhaṅgassa uppādāya, uppannassa vā passaddhisamabojjhaṅgassa bhiyyobhāvāya
vepullāya bhāvanāya pāripūriyā saṁvattatī"ti 1- evaṁ uppādo hoti.
Apica satta dhammā passaddhisambojjhaṅgassa uppādāya saṁvattanti
paṇītabhojanasevanatā utusukhasevanatā iriyāpathasukhasevanatā majjhattapayogatā
sāraddhakāyapuggalaparivajjanatā passaddhakāyapuggalasevanatā tadadhimuttāti.
Paṇītañhi siniddhaṁ sappāyabhojanaṁ bhuñjantassāpi, sītuṇhesu utūsu ṭhānādīsu
iriyāpathesu sappāyaṁ utuñca iriyāpathañca sevantassāpi passaddhi uppajjati.
Yo pana mahāpurisajātiko sabbautuiriyāpathakkhamova hoti, na taṁ sandhāyetaṁ
vuttaṁ.
Yassa sabhāgavisabhāgatā atthi, tasseva visabhāge utuiriyāpathe vajjetvā sabhāge
sevantassāpi uppajjati. Majjhattapayogo vuccati attano ca parassa ca
kammassakatāpaccavekkhaṇā, iminā majjhattapayogena uppajjati. Yo leḍḍudaṇḍādīhi

1 saṁ. mahā. 19/232/93 āhārasutta

314
Paraṁ viheṭhayamānova vicarati. Evarūpaṁ sāraddhakāyaṁ puggalaṁ
parivajjentassāpi,
saṁyatapādapāṇipassaddhakāyaṁ puggalaṁ sevantassāpi, ṭhānanisajjādīsu passaddhi-
uppādanatthāya ninnapoṇapabbhāracittassāpi uppajjati. Evaṁ uppannassa panassa
arahattamaggena bhāvanāpāripūrī hotīti pajānāti.
Samādhisambojjhaṅgassa "atthi bhikkhave samathanimittaṁ abyagganimittaṁ,
tattha
yonisomanasikārabahulīkāro, ayamāhāro anuppannassa vā samādhisambojjhaṅgassa
uppādāya, uppannassa vā samādhisambojjhaṅgassa bhiyyobhāvāya vepullāya bhāvanāya
pāripūriyā saṁvattatī"ti 1- evaṁ uppādo hoti. Tattha samathova samathanimittaṁ,
avikkhepaṭṭhena ca abyagganimittanti.
Apica ekādasa dhammā samādhisambojjhaṅgassa uppādāya saṁvattanti
vatthuvisadakiriyatā indriyasamattapaṭipādanatā nimittakusalatā samaye cittassa
paggaṇhanatā samaye cittassa niggaṇhanatā samaye sampahaṁsanatā samaye
ajjhupekkhanatā asamāhitapuggalaparivajjanatā samāhitapuggalasevanatā
jhānavimokkha-
paccavekkhaṇatā tadadhimuttatāti. Tattha vatthuvisadakiriyatā
indriyasamattapaṭipādanatā
ca vuttanayeneva veditabbā.
Nimittakusalatā nāma kasiṇanimittassa uggahakusalatā. Samaye cittassa
paggaṇhanatāti yasmiṁ samaye atisithilaviriyatādīhi līnaṁ cittaṁ hoti, tasmiṁ
samaye
dhammavicayaviriyapītisambojjhaṅgasamuṭṭhāpanena 2- tassa paggaṇhanaṁ. Samaye
cittassa
niggaṇhanatāti yasmiṁ samaye accāraddhaviriyatādīhi uddhataṁ cittaṁ hoti, tasmiṁ
samaye passaddhisamādhiupekkhāsambojjhaṅgasamuṭṭhāpanena tassa niggaṇhanaṁ.
Samaye
sampahaṁsanatāti yasmiṁ samaye cittaṁ paññāpayogamandatāya vā
upasamasukhānadhigamena
vā nirassādaṁ hoti, tasmiṁ samaye aṭṭhasaṁvegavatthupaccavekkhaṇena saṁvejeti.
Aṭṭha
saṁvegavatthūni nāma jātijarābyādhimaraṇāni cattāri, apāyadukkhaṁ pañcamaṁ, atīte
vaṭṭamūlakaṁ dukkhaṁ, anāgate vaṭṭamūlakaṁ dukkhaṁ, paccuppanne
āhārapariyeṭṭhimūlakaṁ

1 saṁ. mahā. 19/232/96 āhārasutta.

2 chaṂa. dhammavicayaviriyasambojjhaṅga.... (pīti na dissati)

315
Dukkhanti. Ratanattayaguṇānussaraṇena ca pasādaṁ janeti. Ayaṁ vuccati "samaye
sampahaṁsanatā"ti.
Samaye ajjhupekkhanatā nāma yasmiṁ samaye sammāpaṭipattiṁ āgamma alīnaṁ
anuddhataṁ anirassādaṁ ārammaṇe samappavattaṁ samathavīthipaṭipannaṁ cittaṁ hoti,
tadāssa paggahaniggahasampahaṁsanesu na byāpāraṁ āpajjati sārathī viya
samappavattesu assesu. Ayaṁ vuccati "samaye ajjhupekkhanatā"ti. Asamāhitapuggala-
parivajjanatā nāma upacāraṁ vā appanaṁ vā appattānaṁ vikkhittacittānaṁ puggalānaṁ
ārakā parivajjanaṁ. Samāhitapuggalasevanatā nāma upacārena vā appanāya vā
samāhitacittānaṁ sevanā bhajanā payirupāsanā. Tadadhimuttatā nāma
ṭhānanisajjādīsu
samādhiuppādanatthaṁyeva ninnapoṇapabbhāracittatā. Evaṁ hi paṭipajjato esa
uppajjati. Evaṁ uppannassa panassa arahattamaggena bhāvanāpāripūrī hotīti
pajānāti.
Upekkhāsambojjhaṅgassa "atthi bhikkhave upekkhāsambojjhaṅgaṭṭhānīyā
dhammā, tattha yonisomanasikārabahulīkāro, ayamāhāro anuppannassa vā upekkhā-
sambojjhaṅgassa uppādāya, uppannassa vā upekkhāsambojjhaṅgassa bhiyyobhāvāya
vepullāya bhāvanāya pāripūriyā saṁvattatī"ti 1- evaṁ uppādo hoti. Tattha
upekkhāva
upekkhāsambojjhaṅgaṭṭhānīyā dhammā nāMa.
 Apica pañca dhammā upekkhāsambojjhaṅgassa uppādāya saṁvattanti
sattamajjhattatā saṅkhāramajjhattatā sattasaṅkhārakelāyanapuggalaparivajjanatā
sattasaṅkhāramajjhattapuggalasevanatā tadadhimuttatāti.
Tattha dvīhākārehi sattamajjhattataṁ samuṭṭhāpeti "tvaṁ attano kammena
āgantvā attano kammena gamissasi, esopi attano kammena āgantvā
attano kammena gamissati, tvaṁ kaṁ kelāyasī"ti evaṁ kammassakatāpaccavekkhaṇena
ca,
"paramatthato sattoyeva natthi, so tvaṁ kaṁ kelāyasī"ti evaṁ
nissattapaccavekkhaṇena

1 saṁ. mahā. 19/232/94 āhārasutta.

316
Ca. Dvīhākārehi saṅkhāramajjhattataṁ samuṭṭhāpeti "idaṁ cīvaraṁ anupubbena
vaṇṇavikāraṁ
ceva jiṇṇabhāvañca upagantvā pādapuñjanacoḷakaṁ hutvā yaṭṭhikoṭiyā chaḍḍanīyaṁ
bhavissati, sace panassa sāmiko bhaveyya, nāssa evaṁ vinassituṁ dadeyyā"ti evaṁ
assāmikabhāvapaccavekkhaṇena ca "anaddhaniyaṁ idaṁ tāvakālikan"ti evaṁ
tāvakālikabhāvapaccavekkhaṇena ca, yathā ca cīvare, evaṁ pattādīsupi yojanā
kātabbā.
Sattasaṅkhārakelāyanapuggalaparivajjanatāti ettha yo puggalo gihī vā attano
puttadhītādike pabbajito vā attano antevāsikasaddhivihārikasamānupajjhāyakādike
1-
mamāyati, sahattheneva nesaṁ
kesacchedanasūcikammacīvaradhovanarajanapattapacanādīni karoti,
muhuttaṁpi apassanto "asuko sāmaṇero kuhiṁ, asuko daharo kuhin"ti
bhantamigo viya ito cito ca āloketi, aññena kesacchedanādīnaṁ atthāya
"muhuttaṁ tāva asukaṁ pesethā"ti yāciyamānopi "amhepi taṁ attano kammaṁ na
kārema, tumhe taṁ gahetvā kilamessathā"ti na deti. Ayaṁ sattakelāyano nāMa.
Yo pana pattacīvarathālakakattarayaṭṭhiādīni mamāyati, aññassa hatthena
parāmasituṁpi
na deti, tāvakālikaṁ yācito "mayaṁpi idaṁ mamāyantā 2- na paribhuñjāma, tumhākaṁ
kiṁ dassāmā"ti vadati. Ayaṁ saṅkhārakelāyano nāMa. Yo pana tesu dvīsu vatthūsupi
majjhatto udāsino. Ayaṁ sattasaṅkhāramajjhatto nāMa. Iti ayaṁ upekkhāsambojjhaṅgo
evarūpaṁ sattasaṅkhārakelāyanapuggalaṁ ārakā parivajjentassāpi
sattasaṅkhāramajjhattapuggalaṁ sevantassāpi ṭhānanisajjādīsu taduppādanatthaṁ
ninnapoṇapabbhāracittassāpi uppajjati. Evaṁ uppannassa panassa arahattamaggena
bhāvanāpāripūrī hotīti pajānāti.
Iti ajjhattaṁ vāti evaṁ attano vā sattasambojjhaṅge pariggaṇhitvā parassa
vā, kālena vā attano, kālena vā parassa sambojjhaṅge pariggaṇhitvā dhammesu
dhammānupassī viharati. Samudayavayā panettha sambojjhaṅgānaṁ
nibbattinirodhavasena
veditabbā. Ito paraṁ vuttanayameva.

1 chaṂa. antevāsikasamānupajjhāyakādike 2 Ma. noyantā

317
Kevalañhi idha bojjhaṅgapariggāhikā sati dukkhasaccanti evaṁ yojanaṁ
katvā bojjhaṅgapariggāhakassa bhikkhuno niyyānamukhaṁ veditabbaṁ. Sesaṁ
tādisamevāti.
Bojjhaṅgapabbavaṇṇanā niṭṭhitā.
-------------
Catusaccapabbavaṇṇanā
[119] Evaṁ sattabojjhaṅgavasena dhammānupassanaṁ vibhajitvā idāni
catusaccavasena vibhajituṁ puna caparantiādimāha.
Tattha idaṁ dukkhanti yathābhūtaṁ pajānātīti ṭhapetvā taṇhaṁ tebhūmike dhamme
"idaṁ dukkhan"ti yathāsabhāvato pajānāti, tasseva kho pana dukkhassa janikaṁ
samuṭṭhāpikaṁ purimataṇhaṁ "ayaṁ dukkhasamudayo"ti, ubhinnaṁ appavatti nibbānaṁ
"ayaṁ
 dukkhanirodho"ti, dukkhaparijānanaṁ samudayapajahanaṁ nirodhasacchikaraṇaṁ
ariyamaggaṁ "ayaṁ
dukkhanirodhagāminī paṭipadā"ti yathāsabhāvato pajānātīti attho. Avasesā
ariyasaccakathā
visuddhimagge vitthāritāyeva.
Iti ajjhattaṁ vāti evaṁ attano vā cattāri saccāni pariggaṇhitvā,
parassa vā, kālena vā attano, kālena vā parassa cattāri saccāni pariggaṇhitvā
dhammesu dhammānupassī viharati. Samudayavayā panettha catunnaṁ saccānaṁ
yathāsabhāvato
uppattinibbutivasena 1- veditabbā. Ito paraṁ vuttanayameva.
Kevalañhi idha catusaccapariggāhikā sati dukkhasaccanti evaṁ yojanaṁ katvā
saccapariggāhakassa bhikkhuno niyyānamukhaṁ veditabbaṁ. Sesaṁ tādisamevāti.
Catusaccapabbavaṇṇanā niṭṭhitā.
-------------

1 chaṂa. uppattinivattivasena

318
Ettāvatā ānāpānaṁ catuiriyāpathaṁ catusampajaññaṁ dvattiṁsākāraṁ
catudhātuvavatthānaṁ navasīvathikā vedanānupassanā cittānupassanā
nīvaraṇapariggaho
khandhapariggaho āyatanapariggaho bojjhaṅgapariggaho saccapariggahoti ekavīsati
kammaṭṭhānāni vuttāni. Tesu ānāpānadvattiṁsākāranavasīvathikāti ekādasa appanā-
kammaṭṭhānāni honti. Dīghabhāṇakamahāsivatthero pana "navasīvathikā ādīnavānu-
passanāvasena vuttā"ti āha. Tasmā tassa matena dveyeva appanākammaṭṭhānāni,
sesāni upacārakammaṭṭhānāni. Kiṁ panetesu sabbesu abhiniveso jāyati na jāyatīti.
Na jāyati. Iriyāpathasampajaññanīvaraṇasambojjhaṅgesu hi abhiniveso na jāyati,
sesesu jāyatīti. Mahāsivatthero panāha "etesupi abhiniveso jāyati, ayañhi
atthi nu kho me cattāro iriyāpathā, udāhu natthi, atthi nu kho me
catusampajaññaṁ,
udāhu natthi, atthi nu kho me pañca nīvaraṇā, udāhu natthi, atthi nu kho me
sattabojjhaṅgā, udāhu natthīti evaṁ pariggaṇhāti, tasmā sabbattha abhiniveso
jāyatī"ti.
[137] Yo hi koci bhikkhaveti yo koci 1- bhikkhu vā bhikkhunī vā upāsako
vā upāsikā vā. Evaṁ bhāveyyāti ādito paṭṭhāya vuttena bhāvanānukkamena
bhāveyya. Pāṭikaṅkhanti paṭikaṅkhitabbaṁ, avassaṁ bhāvīti attho. Aññāti
arahattaṁ.
Sati vā upādiseseti upādisese vā sati aparikkhīṇe. Anāgāmitāti anāgāmibhāvo.
Evaṁ sattannaṁ vassānaṁ vasena sāsanassa niyyānikabhāvaṁ dassetvā
puna tato appatarepi kāle dassento "tiṭṭhantu bhikkhave"tiādimāha. Sabbaṁpi
cetaṁ majjhimasseva veneyyapuggalassa 2- vasena vuttaṁ. Tikkhapaññaṁ pana
sandhāya
"pāto anusiṭṭho sāyaṁ visesaṁ adhigamissati,
sāyaṁ anusiṭṭho pāto visesaṁ adhigamissatī"ti 3-
vuttaṁ.

1 chaṂa. yo hi koci 2 chaṂa. neyyapuggalassa

3 MaṂa. 13/345/328 bodhirājakumārasutta

319
Iti bhagavā "evaṁ niyyānikaṁ bhikkhave mama sāsanan"ti dassetvā
ekavīsatiyāpi ṭhānesu arahattanikūṭena desitaṁ desanaṁ niyyātento "ekāyano
ayaṁ bhikkhave maggo .pe. Iti yantaṁ vuttaṁ, idametaṁ paṭicca vuttan"ti āha.
Sesaṁ uttānatthamevāti.
Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya
satipaṭṭhānasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.
-----------
Mūlapariyāyavaggo nāma paṭhamo vaggo.
Niṭṭhito
 ---------------

320
2. Sīhanādavagga
1. Cūḷasīhanādasuttavaṇṇanā
[139] Evamme sutanti cūḷasīhanādasuttaṁ. 1- Yasmā panassa atthuppattiko
nikkhepo, tasmā taṁ dassetvācassa apubbapadavaṇṇanaṁ karissāMa. Katarāya pana
idaṁ atthuppattiyā nikkhittanti. Lābhasakkārapaccayā titthiyaparidevite.
Bhagavato
kira dhammadāyādasutte vuttanayena mahālābhasakkāro uppajji. Catuppamāṇiko
hi ayaṁ lokasannivāso, rūpappamāṇo rūpappasanno, ghosappamāṇo ghosappasanno,
lūkhappamāṇo lūkhappasanno, dhammappamāṇo dhammappasannoti imesaṁ puggalānaṁ
vasena catudhā ṭhito.
Tesaṁ idaṁ nānākaraṇaṁ:- katamo ca puggalo rūpappamāṇo rūpappasanno?
Idhekacco puggalo ārohaṁ vā passitvā pariṇāhaṁ vā passitvā pāripūriṁ vā
passitvā saṇṭhānaṁ vā passitvā tattha pamāṇaṁ gahetvā pasādaṁ janeti, ayaṁ
vuccati puggalo rūpappamāṇo rūpappasanno.
Katamo ca puggalo ghosappamāṇo ghosappasanno? idhekacco puggalo
Paravaṇṇanāya parathomanāya parapasaṁsanāya paravaṇṇahārikāya tattha pamāṇaṁ
gahetvā
pasādaṁ janeti, ayaṁ vuccati puggalo ghosappamāṇo ghosappasanno.
Katamo ca puggalo lūkhappamāṇo lūkhappasanno? idhekacco puggalo cīvaralūkhaṁ
Vā passitvā pattalūkhaṁ vā passitvā senāsanalūkhaṁ vā passitvā vividhaṁ vā
dukkarakārikaṁ passitvā tattha pamāṇaṁ gahetvā pasādaṁ janeti, ayaṁ vuccati
puggalo lūkhappamāṇo lūkhappasanno.
Katamo ca puggalo dhammappamāṇo dhammappasanno? idhekacco puggalo
Sīlaṁ vā passitvā samādhiṁ vā passitvā paññaṁ vā passitvā tattha pamāṇaṁ
gahetvā pasādaṁ janeti, ayaṁ vuccati puggalo dhammappamāṇo dhammappasannoti.

1 ka. cullasīhanādasuttaṁ

321
Imesu catūsu puggalesu rūpappamāṇopi bhagavato ārohapariṇāhasaṇṭhāna-
pāripūrivaṇṇapokkharataṁ asītianubyañjanapaṭimaṇḍitattā nānāratanacittamiva
suvaṇṇamahāpaṭaṁ dvattiṁsamahāpurisalakkhaṇasamākiṇṇatāya tārāgaṇasamujjalaṁ viya
gaganatalaṁ
sabbaphāliphullaṁ viya ca yojanasatubbedhaṁ pārichattakaṁ aṭṭhārasaratanubbedhaṁ
byāmappabhāparikkhepasassirīkaṁ anopamasarīraṁ disvā sammāsambuddheyeva pasīdati.
Ghosappamāṇopi bhagavatā kappasatasahassādhikāni cattāri asaṅkheyyāni
dasa pāramiyo dasa upapāramiyo dasa paramatthapāramiyo pūritā, aṅgapariccāgo
puttadārapariccāgo rajjapariccāgo dhanapariccāgo 1- nayanapariccāgo ca
katotiādinā
nayena pavattaṁ ghosaṁ sutvā sammāsambuddheyeva pasīdati.
Lūkhappamāṇopi bhagavato cīvaralūkhaṁ disvā "sace bhagavā agāraṁ
ajjhāvasittha,
kāsivatthameva adhārayissa. Pabbajitvā panānena sāṇapaṁsukūlacīvarena
santussamānena
bhāriyaṁ katan"ti sammāsambuddheyeva pasīdati. Pattalūkhaṁpi disvā "iminā agāraṁ
ajjhāvasatā 2- rattavarasuvaṇṇabhājanesu cakkavattibhojanārahaṁ
sugandhasālibhojanaṁ
paribhuttaṁ, pabbajitvā pana pāsāṇamayaṁ pattaṁ ādāya uccanīcakuladvāresu
sapadānaṁ piṇḍāya caritvā laddhapiṇḍiyālopena santussamāno bhāriyaṁ karotī"ti
sammāsambuddheyeva pasīdati. Senāsanalūkhaṁ disvāpi "ayaṁ agāraṁ ajjhāvasanto
tiṇṇaṁ utūnaṁ anucchavikesu tīsu pāsādesu tividhanāṭakaparivāro dibbasampattiṁ
viya
rajjasiriṁ anubhavitvā idāni pabbajjūpagato rukkhamūlasenāsanādīsu
dāruphalakasilā-
paṭṭavidalamañcakādīhi 3- santussamāno bhāriyaṁ karotī"ti sammāsambuddheyeva
pasīdati.
Dukkarakārikamassa disvāpi "chabbassāni nāma muggayūsakulatthayūsahareṇuyūsādīnaṁ
pasatamattena yāpessati, appāṇakajjhānaṁ jhāyissati, sarīre ca jīvite ca
anapekkho viharissati, aho dukkarakārako bhagavā"ti sammāsambuddheyeva pasīdati.

1 chaṂa. attapariccāgo 2 chaṂa. ajjhāvasantena 3 chaṂa.

dāru...paṭṭapīṭhamañcakādīhi,
Sī....bidalamañcakādīsu sayamāno

322
Dhammappamānopi bhagavato sīlaguṇaṁ samādhiguṇaṁ paññāguṇaṁ
jhānavimokkhasamādhi-
samāpattisampadaṁ abhiññāpāripūriṁ yamakapāṭihāriyaṁ devorohaṇaṁ
pāṭikaputtadamanādīni 1-
ca anekāni acchariyāni disvā sammāsambuddheyeva pasīdati, te evaṁ pasannā
bhagavato mahantaṁ lābhasakkāraṁ abhiharanti. Titthiyānaṁ pana bāverujātake
kākassa
viya lābhasakkāro parihāyittha. Yathāha:-
"adassanena morassa sikhino mañjubhāṇino
kākantattha apūjesuṁ maṁsena ca phalena ca.
Yadā ca sarasampanno moro bāverumāgamā 2-
atha lābho ca sakkāro vāyasassa ahāyatha.
Yāva nuppajjatī buddho dhammarājā pabhaṅkaro
tāva aññe apūjesuṁ puthū samaṇabrāhmaṇe.
Yadā ca sarasampanno buddho dhammamadesayi
atha lābho ca sakkāro titthiyānaṁ ahāyathā"ti. 3-
Te evaṁ pahīnalābhasakkārā rattiṁ ekadvaṅgulamattaṁ obhāsetvāpi
suriyuggamane khajjopanakā viya hatappabhā ahesuṁ.
Yathāpi 4- khajjopanakā kālapakkhamhi rattiyā
nidassayanti obhāsaṁ etesaṁ visayo hi so.
Yadā ca rasmisampanno abbhudeti pabhaṅkaro
atha khajjopasaṅghānaṁ 5- pabhā antaradhāyati.
Evaṁ khajjūpasadisā titthiyāpi puthū idha
kālapakkhūpame loke dīpayanti sakaṁ guṇaṁ.
Yadā ca buddho lokasmiṁ udeti amitappabho
nippabhā titthiyā honti suriye khajjupakā yathāti.

1 chaṂa. pāthika.... 2 Ma. pāverumāgamā 3 khu. jā. catukka. 27/654/154

bāverujātaka (syā) 4 chaṂa. yathā hi 5 chaṂa. khajjupasaṅghānaṁ, Sī.
khajjupasaṅkhānaṁ

323
Te evaṁ nippabhā hutvā kacchupiḷakādiparikiṇṇasarīrā paramapārijuññappattā
yena buddho yena dhammo yena saṁgho yena ca mahājanassa sannipāto,
tena tena gantvā antaravīthiyampi siṅghāṭakepi catukkepi sabhāyaṁpi ṭhatvā
paridevanti:-
"kiṁ bho samaṇoyeva gotamo samaṇo, mayaṁ assamaṇā. Samaṇasseva gotamassa
sāvakā samaṇā, amhākaṁpi sāvakā assamaṇā. Samaṇassa ca gotamassa,
sāvakānañcassa dinnaṁ mahapphalaṁ, 1- amhākaṁ dinnaṁ na mahapphalaṁ. 1- Nanu
samaṇopi
gotamo samaṇo, mayaṁpi samaṇā. Samaṇassapi gotamassa sāvakā samaṇā,
amhākaṁpi sāvakā samaṇā. Samaṇassapi gotamassa sāvakānañcassa dinnaṁ
mahapphalaṁ, amhākaṁpi sāvakānañca no dinnaṁ mahapphalaṁ. 2- Samaṇassapi
gotamassa
sāvakānañcassa detha karotha, amhākaṁpi sāvakānañca no detha karotha. 3-
Nanu samaṇo gotamo purimāni divasāni uppanno, mayaṁ pana loke
uppajjamānāyeva 4- uppannā"ti.
Evaṁ nānappakāraṁ viravanti. Atha bhikkhū bhikkhuniyo upāsakā upāsikāyoti
catasso parisā tesaṁ saddaṁ sutvā bhagavato ārocesuṁ "titthiyā bhante idañcidañca
 kathentī"ti. Taṁ sutvā bhagavā "mā tumhe bhikkhave titthiyānaṁ vacanena `aññatra
samaṇo atthī'ti saññino ahuvatthā"ti vatvā aññatitthiyesu samaṇabhāvaṁ
paṭisedhento idheva ca anujānanto imissā atthuppattiyā idheva bhikkhave samaṇoti
idaṁ suttaṁ abhāsi.
Tatra 5- idhevāti imasmiṁyeva sāsane. Ayaṁ pana niyamo sesapadesupi
veditabbo. Dutiyādayopi hi samaṇā idheva, na aññattha. Samaṇoti sotāpanno.
Tenevāha "katamo ca bhikkhave paṭhamo samaṇo? idha bhikkhave bhikkhu tiṇṇaṁ

1-1 chaṂa. na amhākaṁ, sāvakānañca no dinnaṁ mahapphalaṁ. 2 chaṂa.

mahapphalañceva
3 chaṂa. sakkarotha 4 chaṂa. uppajjamāneyeva 5 chaṂa. tattha

324
Saṁññojanānaṁ parikkhayā sotāpanno hoti avinipātadhammo niyato sambodhiparāyano,
ayaṁ bhikkhave paṭhamo samaṇo"ti. 1-
Dutiyoti sakadāgāmī. Tenevāha "katamo ca bhikkhave dutiyo samaṇo?
idha bhikkhave bhikkhu tiṇṇaṁ saññojanānaṁ parikkhayā rāgadosamohānaṁ tanuttā
sakadāgāmī hoti sakideva imaṁ lokaṁ āgantvā dukkhassantaṁ karoti, ayaṁ bhikkhave
dutiyo samaṇo"ti. 1-
Tatiyoti anāgāmī. Tenevāha "katamo bhikkhave tatiyo samaṇo? idha
bhikkhave bhikkhu pañcannaṁ orambhāgiyānaṁ saññojanānaṁ parikkhayā opapātiko
hoti tattha parinibbāyī anāvattidhammo tasmā lokā, ayaṁ bhikkhave tatiyo
samaṇo"ti. 1-
Catutthoti arahā. Tenevāha "katamo ca bhikkhave catuttho samaṇo? idha
bhikkhave bhikkhu āsavānaṁ khayā anāsavaṁ cetovimuttiṁ paññāvimuttiṁ diṭṭheva
dhamme sayaṁ
abhiññā sacchikatvā upasampajja viharati, ayaṁ bhikkhave catuttho samaṇo"ti. 1-
Iti
imasmiṁ ṭhāne cattāro phalaṭṭhakasamaṇāva adhippetā.
Suññāti rittā tucchā. Parappavādāti cattāro sassatavādā, cattāro
ekaccasassatikā, cattāro antānantikā, cattāro amarāvikkhepikā, dve
adhiccasamuppannikā, soḷasa saññīvādā, aṭṭha asaññīvādā, aṭṭha nevasaññī-
nāsaññīvādā, satta ucchedavādā, pañca diṭṭhadhammanibbānavādāti ime sabbepi
brahmajāle āgatā dvāsaṭṭhī diṭṭhiyo, ito bāhirānaṁ paresaṁ vādā parappavādā
nāma, te sabbepi imehi catūhi phalaṭṭhakasamaṇehi suññā, na hi te ettha
santi. Na kevalañca eteheva suññā, catūhi pana maggaṭṭhakasamaṇehipi catunnaṁ
maggānaṁ atthāya āraddhavipassakehipīti dvādasahipi samaṇehi suññāeva.
Imamevatthaṁ sandhāya bhagavatā mahāparinibbāne vuttaṁ:-

1 aṅ. catukka. 21/241/266 samaṇasutta

325
"ekūnatiṁso Vayasā subhadda
yaṁ pabbajiṁ kiṁ kusalānuesī
vassāni paññāsa samādhikāni
yato ahaṁ pabbajito subhadda
ñāyassa dhammassa padesavattī
ito bahiddhā samaṇopi natthi.
Dutiyopi samaṇo natthi, tatiyopi samaṇo natthi, catutthopi samaṇo natthi,
suññā parappavādā samaṇebhi aññehī"ti. 1-
Ettha hi padesavattīti āraddhavipassako adhippeto, tasmā sotāpattimaggassa
āraddhavipassakaṁ maggaṭṭhaṁ phalaṭṭhanti tayopi ekato katvā samaṇopi natthīti
āha. Sakadāgāmimaggassa āraddhavipassakaṁ maggaṭṭhaṁ phalaṭṭhanti tayopi ekato
katvā dutiyopi samaṇo natthīti āha. Itaresupi dvīsu eseva nayo.
Kasmā panete aññattha natthīti. Akhettatāya. Yathā hi na āragge sāsapo
tiṭṭhati, na udakapiṭṭhe aggi jalati, na piṭṭhipāsāṇe vījāni ruhanti, evameva
bāhiresu titthāyatanesu na ime samaṇā uppajjanti, imasmiṁyeva pana sāsane
uppajjanti. Kasmā? sukhettatāya. 2- Sā panesā 3- akhettatā ca sukhettatā 4- ca
ariyamaggassa abhāvato ca bhāvato ca veditabbā. Tenāha bhagavā:-
 "yasmiṁ kho subhadda dhammavinaye ariyo aṭṭhaṅgiko maggo na upalabbhati,
samaṇopi tattha na upalabbhati, dutiyopi tattha samaṇo na upalabbhati, tatiyopi
tattha
samaṇo na upalabbhati, catutthopi tattha samaṇo na upalabbhati. Yasmiñca kho
subhadda
dhammavinaye ariyo aṭṭhaṅgiko maggo upalabbhati, samaṇopi tattha upalabbhati,
dutiyopi
tattha .pe. Catutthopi tattha samaṇo upalabbhati. Imasmiṁ kho subhadda
dhammavinaye
ariyo aṭṭhaṅgiko maggo upalabbhati, idheva subhadda samaṇo, idha dutiyo samaṇo,
idha
tatiyo samaṇo, idha catuttho samaṇo, suññā parappavādā samaṇebhi aññehī"ti. 5-

1 dī. mahā. 10/214/133 subhaddaparibbājakavatthu 2 chaṂa. khettatāya 3 chaṂa.

tesaṁ
4 chaṂa. khettatā 5 dī. mahā. 10/214/132 subhaddaparibbājakavatthu

326
Evaṁ yasmā titthāyatanaṁ akhettaṁ, sāsanaṁ khettaṁ, tasmā yathā
surattahatthapādo
bhāsurakesarasīho 1- migarājā na susāne vā saṅkārakūṭe vā paṭivasati,
tiyojanasahassa-
vitthataṁ pana himavantaṁ ajjhogāhetvā maṇiguhāyaṁyeva paṭivasati. Yathā ca
chaddanto
nāgarājā na gocariyahatthikulādīsu navasu nāgakulesu uppajjati, chaddantakuleyeva
uppajjati. Yathā ca valāhako assarājā na gadrabhakule vā ghoṭakakule vā
uppajjati,
sindhuyā tīre pana sindhavakuleyeva uppajjati. Yathā ca sabbakāmadadaṁ manoharaṁ
maṇiratanaṁ na saṅkārakūṭe vā paṁsupabbatādīsu vā uppajjati,
vepullapabbatabbhantareyeva
uppajjati. Yathā ca timirapiṅgalo maccharājā na āvāṭakhuddakapokkharaṇīsu 2-
uppajjati, caturāsītiyojanasahassagambhīre mahāsamuddeyeva uppajjati. Yathā ca
diyaḍḍhayojanasatiko supaṇṇarājā na gāmadvāre eraṇḍavanādīsu paṭivasati,
mahāsamuddaṁ pana ajjhogāhetvā simbalidahavaneyeva paṭivasati. Yathā ca
dhataraṭṭho
suvaṇṇahaṁso na gāmadvāre āvāṭakādīsu paṭivasati, navutihaṁsasahassaparivāro pana
3-
hutvā cittakūṭapabbateyeva paṭivasati. Yathā ca catudīpissaro cakkavattirājā na
nīcakule uppajjati, asambhinnakhattiyakuleyeva 4- pana uppajjati. Evameva imesu
samaṇesu ekasamaṇopi na aññatitthāyatane uppajjati, ariyamaggaparikkhitte pana
buddhasāsaneyeva uppajjati. Tenāha bhagavā "idheva bhikkhave samaṇo .pe.
Suññā parappavādā samaṇebhi aññehī"ti.
Sammā sīhanādaṁ nadathāti ettha sammāti hetunā nayena kāraṇena.
Sīhanādanti seṭṭhanādaṁ abhītanādaṁ appaṭihatanādaṁ. 5- Imesañca 6- catunnaṁ
samaṇānaṁ
idheva atthitāya ayaṁ nādo seṭṭhanādo nāma hoti. Uttamanādo. "ime
Samaṇā idheva atthī"ti vadantassa aññato bhayaṁ vā āsaṅkā vā natthīti
abhītanādo nāma hoti. "amhākaṁpi Sāsane ime samaṇā atthī"ti pūraṇādīsu
ekassāpi uṭṭhahitvā vattuṁ asamatthatāya ayaṁ nādo appaṭihatanādo nāma
hoti. Tena vuttaṁ "sīhanādanti seṭṭhanādaṁ abhītanādaṁ appaṭihatanādan"ti.

1 chaṂa. sūrakesarako sīho, Sī. bhāsurakesarasaṭo 2 chaṂa. khuddakapokkharaṇīsu

3 chaṂa. pana-saddo na dissati 4 chaṂa. asambhinnajātikhattiYu... 5 chaṂa.
appaṭinādaṁ evamuparipi 6 chaṂa. imesaṁ hi, Sī. imesaṁ

327
[140] Ṭhānaṁ kho panetaṁ vijjatīti idaṁ kho pana kāraṇaṁ vijjati.
Yaṁ aññatitthiyāti yena kāraṇena aññatitthiyā. Ettha ca titthaṁ jānitabbaṁ,
 titthakaro jānitabbo, titthiyā jānitabbā, titthiyasāvakā jānitabbā. Titthaṁ
nāma dvāsaṭṭhīdiṭṭhiyo. Ettha hi sattā taranti ullavanti 1- ummujjanimmujjaṁ
karonti, tasmā titthanti vuccanti. Tāsaṁ diṭṭhīnaṁ uppādetā titthakaro nāMa.
Tassa laddhiṁ gahetvā pabbajitā titthiyā nāMa. Tesaṁ paccayadāyakā
titthiyasāvakāti
veditabbā. Paribbājakāti gihibandhanaṁ pahāya pabbajjūpagatā. Assāsoti
avassayo patiṭṭhā upatthambho. Balanti thāmo. Yena tumheti yena assāsena
vā balena vā evaṁ vadetha.
Atthi kho no āvuso tena bhagavatā jānatā passatā arahatā sammā-
sambuddhenāti ettha ayaṁ saṅkhepattho:- yo so bhagavā samatiṁsa pāramiyo
pūretvā sabbakilese bhañjitvā anuttaraṁ sammāsambodhiṁ abhisambuddho, tena
bhagavatā tesaṁ tesaṁ sattānaṁ āsayānusayaṁ jānatā, hatthatale ṭhapitaṁ āmalakaṁ
viya
sabbaññeyyadhammaṁ passatā. Apica pubbenivāsādīhi jānatā, dibbena cakkhunā
passatā. Tīhi vijjāhi chahi vā pana abhiññāhi jānatā, sabbattha appaṭihatena
samantacakkhunā passatā. Sabbadhammajānanasamatthāya paññāya jānatā,
sabbasattānaṁ
cakkhuvisayātītāni tirokuḍḍādigatāni 2- vāpi rūpāni ativisuddhena maṁsacakkhunā
passatā. Attahitasādhikāya samādhipadaṭṭhānāya paṭivedhapaññāya jānatā,
parahitasādhikāya karuṇāpadaṭṭhānāya desanāpaññāya passatā. Arīnaṁ hatattā
paccayādīnaṁ
arahattā ca arahatā, sammā sāmañca saccānaṁ buddhattā sammāsambuddhena.
Antarāyikadhamme vā jānatā, niyyānikadhamme passatā. Kilesārīnaṁ hatattā
arahatā, sammā sāmaṁ sabbadhammānaṁ buddhattā sammāsambuddhenāti evaṁ
catuvesārajjavasena catūhi ākārehi thomitena cattāro dhammā akkhātā, ye
mayaṁ attani sampassamānā evaṁ vadema, na rājarājamahāmattādīnaṁpi upatthambhaṁ
na 3- kāyabalanti.

1 chaṂa. uppalavanti 2 chaṂa. tirokuṭṭādigatāni 3 chaṂa. na-saddo na dissati

328
Satthari pasādoti "itipi so bhagavā"ti ādinā nayena buddhaguṇe
anussarantānaṁ uppannappasādo. Dhamme pasādoti "svākkhāto bhagavatā
dhammo"tiādinā
nayena dhammaguṇe anussarantānaṁ uppannappasādo. Sīlesu paripūrakāritāti
ariyakantesu sīlesu paripūrakāritā. Ariyakantasīlāni nāma pañcasīlāni. Tāni hi
bhavantaragatopi ariyasāvako attano ariyasāvakabhāvaṁ ajānantopi na vītikkamati.
Sacepi hi naṁ koci vadeyya "imaṁ sakalacakkavattirajjaṁ sampaṭicchitvā
khuddakamakkhikaṁ
jīvitā voropehī"ti, aṭṭhānametaṁ, yaṁ so tassa vacanaṁ kareyya. Evaṁ ariyānaṁ
sīlāni kantāni piyāni manāpāni. Tāni sandhāya vuttaṁ "sīlesu paripūrakāritā"ti.
Sahadhammikā kho panāti bhikkhu bhikkhunī sikkhamānā sāmaṇero sāmaṇerī
upāsako upāsikāti ete satta sahadhammacārino. Etesu hi bhikkhu bhikkhūhi
saddhiṁ sahadhammañcarati samānasikkhatāya. Tathā bhikkhunī bhikkhunīhi .pe.
Upāsikā
upāsikāhi, sotāpanno sotāpannehi, sakadāgāmī .pe. Anāgāmī anāgāmīhi
sahadhammañcarati. Tasmā sabbe cete 1- sahadhammikāti vuccanti. Apicettha
ariyasāvakāyeva adhippetā. Tesaṁ hi bhavantarepi maggadassanamhi vivādo natthi,
tasmā te accantaṁ ekadhammacāritāya sahadhammikā. Iminā "supaṭipanno bhagavato
sāvakasaṁgho"tiādinā nayena saṁghaṁ anussarantānaṁ uppannappasādo kathito.
Ettāvatā cattāri sotāpannassa aṅgāni kathitāni honti.
Ime kho no āvusoti āvuso ime cattāro dhammā tena bhagavatā
amhākaṁ assāso ceva balañcāti akkhātā, ye mayaṁ attani sampassamānā
evaṁ vadeMa.
[141] Yo amhākaṁ satthāti iminā pūraṇakassapādike cha satthāro
apadissanti. Yathā pana idāni sāsane ācariyaupajjhāyādīsu "amhākaṁ ācariyo,
amhākaṁ upajjhāyo"ti gehasitapemaṁ hoti. Evarūpaṁ pemaṁ sandhāya "satthari
pasādo"ti vadanti. Thero panāha "yasmā satthā nāma na ekassa, na dvinnaṁ
 1 chaṂa. sabbepete

329
Hoti, sadevakassa lokassa ekova satthā, tasmā titthiyā `amhākaṁ satthā'ti
ekapadeneva satthāraṁ visuṁ katvā imināva padena viruddhā parājitā"ti. Dhamme
pasādoti
idha 1- pana yathā idāni sāsane "amhākaṁ dīghanikāyo amhākaṁ majjhimanikāyo"ti
mamāyanti, evaṁ attano attano pariyattidhamme gehasitapemaṁ sandhāya vadanti.
Sīlesūti ajasīlagosīlameṇḍakasīlakukkurasīlādīsu. Idha no āvusoti ettha idhāti
pasādaṁ 2- sandhāya vadanti. Ko adhippāyoti 3- ko adhikappayogo. Yadidanti yaṁ
idaṁ tumhākañceva amhākañca nānākaraṇaṁ vadeyyātha, taṁ kiṁ nāMa. Tumhākaṁpi
hi catūsu ṭhānesu pasādo, amhākaṁpi. Nanu etasmiṁ pasāde tumhe ca amhe
ca dvedhā bhinnasuvaṇṇaṁ viya ekasadisāti vācāya samadhurā hutvā aṭṭhaṁsu.
Atha nesaṁ taṁ samadhurataṁ bhindanto bhagavā evaṁvādinotiādimāha. Tattha
ekā niṭṭhāti yā tassa pasādassa pariyosānabhūtā niṭṭhā, kiṁ sā ekā,
udāhu puthūti evaṁ pucchathāti vadati. Yasmā pana tasmiṁ tasmiṁ samaye niṭṭhaṁ
apaññapento nāma natthi, brāhmaṇānaṁ hi brahmaloko niṭṭhā, ekā 4-
nibbatti 4- tāpasānaṁ 5- ābhassarā, paribbājakānaṁ subhakiṇhā, ājīvakānaṁ
"anantamānaso"ti evaṁ parikappito asaññībhavo. Imasmiṁ sāsane pana arahattaṁ
niṭṭhā. Sabbeva cete arahattameva niṭṭhāti. Vadanti. Diṭṭhivasena pana
brahmalokādīni paññapenti. Tasmā attano attano laddhivasena ekameva niṭṭhaṁ
paññapenti, taṁ dassetuṁ bhagavā sammā byākaramānātiādimāha.
Idāni bhikkhūnaṁpi ekā niṭṭhā, titthiyānaṁpi ekā niṭṭhāti dvīsu
aṭṭakārakesu viya ṭhitesu bhagavā anuyogavattaṁ dassento sā panāvuso niṭṭhā
sarāgassa, udāhu vītarāgassātiādimāha. Tattha yasmā rāgarattādīnaṁ niṭṭhā nāma
natthi. Yadi siyā, soṇasiṅgālādīnipi 6- siyāti imaṁ dosaṁ passantānaṁ titthiyānaṁ
"vītarāgassa āvuso sā niṭṭhā"tiādinā nayena byākaraṇaṁ dassitaṁ.

1 chaṂa. idaṁ 2 Ma. sāsanaṁ 3 ka. adhippāyaso, chaṂa. adhippayāso

4-4 chaṂa. ayaṁ pāṭho na dissati 5 chaṂa. mahātāpasānaṁ 6 chaṂa.
soṇasiṅgālādīnampi

330
Tattha viddasunoti paṇḍitassa. Anuruddhapaṭiviruddhassāti rāgena anuruddhassa
kodhena paṭiviruddhassa. Papañcārāmassa papañcaratinoti attha āramanti etthāti
ārāmo. Papañco ārāmo assāti papañcārāmo. Papañce 1- rati assāti papañcarati.
Papañcoti ca mattapamattākārabhāvena pavattānaṁ taṇhādiṭṭhimānānaṁ etaṁ
adhivacanaṁ.
Idha pana taṇhādiṭṭhiyova adhippetā. Sarāgassātiādīsu pañcasu ṭhānesu
ekova kileso āgato. Tassa ākāranānattaṁ veditabbaṁ. Sarāgassāti hi
vuttaṭṭhāne pañcakāmaguṇikarāgavasena gahito. Sataṇhassāti bhavataṇhāvasena.
Saupādānassāti gahaṇavasena. Anuruddhapaṭiviruddhassāti yugalavasena.
Papañcarāmassāti
papañcuppattidassanavasena. Sarāgassāti vā ettha akusalamūlavasena gahito.
Sataṇhassāti ettha taṇhāpaccayā upādānavasena. 2- Sesaṁ purimasadisameva. Thero
panāha "kasmā evaṁ viddhaṁsetha, ekoyeva hi ayaṁ lobho rajjanavasena rāgoti
vutto. Taṇhākaraṇavasena pana 3- taṇhā gahaṇaṭṭhena upādānaṁ. Yugalavasena
anurodhapaṭivirodho. Papañcuppattiyaṭṭhena 4- papañco"ti.
[142] Idāni imesaṁ kilesānaṁ mūlabhūtaṁ diṭṭhivādaṁ dassento dvemā
bhikkhave diṭṭhiyotiādimāha.
Tattha bhavadiṭṭhīti sassatadiṭṭhi. Vibhavadiṭṭhīti ucchedadiṭṭhi.
Bhavadiṭṭhiṁ
allīnāti taṇhādiṭṭhivasena sassatadiṭṭhiṁ allīnā. Upagatāti taṇhādiṭṭhivaseneva
upagatā. Ajjhositāti taṇhādiṭṭhivaseneva anupaviṭṭhā. Vibhavadiṭṭhiyā te
paṭiviruddhāti te sabbe ucchedavādīhi saddhiṁ "tumhe andhabālā na jānātha,
sassato
ayaṁ loko, nāyaṁ loko ucchijjatī"ti paṭiviruddhā niccaṁ kalahabhaṇḍanapasutā
viharanti.
Dutiyavārepi eseva nayo.
 Samudayañcātiādīsu dve diṭṭhīnaṁ samudayā khaṇikasamudayo paccayasamudayo
ca. Khaṇikasamudayo diṭṭhīnaṁ nibbatti. Paccayasamudayo aṭṭhaṭṭhānāni.
Seyyathīdaṁ,

1 Ma. papañcova 2 chaṂa. upādānadassanavasena 3 chaṂa. ayaṁ saddo na dissati

4 chaṂa. papañcuppattidassanaṭṭhena

331
Khandhāpi diṭṭhiṭṭhānaṁ, avijjāpi, phassopi, saññāpi, vitakkopi, ayoniso-
manasikāropi, pāpamittopi, parato ghosopi diṭṭhiṭṭhānaṁ. "khandhā Hetu khandhā
paccayo diṭṭhīnaṁ *- upādāya samuṭṭhānaṭṭhena. Evaṁ khandhāpi diṭṭhiṭṭhānaṁ.
Avijjā, phasso, saññā, vitakko, ayonisomanasikāro, pāpamitto,
paratoghoso hetu paratoghoso paccayo diṭṭhīnaṁ upādāya samuṭṭhānaṭṭhena. Evaṁ
paratoghosopi diṭṭhiṭṭhānaṁ". 1- Atthaṅgamāpi dveyeva khaṇikatthaṅgamo
paccayatthaṅgamo
ca. Khaṇikatthaṅgamo nāma khayo vayo bhedo paribhedo aniccatā antaradhānaṁ.
Paccayatthaṅgamo nāma sotāpattimaggo. Sotāpattimaggo hi diṭṭhīnaṁ samugghātoti 2-
vutto.
Assādanti diṭṭhimūlakaṁ ānisaṁsaṁ. Sandhāya vuttaṁ "yaṁdiṭṭhiko satthā hoti,
taṁdiṭṭhikā sāvakā honti. Yaṁdiṭṭhikaṁ 3- satthāraṁ sāvakā sakkaronti,
garukaronti,
mānenti, pūjenti, labhanti tatonidānaṁ cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānapaccaya-
bhesajjaparikkhārānaṁ. 4- Ayaṁ bhikkhave diṭṭhiyā diṭṭhadhammiko ānisaṁso"ti.
Ādīnavanti. Diṭṭhiggahaṇamūlakaṁ upaddavaṁ. So vaggulivattaṁ 5- ukkuṭikappadhānaṁ
kaṇṭakāpassayatā pañcātapatappanaṁ 6- 7- maruppapātapatanaṁ kesamassulocanaṁ
appāṇakajjhānantiādīnaṁ 7- vasena veditabbo. Nissaraṇanti diṭṭhīnaṁ nissaraṇaṁ
nāma
nibbānaṁ. Yathābhūtaṁ nappajānantīti ye etaṁ sabbaṁ yathāsabhāvaṁ na jānanti. Na
parimuccanti dukkhasmāti sakalavaṭṭadukkhato na parimuccanti. Iminā etesaṁ niṭṭhā
nāma natthīti dasseti. Parimuccanti dukkhasmāti sakalavaṭṭadukkhato parimuccanti.
Iminā etesaṁ niṭṭhā nāma atthīti dvinnaṁ aṭṭakārakānaṁ aṭṭaṁ chindanto viya
sāsanasmiṁyeva niṭṭhāya atthitaṁ patiṭṭhapeti.
[143] Idāni diṭṭhicchedanaṁ dassento cattārimāni bhikkhave
upādānānītiādimāha. Tesaṁ vitthārakakā visuddhimagge vuttāyeva.

* pāli. diṭṭhiṭṭhānaṁ, 1. khu. paṭi. 31/304/200 diṭṭhikathā (syā)

2 chaṂa. diṭṭhiṭṭhānasamugghātoti 3 chaṂa. yaṁdiṭṭhikā 4 chaṂa......parikkhāraṁ
5 chaṂa. vaggulivataṁ 6 Sī. pañcatāpatappanaṁ

7-7 chaṂa. sānupapātapatanaṁ kesamassuluñcanaṁ appāṇakaṁ jhānanti

332
Sabbupādānapariññāvādā paṭijānamānāti mayaṁ sabbesaṁ upādānānaṁ
pariññaṁ samatikkamaṁ vadāmāti evaṁ paṭijānamānā. Na sammā sabbupādānapariññaṁ
paññapentīti sabbesaṁ upādānānaṁ samatikkamaṁ sammā na paññapenti. Keci
kāmupādānamattassa pariññaṁ paññapenti, keci diṭṭhupādānamattassa paññapenti,
keci sīlabbatupādānamattassāpi. 1- Attavādupādānassa pana pariññaṁ paññapento
nāma natthi. Tesaṁ pana bhedaṁ dassento kāmupādānassa pariññaṁ
paññapentītiādimāha.
Tattha sabbepi kāmupādānassa pariññaṁ paññapentiyeva, channavuti
pāsaṇḍāpi hi "kāmā kho pabbajitena na sevitabbā"ti vatthupaṭisevanako 2-
kappatīti na paññapenti, akappiyameva katvā paññapenti. Ye pana sevanti,
te theyyena sevanti. Tena vuttaṁ "kāmupādānassa pariññaṁ paññapentī"ti.
Yasmā "natthi dinnan"tiādīni gahetvā caranti. "sīlena Suddhi vatena
suddhi na 3- bhāvanāya suddhī"ti gaṇhanti, attupaladdhiṁ nappajahanti, tasmā na
diṭṭhupādānassa, na sīlabbatupādānassa, attavādupādānassa pariññaṁ paññapenti.
Taṁ kissa hetūti taṁ apaññāpanaṁ etesaṁ kissa hetu kiṁ kāraṇā. Imāni hi
te bhontoti yasmā te bhonto imāni tīṇi kāraṇāni yathāsabhāvato na
 jānantīti attho. Ye panettha dvinnaṁ pariññānaṁ paññāpanakāraṇaṁ diṭṭhiñceva
sīlabbatañca "etaṁ pahātabban"ti yathāsabhāvato jānanti. Te sandhāya parato dve
vārā vuttā. Tattha ye "atthi dinnan"tiādīni gaṇhanti, te diṭṭhupādānassa
pariññaṁ paññapenti. Ye pana "sīlena suddhi, vatena suddhi, bhāvanāya suddhī"ti
4-
gaṇhanti, te sīlabbatupādānassapi pariññaṁ paññapenti. Attavādupādānassa
pariññaṁ pana ekopi parato 5- paññapetuṁ na sakkoti. Aṭṭhasamāpattilābhinopi
hi candimasuriye pāṇinā parimajjitvāva samānāpi 6- ca titthiyā tisso pariññā
paññapenti. Attavādaṁ 7- pana 8- muñcituṁ na sakkonti. Tasmā punappunaṁ
vaṭṭasmiṁyeva patanti, paṭhavījigucchanasasako viya hi ete.

1 chaṂa. sīlabbatupādānassāpi 2 chaṂa. vatthupaṭisevanaṁ kāmaṁ

3 chaṂa. na-saddo na dissati 4 chaṂa. "na sīlena suddhi, na vatena suddhi, na
bhāvanāya suddhīti 5 chaṂa. idaṁ padaṁ na dissati 6 chaṂa. caramānāpi
7 Sī. attavādupādānaṁ 8 chaṂa. ayaṁ saddo na dissati

333
Tatthāyaṁ atthasallāpikā upamā:- paṭhavī kira sasakaṁ āha "bho sasakā"ti.
Sasako āha "ko eso"ti. "kasmā Mameva upari sabbairiyāpathe kappento
uccārapassāvaṁ karonto maṁ na jānasī"ti. "suṭṭhu Tayā ahaṁ diṭṭho, mayā
akkantaṭṭhānañhi 1- aṅgulaggehi phuṭṭhaṭṭhānaṁ viya hoti, vissaṭṭhaudakaṁ
appamattakaṁ, karīsaṁ katakaphalamattaṁ hatthiassādīhi pana akkantaṭṭhānaṁpi
mahantaṁ,
passāvopi nesaṁ ghaṭamatto hoti, uccāro pacchimatto hoti, alaṁ mayhaṁ tayā"ti
uppatitvā aññasmiṁ ṭhāne patito. Tato naṁ paṭhavī āha "aho dūraṅgatosi 2- nanu
mayhaṁ
upariyeva patitosī"ti. So puna taṁ jigucchanto uppatitvā aññattha patito,
evaṁ vassasahassaṁpi uppatitvā patamāno sasako paṭhaviṁ muñcituṁ na sakkoti.
Evameva titthiyā sabbupādānapariññaṁ paññapentāpi kāmupādānadīnaṁ tiṇṇaṁyeva
samatikkamaṁ paññapenti. Attavādaṁ pana muñcituṁ na sakkonti, asakkontā
punappunaṁ
vaṭṭasmiṁyeva patantīti.
Evaṁ yaṁ titthiyā samatikkamituṁ na sakkonti, tassa vasena diṭṭhicchedavādaṁ
vatvā idāni pasādacchedavādaṁ dassento evarūpe kho bhikkhave
dhammavinayetiādimāha.
Tattha dhammavinayeti dhamme ceva vinaye ca, ubhayenapi aniyyānikasāsanaṁ
dasseti. "yo
Satthari pasādo so na sammaggato"ti aniyyānikasāsanasmiṁ hi satthā kālaṁ
katvā sīhopi hoti, byagghopi hoti, dīpipi acchopi taracchopi. Sāvakā panassa
migāpi sūkarāpi sasakāpi 3- honti, so "ime mayhaṁ pubbe upaṭṭhākā
paccayadāyakā"ti khantiṁ vā mettaṁ vā anuddayaṁ vā akatvā tesaṁ upari patitvā
lohitaṁ pivati, thūlathūlamaṁsānipi khādati. Satthā vā pana viḷāro 4- hoti,
sāvakā
kukkuṭā vā musikā vā. Atha ne vuttanayeneva anukampaṁ akatvā khādati.
Athavā satthā nirayapālo hoti, sāvakā nerayikasattā. So "ime mayhaṁ pubbe
upaṭṭhākā paccayadāyakā"ti anukampaṁ akatvā vividhā kammakaraṇā karoti,
ādittepi rathe yojeti, aṅgārapabbataṁpi āropeti, 5- lohakumbhiyaṁ siraṁ khipati,
5-

1 chaṂa. akkantaṭṭhānampi 2 chaṂa. are dūraṁ gatopi 3 chaṂa. pasadāpi

4 chaṂa. biḷāro 5-5 chaṂa. lohakumbhiyampi khipati

334
Anekehipi dukkhadhammehi sampayojeti. Sāvakā vā pana kālaṁ katvā sīhādayo
honti, satthā migādīsu aññataro. Te "imaṁ mayaṁ pubbe catūhi paccayehi
upaṭṭhahimhā, satthā no ayan"ti tasmiṁ khantiṁ vā mettaṁ vā anuddayaṁ vā
akatvā vuttanayeneva anayabyasanaṁ pāpenti. Evaṁ aniyyānikasāsane yo satthari
pasādo, so na sammaggato hoti. Kañci kālaṁ gantvāpi pacchā vinassatiyeva.
 Yo dhamme pasādoti aniyyānikasāsanasmiṁ hi dhamme pasādo nāma,
uggahitapariyāpuṇitadhāritavācitamattake 1- tantidhamme pasādo hoti, vaṭṭamokkho
panettha natthi. Tasmā yo ettha pasādo, so punappunaṁ vaṭṭameva gambhīraṁ
karotīti sāsanasmiṁ asammaggato asabhāvato akkhāyati.
Yā sīlesu paripūrakāritāti yāpi 2- aniyyānikasāsane ajasīlādīnaṁ vasena
paripūrakāritā, sāpi yasmā vaṭṭamokkhaṁ bhavanissaraṇaṁ na sampāpeti.
Sampajjamānā
pana tiracchānayoniṁ āvahati, vipaccamānā nirayaṁ, tasmā na samgaggato 3-
akkhāyati.
Yā sahadhammikesūti aniyyānikasāsanasmiṁ hi ye sahadhammikā, tesu yasmā ekacce
kālaṁ katvā sīhādayopi honti, ekacce migādayo. Tattha sīhādibhūtā "ime
amhākaṁ sahadhammikā ahesun"ti migādibhūtesu khantiādīni akatvā pubbe
vuttanayeneva nesaṁ mahādukkhaṁ uppādenti. Tasmā ettha sahadhammikesu
piyamanāpatāpi
asammaggatā akkhāyati.
Imaṁ 4- pana sabbaṁpi kāraṇabhedaṁ ekato katvā dassento bhagavā taṁ kissa
hetu evaṁ hetaṁ bhikkhave hotītiādimāha. Tatrāyaṁ saṅkhepattho:- evaṁ hetaṁ
bhikkhave
hoti, yaṁ mayā vuttaṁ "yo satthari pasādo so na sammaggato hotī"ti 5- ādi, taṁ
evametaṁ 6- hoti. Kasmā? yasmā te pasādādayo durakkhāte dhammavinaye .pe.
Asammāsambuddhappavediteti, ettha hi yathātanti kāraṇatthe nipāto. Tattha
durakkhāteti dukkathite, dukkathitattāyeva duppavedite. So panesa yasmā
maggaphalatthāya

1 chaṂa. uggahitapariyāpuṭa.... 2 chaṂa. yāpi ca 3 chaṂa. sammaggatā

4 chaṂa. idaṁ 5 chaṂa. akkhāyatīti 6 chaṂa. evameva

335
Na niyyāti, tasmā aniyyāniko. Rāgādīnaṁ upasamāya asaṁvattanato
anupasamasaṁvattaniko.
Na sammāsambuddhena sabbaññunā paveditoti asammāsambuddhappavedito. Tasmiṁ
aniyyānike anupasamasaṁvattanike asammāsambuddhappavedite. Ettāvatā bhagavā
titthiyesu pasādo surāpītasiṅgāle pasādo viya niratthakoti dassesi.
Eko kira kāṇasiṅgālo 1- rattiṁ nagaraṁ paviṭṭho surājallikaṁ khāditvā
punnāgavane nipajjitvā niddāyanto suriyuggamane pabujjhitvā cintesi
"imasmiṁ kāle na sakkā gantuṁ, bahū amhākaṁ verino, ekaṁ vañcetuṁ vaṭṭatī"ti.
So ekaṁ brāhmaṇaṁ gacchantaṁ disvā imaṁ vañcissāmīti 2- "ayya brāhmaṇā"ti
āha. Ko eso brāhmaṇaṁ pakkosatīti. Ahaṁ sāmi ito tāva ehīti. Kiṁ
bhoti. Maṁ bahigāmaṁ nehi, ahante dve kahāpaṇasatāni dassāmīti. Sopi nayissāmīti
taṁ pādesu gaṇhi. Ayya 3- bāla brāhmaṇa na mayhaṁ kahāpaṇā chaḍḍitakā
atthi, dullabhā kahāpaṇā, sādhukaṁ maṁ gaṇhāhīti. Kathaṁ bho gaṇhāmīti,
uttarāsaṅge 4-
bhaṇḍikaṁ katvā aṁse laggetvā gaṇhāhīti, brāhmaṇo taṁ tathā gahetvā
dakkhiṇadvārasamīpaṭṭhānaṁ gantvā ettha otāremīti pucchi. Kataraṁ ṭhānaṁ nāma
etanti. Mahādvāraṁ etanti. Are bālabrāhmaṇa kiṁ tava ñātakā antaradvāre
kahāpaṇaṁ ṭhapenti, parato maṁ harāti. So punappunaṁ thokaṁ gantvā "ettha
otāremi ettha otāremī"ti pucchitvā tena tajjito 5- khemaṭṭhānaṁ gantvā
tattha otārehīti vutto otāretvā sāṭakaṁ gaṇhi. Kāṇasiṅgālo āha "ahaṁ
te dve kahāpaṇasatāni dassāmīti avocaṁ, mayahaṁ pana kahāpaṇā bahū, na dve
kahāpaṇasatāneva, yāva ahaṁ kahāpaṇe āharāmi, tāva tvaṁ suriyaṁ olokento
tiṭṭhā"ti vatvā thokaṁ gantvā nivatto 6- puna brāhmaṇaṁ āha "ayya brāhmaṇa
mā ito olokehi, suriyameva olokento tiṭṭhā"ti. Evañca pana vatvā
ketakīvanaṁ 7- pavisitvā yathāruciṁ pakkanto. Brāhmaṇassapi suriyaṁ olokentasseva
nalāṭato ceva kacchehi ca sedā mucciṁsu. Atha naṁ rukkhadevatā āha:-

1 chaṂa. kāḷasiṅgālo, evamuparipi 2 chaṂa. vañcessāmīti 3 chaṂa. are

4 chaṂa. uttarāsaṅgena 5 Sī. tajjitavañcito 6 chaṂa. nivattetvā
7 chaṂa. ketakavanaṁ
336
"saddahāsi Siṅgāssa *- surāpitassa brāhmaṇa
*- sippiyānaṁ sataṁ natthi kuto kaṁsasatā duve"ti 1-
evaṁ yathā kāṇasiṅgāle pasādo niratthako, evaṁ titthiyesupīti.
[144] Aniyyānikasāsane pasādassa niratthakabhāvaṁ dassetvā
niyyānikasāsane tassa sātthakabhāvaṁ 2- dassetuṁ tathāgato ca kho
bhikkhavetiādimāha. Tattha
kāmupādānassa pariññaṁ paññapetīti arahattamaggena kāmupādānassa pahānapariññaṁ
samatikkamaṁ paññapeti, itaresaṁ tiṇṇaṁ upādānānaṁ sotāpattimaggena pariññaṁ
paññapeti. Evarūpe kho bhikkhave dhammavinayeti bhikkhave evarūpe dhamme ca
vinaye
ca. Ubhayenapi niyyānikasāsanaṁ dasseti. Satthari pasādoti evarūpe sāsane yo
satthari pasādo, so sammaggato akkhāyati, bhavadukkhanissaraṇāya saṁvattati.
Tatrīmāni vatthūni:- bhagavā kira vedissakapabbate 3- indasālaguhāyaṁ
paṭivasati. Atheko ulūkasakuṇo bhagavati gāmaṁ piṇḍāya pavisante upaḍḍhamaggaṁ
anugacchati, nikkhamante upaḍḍhamaggaṁ paccuggamanaṁ karoti, so ekadivasaṁ sammā-
sambuddhaṁ sāyaṇhasamaye bhikkhusaṁghaparivutaṁ nisinnaṁ pabbatā oruyha vanditvā
pakkhe
paṇāmetvā añjaliṁ paggayha sīsaṁ heṭṭhā katvā dasabalaṁ namassamāno aṭṭhāsi.
Bhagavā taṁ oloketvā sitaṁ pātuṁ akāsi. 4- Ānandatthero "ko nu kho bhante
hetu ko paccayo sitassa pātukammāyā"ti pucchi. "passānanda Imaṁ ulūkasakuṇaṁ,
ayaṁ mayi ca bhikkhusaṁghe ca cittaṁ pasādetvā satasahassakappe devesu ca
manussesu
ca saṁsaritvā somanasso nāma paccekabuddho bhavissatī"ti āha.
Ulūka 5- maṇḍalakkhika 5-
vedissake 6- ciradīghavāsika
sukhitosi tvaṁ ayya kosiya
kāluṭṭhitaṁ passasi buddhavaraṁ.

1 chaṂa. pāli. * sigālassa, ** sippikānaṁ khu. jā. ekaka. 27/113/37

sigālajātaka (syā) 2 chaṂa. sātthakataṁ 3 chaṂa. vedisakapabbate
4 chaṂa. pātvākāsi 5-5 ulūko maṇḍalakkhiko, khu. khuddaka. A. 10/131

maṅgalasuttavaṇṇanā 6 paramatthajotikāyaṁ vediyaketi pāṭho dissati, chaṂa.

vedissake

337
Mayi cittaṁ pasādetvā bhikkhusaṁghe anuttare
kappānaṁ satasahassāni duggatiṁ so 1- na gacchati.
Devalokā cavitvāna kusalamūlena codito
bhavissati anantañāṇo somanassoti vissutoti.
Aññānipi cettha rājagahanagare sumanamālākāravatthu mahābherivādakavatthu
morajātakavatthu 2- vīṇāvādakavatthu saṅkhadhamakavatthūti evamādīni vatthūni
vitthāretabbāni. Evaṁ niyyānikasāsane satthari pasādo sammaggato hoti.
Dhamme pasādoti niyyānikasāsanamhi dhamme pasādo sammaggato hoti,
saramatte nimittaṁ gahetvā suṇantānaṁ tiracchānagatānaṁpi sampattidāyako hoti,
paramatthe kiṁ pana vattabbaṁ. Ayamattho maṇḍūkadevaputtādīnaṁ vatthuvasena
veditabbo.
Sīlesu paripūrakāritāti niyyānikasāsanamhi sīlesu paripūrakāritāpi sammaggatā
hoti, saggamokkhasampattiṁ āvahati. Tattha
chattamāṇavakavatthusāmaṇeravatthuādīni
dīpetabbāni.
Sahadhammikesūti niyyānikasāsane sahadhammikesu piyamanāpatāpi sammaggatā
hoti, mahāsampattiṁ āvahati. Ayamattho vimānapetavatthūhi dīpetabbo. Vuttaṁ
hetaṁ:-
"khīrodanamahamadāsiṁ bhikkhuno piṇḍāya carantassa .pe.
 Phāṇitaṁ .pe. Ucchukhaṇḍikaṁ.
Timbarusakaṁ. Kakkārikaṁ.
Eḷālukaṁ. Vallipakkaṁ. 3-
Phārusakaṁ. Hatthapatākaṁ. 4-
Sākamuṭṭhiṁ. Pupphakamuṭṭhiṁ. Mūlakaṁ.
Nimbamuṭṭhiṁ. Ambilakañjikaṁ. 5-

1 chaṂa. dugateso 2 chaṂa. morajikavatthu 3 pāli. valliphalaṁ, chaṂa. vallipakkaṁ

4 pāli. hatthappatāpakaṁ. chaṂa. hatthapatākaṁ 5 pāli. ambakañjikaṁ chaṂa.
ambakañjikaṁ

338
Doṇinimmajjaniṁ. Kāyabandhanaṁ.
Aṁsabandhakaṁ. 1- Āyogapaṭṭaṁ.
Vidhūpanaṁ. Tālapaṇṇaṁ. 2-
Morahatthaṁ. Chattaṁ. Upāhanaṁ.
Pūvaṁ. Modakaṁ.
Saṅkhalikamahamadāsiṁ, bhikkhuno piṇḍāya carantassa .pe.
Tassā me passa vimānaṁ, accharā kāmavaṇṇinīhamasmī"ti. 3-
Taṁ kissa hetūtiādi vuttanayānusāreneva yojetvā veditabbaṁ.
[145] Idāni yesaṁ upādānānaṁ titthiyā na sammā pariññaṁ paññapenti,
tathāgato paññapeti, tesaṁ paccayaṁ dassetuṁ ime ca bhikkhavetiādimāha. Tattha
kiṁnidānātiādīsu nidānādīni sabbāneva kāraṇavevacanāni. Kāraṇaṁ hi yasmā
phalaṁ nideti handa naṁ gaṇhathāti appeti viya, tasmā nidānanti vuccati.
Yasmā taṁ tato jāyati samudeti pabhavati, tasmā samudayo, jāti, pabhavoti
vuccati.
Ayaṁ panettha padattho:- kiṁ nidānaṁ etesanti kiṁnidānā. Ko samudayo etesanti
kiṁsamudayā. Kā jāti etesanti kiṁjātikā. Ko pabhavo etesanti kiṁpabhavā.
Yasmā pana tesaṁ taṇhā yathāvuttena atthena nidānañceva samudayo ca jāti
ca pabhavo ca, tasmā "taṇhānidānā"tiādimāha. Evaṁ sabbapadesu attho
veditabbo. Yasmā pana bhagavā na kevalaṁ upādānasseva paccayaṁ jānāti,
upādānassa paccayabhūtāya taṇhāyapi, taṇhādipaccayānaṁ vedanādīnaṁpi paccayaṁ
jānātiyeva, tasmā taṇhā cāyaṁ bhikkhavetiādimāha.
Yato ca khoti yasmiṁ kāle. Avijjā pahīnā hotīti vaṭṭamūlikā avijjā
anuppādanirodhena pahīnā hoti. Vijjā uppannāti arahattamaggavijjā uppannā.

1 chaṂa. aṁsabaddhakaṁ 2 chaṂa. tālavaṇṭaṁ

3 khu. vimāna. 26/413/55 khīrodanadāyikāvimāna

339
So avijjāvirāgā vijjuppādāti so bhikkhu avijjāya ca pahīnattā vijjāya
ca uppannattā. Neva kāmupādānaṁ upādiyatīti neva kāmupādānaṁ gaṇhāti na
upeti, na sesāni upādānāni. Anupādiyaṁ na paritassatīti evaṁ kiñci upādānaṁ
aggaṇhanto taṇhāparitassanāya na paritassati. Aparitassanti aparitassanto
taṇhaṁ anuppādento. Paccattaṁyeva parinibbāyatīti sayameva kilesaparinibbānena
parinibbāyatīti. 1- Evamassa āsavakkhayaṁ dassetvā idāni khīṇāsavassa bhikkhuno
paccavekkhaṇaṁ dassento khīṇā jātītiādimāha. Sesaṁ 2- vuttatthamevāti.
Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya
cūḷasīhanādasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.
------------
2. Mahāsīhanādasuttavaṇṇanā
vesālinagaravaṇṇanā
[146] Evamme sutanti mahāsīhanādasuttaṁ. Tattha vesāliyanti evaṁnāmake
nagare. Taṁ kira aparāparaṁ visālībhūtatāya "vesālī"ti saṅkhaṁ 3- gataṁ. Tatrāyaṁ
anupubbikathā 3-:- bārāṇasirañño kira aggamahesiyā kucchimhi gabbho saṇṭhāsi,
sā ñatvā rañño nivedeti. 4- Rājā gabbhaparihāraṁ adāsi. Sā sammāparihariyamānā
gabbhaparipākakāle vijāyanagharaṁ pāvisi. Puññavantīnaṁ paccūsasamaye
gabbhavuṭṭhānaṁ
hoti, sā ca tāsaṁ aññatarā, tena paccūsasamaye
alattakapaṭalabandhujīvapupphasadisaṁ 5-
maṁsapesiṁ vijāyi. Tato "aññā deviyo suvaṇṇabimbasadise putte vijāyanti,
aggamahesī maṁsapesinti rañño purato mama avaṇṇo uppajjeyyā"ti cintetvā
tena avaṇṇabhayena taṁ maṁsapesiṁ ekasmiṁ bhājane pakkhipitvā paṭikujjitvā

1 chaṂa. iti-saddo na dissati 2 chaṂa. taṁ 3 chaṂa. saṅkhayaṁ evamuparipi

4 chaṂa. anupubbakathā 5 chaṂa. nivedesi 6 chaṂa. bandhujīvakapupphasadisaṁ

340
Rājamuddikāya lañcetvā 1- gaṅgāya sote pakkhipāpesi. Manussehi chaḍḍitamatte
devatā ārakkhaṁ 2- saṁvidahiṁsu. Suvaṇṇapaṭṭakaṁ cettha jātihiṅgulakena
"bārāṇasirañño
aggamahesiyā pajā"ti likhitvā bandhiṁsu. Tato taṁ bhājanaṁ ūmibhayādīhi
anupaddutaṁ
gaṅgāsotena pāyāsi.
Tena ca samayena aññataro tāpaso gopakulaṁ 3- nissāya gaṅgātīre viharati.
So pātova gaṅgamotiṇṇo taṁ bhājanaṁ āgacchantaṁ disvā paṁsukūlasaññāya aggahesi.
Athettha taṁ akkharapaṭṭakaṁ 4- rājamuddikālañcanaṁ 5- ca disvā muñcitvā taṁ
maṁsapesiṁ
addasa, disvānassa etadahosi "siyā gabbho, tathāhissa duggandhapūtikabhāvo
natthī"ti assamaṁ ānetvā 6- suddhe okāse ṭhapasi. Atha addhamāsaccayena 7- dve
maṁsapesiyo ahesuṁ. Tāpaso disvā sādhutaraṁ ṭhapesi. Tato puna addhamāsaccayena
ekamekissā maṁsapesiyā hatthapādasīsānamatthāya pañca pañca pīḷakā uṭṭhahiṁsu.
Atha tato addhamāsaccayena ekā maṁsapesi suvaṇṇabimbasadiso dārako, ekā
dārikā ahosi.
Tesu tāpasassa puttasineho uppajji, aṅguṭṭhakatopassa 8- khīraṁ nibbatti,
tato pabhūti ca khīrabhattaṁ alabhittha, so bhattaṁ bhuñjitvā khīraṁ dārakānaṁ
mukhe
āsiñcati. Tesaṁ udaraṁ yaṁ yaṁ pavisati, taṁ taṁ sabbaṁ maṇibhājanagataṁ viya
dissati,
evaṁ nicchavī ahesuṁ. Apare āhu "sibbetvā ṭhapitā viya nesaṁ aññamaññaṁ
līnacchavī ahesun"9- ti. Evaṁ te nicchavitāya vā līnacchavitāya vā licchavīti
paññāyiṁsu.
Tāpaso dārake posento ussūre gāmaṁ bhikkhāya 10- pavisati, atidivā
paṭikkamati. Tassa taṁ byāpāraṁ ñatvā gopālakā āhaṁsu "bhante pabbajitānaṁ
dārakaposanaṁ palibodho, amhākaṁ dārake detha, mayaṁ posissāma, 11- tumhe attano
kammaṁ karothā"ti. Tāpaso sādhūti paṭissuṇi. Gopālakā dutiyadivase maggaṁ samaṁ

1 chaṂa. lañchetvā 2 ka. rakkhaṁ 3 chaṂa. gopālakakulaṁ, Sī. gopakakulaṁ

4 chaṂa. akkharapaṭṭikaṁ 5 chaṂa....ḷañchanaṁ 6 chaṂa. netvā 7 chaṂa. aḍḍha....,
evamuparipi 8 aṅguṭṭhakato cassa 9 chaṂa. līnā chavi ahosīti 10 Sī. piṇḍāya

11 chaṂa. posessāma

341
Katvā pupphehi okiritvā dhajapaṭākā ussāpetvā turiyehi vajjamānehi assamaṁ
āgatā. Tāpaso "mahāpuññā dārakā appamādena vaḍḍhetha, vaḍḍhetvā ca
aññamañañaṁ āvāhavivāhaṁ karotha, pañcagorasena rājānaṁ tosetvā bhūmibhāgaṁ
gahetvā nagaraṁ māpetha, tattha kumāraṁ abhisiñcathā"ti vatvā dārake adāsi. Te
sādhūti paṭissuṇitvā dārake netvā posesuṁ.
Dārakā vuddhimanvāya kīḷantā vivādaṭṭhānesu aññe gopālakadārake
hatthenapi pādenapi paharanti. Te rodantā 1- "kissa rodathā"ti ca mātāpitūhi
vuttā "ime nimmātāpitikā tāpasapositā amhe atipaharantī"ti vadanti.
Tato tesaṁ mātāpitaro "ime dārakā aññe dārake vināsenti dukkhāpenti,
na ime saṅgahetabbā, vajjetabbā ime"ti āhaṁsu. Tato pabhūti kira so padeso
vajjīti vuccati yojanasatiko parimāṇena. Atha taṁ padesaṁ gopālakā rājānaṁ
tosetvā aggahesuṁ. Tattha ca nagaraṁ māpetvā soḷasavassuddesikaṁ kumāraṁ
abhisiñcitvā rājānaṁ akaṁsu. Tāyapassa 2- dārikāya saddhiṁ vivāhaṁ katvā katikaṁ
 akaṁsu "na bāhirato dārikā ānetabbā, ito dārikā na kassaci dātabbā"ti.
Tesaṁ paṭhamasaṁvāsena dve dārakā jātā dhītā ca putto ca. Evaṁ soḷasakkhattuṁ
dve dve jātā. Tato tesaṁ dārakānaṁ yathākkamaṁ vaḍḍhantānaṁ ārāmuyyāna-
nivāsaṭṭhānaparivārasampattiṁ gahetuṁ appahontaṁ 3- nagaraṁ tikkhattuṁ
gāvutantarena
gāvutantarena parikkhipiṁsu. Tassa punappunaṁ visālīkatattā vesālītveva nāmaṁ
jātaṁ.
Tena vuttaṁ "vesāliyanti evaṁnāmake nagare"ti.
Bahinagareti nagarassa bahi, na ambapālivanaṁ viya antonagarasmiṁ. Ayaṁ
pana jīvakambavanaṁ viya nagarassa bahiddhā vanasaṇḍo. Tena vuttaṁ
"bahinagare"ti.
Aparapureti purassa apare, pacchimadisāyanti attho. Vanasaṇḍeti so kira vanasaṇḍo
nagarassa pacchimadisāyaṁ gāvutamatte ṭhāne. Tattha manussā bhagavato gandhakuṭiṁ
katvā taṁ parivāretvā bhikkhūnaṁ rattiṭṭhānadivāṭṭhānacaṅkamaleṇakuṭimaṇḍapādīni
patiṭṭhapesuṁ, bhagavā tattha viharati. Tena vuttaṁ "aparapure vanasaṇḍe"ti.
Sunakkhattoti

1 chaṂa. rodanti 2 chaṂa. tāya cassa 3 chaṂa. appahontā

342
Tassa nāmaṁ. Licchavīnaṁ pana puttattā licchaviputtoti vutto. Acirapakkantoti
vibbhamitvā gihibhāvūpagamanena adhunā pakkanto. Parisatīti parisamajjhe.
Uttarimanussadhammāti ettha manussadhammo 1- nāma dasa kusalakammapathā. Te
paṭisedhetuṁ na
sakkoti. Kasmā? upārambhabhayā. Vesāliyaṁ hi bahū manussā ratanattaye pasannā
buddhamāmakā dhammamāmakā saṁghamāmakā. Te dasa kusalakammapathamattaṁpi natthi
samaṇassa
gotamassāti vutte tvaṁ kattha bhagavantaṁ pāṇaṁ hanantaṁ addasa, kattha adinnaṁ
ādiyantantiādīni vatvā attano pamāṇaṁ na jānāsi, kiṁ dantā me atthīti
2- pāsāṇasakkharāni khādi, 2- ahinaṅguṭṭhe gaṇhituṁ vāyamasi, kakacadantesu
pupphāvalikaṁ
kīḷituṁ icchasi, mukhato te dante pātessāmāti vadeyyuṁ. So tasmā 3-
upārambhabhayā
evaṁ vattuṁ na sakkoti.
Uttarimanussadhammādivaṇṇanā
tato uttariṁ pana visesādhigamaṁ paṭisedhento uttarimanussadhammā
alamariyañāṇadassanavisesoti āha.
Tattha alamariyaṁ ñātunti alamariyo, ariyabhāvāya samatthoti vuttaṁ hoti.
Ñāṇadassanameva ñāṇadassanaviseso. Alamariyo ca so ñāṇadassanaviseso cāti
alamariyañāṇadassanaviseso. Ñāṇadassananti dibbacakkhupi vipassanāpi maggopi
phalaṁpi
paccavekakhaṇañāṇaṁpi sabbaññutañāṇaṁpi vuccati. "appamatto Samāno ñāṇadassanaṁ
ārādhetī"ti 4- hi ettha dibbacakkhu ñāṇadassanaṁ nāMa. "ñāṇadassanāya Cittaṁ
abhinīharati abhininnāmetī"ti 5- ettha hi 6- vipassanāñāṇaṁ. "abhabbā Te
ñāṇadassanāya
anuttarāya sambodhāyā"ti. 7- Ettha maggo. "ayaṁ Maññe *- uttarimanussadhammā
alamariyañāṇadassanaviseso adhigato phāsuvihāro"ti 8- ettha phalañāṇaṁ. "ñāṇañca
Pana me dassanaṁ udapādi, `akuppā me vimutti, ayamantimā jāti, natthidāni

1 pāli., chaṂa. manussadhammā, Maṃū. 12/146/105 saṁsandetabbaṁ

2-2 pāsāṇasakkharā khādasi 3 chaṂa. tesaṁ 4 Maṃū. 12/311/279 mahāsāropamasutta 5
dī.Sī. 9/234/77 sāmaññaphalasutta 6 chaṂa. hi-saddo na dissati
7 aṅ catukka. 21/196/225 sāḷhasutta *8 pāli. ayamañño,
Maṃū. 12/328/291 cūḷagosiṅgasutta

343
Punabbhavo"ti 1- ettha paccavekkhaṇañāṇaṁ. "ñāṇañca Pana me dassanaṁ udapādi
sattāhakālakato āḷāro kāḷāmo"ti 2- ettha sabbaññutañāṇaṁ. Idha pana
 lokuttaramaggo adhippeto. Taṁpi 3- hi so bhagavato paṭisedheti.
Takkapariyāhatanti iminā ācariyaṁ paṭibāhati. Evaṁ kirassa ahosi:-
samaṇena gotamena ācariye upasaṅkamitvā sukhumaṁ dhammantaraṁ gahitaṁ nāma
natthi,
takkapariyāhataṁ pana takketvā vitakketvā 4- evaṁ bhavissati evaṁ bhavissatīti
takkapariyāhataṁ dhammaṁ deseti. 5- Vīmaṁsānucaritanti imināssa 6- lokiyapaññaṁ
anujānāta. Samaṇo gotamo paññavā, so taṁ paññāsaṅkhātaṁ indavajirūpamaṁ vīmaṁsaṁ
evaṁ
vaṭṭissati. Ito cito ca anucarāpetvā vīmaṁsāya anucaritaṁ dhammaṁ deseti.
Sayaṁpaṭibhānanti imināssa dhammesu paccakkhabhāvaṁ paṭibāhati. Evaṁ hissa
ahosi:-
samaṇassa gotamassa sukhumaṁ dhammantaraṁ vipassanā vā maggo vā phalaṁ vā
paccavekkhaṇā vā 7- natthi, ayaṁ pana laddhapariso, rājānaṁ cakkavattiṁ viya naṁ
cattāro vaṇṇā parivārenti, suphussitaṁ panassa dantāvaraṇaṁ, mudukā jivhā,
madhuro saro, anelagaḷā vācā, so yaṁ yaṁ devassa 8- upaṭṭhāti, taṁ taṁ gahetvā
sayaṁpaṭibhānaṁ kathaṁ 9- kathento mahājanaṁ rañjeti. 10-
Yassa ca khvāssatthāya dhammo desitoti yassa ca kho atthāya ayaṁ 11-
desito. Seyyathīdaṁ? rāgapaṭighātatthāya asubhakammaṭṭhānaṁ, dosapaṭighātatthāya
mettābhāvanā, mohapaṭighātatthāya pañca dhammā, vitakkūpacchedāya ānāpānassati.
So niyyāti takkarassa sammādukkhakkhayāyāti so dhammo yo taṁ yathādesitaṁ
karoti, tassa takkarassa sammā hetunā nayena kāraṇena vaṭṭadukkhakkhayāya
niyyāti gacchati taṁ atthaṁ sādhetīti dīpeti. Idaṁ panetaṁ 12- na attano
ajjhāsayena
vadati. Buddhānaṁ hi dhammo aniyyānikoti evamevaṁ vadeyya, 13- na pana sakkoti

1 vinaYu. mahā. 4/16/15 pañcavaggiyakathā 2 MaṂa. 13/341/322 bodhirājakumārasutta

3 chaṂa. pi-saddo na dissati 4 chaṂa. ayaṁ pāṭho na dissati 5 chaṂa. desetīti 6
chaṂa. iminā cassa 7 ka. paccakkhaṁ nāma 8 chaṂa. so yaṁ yadevassa
9 chaṂa. ayaṁ pāṭho na dissati 10 chaṂa. rañjetīti 11 chaṂa. assa dhammo
12 chaṂa. panesa 13 chaṂa. pavedeyya

344
Vattuṁ. Kasmā? upārambhabhayā. Vesāliyaṁ hi bahū
sotāpannasakadāgāmianāgāmiupāsakā.
Te evaṁ vadeyyuṁ "sunakkhatta tvaṁ bhagavatā desito dhammo aniyyānikoti
vadasi, yadi ayaṁ dhammo aniyyāniko, imasmiṁ nagare ime kasmā ettakā
sotāpannā jātā, ettakā sakadāgāmī, ettakā anāgāmīti pubbe vuttanayena
upārambhaṁ kareyyun"ti. So iminā upārambhabhayena aniyyānikoti vattuṁ
asakkonto ajjhanena 1- vissaṭṭhakaṇḍaṁ viya assa dhammo amogho niyyāti,
abbhantare panassa kiñci natthīti vadati.
Assosi khoti vesāliyaṁ brāhmaṇakulaseṭṭhikulādīsu tattha tattha parisamajjhe
evaṁ bhāsamānassa taṁ vacanaṁ suṇi, na pana paṭisedhesi. Kasmā? kāruññatāya.
Evaṁ kirassa ahosi ayaṁ kuddho jhāyamānaṁ veḷuvanaṁ viya pakkhittaloṇaṁ uddhanaṁ
viya ca kodhavasena taṭataṭāyati, 2- mayā paṭibāhito pana mayipi āghātaṁ
bandhissati,
evamassa tathāgate ca mayi cāti dvīsu janesu āghāto atibhāriyo bhavissatīti
kāruññatāya na paṭisedhesi. Apicassa evaṁ ahosi, buddhānaṁ avaṇṇakathanannāma
puṇṇacande dosāropanasadisaṁ, ko imassa kathaṁ gaṇhissati, sayameva kheḷe
pacchinne mukhe sukkhe oramissatīti iminā kāraṇena na paṭisedheti. 3-
Piṇḍapātapaṭikkantoti piṇḍapātapariyesanato apagato.
[147] Kodhanoti caṇḍo pharuso. Moghapurisoti tucchapuriso. Yassa hi
tasmiṁ attabhāve maggaphalānaṁ upanissayo natthi, taṁ buddhā "moghapuriso"ti
vadanti. Upanissaye satipi tasmiṁ khaṇe magge vā phale vā asati "moghapuriso"ti
vadantiyeva. Imassa pana tasmiṁ attabhāve maggaphalānaṁ upanissayo
samucchinnoyeva,
tena taṁ "moghapuriso"ti āha. Kodhā ca panassa esā vācā bhāsitāti esā
ca panassa vācā kodhena bhāsitā
kasmā panesa bhagavato kuddhoti. Ayaṁ hi pubbe bhagavantaṁ upasaṅkamitvā
 dibbacakkhuparikammaṁ pucchi. Athassa bhagavā kathesi. So dibbacakkhuṁ
nibbattetvā

1 chaṂa. ajjunena 2 chaṂa. paṭapaṭāyati 3 chaṂa. paṭisedhesi

345
Ālokaṁ vaḍḍhetvā devaloke olokento nandanavanacittalatāvanapārusakavanamis-
sakavanesu 1- dibbasampattiṁ anubhavamāne devaputte ca devadhītaro ca disvā
etesaṁ
evarūpāya attabhāvasampattiyā ṭhitānaṁ kiṁ madhuro 2- nu kho saddo bhavissatīti
saddaṁ
sotukāmo hutvā dasabalaṁ upasaṅkamitvā dibbasotadhātuparikammaṁ pucchi. Bhagavā
panassa dibbasotadhātuyā upanissayo natthīti ñatvā parikammaṁ na kathesi. Na hi
buddhā upanissayavirahitassa parikammaṁ kathenti. So bhagavati āghātaṁ bandhitvā
cintesi "ahaṁ samaṇaṁ gotamaṁ paṭhamaṁ dibbacakkhuparikammaṁ pucchiṁ, so `mayhaṁ
taṁ
sampajjatu vā mā vā sampajjatū'ti kathesi. Ahaṁ pana paccattapurisakārena
taṁ nibbattetvā dibbasotadhātuparikammaṁ pucchiṁ, taṁ me na kathesi. Addhāssa
evaṁ
hoti `ayaṁ rājapabbajito dibbacakkhuñāṇaṁ nibbattetvā dibbasotadhātuñāṇaṁ
nibbattetvā cetopariyañāṇaṁ nibbattetvā āsavānaṁ khayañāṇaṁ nibbattetvā
mayā samasamo bhavissatī'ti issāmacchariyavasena mayhaṁ na kathetī"ti. Bhiyyoso
mattāya 3- āghātaṁ bandhitvā kāsāyāni chaḍḍetvā gihibhāvaṁ patvāpi na
tuṇhībhūtova 4- vicarati. Dasabalaṁ pana asatā tucchena abbhācikkhanto vicarati.
Tenāha bhagavā "kodhā ca panassa esā vācā bhāsitā"ti.
Vaṇṇo heso sāriputtāti sāripatta tathāgatena satasahassakappādhikāni
cattāri asaṅkheyyāni pāramiyo pūrentena etadatthameva vāyāmo kato "desanādhammo
me niyyāniko bhavissatī"ti. Tasmā yo evaṁ vadeyya, so vaṇṇaṁyeva
tathāgatassa bhāsati. Vaṇṇo 5- heso sāriputta guṇo so tathāgatassa guṇoti 5-
dasseti.
Ayampi hi nāma sāriputtātiādinā kiṁ dasseti? sunakkhattena paṭisedhitassa 6-
Uttarimanussadhammassa attani atthitaṁ dasseti. Bhagavā kira ayaṁ 7- sāriputta
sunakkhatto moghapuriso natthi gathāgatassa uttarimanussadhammo vadati. Mayhaṁ ca
sabbaññutañāṇaṁ nāma atthi, iddhividhañāṇaṁ nāma atthi, dibbasotadhātuñāṇaṁ

1 chaṂa......phārusakavana..... 2 chaṂa. kīvamadhuro 3 chaṂa. ayaṁ saddo na

dissati
4 chaṂa. tuṇhībhūto 5-5 chaṂa. vaṇṇo heso sāriputta tathāgatassa, guṇo eso
tathāgatassa, na aguṇoti 6 chaṂa. paṭisiddhassa 7 Sī. passa

346
Nāma atthi, cetopariyañāṇaṁ nāma atthi, dasabalañāṇaṁ nāma atthi,
catuvesārajjañāṇannāma atthi, aṭṭhasu parisāsu akampanañāṇannāma atthi,
catuyoniparicchedakañāṇannāma atthi, pañcagatiparicchedakañāṇaṁ nāma atthi,
sabbepi cete
uttarimanussadhammāyeva. Evarūpesu uttarimanussadhammesu ekassāpi hi 1-
jānanasamatthaṁ 2- dhammanvayamattaṁpi nāma etassa moghapurisassa na bhavissatīti
etamatthaṁ
dassetuṁ ayampi hi nāma sāriputtātiādinā nayena imaṁ desanaṁ ārabhi. Tattha
anvetīti anvayo, jānāti anubujjhatīti attho. Dhammassa anvayo dhammanvayo, taṁ
taṁ
sabbaññutañāṇādidhammajānanapaññāyetaṁ adhivacanaṁ. "itipi So bhagavā"tiādīhi
evarūpaṁpi nāma mayhaṁ sabbaññutañāṇasaṅkhātaṁ uttarimanussadhammaṁ vijjamānameva
atthīti jānituṁ tassa moghapurisassa dhammanvayopi na bhavissatīti dasseti.
Iddhividhañāṇādīsupi evaṁ yojanā veditabbā.
Dasabalañāṇādivaṇṇanā
[148] Ettha ca kiñcāpi cetopariyañāṇānantaraṁ tisso vijjā vattabbā
siyuṁ, yasmā pana tāsu vuttāsu upari dasabalañāṇaṁ nāma 3- paripūrati, tasmā tā
 avatvā tathāgatassa dasabalañāṇaṁ paripūraṁ katvā dassento dasa kho panimāni
sāriputtātiādimāha. Tattha tathāgatabalānīti aññehi asādhāraṇāni tathāgatasseva
balāni. Yathā vā pubbabuddhānaṁ balāni puññissariyasampattiyā 4- āgatāni, tathā
āgatabalānītipi attho. Tattha duvidhaṁ tathāgatassa balaṁ kāyabalañca
ñāṇabalañca.
Tesu kāyabalaṁ hatthikulānusārena veditabbaṁ. Vuttaṁ hetaṁ porāṇehi:-
"kāḷāvakañca gaṅgeyyaṁ paṇḍaraṁ tambapiṅgalaṁ
gandhamaṅgalahemañca uposathaṁ chaddantime dasā"ti.
Imāni hi dasa hatthikulāni. Tattha kāḷāvakanti pakatihatthikulaṁ daṭṭhabbaṁ.
Yaṁ dasannaṁ purisānaṁ kāyabalaṁ, taṁ ekassa kāḷāvakahatthino. Yaṁ dasannaṁ
kāḷāvakānaṁ
balaṁ, taṁ ekassa gaṅgeyyassa. Yaṁ dasannaṁ gaṅgeyyānaṁ, taṁ ekassa paṇḍarassa.

1 chaṂa. hi-saddo na dassati 2 chaṂa. vijānanasamatthaṁ

3 chaṂa. na 4 chaṂa. puññussayasampattiyā

347
Yaṁ dasannaṁ paṇḍarānaṁ, taṁ ekassa tambassa. Yaṁ dasannaṁ tambānaṁ, taṁ ekassa
piṅgalassa. Yaṁ dasannaṁ piṅgalānaṁ, taṁ ekassa gandhahatthino. Yaṁ dasannaṁ
gandhahatthīnaṁ,
taṁ ekassa maṅgalassa. Yaṁ dasannaṁ maṅgalānaṁ, taṁ ekassa hemavatassa. Yaṁ
dasannaṁ
hemavatānaṁ, taṁ ekassa uposathassa. Yaṁ dasannaṁ uposathānaṁ, taṁ ekassa
chaddantassa. Yaṁ dasannaṁ chaddantānaṁ, taṁ ekassa tathāgatassa.
Nārāyanasaṅghātabalantipi
idameva vuccati. Tadetaṁ pakatihatthigaṇanāya hatthīnaṁ koṭisahassānaṁ
purisagaṇanāya
dasannaṁ purisakoṭisahassānaṁ balaṁ hoti. Idaṁ tāva tathāgatassa kāyabalaṁ.
Ñāṇabalaṁ pana pāliyaṁ tāva āgatameva. Dasabalañāṇaṁ, catuvesārajjañāṇaṁ,
aṭṭhasu parisāsu akampanañāṇaṁ, catuyoniparicchedakañāṇaṁ,
pañcagatiparicchedakañāṇaṁ.
Saṁyuttake 1- āgatāni tesattati ñāṇāni sattasattati ñāṇānīti evaṁ aññānipi
anekāni ñāṇasahassāni, etaṁ ñāṇabalaṁ nāMa. Idhāpi ñāṇabalameva adhippetaṁ.
Ñāṇañhi akampiyatthena upatthambhanatthena ca balanti vuttaṁ.
Yehi balehi samannāgatoti yehi dasahi ñāṇabalehi upeto samupeto.
Āsabhaṁ ṭhānanti seṭṭhaṭṭhānaṁ uttamaṭṭhānaṁ. Āsabhā vā pubbabuddhā, tesaṁ
ṭhānanti attho. Apica gavasatajeṭṭhako usabho, gavasahassajeṭṭhako vasabho.
Gavajasatajeṭṭhako 2- vā usabho, gavajasahassajeṭṭhako 3- vasabho,
sabbagavaseṭṭho
sabbaparissayasaho seto pāsādiko mahābhāravaho asanisatasaddehipi akampaniyo
nisabho,
so idha usabhoti adhippeto. Idaṁpi hi tassa pariyāyavacanaṁ. Usabhassa idanti
āsabhaṁ. Ṭhānanti catūhi pādehi paṭhaviṁ uppīḷetvā acalaṭṭhānaṁ. Idaṁ pana
āsabhaṁ
viyāti āsabhaṁ. Yatheva hi nisabhasaṅkhāto usabho usabhabalena samannāgato catūhi
pādehi paṭhaviṁ uppīḷetvā acalaṭṭhānena tiṭṭhati, evaṁ tathāgatopi dasahi
tathāgatabalehi samannāgato catūhi vesārajjapādehi aṭṭhaparisapaṭhaviṁ uppīḷetvā
sadevake loke kenaci paccatthikena paccāmittena akampiyo acalaṭṭhānena tiṭṭhati.
Evaṁ tiṭṭhamāno ca 4- taṁ āsabhaṁ ṭhānaṁ paṭijānāti upagacchati na paccakkhāti
attani
āropeti. Tena vuttaṁ "āsabhaṁ ṭhānaṁ paṭijānātī"ti.

1 saṁ. nidāna 16/34/58 dutiyañāṇavatthusutta 2 chaṂa. vajasatajeṭṭhako

3 chaṂa. vajasahassajeṭṭhako 4 chaṂa. va

348
Parisāsūti aṭṭhasu parisāsu. Sīhanādaṁ nadatīti seṭṭhanādaṁ abhītanādaṁ
nadati,
sīhanādasadisaṁ vā nādaṁ nadati. Ayamattho sīhanādasuttena dīpetabbo. Yathā vā
 sīho sahanato ca hananato ca sīhoti vuccati, evaṁ tathāgato lokadhammānaṁ
sahanato
parappavādānañca hananato sīhoti vuccati. Evaṁ vuttassa sīhassa nādaṁ sīhanādaṁ.
Tattha yathā sīho sīhabalena samannāgato sabbattha visārado vigatalomahaṁso
sīhanādaṁ nadati, evaṁ tathāgatasīhopi tathāgatabalehi samannāgato aṭṭhasu
parisāsu
visārado vigatalomahaṁso iti rūpantiādinā nayena nānāvidhadesanāvilāsasampannaṁ
sīhanādaṁ nadati. Tena vuttaṁ "parisāsu sīhanādaṁ nadatī"ti.
Brahmacakkaṁ pavattetīti ettha brahmanti seṭṭhaṁ uttamaṁ visiṭṭhaṁ.
Cakkasaddo
panāyaṁ:-
sampattiyaṁ ca lakkhaṇe rathaṅge iriyāpathe
dāne ratane dhamma- cakkādīsu ca dissati 1-
dhamme idha adhippeto tañca dvedhā vibhāvaye. 2-
"cattārīmāni Bhikkhave cakkāni, yehi samannāgatānaṁ devamanussāsanan"tiādīsu
3-
hi ayaṁ sampattiyaṁ dissati. "pādatalesu Cakkāni jātānī"ti 4- ettha
lakkhaṇe. "cakkaṁva Vahato padan"ti 5- ettha rathaṅge. "catucakkaṁ Navadvāran"ti
6-
ettha iriyāpathe. "dadaṁ 7- Bhuñja ca 8- mā ca pamādo, cakkaṁ pavattaya
sabbapāṇīnan"ti
9- ettha dāne. "dibbaṁ Cakkaratanaṁ pāturahosī"ti 10- ettha ratanacakke.
"mayā Pavattitaṁ cakkan"ti 11- ettha dhammacakke. "icchāhatassa Posassa, cakkaṁ
bhamati matthake"ti 12- ettha khuracakke. 13- "khurapariyantena Cepi cakkenā"ti
14-
ettha paharacakke. 15- "asanivicakkan"ti 16- Ettha asanimaṇḍale. Idha panāyaṁ
dhammacakke adhippeto.

1 chaṂa. dāne ratanadhammūra, cakkādīsu ca dissati 2 chaṂa. dhammacakke idha mato

taṁ
ca dvedhā vibhāvaye 3 aṅ catukka. 21/31/37 cakkasutta
4 dī. mahā. 10/35/15 mahāpadānasutta 5 khu. dhamMa. 25/1/15
cakakhupālattheravatthu

6 saṁ. sagā. 15/29/18 catucakkasutta 7 Sī., i. dada 8 chaṂa. ayaṁ pāṭho na

dissati
9 khu. jā. sattaka. 27/1110/234 kummāsapiṇḍajātaka (syā) 10 dī. mahā.
10/243/150 mahāsudassanasutta 11 khu. sutta. 25/563/448 selasutta
12 khu. jā. ekaka. 27/104,796/34,180 mittavindukajātaka (syā) 13 chaṂa. uracakke
14 dī.Sī. 9/166/52 sāmaññaphalasutta 15 chaṂa. paharaṇa....
16 dī. pāṭi 11/61/36 udumbarikasutta, saṁ. nidāna 16/162/219 asanisutta

349
Taṁ pana dhammacakkaṁ duvidhaṁ hoti paṭivedhañāṇañca desanāñāṇañca. Tattha
paññāpabhāvitaṁ attano ariyaphalāvahaṁ 1- paṭivedhañāṇaṁ. Karuṇāpabhāvitaṁ
sāvakānaṁ
ariyaphalāvahaṁ desanāñāṇaṁ. Tattha paṭivedhañāṇaṁ uppajjamānaṁ uppannanti
duvidhaṁ.
Tañhi abhinikkhamanato yāva arahattamaggā uppajjamānaṁ, phalakkhaṇe uppannaṁ
nāMa. Tusitabhavanato vā yāva mahābodhipallaṅke arahattamaggā uppajjamānaṁ,
phalakkhaṇe uppannaṁ nāMa. Dīpaṅkarato 2- paṭṭhāya vā yāva arahattamaggā
uppajjamānaṁ, phalakkhaṇe uppannaṁ nāMa. Desanāñāṇaṁpi pavattamānaṁ pavattanti
duvidhaṁ.
Tañhi yāva aññākoṇḍaññassa 3- sotāpattimaggā pavattamānaṁ, phalakkhaṇe
pavattannāMa. Tesu paṭivedhañāṇaṁ lokuttaraṁ, desanāñāṇaṁ lokiyaṁ. Ubhayaṁpi
panetaṁ
aññehi asādhāraṇaṁ, buddhānaṁyeva orasaññāṇaṁ.
Idāni yehi balehi samannāgato tathāgato āsabhaṇṭhānaṁ paṭijānāti,
 yāni ādito ca 4- "dasa kho panīmāni sāriputta tathāgatassa tathāgatabalānī"ti
nikkhittāni, tāni vitthārato dassetuṁ katamāni dasa, idha sāriputta tathāgato
ṭhānañca ṭhānatotiādimāha. Tattha ṭhānañca ṭhānatoti kāraṇañca kāraṇato.
Kāraṇañhi yasmā tattha phalaṁ tiṭṭhati tadāyattavuttitāya 5- uppajjati ceva
pavattati
ca, tasmā ṭhānanti vuccati. Taṁ bhagavā "ye ye dhammā yesaṁ yesaṁ dhammānaṁ
hetupaccayā upādāya, taṁ taṁ ṭhānaṁ. Ye ye dhammā yesaṁ yesaṁ dhammānaṁ na
hetupaccayā 6- upādāya, taṁ taṁ aṭṭhānan"ti pajānanto ṭhānañca ṭhānato
aṭṭhānañca aṭṭhānato yathābhūtaṁ pajānāti. Abhidhamme panetaṁ "tattha katamaṁ
tathāgatassa ṭhānañca ṭhānato aṭṭhānañca aṭṭhānato yathābhūtaṁ ñāṇan"tiādinā 7-
nayena vitthāritameva. Yampiti yena ñāṇena. Idampi sāriputta tathāgatassāti
idaṁpi
ṭhānāṭhānañca ñāṇaṁ 8- tathāgatassa balannāma hotīti attho. Evaṁ sabbapadesu
yojanā veditabbā.
Kammasamādānānanti samādiyitvā katānaṁ kusalāsusalakammānaṁ, kammameva
vā kammasamādānaṁ. Ṭhānaso hetusoti paccayato ceva hetuto ca. Tattha

1 chaṂa. ariyabalāvahaṁ, evamuparipi 2 chaṂa. dīpaṅkaradasabalato

3 chaṂa. aññātakoṇḍañña...evamuparipi 4 chaṂa. va
5 chaṂa. tadāyattavuttiyāya 6 chaṂa. na hetū na paccayā 7 abhi. vibhaṅga
35/809/409

ñāṇavibhaṅga. dasakaniddesa 8 chaṂa. ṭhānāṭṭhānañāṇaṁ

350
Gatiupadhikālapayogā vipākassa ṭhānaṁ. Kammaṁ hetu. Imassa pana ñāṇassa
vitthārakathā
"atthekaccāni pāpakāni kammasamādānāni gatisampattipaṭibāḷhāni na
vipaccantī"tiādinā 1- nayena abhidhamme āgatāyeva.
Sabbattha gāmininti sabbattha gatigāminiñca 2- agatigāminiñca. Paṭipadanti
maggaṁ. Yathābhūtaṁ pajānātīti bahūsupi manussesu ekameva pāṇaṁ ghātentesu imassa
cetanā nirayagāminī bhavissati, imassa cetanā tiracchānayonigāminīti iminā nayena
ekavatthusmiṁpi kusalākusalacetanāsaṅkhātānaṁ paṭipattīnaṁ aviparītato sabhāvaṁ
jānātīti. 3-
Imassapi ca 4- ñāṇassa vitthārakathā "tattha katamaṁ tathāgatassa
sabbatthagāminiṁ
paṭipadaṁ yathābhūtaṁ ñāṇaṁ? idha tathāgato `ayaṁ maggo ayaṁ paṭipadā
nirayagāminī'ti
pajānātī"tiādinā 5- nayena abhidhamme āgatāyeva.
Anekadhātunti cakkhudhātuādīhi kāmadhātuādīhi vā dhātūhi bahudhātuṁ.
Nānādhātunti tāsaṁyeva dhātūnaṁ vilakkhaṇattā 6- nānappakāradhātuṁ. Lokanti
khandhāyatanadhātulokaṁ. Yathābhūtaṁ pajānātīti tāsaṁ tāsaṁyeva 7- dhātūnaṁ
aviparītato sabhāvaṁ
paṭivijjhati. Idaṁpi ñāṇaṁ "tattha katamaṁ tathāgatassa anekadhātunānādhātulokaṁ
yathābhūtaṁ ñāṇaṁ? idha tathāgato khandhanānattaṁ pajānātī"tiādīnā 8- nayena
abhidhamme vitthāritameva.
Nānādhimuttikatanti hīnādīhi adhimutīhi nānādhimuttikabhāvaṁ. Idaṁpi ñāṇaṁ
"tattha katamaṁ tathāgatassa sattānaṁ nānādhimuttikataṁ yathābhūtaṁ ñāṇaṁ? idha
tathāgato
pajānāti `santi sattā hīnādhimuttikā"tiādinā 9- nayena abhidhamme vitthāritameva.
Parasattānanti padhānasattānaṁ. Parapuggalānanti tato paresaṁ hīnasattānaṁ.
Ekatthameva vā etaṁ padadvayaṁ. Veneyyavasena pana dvedhā vuttaṁ.
Indriyaparopariyattanti saddhādīnaṁ indriyānaṁ parabhāvañca aparabhāvañca,
vuḍḍhiñca
10- hāniñcāti attho. Imassapi ñāṇassa vitthārakathā "tattha katamaṁ tathāgatassa
parasattānaṁ

1 abhi. vibhaṅga. 35/810/412 ñāṇavibhaṅga: dasakaniddesa 2 chaṂa.

sabbagatigāminiṁ
3 chaṂa. jānāti 4 chaṂa. imassa ca 5 abhi. vibhaṅga 35/811/413 dasakaniddesa
6 chaṂa. vilakkhaṇatāya 7 chaṂa. tāsaṁ tāsaṁ 8 abhi. vibhaṅga. 35/812/414
dasakaniddesa

9 abhi. vibhaṅga. 35/813/414 dasakaniddesa 10 chaṂa. vuddhiñca

351
Parapuggalānaṁ indriyaparopariyattaṁ yathābhūtaṁ ñāṇaṁ? idha tathāgato sattānaṁ
āsayaṁ
pajānāti anusayaṁ pajānātī"tiādinā 1- nayena abhidhamme āgatāyeva.
Jhānavimokkhasamādhisamāpattīnanti paṭhamādīnaṁ catunnaṁ jhānānaṁ rūpī rūpāni
passatīti ādīnaṁ aṭṭhannaṁ vimokkhānaṁ savitakkasavicārādīnaṁ tiṇṇaṁ samādhīnaṁ
paṭhamajjhānasamāpattiādīnañca navannaṁ anupubbasamāpattinaṁ. Saṅkilesanti
hānabhāgiyadhammaṁ. Vodānanti visesabhāgiyadhammaṁ. Vuṭṭhānanti "vodānampi
vuṭṭhānaṁ,
tamhā tamhā samādhimhā vuṭṭhānampi vuṭṭhānan"ti 2- evaṁ vuttaṁ paguṇajjhānañceva
bhavaṅgaphalasamāpattiyo ca. Heṭṭhimaṁ heṭṭhimañhi paguṇajjhānaṁ uparimassa
uparimassa
padaṭṭhānaṁ hoti. Tasmā "vodānampi vuṭṭhānan"ti vuttaṁ. Bhavaṅgena sabbajjhānehi
vuṭṭhānaṁ hoti. Phalasamāpattiyā nirodhasamāpattito vuṭṭhānaṁ hoti. Taṁ sandhāya
"tamhā tamhā samādhimhā vuṭṭhānampi vuṭṭhānan"ti vuttaṁ. Idaṁpi ñāṇaṁ "tattha
katamaṁ tathāgatassa jhānavimokkhasamādhisamāpattīnaṁ saṅkilesaṁ vodānaṁ
vuṭṭhānaṁ yathābhūtaṁ
ñāṇaṁ? jhāyīti cattāro jhāyī, atthekacco jhāyī sampattiṁyeva samānaṁ vipattīti
paccetī"tiādinā 3- nayena abhidhamme vitthāritaṁ. Sabbaññutañāṇañca 4-
vitthārakathāya
vinicchayo 4- sammohavinodaniyaṁ vibhaṅgaṭṭhakathāyaṁ vutto.
Pubbenivāsānussatidibba-
cakkhuñāṇakathā visuddhimagge 5- vitthāritā. Āsavakkhayakathā bhayabherave.
[149] Imāni kho sāriputtāti yāni pubbe "dasa kho sāriputta
tathāgatassa tathāgatabalānī"ti avocaṁ, imāni tānīti appanaṁ karoti. Tattha
paravādikathā hoti:- dasabalañāṇaṁ nāma pāṭiyekkaṁ natthi, sabbaññutañāṇassevāyaṁ
pabhedoti. Taṁ na tathā daṭṭhabbaṁ. Aññameva, hi dasabalañāṇaṁ, aññaṁ
sabbaññutañāṇaṁ. Dasabalañāṇañhi sakasakakiccameva jānāti. Sabbaññutañāṇaṁ taṁpi
tato
avasesaṁpi jānāti. 6- Dasabalañāṇesupi hi 7- paṭhamaṁ kāraṇākāraṇameva jānāti.
Dutiyaṁ
kammantaravipākantarameva. Tatiyaṁ kammaparicchedameva. Catutthaṁ
dhātunānattakāraṇameva.
Pañcamaṁ sattānaṁ ajjhāsayādhimuttimeva. Chaṭṭhaṁ indriyānaṁ tikkhamudubhāvameva.
Sattamaṁ

1 abhi. vibhaṅga. 35/814/414 ñāṇavibhaṅga: dasakaniddesa

2 abhi. vibhaṅga 35/828/419 dasakaniddesa 3 abhi. vibhaṅga. 35/828/417
dasakaniddesa
4-4 chaṂa. sattannaṁ ñāṇānaṁ vitthārakathāvinicchayo 5 visuddhi. 2/251-2

abhiññāniddesa 6 chaṂa. pajānāti 7 chaṂa. dasabalañāṇesu hi

352
Jhānādīhi saddhiṁ tesaṁ saṅkilesādimeva. Aṭṭhamaṁ
pubbenivutthakhandhasantatimeva. Navamaṁ
sattānaṁ cutipaṭisandhimeva. Dasamaṁ saccaparicchedameva. Sabbaññutañāṇaṁ pana
etehi
jānitabbaṁ ca tato uttariñca pajānāti. Etesaṁ pana kiccaṁ na sabbaṁ karoti.
Tañhi jhānaṁ hutvā appetuṁ na sakkoti, iddhi hutvā vikubbituṁ na sakkoti,
 maggo hutvā kilese khepetuṁ na sakkoti. Apica paravādī evaṁ pucchitabbo
"dasabalañāṇaṁ nāma etaṁ savitakkasavicāraṁ avitakkavicāramattaṁ avitakkāvicāraṁ
kāmāvacaraṁ rūpāvacaraṁ arūpāvacaraṁ lokiyaṁ lokuttaran"ti. Jānanto paṭipāṭiyā
satta
ñāṇāni savitakkasavicārānīti vakkhati. Tato parāni dve avitakkāvicārānīti
vakkhati.
Āsavakkhayañāṇaṁ siyā savitakkasavicāraṁ, siyā avitakkavicāramattaṁ, siyā
avitakkāvicāranti vakkhati. Tathā paṭipāṭiyā satta kāmāvacarāni, tato dve 1-
rūpāvacarāni, avasāne ekaṁ lokuttaranti vakkhati, sabbaññutañāṇaṁ pana
savitakkasavicārameva
kāmāvacarameva lokiyamevāti vakkhati.
Evamettha anupadavaṇṇanaṁ ñatvā 2- idāni yasmā tathāgato paṭhamaṁyeva
ṭhānāṭṭhānañāṇena veneyyasattānaṁ āsavakkhayādhigamanassa ceva anadhigamassa ca
ṭhānāṭṭhānabhūtaṁ kilesāvaraṇābhāvaṁ passati, lokiyasammādiṭṭhiṭṭhānadassanato
niyatamicchādiṭṭhiṭṭhānābhāvadassanato ca. Atha nesaṁ kammavipākañāṇena
vipākāvaraṇābhāvaṁ
passati, tihetukapaṭisandhidassanato. Sabbatthagāminīpaṭipadāñāṇena
kammāvaraṇābhāvaṁ
passati, anantariyakammābhāvadassanato. Evaṁ anāvaraṇānaṁ
anekadhātunānādhātuñāṇena
anukūladhammadesanatthaṁ cariyavisesaṁ passati, dhātuvemattadassanato. Atha nesaṁ
nānādhimuttikatāñāṇena adhimuttiṁ passati, payogaṁ anādiyitvāpi adhimuttivasena
dhammadesanatthaṁ. Athevaṁ diṭṭhādhimuttīnaṁ yathāsatti yathābalaṁ dhammaṁ
desetuṁ
indriyaparopariyattiñāṇena 3- indriyaparopariyattaṁ passati, saddhādīnaṁ
tikkhamudubhāvadassanato. Evaṁ pariññātindriyaparopariyattā pana tesaṁ 4-
ce 4- dūre honti, paṭhamajjhānādīsu vasībhūttā iddhiviseseneva 5-
te khippaṁ upagacchati, upagantvā ca nesaṁ pubbenivāsānussati ñāṇena
pubbajātibhāvanaṁ, dibbacakkhuñāṇānubhāvato pattabbena cetopariyañāṇena

1 chaṂa. tato parāni dve 2 chaṂa. katvā 3 chaṂa.....pariyattañāṇena

4-4 chaṂa. te sace 5 chaṂa. iddhivisesena

353
Sampati cittavisesaṁ passanto āsavakkhayañāṇānubhāvena āsavakkhayagāminiyā
paṭipadāya
vigatasammohattā āsavakkhayāya dhammaṁ deseti. Tasmā iminā anukkamena imāni
basabalāni vuttānīti veditabbāni.
Taṁ sāriputta vācaṁ appahāyātiādīsu puna evarūpaṁ 1- vācaṁ na vakkhāmīti
vadanto taṁ vācaṁ pajahati nāMa. Puna evarūpaṁ cittaṁ na uppādessāmīti cintento
cittaṁ pajahati nāMa. Puna evarūpaṁ diṭṭhiṁ na gaṇhissāmīti pajahanto diṭṭhiṁ
paṭinissajjati nāma, tathā akaronto neva pajahati na paṭinissajjati. So
yathābhataṁ nikkhitto evaṁ nirayeti yathā nirayapālehi āharitvā niraye ṭhapito,
evaṁ niraye ṭhapitoyevāti. Veditabbo.
Idānissa atthasādhakaṁ upamaṁ dassento seyyathāpītiādimāha. Tattha
sīlasampannotiādīsu lokiyalokuttarasīlasamādhipaññā veditabbā. Lokuttaravaseneva
vinivattetuṁpi vaṭṭati. Ayañhi sammāvācākammanatājīvehi sīlasampanno,
sammāvāyāmasatisamādhīhi samādhisampanno, sammādiṭṭhisaṅkappehi paññāsampanno, so
evaṁ sīlādisampanno bhikkhu yathā diṭṭheva dhamme imasmiṁyeva attabhāve aññaṁ
ārādheti arahattaṁ pāpuṇāti, evaṁ sampadamidaṁ sāriputta vadāmi imaṁpi kāraṇaṁ
evarūpameva, yathā hi maggānantaraṁ avirajjhitvāva phalaṁ nibbattati, evameva
imassapi puggalassa cutianantaraṁ avirajjhitvāva niraye paṭisandhi hotīti
dasseti.
Sakalasmiñhi buddhavacane imāya upamāya gāḷhataraṁ katvā vuttaupamā nāma
natthi.
[150] Vesārajjānīti ettha sārajjapaṭipakkho vesārajjaṁ, catūsu ṭhānesu
sārajjābhāvaṁ 2- paccavekkhantassa uppannasomanassamayañāṇassetaṁ nāmaṁ.
Sammāsambuddhassa te paṭijānatoti ahaṁ sammāsambuddho, sabbe dhammā mayā
abhisambuddhāti evaṁ paṭijānato tava. Anabhisambuddhāti ime nāma dhammā tayā
 anabhisambuddhā. Tatra vatāti tesu vata anabhisambuddhāti evaṁ dassitadhammesu.

1 chaṂa. evarūpiṁ 2 ka. sārajjabhāvaṁ

354
Sahadhammenāti sahetunā sakāraṇena vacanena sunakkhatto viya vippalapanto
appamāṇaṁ. Nimittametanti ettha puggalopi dhammopi nimittanti adhippeto. Taṁ
puggalaṁ na passāmi, yo maṁ paṭicodessati, taṁ dhammaṁ na passāmi, yaṁ dassetvā
ayaṁ nāma dhammo tayā anabhisambuddhoti maṁ paṭicodessatīti ayamettha attho.
Khemappattoti khemaṁ patto, sesapadadvayaṁ imasseva vevacanaṁ. Sabbaṁ hetaṁ
vesārajjañāṇameva sandhāya vuttaṁ. Dasabalassa hi ayaṁ nāma dhammo tayā
anabhisambuddhoti codakaṁ puggalaṁ vā codanākāraṇaṁ anabhisambuddhaṁ dhammaṁ vā
apassato
sabhāvabuddhoyeva vā samāno ahaṁ buddhosmīti vadāmīti paccavekkhantassa
balavataraṁ
somanassaṁ uppajjati. Tena sampayuttaṁ ñāṇaṁ vesārajjaṁ nāMa. Taṁ sandhāya
"khemappatto"tiādimāha. Evaṁ sabbattha attho veditabbo.
Antarāyikā dhammāti ettha pana antarāyaṁ karontīti antarāyikā, te
atthato sañcicca vītikkantā satta āpattikkhandhā. Sañcicca vītikkantañhi
antamaso dukkaṭadubbhāsitaṁpi maggaphalānaṁ antarāyaṁ karoti. Idha pana
methunadhammo
adhippeto. Methunaṁ sevato hi yassa kassaci nissaṁsayameva maggaphalānaṁ antarāyo
hoti. Yassa kho pana tesu atthāyāti rāgakkhayādīsu yassa atthāya. Dhammo
desitoti asubhabhāvanādidhammo kathito. Tatra vata manti tasmiṁ niyyānikadhamme
1-
maṁ. Sesaṁ vuttanayeneva veditabbaṁ.
Aṭṭhaparisavaṇṇanā
[151] "aṭṭha Kho 2- imā sāriputtā"ti idaṁ kasmā āraddhaṁ?
vesārajjañāṇassa baladassanatthaṁ. Yathā hi byattaparisaṁ ajjhogāhetvā viññūnaṁ
cittaṁ
ārādhanasamatthāya kathāya dhammakathikassa chekabhāvo paññāyati, evaṁ imā 3-
aṭṭha
parisā patvā vesārajjañāṇassa 3- vesārajjabhāvo sakkā ñātunti
vesārajjañāṇassa balaṁ dassento aṭṭha kho imā sāriputtātiādimāha.

1 chaṂa. aniyyānikadhamme 2 ka. atha kho

3-3 ka. imāhi aṭṭhahi parisāhipi vesārajjañāṇassa

355
Tattha khattiyaparisāti khattiyānaṁ sannipatitvā nisinnaṭṭhānaṁ, esa nayo
sabbattha. Mārakāyikānaṁ pana sannipatitvā nisinnaṭṭhānaṁ māraparisā veditabbā,
na mārānaṁ. Sabbāpi cetā parisā uggaṭṭhānadassanavasena gahitā. Manussā hi
"ettha rājā nisinno"ti pakativacanaṁpi vattuṁ na sakkonti, kacchehi sedā
muccanti. Evaṁ uggā khattiyaparisā. Brāhmaṇā tīsu vedesu kusalā honti,
gahapatayo nānāvohāresu ceva akkharacintāya ca. Samaṇā sakavādaparavādesu
kusalā honti. Tesaṁ majjhe dhammakathākathanaṁ nāma ativiya bhāro. Amanussāpi
uggā honti. Amanussoti hi vuttamattepi manussānaṁ sakalasarīraṁ saṅkampati,
tassa 1- rūpaṁ vā disvā saddaṁ vā sutvā sattā visaññinopi 2- honti. Evaṁ
amanussaparisā uggā. Tāsupi dhammakathākathanannāma ativiya bhāro. Iti
uggaṭṭhānadassanavasenetā 3- gahitāti veditabbā.
Ajjhogāhatīti anupavisati. Anekasataṁ khattiyaparisanti
bimbisārasamāgamañāti-
samāgamalicchavisamāgamasadisaṁ. Aññesupi cakkavāḷesu labbhatiyeva. Kiṁ pana
bhagavā
aññāni cakkavāḷānipi gacchatīti, āma gacchati. Kīdiso hutvā? yādisā te,
tādisoyeva. Tenevāha "abhijānāmi kho panāhaṁ ānanda anekasataṁ khattiyaparisaṁ
upasaṅkamitvā 4- tattha yādisako tesaṁ vaṇṇo hoti, tādisako mayhaṁ vaṇṇo
hoti. Yādisako tesaṁ saro hoti, tādisako mayhaṁ saro hoti. Dhammiyā ca kathāya
sandassemi samādapemi samuttejemi sampahaṁsemi. Bhāsamānañca maṁ na jānanti
 `ko nu kho ayaṁ bhāsati devo vā manusso vā'ti. Dhammiyā ca kathāya
sandassetvā samādapetvā samuttejetvā sampahaṁsetvā antaradhāyāmi. Antarahitañca
maṁ na jānanti `ko nu kho ayaṁ antarahito devo vā manusso vā"ti. 5-
Khattiyā keyūraṅgamālāgandhādivibhūsitā nānāvirāgavasanā
āmuttamaṇikuṇḍalā 6- molīdharā honti. Kiṁ bhagavāpi evaṁ attānaṁ maṇḍeti.
Tepi 7- odātāpi honti kāḷāpi maṅguracchavīpi. 8- Kiṁ satthāpi evarūpo

1 chaṂa. tesaṁ 2 chaṂa. pi-saddo na dissati 3 chaṂa...ḍassanavasena tā

4 pāli., chaṂa. upasaṅkamitā 5 dī. mahā. 10/172/98 mahāparinibbānasutta
6 chaṂa. āmukkamaṇikuṇḍalā 7 chaṂa. te ca 8 chaṂa. maṅgulacchavīpi

356
Hoti. 1- Satthā attano pabbajitaveseneva gacchati, tesaṁ pana tādiso hutvā
upaṭṭhāti, gantvā rājāsane nisinnaṁ attānaṁ dasseti, tesaṁ "ajja amhākaṁ
rājā ativiya virocatī"ti hoti. Te ca bhinnassarāpi 2- honti gambhīrassarāpi 3-
kākassarāpi. Satthā brahmassareneva dhammaṁ katheti. Tādisako mayhaṁ saro hotīti
idaṁ pana bhāsantaraṁ sandhāya kathitaṁ. Manussānaṁ pana taṁ sutvā "ajja rājā
madhurena saddena 4- kathetī"ti hoti. Kathetvā pakkante ca bhagavati puna rājānaṁ
āgataṁ disvā "ko nukho ayan"ti vīmaṁsā uppajjati.
Idaṁ vuttaṁ hoti:- ko nukho ayaṁ imasmiṁ ṭhāne idāneva magadhabhāsāya 5-
sīhalabhāsāya 6- madhurena sarena kathento antarahito, kiṁ devo udāhu manussoti.
Kimatthaṁ panevaṁ ajānantānaṁ dhammaṁ desetīti. Vāsanatthāya. Evaṁ sutopi hi
dhammo
anāgate paccayo hotiyevāti anāgataṁ paṭicca deseti. 7-
Sannisinnapubbanti saṅgamma nisinnapubbaṁ. Sallapitapubbanti ālāpasallāpo
katapubbo. Sākacchāti dhammasākacchāpi samāpajjitapubbā. Anekasataṁ brāhmaṇa-
parisantiādinā hi 8- soṇadaṇḍasamāgamādivasena ceva aññacakkavāḷavasena ca
sambhavo veditabbo.
Catuyonivaṇṇanā
[152] Catasso kho imā sāriputta yoniyoti ettha yonīti
khandhakoṭṭhāsassapi kāraṇassapi passāvamaggassapi nāmaṁ. "catasso Nāgayoniyo
catasso
supaṇṇayoniyo"ti 9- ettha hi khandhakoṭṭhāso yoni nāMa. "yoni Hesā bhūmija
phalassa adhigamāyā"ti 10- ettha kāraṇaṁ. "na Cāhaṁ brāhmaṇaṁ brūmi, yonijaṁ
mattisambhavan"ti 11- ettha passāvamaggo. Idha pana khandhakoṭṭhāso yonīti

1 chaṂa. hotīti 2 Sī. chinnassarāpi 3 chaṂa. gaggarassarāpi, Sī. baddhassarāpi

4 chaṂa. sarena 5 chaṂa. māgadha... 6 chaṂa. sīhaḷa... evamuparipi
7 chaṂa. desetīti 8 chaṂa.... ādīnampi 9 saṁ. khandha. 17/342/204 nāgasaṁyutta

10 Ma. upari. 14/226/192 bhūmijasutta 11 MaṂa. 13/457/449 vāseṭṭhasutta,

khu. dhamMa. 25/396/86 aññatarabrāhmaṇavatthu

357
Adhippeto. Tattha aṇḍe jātā aṇḍajā. Jalābumhi jātā jalābujā. Saṁsede
jātā saṁsedajā. Vinā etehi kāraṇehi uppatitvā viya nibbattā abhinibbattāti
opapātikā. Abhinibbhijja jāyantīti bhinditvā nikkhamanavasena jāyanti. Pūtikuṇape
vātiādīhi aniṭṭhaṭṭhānāneva 1- dassitāni. Iṭṭhesupi sappitelamadhuphāṇitādīsu
sattā jāyantieva. Devātiādīsu catummahārājikato paṭṭhāya uparidevā
opapātikāva honti. Bhummadevā 2- pana catuyonikā. Ekacce ca manussāti manussesu
keci devā viya opapātikā ca honti. Yebhuyyena panete jalābujāva, aṇḍajāpi
ettha kontaputtā 3- dve bhātiyattherā viya, saṁsedajāpi padumagabbhe nibbatta-
pokkharasātibrāhmaṇapadumavatīdevīādayo viya, evaṁ vinipātikesu,
nijjhāmataṇhikapetā
nerayikā viya opapātikāyeva, avasesā catuyonikāpi honti. Yathā ca 4- te,
evaṁ yakkhāpi sabbacatuppadapakkhijātidīghajātiādayopi sabbepi catuyonikāyeva.
 Pañcagativaṇṇanā
[153] Pañca kho imā sāriputta gatiyoti ettha sukatadukkaṭakammavasena
gantabbāti gatiyo. Apica
gatigatinibbattigatiajjhāsayagativibhavagatinipphattigatīti
bahuvidhā gati nāMa. Tattha "taṁ gatiṁ pecca gacchāmī"ti 5- ca, "yassa gatiṁ na
jānanti, devā gandhabbamānusā"ti 6- ca ayaṁ gatigati nāMa. "imesaṁ Kho ahaṁ
bhikkhūnaṁ sīlavantānaṁ kalyāṇadhammānaṁ neva jānāmi gatiṁ vā agatiṁ vā"ti 7-
ayaṁ
nibbattigati nāMa. "evaṁ 8- Kho te ahaṁ brahme gatiñca pajānāmi jutiñca
pajānāmī"ti 9- ayaṁ ajjhāsayagati nāMa. "vibhavo Gati dhammānaṁ, nibbānaṁ arahato
gatī"ti 10- ayaṁ vibhavagati nāMa. "dveyeva Gatiyo bhavanti anaññā"ti 11- ayaṁ
nipphattigati nāMa. Tāsu idha gatigati adhippetā.

1 Sī....ādīni aniṭṭhāneva 2 chaṂa. bhūmadevā 3 Ma. koṇḍaputtā

4 chaṂa. ca saddo na dissati 5 aṅ. catukka. 21/184/199 abhayasutta
6 khu. dhamMa. 25/420/90 vaṅgīsattheravatthu 7 Maṃū. 12/508/452
māratajjanīyasutta

8 chaṂa. evampi 9 Maṃū. 12/503/445 brahmanimantanikasutta

10 vinaYu. pari. 8/339/315 gāthāsaṅgaṇika 11 dī.Sī. 9/58/88 ambaṭṭhasutta,
dī. mahā. 10/34/14 mahāpadānasutta

358
Nirayotiādīsu niratiaṭṭhena nirassādaṭṭhena nirayo. Tiriyaṁ añchantīti 1-
tiracchānā. Tesaṁ yoni tiracchānayoni. Peccabhāvaṁ pattānaṁ visayoti pettivisayo.
Manaso ussannattā manussā. Pañcahi kāmaguṇehi attano attano ānubhāvehi
ca dibbantīti devā. Nirayañcāhaṁ sāriputtātiādīsu nirayoti saddhiṁ okāsena
khandhā. Tiracchānayoniṁ cātiādīsupi eseva nayo. Maggaṁ paṭipadanti ubhayenāpi
vuttaṁ gatisaṁvattanikakammameva dasseti. Yathā ca paṭipannoti yena maggena yāya
paṭipadāya paṭipannoti ubhayaṁpi ekato katvā niddisati. Apāyantiādīsu
vuḍḍhisaṅkhātā 2- sukhasaṅkhātā vā ayā apetattā apāyo. Dukkhassa gati
paṭissaraṇanti
duggati. Dukkaṭakārino ettha vinipatantīti vinipāto. Nibbānañcāhanti idaṁ pana
na kevalaṁ gatigatimeva, gatinissaraṇaṁ nibbānaṁpi jānāmīti dassanatthaṁ āha.
Idha
maggoti paṭipadāti 3- ubhayenapi ariyamaggova vutto.
Ñāṇappavattākāravaṇṇanā
[154] Idāni yathāvuttesu ṭhānesu 4- attano ñāṇappavattākāraṁ dassento
idhāhaṁ sāriputtātiādimāha.
Tattha ekantadukkhāti niccadukkhā nirantaradukkhā. Tippāti 5- bahalā.
Kaṭukāti khaRā. Seyyathāpītiādīni opammadassanatthaṁ vuttāni. Tattha kāsūti
āvāṭopi
vuccati rāsīpi.
"kinnu Santaramānova kāsuṁ khaṇasi sārathi
puṭṭho me samma akkhāhi kiṁ kāsuyā karissasī"ti 6-
ettha hi āvāṭo kāsu nāma:-
"aṅgārakāsuṁ apare thunanti 7-
narā rudantā paridaḍḍhagattā"ti 8-

1 chaṂa. añchitāti 2 chaṂa. vaḍḍhisaṅkhātā 3 chaṂa. maggo paṭipadāti

4 chaṂa. sattasu ṭhānesu aṭṭhasu ṭhānesu 5 chaṂa. tibbāti 6 khu. jā,
mahā. 28/396/153 temiyajātaka (syā) 7 chaṂa. phuṇanti, i. phunanti

8 khu. jā, mahā. 28/546/203 nemirājajātaka (syā)

359
Ettha rāSī. Idha pana āvāṭo adhippeto. Tenevāha "sādhikaporisā"ti. Tattha
 sādhikaṁ porisaṁ pamāṇaṁ assāti sādhikaporisā, atirekapañcaratanāti attho.
Vītaccikānaṁ
vītadhūmānanti etaṁ pariḷāhassa balavabhāvadīpanatthaṁ vuttaṁ, acciyā vā sati
dhūme
vā sati vāto samuṭṭhāti, tena pariḷāho na balavā hoti. Ghammaparetoti
ghammānugato. Tasitoti jātataṇho. Pipāsitoti udakaṁ pātukāmo. Ekāyanena maggenāti
ekapatheneva maggena, anugamanīyena 1- ubhosu passesu
nirantarakaṇṭakarukkhagahanena.
Paṇidhāyāti aṅgārakāsuyaṁ patthanā nāma natthi, aṅgārakāsuṁ ārabbha pana
iriyāpathassa ṭhapitattā evaṁ vuttaṁ.
Evameva khoti ettha idaṁ opammasaṁsandanaṁ:- aṅgārakāsu viya hi nirayo
daṭṭhabbo. Aṅgārakāsumaggo viya nirayūpagaṁ kammaṁ. Maggāruḷho viya
kammasamaṅgīpuggalo. Cakkhumā puriso viya dibbacakkhuko bhagavā. Yathā so puriso
maggārūḷhaṁ disvāva jānāti 2- "ayaṁ iminā maggena gantvā aṅgārakāsuyaṁ
patissatī"ti, evameva 3- bhagavā pāṇātipātādīsu yaṅkiñci kammaṁ āyūhantaṁ evaṁ
jānāti "ayaṁ imaṁ kammaṁ katvā niraye nibbattissatī"ti. Yathā so puriso
aparabhāge
taṁ aṅgārakāsuyā patitaṁ passati, evameva bhagavā aparabhāge "so puriso taṁ
kammaṁ
katvā kuhiṁ nibbatto"ti ālokaṁ vaḍḍhetvā dibbacakkhunā olokento niraye
nibbattaṁ passati pañcavidhabandhanādimahādukkhaṁ anubhavantaṁ. Tattha kiñcāpi
tassa
kammāyūhanakāle añño vaṇṇo, niraye nibbattassa aññoti 4-, athāpi "so
satto taṁ kammaṁ katvā tattha nibbatto"ti olokentassa anekasahassānaṁ
sattānaṁ majjhe ṭhitopi "ayaṁ so"ti soyeva satto āpāthaṁ āgacchatīti 5-
"dibbacakkhubalaṁ nāma etan"ti vadanti.
Dutiyaupamāyaṁ yasmā aṅgārakāsuyaṁ viya gūthakūpe pariḷāho natthi, tasmā
"ekantadukkhā"ti avatvā "dukkhā"tiādimāha. Etthapi purimanayeneva
opammasaṁsandanaṁ veditabbaṁ. Imaṁpi hi puggalaṁ bhagavā hatthiyoniādīsu yattha
katthaci
nibbattaṁ vadhabandhanāakaḍḍhanavikaḍḍhanādīhi mahādukkhaṁ anubhavamānaṁ
passatiyeva.

1 chaṂa. anukkamaniyena 2 chaṂa. disvā vijānāti 3 chaṂa. evamevaṁ

4 chaṂa. iti-saddo na dissati 5 chaṂa. iti-saddo na dissati

360
Tatiyaupamāyaṁ tanupattapalāsoti na abbhapaṭalaṁ viya tanupaṇṇo,
viraḷapaṇṇataṁ
pana 1- sandhāya idaṁ vuttaṁ. Kabaracchāyoti viraḷacchāyo. Dukkhabahulanti 2-
pittivisayasmiṁ hi dukkhameva bahulaṁ, sukhaṁ parittaṁ, kadāci anubhavitabbaṁ
hoti, tasmā
evamāha. Idhāpi 3- purimanayeneva opammasaṁsandanaṁ veditabbaṁ.
Catutthaupamāyaṁ bahalapattapalāsoti nirantarapaṇṇo pattasañchanno.
Saṇḍacchāyoti 4- pāsāṇacchattaṁ viya ghanacchāyo. Sukhabahulā vedanāti
manussaloke
khattiyakulādīsu sukhabahulā vedanā veditabbā hoti, tā vediyamānaṁ nipannaṁ vā
nisinnaṁ vā passāmīti dasseti. Idaṁpi 5- opammasaṁsandanaṁ purimanayeneva
veditabbaṁ.
Pañcamaupamāyaṁ pāsādoti dīghapāsādo. Ullittāvalittanti anto ceva
ullitaṁ bahi ca avalittaṁ. Phusitaggaḷanti dvārabāhāhi saddhiṁ supihitakavāṭaṁ.
Gonakatthatoti caturaṅgulādhikalomena kāḷakojavena atthato. Paṭikatthatoti
uṇṇāmayena
setāttharaṇena atthato. Paṭalikatthatoti ghanapubbakena uṇṇāmayāttharaṇena
atthato.
Kaddalimigapavarapaccattharaṇoti kadalimigacammamayena uttamapaccattharaṇena
atthato. Taṁ
kira paccattharaṇaṁ setavatthassa upari kadalimigacammaṁ attharitvā sibbetvā
karonti.
 Sauttaracchadoti saha uttaracchadena, uparibandhena 6- rattavitānena saddhinti
attho.
Ubhato lohitakūpadhānoti sīsūpadhānañca pādūpadhānañcāti pallaṅkassa ubhato
ṭhapitalohitakūpadhāno. Idhāpi upamāsaṁsandanaṁ purimanayena vibhajitabbaṁ. 7-
Ayampanettha aparabhāgayojanā, yathā so puriso maggāruḷhameva jānāti
"ayaṁ etena maggena gantvā pāsādaṁ abhiruyha 8- kūṭāgāraṁ pavisitvā pallaṅke
nisīdissati vā nipajjissati vā"ti, evameva bhagavā dānādīsu puññakiriyāvatthūsu
yaṅkiñci kusalakammaṁ āyūhantaṁyeva puggalaṁ disvā "ayaṁ imaṁ katvā devaloke
nibbattissatī"ti jānāti. Yathā so puriso aparabhāge taṁ pāsādaṁ āruyha
kūṭāgāraṁ pavisitvā pallaṅke nisinnaṁ vā nipannaṁ vā ekantasukhaṁ nirantarasukhaṁ
vediyamānaṁ passati, evameva bhagavā aparabhāge "so puriso taṁ kalyāṇakammaṁ

1 chaṂa. panassa 2 chaṂa. dukkhabahulāti 3 chaṂa. etthāpi 4 chaṂa. santanadāyo

5 chaṂa. idhāpi 6 chaṂa. uttaribaddhena 7 chaṂa. veditabbaṁ 8 chaṂa. āruyha

361
Katvā kuhiṁ nibbatto"ti ālokaṁ vaḍḍhetvā dibbacakkhunā olokento
devaloke nibbattaṁ passati nandanavanādīsu accharāsaṅghaparivutaṁ dibbasampattiṁ
anubhavamānaṁ.
Āsavakkhayavāravaṇṇanā
āsavakkhayavāre "dibbena cakkhunā"ti avatvā "tamenaṁ passāmī"ti vuttaṁ.
Taṁ kasmāti ce? niyamābhāvā. Imaṁ hi puggalaṁ dibbacakkhunāpi passissati,
Cetopariyañāṇenāpi jānissati, sabbaññutañāṇenāpi jānissatiyeva. Ekantasukhā
vedanāti idaṁ kiñcāpi devalokasukhena saddhiṁ byañjanato ekaṁ, atthato pana
nānā hoti. Devalokasukhaṁ hi rāgapariḷāhādīnaṁ atthitāya na ekanteneva
ekantasukhaṁ. 1- Nibbānasukhaṁ pana sabbapariḷāhānaṁ vūpasamāya sabbākārena
ekantasukhaṁ. Upamāyaṁpi "yathā pāsāde ekantasukhā"ti vuttaṁ. Taṁ
maggapariḷāhassa
avūpasantatāya chātajjhattatāya pipāsābhibhūtāya ca ekantameva sukhaṁ. Vanasaṇḍe
pana pokkharaṇiyaṁ oruyha rajojallassa pavāhitattā maggadarathassa vūpasantatāya
bhisamuḷālakhādanena 2- ceva madhurodakapānena ca khuppipāsānaṁ vinītatāya
udakasāṭakaṁ
parivattetvā maṭṭhadukūlaṁ nivāsetvā taṇḍulatthavikaṁ ussīsake katvā udakasāṭakaṁ
pīḷetvā hadaye ṭhapetvā mandamandena ca vātena vījayamānassa nipannattā
sabbākārena ekantasukhaṁ hoti.
Evameva khoti ettha idaṁ opammasaṁsandanaṁ:- pokkharaṇī viya hi ariyamaggo
daṭṭhabbo. Pokkharaṇīmaggo viya pubbabhāgapaṭipadā. Maggāruḷho viya
paṭipadāsamaṅgīpuggalo. Cakkhumā puriso viya dibbacakkhu bhagavā. Vanasaṇḍo viya
nibbānaṁ.
Yathā so puriso maggāruḷhaṁ disvāva jānāti "ayaṁ iminā maggena gantvā
pokkharaṇiyaṁ nhātvā 3- ramaṇīye vanasaṇḍe rukkhamūle nisīdissati vā nipajjissati
vā"ti, evameva bhagavā paṭipadaṁ pūrentameva nāmarūpaṁ paricchindantameva
paccayapariggahaṁ karontameva lakkhaṇārammaṇāya vipassanāya kammaṁ karontameva

1 chaṂa. sukhaṁ 2 chaṂa. bhisamūlakhādanena 3 chaṂa. nhatvā, evamuparipi

362
Jānāti "ayaṁ imaṁ paṭipadaṁ pūretvā sabbāsave khepetvā anāsavaṁ cetovimuttiṁ
paññāvimuttinti evaṁ vuttaphalasamāpattiṁ upasampajja viharissatī"ti. Yathā so
puriso aparabhāge tāyaṁ pokkharaṇiyaṁ nhātvā vanasaṇḍaṁ pavisitvā nisinnaṁ vā
nipannaṁ vā ekantasukhaṁ vedanaṁ vedayamānaṁ passati, evameva bhagavā aparabhāge
taṁ puggalaṁ paṭipadaṁ pūretvā maggaṁ bhāvetvā phalaṁ sacchikatvā
nirodhasayanavaragataṁ
nibbānārammaṇaṁ phalasamāpattiṁ appetvā ekantasukhaṁ vedanaṁ vedayamānaṁ passati.
Dukkarakārikādisuddhivaṇṇanā
[155] "abhijānāmi Kho panāhaṁ sāriputta caturaṅgasamannāgatan"ti idaṁ
kasmā āraddhaṁ? pāṭiyekkaṁ anusandhivasena āraddhaṁ. Ayaṁ kira sunakkhatto
dukkarakārikāya suddhi hotīti evaṁladdhiko. Athassa bhagavā mayā etasmiṁ
attabhāve
 ṭhatvā caturaṅgasamannāgataṁ dukkaraṁ kataṁ, dukkarakārako nāma mayā sadiso
natthi.
Dukkarakārena suddhiyā sati ahameva suddho bhaveyyanti dassetuṁ imaṁ desanaṁ
ārabhi. Apica ayaṁ sunakkhatto dukkarakārikāya pasanno, sopassa 1- pasannabhāvo
"addasā kho bhagavā sunakkhatto licchaviputto acelaṁ korakkhattiyaṁ catukuṇḍikaṁ
chamānikiṇṇaṁ bhakkhasaṁ mukheneva 2- khādantaṁ mukheneva 2- bhuñjantaṁ,
disvānassa
etadahosi `sādhurūpo vata bho ayaṁ 3- samaṇo catukuṇḍiko chamānikiṇṇaṁ bhakkhasaṁ
mukheneva
khādati, mukheneva bhuñjatī"tievamādinā pāṭikasutte 4- āgatanayena veditabbo.
Atha bhagavā ayaṁ dukkarakārikāya pasanno, mayā ca etasmiṁ attabhāve
ṭhatvā caturaṅgasamannāgataṁ dukkaraṁ kataṁ, dukkarakāre pasīdantenāpi anena mayi
pasīditabbaṁ siyā, sopissa pasādo mayi natthīti dassento 5- idaṁ desanaṁ
ārabhi.
Tatra brahmacariyanti dānaṁpi veyyāvaccaṁpi sikkhāpadaṁpi brahmavihārāpi
dhammadesanāpi methunaviratipi sadārasantosopi uposathopi ariyamaggopi
sakalasāsanaṁpi
ajjhāsayopi viriyaṁpi vuccati.

1 chaṂa. so cassa 2-2 chaṂa. mukhena 3 pāli., Sī. arahaṁ

4 dī. pāṭi. 11/7/5 korakkhattiyavatthu 5 chaṂa. Sī. dassentopi

363
"kinte Vataṁ kiṁ pana brahmacariyaṁ
kissa suciṇṇassa ayaṁ vipāko
iddhī jutī balaviriyūpapatti
akkhāhi me 1- nāga mahāvimānaṁ.
Ahañca bhariyā ca manussaloke
saddhā ubho dānapatī ahumhā
opānabhūtaṁ me gharaṁ tadāsi
santappitā samaṇabrāhmaṇā ca.
Taṁ me vataṁ taṁ pana brahmacariyaṁ
tassa suciṇṇassa ayaṁ vipāko
iddhī jutī balaviriyūpapatti
idañca me dhīra mahāvimānan"ti 2-
imasmiñhi puṇṇakajātake dānaṁ brahmacariyanti vuttaṁ.
"kena Pāṇi kāmadado kena pāṇi madhussavo
kena te brahmacariyena puññaṁ pāṇimhi ijjhati.
Tena pāṇi kāmadado tena pāṇi madhussavo
tena me brahmacariyena puññaṁ pāṇimhi ijjhatī"ti 3-
imasmiṁ aṅkurapetavatthusmiṁ veyyāvaccaṁ brahmacariyanti vuttaṁ. "idaṁ 4- Kho
bhikkhave tittiriyannāma brahmacariyaṁ ahosī" 4- imasmiṁ tittirajātake
pañcasikkhāpadaṁ brahmacariyanti vuttaṁ. "taṁ Kho pana me pañcasikkha
brahmacariyaṁ neva
nibbidāya na virāgāya na nirodhāya yāvadeva brahmalokūpapattiyā"ti 5- imasmiṁ
mahāgovindatte brahmavihārā brahmacariyanti vuttā. "ekasmiṁ Brahmacariyassumiṁ,
sahassaṁ

1 pāli., chaṂa. idañca te 2 khu. jā, mahā. 28/1010-11/355 vidhurajātaka (syā)

3 khu. peta. 26/275,277/183 ubbarīvagga 4-4 pāli evaṁ, vinaYu. cūḷa. 7/311/82
senāsanakkhandhaka 5 dī. mahā 10/329/214 mahāgovindapabbajjā

364
Maccuhāyinan"ti 1- ettha dhammadesanā brahmacariyanti vuttā. "apare 2-
Abrahmacārī
bhavissanti, mayamettha brahmacārī bhavissāmā"ti 2- sallekhasutte methunavirati
brahmacariyanti vuttā.
"mayañca Bhariyā nātikkamāma
 bhariyāpi amhe 3- nātikkamanti
aññatra tāhi brahmacariyaṁ carāma
4- tasmātihamha daharā na miyyare"ti 4-
mahādhammapālajātake sadārasantoso brahmacariyanti vutto.
"hīnena Brahmacariyena khattiye upapajjati
majjhimena ca devesu 5- uttamena visujjhatī"ti 5-
evaṁ nimijātake attadamanavasena kato aṭṭhaṅgiko uposatho brahmacariyanti
vutto. "idaṁ Kho pana me pañcasikha brahmacariyaṁ ekantanibbidāya virāgāya
.pe. Ayameva ariyo aṭṭhaṅgiko maggo"ti 6- mahāgovindasuttasmiññeva ariyamaggo
brahmacariyanti vutto. "tayidaṁ Brahmacariyaṁ iddhañceva phītañca vitthārikaṁ
bāhujaññaṁ puthubhūtaṁ yāva devamanussehi suppakāsitan"ti 7- pāsādikasutte
sikkhāttayasaṅgahaṁ sāsanaṁ brahmacariyanti vuttaṁ.
"api Ataramānānaṁ phalāsāva samijjhati
vipakkabrahmacariyosmi evaṁ jānāhi gāmaṇī"ti 8-
ettha ajjhāsayo brahmacariyanti vutto. Idha pana viriyaṁ brahmacariyanti
adhippetaṁ.
Viriyabrahmacariyassa hi idameva suttaṁ. Tadetaṁ ekasmiṁ attabhāve catubbidhassa
dukkarassa katattā caturaṅgasamannāgatanti vuttaṁ.

1 saṁ. sagā. 15/184/186 andhakavindasutta, 2-2 pāli. pare, Maṃū. 12/83/56

mūlapariyāyavagga 3 chaṂa. amhe ca bhariyā 4-4 pāli. tasmā hi amhaṁ, khu. jā.
dasaka. 27/1415/289 mahādhammapālajātaka (syā) 5-5 pāli. devattaṁ, khu. jā.
aṭṭhaka. 27/1186/249 ādittajātaka (syā) 6 dī. mahā. 10/329/214
mahāgovindapabbajjā 7 dī. pāṭi. 11/174/107 brahmacariyaparipūrādikathā
8 khu. jā. ekaka. 27/8/3 gāmaṇijātaka (syā)

365
Tapassī sudaṁ homīti sudanti nipātamattaṁ, tapanissitako homīti attho.
Paramatapassīti paramo tapassī, tapanissitakānaṁ uttamo. Lūkho sudaṁ homīti lūkho
homi. Jegucchīti pāpajegucchiko. Pavivitto sudaṁ homīti pavivitto ahaṁ homi.
Tatrassu me idaṁ sāriputtāti tatra caturaṅge brahmacariye idaṁ mama tapassitāya
hoti, tapanissitakabhāve mayhaṁ idaṁ acelakāditapassitakataṁ hotīti dasseti.
Tattha acelakoti niccelo naggo. Muttācāroti visaṭṭhācāro,
uccārakammādīsu lokiyakulaputtācārena virahito, ṭhitakova uccāraṁ karomi,
passāvaṁ
karomi, khādāmi bhuñjāmi ca. Hatthāvalekhanoti 1- hatthe piṇḍamhi niṭṭhite 2-
jivhāya hatthaṁ avalikhāmi, 3- uccāraṁ vā katvā hatthasmiṁyeva daṇḍakasaññī hutvā
hatthena avalikhāmīti dasseti. Te kira daṇḍakaṁ sattoti paññapenti, tasmā
tesaṁ paṭipadaṁ pūrento evamakāsi. Bhikkhāgahaṇatthaṁ ehi bhanteti 4- vutto na
etīti na ehibhaddantiko. Tenahi tiṭṭha tiṭṭha bhanteti 5- vuttopi na tiṭṭhatīti
na tiṭṭhabhaddantiko. Tadubhayaṁpi titthiyā ca 6- etassa vacanaṁ kataṁ
bhavissatīti na
karonti. Ahaṁpi evaṁ akāsinti dasseti. Abhihatanti puretaraṁ gahetvā
āhaṭabhikkhaṁ.
Uddissa katanti imaṁ tumhe uddissa katanti evaṁ ārocitabhikkhaṁ. Na nimantananta
asukannāma kulaṁ vā vīthiṁ vā gāmaṁ vā paviseyyāthāti evaṁ nimantitabhikkhaṁpi na
sādiyāmi na gaṇhāmi.
Na kumbhimukhāti kumbhito uddharitvā diyyamānaṁ bhikkhaṁ na gaṇhāmi. Na
kaḷopimukhāti kaḷopīti ukkhali vā pacchi vā, tatopi na gaṇhāmi. Kasmā?
kumbhikaḷopiyo maṁ nissāya kaṭacchunā pahāraṁ labhantīti. Na eḷakamantaranti
ummāraṁ
antaraṁ katvā diyyamānaṁ na gaṇhāmi. Kasmā? ayaṁ maṁ nissāya antarakaraṇaṁ
labhatīti. Daṇḍamusalesupi eseva nayo. Na dvinnanti dvīsu bhuñjamānesu ekasmiṁ
uṭṭhāya dente na gaṇhāmi. Kasmā? kabaḷantarāyo hotīti. Na gabbhiniyātiādīsu
pana gabbhiniyā kucchiyaṁ dārako kilamati, pāyantiyā dārakassa khīrantarāyo

1 chaṂa., i. hatthāpalekhano 2 chaṂa. ṭhite 3 chaṂa., i. apalijāmi, evamuparipi

4 chaṂa. bhaddanteti 5 chaṂa. evaṁ
366
Hoti, purisantaragatāyāti 1- ratiantarāyo hotīti na gaṇhāmi. Na saṅkittīsūti
saṅkittetvā katabhattesu. Dubbhikkhasamaye kira acelakasāvakā acelakānaṁ atthāya
tato tato taṇḍulādīhi 2- samādapetvā bhattaṁ pacanti. Ukkaṭṭhācelako. Gato 3-
na paṭigaṇhāti,
na yattha sāti yattha sunakho piṇḍaṁ labhissāmīti upaṭṭhito hoti, tattha
tassa adatvā āhaṭaṁ na gaṇhāmi. Kasmā? etassa piṇḍantarāyo hotīti.
Saṇḍasaṇḍacārinīti samūhasamūhacārinī, sace hi acelakaṁ disvā imassa bhikkhaṁ
dassāmāti mānusakā bhattagehaṁ pavisanti. Tesu ca pavisantesu kaḷopimukhādīsu
nilīnā makkhikā uppatitvā saṇḍasaṇḍā vicaranti. 4- Tato āhaṭabhikkhaṁ na
gaṇhāmi, kasmā? maṁ nissāya makkhikānaṁ gocarantarāyo jātoti, ahaṁpi tathā
akāsiṁ. Na thusodakanti sabbasassasambhārehi 5- kataṁ loṇasocirakaṁ, 6- ettha ca
surāpānameva sāvajjaṁ, ayaṁ pana sabbesupi sāvajjasaññī.
Ekāgārikoti yo ekasmiṁyeva gehe bhikkhaṁ labhitvā nivattati. Ekālopikoti
yo ekeneva ālopena yāpeti. Dvāgārikādīsupi eseva nayo.
Ekissāpi dattiyāti ekāya dattiyā. Datti nāma ekā khuddakapātī hoti, yattha
aggabhikkhaṁ pakkhipitvā ṭhapenti. Ekāhikanti ekadivasantarikaṁ. Aḍḍhamāsikanti
aḍḍhamāsantarikaṁ. Pariyāyabhattabhojananti vārabhattabhojanaṁ. Ekāhavārena
dvīhavārena
sattāhavārena aḍḍhamāsavārenāti evaṁ divasavārena āgataṁ bhattabhojanaṁ.
Sākabhakkhoti allasākabhakkho. Sāmākabhakkhoti sāmākataṇḍulabhakkho.
Nīvārādīsu
nīvārā nāma tāva araññe sayaṁ jātavīhijāti. Daddulanti cammakārehi cammaṁ
likhitvā chaḍḍitakasaṭaṁ. Haṭaṁ vuccati silesopi sevālopi
kaṇṇikārādirukkhaniyyāsopi.
Kaṇanti koṇḍakaṁ. 7- Ācāmoti bhattaukkhalikāya laggojjhāmaodano, taṁ
chaḍḍitaṭṭhāne gahetvā khādatīti. 8- "odanakañjiyan"tipi Vadanti. Piññākādayo
pākaṭā. 9- Pavattaphalabhojīti patitaphalabhojī.

1 chaṂa. iti-saddo na dissagi 2 chaṂa. taṇḍulādīni 3 chaṂa. tatopi

4 chaṂa. caranti 5 Ma. sabbasambhārehi 6 chaṂa. loṇasovīrakaṁ, Sī. suvīrakaṁ
7 chaṂa. kuṇḍakaṁ 8 chaṂa. iti-saddo na dissati 9 chaṂa. pākaṭāeva

367
Sāṇānīti sāṇavākacoḷāni. Masāṇānīti missakacoḷāni. Chavadussānīti
matasarīrato chaḍḍitavatthāni. Erakatiṇādīni vā ganthetvā katanivāsanāni.
Paṁsukūlānīti
paṭhaviyaṁ chaḍḍitanantakāni. Tiriṭānīti rukkhatacavatthāni. Ajinanti
ajinamigacammaṁ.
Ajinakkhipanti tadeva majjhe dāḷikaṁ 1- sakhurakantipi vadanti. Kusacīranti
kusatiṇaṁ
ganthetvā katacīraṁ. Vākacīraphalakacīresupi eseva nayo. Kesakambalanti
manussakesehi
katakambalaṁ. Yaṁ sandhāya vuttaṁ "yāni kānici bhikkhave tantāvutānaṁ vatthānaṁ,
kesakambalo tesaṁ paṭikuṭṭho akkhāyati. Kesakambalo bhikkhave sīte sīto uṇhakāle
uṇho dubbaṇṇo duggandho dukkhasamphassoti" 2- vālakambalanti assavālādīhi
katakambalaṁ. Ulūkapakkhanti ulūkapattāni ganthetvā katanivāsanaṁ. Ubbhaṭṭhakoti
uddhaṁ
ṭhitako. Ukkuṭikappadhānamanuyuttoti ukkaṭikaviriyaṁ anuyutto, gacchantopi
ukkuṭikova hutvā uppatitvā uppatitvā gacchati. Kaṇṭakāpassayikoti ayakaṇṭake
vā pakatikaṇṭake vā bhūmiyaṁ koṭṭetvā tattha cammaṁ attharitvā ṭhānacaṅkamādīni
karomīti
dasseti. Seyyanti sayantopi tattheva seyyaṁ kappemi. Sāyatatiyakanti 3-
sāyatatiyaṁ. 3- Pāto majjhantike sāyanti divassa tikkhattuṁ pāpaṁ pavāhessāmīti
udakorohanānuyogaṁ anuyutto viharāmīti dasseti.
[156] Nekavassagaṇikanti nekavassagaṇasañjātaṁ. Rajojallanti rajamalaṁ,
 idaṁ attano rajojallakavatasamādānakālaṁ sandhāya vadati. Jegucchisminti
pāpajigucchanabhāve. Yāva udakabindumhipīti yāva udakatthevepi 4- mama dayā
paccupaṭṭhitā hoti. Ko pana vādo aññesu sakkharakathaladaṇḍakavālakādīsu. Te kira
udakabinduṁ ca ete ca sakkharakathalādayo khuddakapāṇāti paññapenti. Tenāha "yāva
udakabindumhipi me dayā paccupaṭṭhitā hotī"ti. Udakabindumpi na hanāmi na
vināsemi, kiṁkāraṇa? māhaṁ khuddake pāṇe visamagate saṅghātaṁ āpādesinti
ninnathalatiṇaggarukkhasākhādīsu viya 5- visamaṭṭhāne gate udakabindusaṅkhāte
khuddakapāṇe
saṅghātaṁ vadhaṁ mā āpādesinti. Etamatthaṁ "sato ca 5- abhikkamāmī"ti dasseti.
Acelakesu

1 chaṂa. phālitaṁ 2 aṅ tika. 20/138/279 kesakambalasutta

3-3 chaṂa. sāyaṁ tatiyamassāti sāyatatiyakaṁ 4 chaṂa. udakathevakepi 5 chaṂa.
ayaṁ saddo na dissati 6 chaṂa. va

368
Kira bhūmiakkantakālato pabhūti sīlavā nāma natthi. Bhikkhācāraṁ gacchantāpi
dussīlāva
hutvā gacchanti, upaṭṭhākānaṁ gehe bhuñjantāpi dussīlāva hutvā bhuñjanti.
Āgacchantāpi dussīlāva hutvā āgacchanti. Yadā pana morapiñchena phalakaṁ
sammajjitvā sīlaṁ adhiṭṭhāya nisīdanti, tadā sīlavanto nāma hoti.
Vanakammikanti kaṇḍamūlaphalādīnaṁ 1- atthāya vane vicarantaṁ. Vanena vananti
vanato vanaṁ, esa nayo sabbattha. Papatāmīti 2- gacchāmi. Āraññakoti araññe
jātavaddho, 3- idaṁ attano ājīvakakālaṁ sandhāya vadati. Bodhisatto kira pāsaṇḍaṁ
parigaṇhanatthāya taṁ pabbajjaṁ pabbajji, niratthakabhāvaṁ pana ñatvāpi na
upabbajito,
bodhisattā hi yaṁ yaṁ ṭhānaṁ upenti, tato anivattitadhammā honti, pabbajitvā
pana mā maṁ koci addasāti tatova araññaṁ paviṭṭho. Tenevāha "mā maṁ te
addasaṁsu ahañca mā te addasan"ti.
Goṭṭhāti govajā. Paṭṭhitagāvoti nikkhantagāvo. Tattha catukuṇḍikoti
vananteyeva 4- ṭhito gopālakānaṁ gāvīhi saddhiṁ apagatabhāvaṁ disvā dve hatthe
dve ca jaṇṇukāni bhūmiyaṁ ṭhapetvā evaṁ catukuṇḍiko upasaṅkamitvāti attho.
Tāni sudaṁ āhāremīti mahallakavacchakānaṁ gomayāni kasaṭāni nirojāni honti,
tasmā tāni vajjetvā yāni taruṇakānaṁ 5- khīrapāṇeneva vadantānaṁ saojāni
gomayāni, tāni kucchipūraṁ khāditvā puna vanasaṇḍameva pavisati. Taṁ sandhāyāha
"tāni sudaṁ āhāremī"ti. Yāvakīvañca meti yattakaṁ kālaṁ mama sakaṁ muttakarīsaṁ
aparikkhīṇaṁ hoti. Yāva me dvāravalañjo pavattittha, tāva tadeva āhāremīti
attho. Kāle pana gacchante gacchante parikkhīṇamaṁsalohito upacchinnadvāravalañjo
vacchakānaṁ gomayāni āhāremi. Mahāvikaṭabhojanasminti mahante vikaṭabhojane,
apakatibhojaneti attho.
[157] Tatra sudaṁ sāriputta bhiṁsanakassa vanasaṇḍassa bhiṁsanakatasmiṁ
hotīti
tatrāti purimavacanāpekkhanaṁ. Sudanti padapūraṇamatte nipāto. Sāriputtāti
ālapanaṁ.

1 chaṂa. kandamūlaphalāphalādīnaṁ 2 chaṂa. saṁpatāmīti

3 chaṂa. jātavuddho 4 ka. carantoyeva 5 chaṂa. taruṇavacchakānaṁ

369
Ayaṁ panettha atthayojanā:- tatrāti yaṁ vuttaṁ 1- aññatarasmiṁ bhiṁsanake
vanasaṇḍeti, 1-
tatra yo so bhiṁsanako vanasaṇḍo vutto, tassa bhiṁsanakassa vanasaṇḍassa
bhiṁsanakatasmiṁ hoti, bhiṁsanakakiriyāya hotīti attho. Kiṁ hoti, idaṁ hoti, yo
koci
avītarāgo .pe. Lomāni haṁsantīti.
Athavā tatrāti sāmiatthe bhummaṁ. Su iti nipāto, kiṁsu nāma te bhonto
samaṇabrāhmaṇātiādīsu viya. Idanti adhippetamatthaṁ paccakkhaṁ viya katvā
dassanavacanaṁ. Sudanti su idaṁ, sandhivasena ikāralopo veditabbo cakkhundriyaṁ
 itthindriyaṁ anaññataññassāmītindriyaṁ kiṁsūdha vittantiādīsu viya. Ayaṁ panettha
atthayojanā, tassa sāriputta bhiṁsanakassa vanasaṇḍassa bhiṁsanakatasmiṁ idaṁsu
hotīti.
Bhiṁsanakatasminti bhiṁsanakabhāveti attho. Ekassa takārassa lopo daṭṭhabbo.
"bhiṁsanakattasmin"ti Yeva vā pāṭho, bhiṁsanakatāya iti vā vattabbe
liṅgavipallāso
kato, nimittatthe cettha 2- bhummavacanaṁ, tasmā evaṁ sambandho veditabbo,
bhiṁsanakabhāve idaṁsu hoti, bhiṁsanakabhāvanimittaṁ bhiṁsanakabhāvahetu
bhiṁsanakabhāvapaccayā
idaṁsu hoti, yo koci avītarāgo taṁ vanasaṇḍaṁ pavisati, yebhuyyena lomāni
haṁsanti bahutarāni lomānī haṁsanti, uddhaṁmukhāni sūcisadisāni kaṇṭakasadisāni
ca
hutvā tiṭṭhanti, appāni na haṁsanti, bahutarānaṁ vā sattānaṁ haṁsanti, appakānaṁ
atisūrapurisānaṁ na haṁsantīti.
Antaraṭṭhakāti māghamāsassa avasāne catasso, phagguṇamāsassa ādimhi
catassoti evaṁ ubhinnaṁ antare aṭṭharatti. Abbhokāseti mahāsatto himapātasamaye
rattiṁ abbhokāse viharati, athassa lomakūpesu āvutā muttā viya himabindūni
tiṭṭhanti, sakalasarīraṁ 3- setadukūlapārutaṁ viya hoti. Divā vanasaṇḍeti divā
himabindūsu suriyātāpasamphassena vigatesu assāsopi bhaveyya, ayaṁ pana suriye
uggacchanteyeva vanasaṇḍaṁ pavisati, tatrāpissa suriyātapena paggharantaṁ himaṁ
sarīreyeva
patatīti. 4- Divā abbhokāse viharāmi rattiṁ vanasaṇḍeti gimhakāle kiresa divā
abbhokāse

1-1 chaṂa. aññataraṁ bhiṁsanakaṁ vanasaṇḍanti 2 chaṂa. cetaṁ 3 chaṂa. sarīraṁ

4 chaṂa. iti-saddo na dissati

370
Vihāsi, tenassa kacchehi sedadhārā mucciṁsu, rattiṁ assāso bhaveyya, ayaṁ
pana suriye atthaṅgacchanteyeva vanasaṇḍaṁ pavisati. Athassa divā gahitausme
vanasaṇḍe aṅgārakāsuyaṁ pakkhitto viya attabhāvo pariḍayhittha. Anacchariyāti
anuacchariyā. Paṭibhāsīti upaṭṭhāsi.
Sotattoti divā ātapena rattiṁ pavanausmāya 1- sutatto. Sosinnoti
rattiṁ himena divā himodakena suṭṭhu tinto. Bhiṁsanaketi bhayajanake. Naggoti
niccelo. Nivāsanapārupane hi sati sītaṁ vā uṇhaṁ vā na atibādheyya, tampi
me natthīti dasseti. Na caggimāsinoti aggiṁpi na upagato. Esanāpasutoti
suddhiesanatthāya pasuto payutto. Munīti tadā attānaṁ munīti katvā kathesi. 2-
Chavaṭṭhikānīti upaḍḍhadaḍḍhāni aṭṭhīni. Upadhāyāti 3- yathā sīsūpadhānañca
pādūpadhānañca paññāyati, evaṁ santharitvā tattha seyyaṁ kappemīti dasseti.
Gomaṇḍalāti 4- gopāladārakā. Te kira bodhisattassa santikaṁ gantvā sumedha
tvaṁ imasmiṁ ṭhāne kasmā nisinno, kathehīti vadanti. Bodhisatto adhomukho
nisīdati, na katheti. Atha naṁ te akathetuṁ na dassāmāti parivāretvā oṭṭhubhanti
sarīre kheḷaṁ pātenti. Bodhisatto evaṁpi na katheti. Atha naṁ tvaṁ na kathesīti
omuttenti passāvamassa upari vissajjenti. Bodhisatto evaṁpi na kathetiyeva.
Tato naṁ kathehi kathehīti paṁsukena okiranti. Bodhisatto evaṁpi na kathetiyeva.
Athassa na kathesīti daṇḍasalākā gahetvā kaṇṇasotesu pavesenti. Bodhisatto
dukkhā tippā 5- kaṭukā vedanā adhivāsento kassaci kiñci na kathessāmīti 6-
matako viya acchati. Tenāha "na kho panāhaṁ sāriputta abhijānāmi tesu pāpakaṁ
cittaṁ uppādetā"ti. Na mayā tesu pāpakaṁ cittaṁpi uppāditanti attho.
Upekkhāvihārasmiṁ hotīti upekkhāvihāro hoti. Vihārova 7- hi vihārasminti
vutto. Teneva ca "idaṁsu me"ti etthāpi ayaṁsu meti evaṁ attho veditabbo.

1 chaṂa. vanausmāya 2 chaṂa. katheti 3 ka. upaṇidhāyāti 4 chaṂa. gāmanḍalāti

5 chaṂa. tibbā 7 chaṂa. karissāmīti 6 chaṂa. vihāro eva.

371
Iminā nayena aññānipi evarūpāni padāni veditabbāni. Iminā ito
ekanavute kappe pūritaṁ upekkhāvihāraṁ dasseti. Yaṁ sandhāyāha:-
"sukhe patte 1- na rajjāmi dukkhe na homi dummano
 sabbattha tulito homi esā me upekkhāpāramī"ti.
Āhārasuddhivaṇṇanā
[158] Āhārena suddhīti kolādinā ekaccena parittakāahārena sakkā
sujjhitunti evaṁ diṭṭhino honti. Evamāhaṁsūti evaṁ vadanti. Kolehīti bada-
rehi. 2- Kolodakanti kolāni maddetvā katapānakaṁ. Kolavikatinti
kolasāḷavakolapūva-
kolaguḷādikolavikāraṁ. Etaparamoti etaṁ pamāṇaṁ paramaṁ assāti etaparamo. Tadā
ekanavutikappamatthake pana na beluvapakkatālapakkappamāṇo kolo hoti, yaṁ
etarahi kolassa pamāṇaṁ, ettakova hotīti attho.
[159] Adhimattakisamānanti ativiya kisabhāvaṁ. Āsītikapabbāni vā kāḷapabbāni
vāti yathā āsītikavalliyā vā kāḷavalliyā vā sandhiṭṭhānesu milāyitvā majjhe
unnatunnatā 3- honti, evaṁ mayhaṁ aṅgapaccaṅgāni hontīti dasseti.
Oṭṭhapadanti yathā oṭṭhassa padaṁ majjhe gambhīraṁ hoti, evameva bodhisattassa
milāte
maṁsalohite vaccadvārassa antopaviṭṭhattā ānisadaṁ majjhe gambhīraṁ hoti. Athassa
bhūmiyaṁ nisinnaṭṭhānaṁ sarapoṅkhena akkantaṁ viya majjhe unnataṁ hoti.
Vaṭṭanāvaḷīti
yathā yaṭṭhi 4- rajjuyā āvunitvā katā vaṭṭanāvalī vaṭṭanānaṁ antarantarā
ninnā hoti, vaṭṭanaṭṭhānesu unnatā, evaṁ piṭṭhikaṇṭako unnatāvanato hoti,
jarasālāya gopānasiyoti jiṇṇasālāya gopānasiyo, tā vaṁsato muccitvā
maṇḍale patiṭṭhanti maṇḍalato muccitvā bhūmiyanti evaṁ ekā upari hoti,
ekā heṭṭhāti oluggaviluggā bhavanti. Bodhisattassa pana na evaṁ phāsuḷiyo,

1 chaṂa. sukhapatto 2 chaṂa. padarehi 3 chaṂa. unnatunnatāni

4 chaṂa. ayaṁ saddo na dissati

372
Tassa hi lohite chinne maṁse milāte phāsuḷantarehi cammāni heṭṭhā otiṇṇāni,
taṁ sandhāyetaṁ vuttaṁ.
Okkhāyikāti heṭṭhā anupaviṭṭhā. Tassa kira lohite chinne maṁse
milāte akkhiāvāṭakā matthaluṅgaṁ āhacca aṭṭhaṁsu, tenassa evarūpā akkhitārakā
ahesuṁ. Āmakacchinnoti atitaruṇakāle chinno, so hi vātātapena samphusati ceva
milāyati ca. Yāvassu me sāriputtāti sāriputta mayhaṁ udaracchavi yāva
piṭṭhikaṇṭakaṁ
allīnā hoti. Athavā yāvassu me sāriputta bhāriyabhāriyā ahosi dukkarakārikā,
mayhaṁ udaracchavi yāva piṭṭhikaṇṭakaṁ allīnā ahosīti evamettha sambandho
veditabbo. Piṭṭhikaṇṭakaññeva pariggaṇhāmīti sahaudaracchaviṁ gaṇhāmi.
Udaracchaviṁyeva
pariggaṇhāmīti sahapiṭṭhikaṇṭakaṁ gaṇhāmi. Avakujjo papatāmīti tassa hi uccāra-
passāvatthāya nisinnassa passāvo neva nikkhamati, vaccaṁ pana
ekadvekatakaṭṭhimattaṁ
nikkhami. Balavadukkhaṁ uppādeti. Sarīrato sedā muccanti, tattheva avakujjo
bhūmiyaṁ patati. Tenāha "avakujjo papatāmī"ti. Tameva kāyanti taṁ
ekanavutikappamatthake
kāyaṁ. Mahāsaccakasutte pana pacchimabhavakāyaṁ 1- sandhāya imameva kāyanti āha.
Pūtimūlānīti maṁse vā lohite vā sati tiṭṭhanti. Tassa pana abhāve cammakhaṇḍe
lomāni viya hattheyeva lagganti, taṁ sandhāyāha "pūtimūlāni lomāni kāyasmā
papatantī"ti.
Alamariyañāṇadassanavisesanti ariyabhāvaṁ kātuṁ samatthaṁ lokuttaramaggaṁ.
Imissāyeva ariyāya paññāyāti vipassanāya paññāya anadhigamā. Yāyaṁ ariyāti
yā ayaṁ maggapaññā adhigatā. Idaṁ vuttaṁ hoti:- yathā etarahi vipassanāya
paññāya adhigatattā maggapaññā adhigatā, evaṁ ekanavutikappamatthake vipassanāya
paññāya anadhigatattā lokuttaramaggapaññaṁ nādhigatosmīti, majjhimabhāṇakattherā
panāhu, imissāyevāti vuttapaññāpi yāyaṁ ariyāti vuttapaññāpi maggapaññāyeva.
Atha ne bhikkhū ahaṁsu "evaṁ sante maggassa anadhigatattā maggaṁ nādhigatosmīti

1 chaṂa. pacchimabhavikakāyaṁ

373
 Idaṁ vuttaṁ hoti bhante"ti, āvuso kiñcāpi dīpetuṁ na sakkomi, dvepi pana
maggapaññāyevāti, etadeva cettha yuttaṁ. Itarathā hi yā ayanti niddeso
ananurūpo siyā.
Saṁsārasuddhiādivaṇṇanā
[160] Saṁsārena suddhīti bahukaṁ saṁsaritvā sujjhantīti vadanti. Upapattiyā
suddhīti bahukaṁ upapajjitvā sujjhantīti vadanti. Āvāsena suddhīti bahūsu ṭhānesu
vasitvā sujjhantīti vadanti. Tīsupi ṭhānesu saṁsaraṇakavasena saṁsāro.
Upapajjanakavasena
upapatti. Vasanakavasena āvāsoti khandhāyeva vuttā. Yaññenāti
bahuyāge yajitvā sujjhantīti vadanti. Muddhāvasittenāti tīhi saṅkhehi
khattiyābhisekena muddhani abhisittena. Aggipāricariyāyāti bahuaggiparicaraṇena
sujjhantīti vadanti.
[161] Daharoti taruṇo. Yuvāti yobbanena samannāgato. Susukāḷakesoti
suṭṭhu kāḷakeso. Bhadrena yobbanena samannāgatoti imināssa yena yobbanena
samannāgato yuvā, taṁ yobbanaṁ bhaddaṁ laddhakanti dasseti. Paṭhamena vayasāti
paṭhamavayo nāma tettiṁsa vassāni, tena samannāgatoti attho, paññāveyyattiyenāti
paññāveyyattibhāvena. Jiṇṇoti jarājiṇṇo. Vuḍḍhoti vaḍḍhitvā
ṭhitāṅgapaccaṅgo. Mahallakoti jātiyā mahallako. Addhagatoti bahuaddhānaṁ gato
cirakālātikkanto. Vayo anuppattoti vassasatassa tatiyakoṭṭhāsaṁ pacchimavayaṁ
anuppatto. Āsītiko me vayo vattatīti imaṁ kira suttaṁ bhagavā
parinibbānasaṁvacchare
kathesi. Tasmā evamāha. Paramāyāti uttamāya. Satiyātiādīsu padasataṁpi
padasahassaṁpi vadantasseva uggaṇhaṇasamatthatā 1- sati nāMa. Tadeva
ādhāraṇaupanibandhanasamatthatā gati nāMa. Evaṁ gahitaṁ dhāritaṁ sajjhāyaṁ kātuṁ
samatthaviriyaṁ
dhiti nāMa. Tassa atthañca kāraṇañca dassanasamatthatā paññāveyyattiyaṁ nāMa.

1 chaṂa. gahaṇasamatthatā

374
Daḷhadhammo 1- dhanuggahoti daḷhadhanuṁ gahetvā ṭhito issāso. Daḷhadhanu
nāma dvisahassathāmaṁ vuccati, dvisahassathāmaṁ nāma yassa āropitassa jiyābandho
lohasīsādīnaṁ bhāro daṇḍe gahetvā yāva kaṇṭhappamāṇā 2- ukkhittassa paṭhavito
muccati. Sikkhitoti dasadvādasa vassāni ācariyakule uggahitasipPo. Katahatthoti
koci sippameva uggaṇhāti. Katahattho na hoti, ayaṁ pana katahattho
ciṇṇavasībhāvo. Katūpāsanoti rājakulādīsu dassitasipPo. Lahukena asanenāti anto
susiraṁ katvā tulādīni pūretvā katalākhāparikammena sallahukakaṇḍena. Evaṁ kataṁ
hi ekausabhagāmi dve usabhāni gacchati, aṭṭhausabhagāmi soḷasa usabhāni gacchati.
Appakasirenāti niddukkhena. Atipāteyyāti atikkameyya. Evaṁ adhimattasatimantoti
yathā so dhanuggaho taṁ vidatthicaturaṅgulacchāyaṁ sīghameva atikkameti, evaṁ
padasataṁpi
padasahassaṁpi uggahetuṁ upadhāretuṁ sajjhāyituṁ atthakāraṇāni ca upaparikkhituṁ
samatthāti 3- attho. Aññatra asitapītakhāyitasāyitāti asitapītādīni hi
bhagavatāpi
kātabbāni honti, bhikkhūhipi. Tasmā tesaṁ karaṇamattakālaṁ ṭhapetvāti dasseti.
Apariyādinnāyevāti aparikkhīṇā eva. Sace hi eko bhikkhu
kāyānupassanaṁ pucchati, añño vedanānupassanaṁ, añño cittānupassanaṁ, añño
dhammānupassanaṁ. Iminā puṭṭho 4- ahaṁ pucchissāmīti eko ekaṁ na oloketi.
Evaṁ santepi tesaṁ vāro paññāyati. Evaṁ buddhānaṁ pana vāro na paññāyati,
vidatthicaturaṅgulacchāyaṁ sīghameva 5- atikkamanato puretaraṁyeva bhagavā
cuddasavidhena
kāyānupassanaṁ, navavidhena vedanānupassanaṁ, soḷasavidhena cittānupassanaṁ,
pañcavidhena
dhammānupassanaṁ katheti. Tiṭṭhantu vā tāva ete cattāro. Sace hi aññe
cattāro sammappadhānesu, aññe iddhipādesu, aññe pañcindriyesu, 6- aññe
pañcabalesu, 7- aññe satta bojjhaṅgesu, aññe aṭṭhasu maggaṅgesu pañhaṁ
puccheyyuṁ, taṁpi bhagavā katheyya. Tiṭṭhantu vā ete aṭṭha. Sace aññe
sattatiṁsajanā bodhipakkhiyesu pañhaṁ puccheyyuṁ, taṁpi bhagavā tāvadeva
katheyya. Kasmā?
 1 chaṂa. daḷhadhammā 2 chaṂa. kaṇḍappamāṇā 3 Ma. samatthoti
4 chaṂa. puṭṭhaṁ 5 chaṂa. ayaṁ saddo na dissati
6 Ma. indriyesu 7 Ma. balesu

375
Yāvatā hi lokiyamahājanā ekaṁ padaṁ kathenti. Tāvatā 1- ānandatthero aṭṭha
padāni katheti. Ānandatthere pana ekaṁ padaṁ kathenteyeva bhagavā soḷasapadāni
katheti. Kasmā? bhagavato hi jivhā mudukā dantāvaraṇaṁ suphusitaṁ vacanaṁ
agalitaṁ bhavaṅgaparivāso lahuko. Tenāha "pariyādinnāyevassa sāriputta
tathāgatassa
dhammadesanā"ti.
Tattha dhammadesanāti tantiṭhapanā. Dhammapadabyañjananti pāliyā
padabyañjanaṁ,
tassa tassa atthassa byañjanakaṁ akkharaṁ. Pañhapaṭibhānanti pañhābyākaraṇaṁ.
Iminā kiṁ dasseti? tathāgato pubbe daharakāle akkharāni sampiṇḍetvā padaṁ
Vattuṁ sakkoti, padāni sampiṇḍetvā gāthaṁ vattuṁ sakkoti, catuakkharehi vā
aṭṭhākkharehi vā soḷasākkharehi vā padehi yuttāya gāthāya atthaṁ vattuṁ sakkoti.
Idāni pana mahallakakāle akkharāni sampiṇḍetvā padaṁ vā, padāni sampiṇḍetvā
gāthaṁ vā, gāthāya atthaṁ vā vattuṁ na sakkotīti evaṁ natthi. Daharakāle
ca mahallakakāle ca sabbametaṁ tathāgatassa apariyādinnamevāti idaṁ 2- dasseti.
Mañcakena cepi manti idaṁ buddhabaladīpanatthameva parikappetvā āha. Dasabalaṁ
pana mañcakaṁ 3- āropetvā gāmanigamarājadhāniyo pariharaṇakālo nāma natthi.
Tathāgatā hi pañcame āyukoṭṭhāse khaṇḍiccādīhi anabhibhūtā suvaṇṇavaṇṇassa
sarīrassa vevaṇṇiye anuppatte 4- devamanussānaṁ piyamanāpakāleyeva
parinibbāyanti.
[162] Nāgasamāloti tassa therassa nāmaṁ. Paṭhamabodhiyaṁ hi
vīsativassabbhantare upavānanāgitameghiyattherā viya ayaṁpi bhagavato upaṭṭhāko
ahosi.
Vījayamānoti mandamandena tālavaṇṭavātena bhagavato utusukhaṁ samuṭṭhāpayamāno.
Etadavocāti sakalasuttantaṁ sutvā bhagavato pubbacaritaṁ dukkarakāraṁ āgamma
pasanno
etaṁ "acchariyaṁ bhante"tiādivacanaṁ avoca. Tattha accharaṁ paharituṁ yuttanti
acchariyaṁ. Abhūtapubbaṁ bhūtanti abhūtaṁ. Ubhayenapi attano vimhayameva dīpeti.
Ko nāmo

1 chaṂa. tāva 2 chaṂa. imaṁ

3 chaṂa. mañcake 4 chaṂa. ananuppatte

376
Ayaṁ bhanteti idaṁ bhaddako vatāyaṁ dhammapariyāyo, handassa bhagavantaṁ āyācitvā
nāmaṁ gaṇhāpemīti adhippāyena āha. Athassa bhagavā nāmaṁ gaṇhanto tasmā
tiha tvantiādimāha. Tassattho, yasmā idaṁ suttaṁ sutvā tava lomāni haṭṭhāni,
tasmātiha tvaṁ nāgasamāla imaṁ dhammapariyāyaṁ "lomahaṁsanapariyāyo"tveva naṁ
dhārehīti.
Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya
mahāsīhanādasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.
------------

377
3. Mahādukkhakkhandhasuttavaṇṇanā
[163] Evamme sutanti mahādukkhakkhandhasuttaṁ. Tattha vinayapariyāyena
tayo janā sambahulāti vuccanti, tato paraṁ saṁgho. Suttantapariyāyena tayo tayo
eva, tato uddhaṁ sambahulāti vuccanti. Idha suttantapariyāyena sambahulāti
veditabbā. Piṇḍāya pāvisiṁsūti paviṭṭhā, te pana na tāva paviṭṭhā, pavisissāmāti
nikkhantā 1- pana pavisiṁsūti vuttā. Yathākiṁ 2-? yathā gāmaṁ gamissāmīti
nikkhanta-
puriso taṁ gāmaṁ appattopi "kuhiṁ itthannāmo"ti vutte "gāmaṁ gato"ti vuccati,
evaṁ. Paribbājakānaṁ ārāmoti jetavanato avidūre aññatitthiyānaṁ paribbājakānaṁ
ārāmo atthi, taṁ sandhāya evamāhaṁsu. Samaṇo āvusoti āvuso tumhākaṁ satthā
samaṇo gotamo. Kāmānaṁ pariññanti kāmānaṁ pahānaṁ samatikkamaṁ paññapeti.
Rūpavedanādīsupi eseva nayo.
Tattha titthiyā sakasamayaṁ jānantā kāmānaṁ pariññaṁ paññapeyyuṁ
paṭhamajjhānaṁ
vadamānā, rūpānaṁ pariññaṁ paññapeyyuṁ arūpabhavaṁ vadamānā, vedanānaṁ pariññaṁ
paññapeyyuṁ asaññibhavaṁ 3- vadamānā. Te pana "idaṁ nāma paṭhamajjhānaṁ ayaṁ
rūpabhavo ayaṁ arūpabhavo"tipi na jānanti. Te paññapetuṁ asakkontāpi kevalaṁ
"paññapema paññapemā"ti vadanti. Tathāgato kāmānaṁ pariññaṁ anāgāmimaggena
paññapeti, rūpavedanānaṁ arahattamaggena. Te evaṁ mahante visese vijjamānepi
idha no āvuso ko visesotiādimāhaṁsu.
Tattha idhāti imasmiṁ paññāpane. Dhammadesanāya vā dhammadesananti yadidaṁ
samaṇassa vā gotamassa dhammadesanāya saddhiṁ amhākaṁ dhammadesanaṁ, amhākaṁ vā
dhammadesanāya saddhiṁ samaṇassa gotamassa dhammadesanaṁ ārabbha nānākaraṇaṁ
vuccatha, 4- taṁ kiṁ nāmāti vadanti. Dutiyapadepi eseva nayo. Iti te vemajjhe
bhinnasuvaṇṇaṁ viya sāsanena saddhiṁ attano ladadhiṁ vacanamattena samadhuraṁ
ṭhapayiṁsu.

1 chaṂa. nikkhantattā 2 chaṂa. ayaṁ pāṭho na dissati 3 chaṂa. asaññabhavaṁ

4 chaṂa. vuccetha

378
Neva abhinandiṁsūti evametanti na sampaṭicchiṁsu. Nappaṭikkosiṁsūti nayidaṁ
evanti
na paṭisedhesuṁ. Kasmā? te kira titthiyā nāma andhasadisā, 1- jānitvā vā
ajānitvā vā katheyyunti nābhinandiṁsu, pariññanti vacanena īsakaṁ sāsanagandho
atthīti nappaṭikkosiṁsu. Janapadavāsino vā ete sakasamayaparasamayesu na suṭṭhu
kusalātipi ubhayaṁ akaṁsu. 2-
[165] Na ceva sampāyissantīti sampādetvā kathetuṁ na sakkhissanti.
Uttariñca vighātanti asampāyanato uttariṁ ca 3- dukkhaṁ āpajjissanti.
Sampādetvā kathetuṁ asakkontānaṁ nāma hi dukkhaṁ uppajjati. Yathā taṁ bhikkhave
avisayasminti ettha yathāti kāraṇavacanaṁ, tanti nipātamattaṁ. Yasamā avisaye
pañhe 4-
pucchito hotīti attho. Sadevaketi sahadevake. 5- Samārakādīsupi eseva nayo. Evaṁ
tīṇi ṭhānāni loke pakkhipitvā dve pajāyāti pañcahipi sattalokameva pariyādiyitvā
etasmiṁ sadevakādibhede loke kaṁ 6- devaṁ vā manussaṁ vā na passāmīti
dīpeti. Ito vā pana sutvāti ito vā pana mama sāsanato sutvā, atathāgatopi
atathāgatasāvakopi ārādheyya paritoseyya. Aññathā ārādhanā 7- nāma natthīti
dasseti.
[166] Idāni attano tesaṁ pañhānaṁ veyyākaraṇena cittārādhanaṁ
dassento ko ca bhikkhavetiādimāha. Kāmaguṇāti kāmayitabbaṭṭhena kāmā.
Bandhanaṭṭhena guṇā. "anujānāmi Bhikkhave āhaṭānaṁ vatthānaṁ diguṇaṁ saṁghāṭin"ti
8-
ettha 9- paṭalaṭṭho guṇaṭṭho. "accenti Kālā tarayanti rattiyo, vayoguṇā
anupubbaṁ jahantī"ti 10- ettha rāsaṭṭho guṇaṭṭho. "sataguṇā Dakkhiṇā
pāṭikaṅkhitabbā"ti 11- ettha ānisaṁsaṭṭho guṇaṭṭho. "antaṁ Antaguṇaṁ 12- kayirā

1 Sī. andhajātā 2 chaṂa. nākaṁsu 3 chaṂa. uttarimpi 4 chaṂa. pañho

5 chaṂa. saha devehi sadevake 6 chaṂa. taṁ 7 chaṂa. ārādhanaṁ
8 pāli. anujānāmi bhikkhave ahatānaṁ dussānaṁ ahatakappānaṁ dviguṇaṁ saṁghāṭiṁ,
vinaYu.

mahā. 5/348/151 cīvarakkhandhaka 9 chaṂa. ettha hi, Ma. idha

10 saṁ. sagā. 15/4/3 accentisutta 11 Ma. upari. 14/379/124
dakkhiṇāvibhaṅgasugta 12 dī. mahā. 10/377/251 mahāsatipaṭṭhānasutta,
[Link]. 25/2/dvattiṁsākāra
379
Mālāguṇe bahū"ti 1- ettha bandhanaṭṭho guṇaṭṭho. Idhāpi eseva adhippeto,
tena vuttaṁ "bandhanaṭṭhena guṇā"ti. Cakkhuviññeyyāti cakkhuviññāṇena passitabbā.
Etenupāyena sotaviññeyyādīsupi attho veditabbo. Iṭṭhāti pariyiṭṭhā vā
hontu mā vā, iṭṭhārammaṇabhūtāti attho. Kantāti kāmanīyā. 2- Manāpāti
manavaḍḍhanakā. Piyarūpāti piyajātikā. Kāmūpasañhitāti ārammaṇaṁ katvā
uppajjamānena kāmena upasañhitā. Rajanīyāti rajanīyā, rāguppattikāraṇabhūtāti
attho.
[167] Yadi muddhāyāti 3- ādīsu muddhāyāti aṅgulipabbesu saññaṁ
ṭhapetvā hatthamuddhāya. Gaṇanāyāti acchiddagaṇanāya. Saṅkhānanti piṇḍagaṇanā.
Yāya khettaṁ oloketvā idha ettakā vīhī bhavissantīti, 4- rukkhaṁ oloketvā
idha ettakāni phalāni bhavissanti, ākāsaṁ oloketvā ime ākāse sakuṇā
ettakā nāma bhavissantīti jānanti. Kasīti kasikammaṁ. Vaṇijjāti
jalavaṇijjathalavaṇijjādivaṇijjappatho. 5- Gorakkhanti attano vā paresaṁ vā gāvo
rakkhitvā pañcagorasavikkayena jīvanakammaṁ. 6- Issaṭṭho 7- vuccati āvudhaṁ
gahetvā
upaṭṭhānakammaṁ. Rājaporisanti āvudhena rājakammaṁ katvā upaṭṭhānaṁ.
Sippaññataranti
gahitāvasesaṁ hatthiassasippādi. Sītassa purakkhatoti lakkhaṁ viya sarassa
sītassa purato,
ṭhito 8- sītena bādhiyamānoti attho. Uṇhepi eseva nayo. Ḍaṁsādīsu ḍaṁsāti
piṅgalamakkhikā. Makasāti sabbamakkhikā, siriṁsapāti 9- ye keci saritvā
gacchanti.
Rissamānoti kampamāno 10- ghaṭṭiyamāno. Miyyamānoti maramāno. Ayaṁ bhikkhaveti
bhikkhave ayaṁ muddhādīhi jīvitakappanaṁ āgamma sītādipaccayo ābādho. Kāmānaṁ
ādīnavoti kāmesu upaddavo, upasaggoti attho. Sandiṭṭhikoti paccakkho sāmaṁ
passitabbo. Dukkhakkhandhoti dukakharāsi. Kāmahetūtiādīsu paccayaṭṭhena kāmā assa
hetūti kāmahetu. Mūlaṭṭhena kāmā nidānamassāti kāmanidāno. Liṅgavipallāsena pana
kāmanidānanti vutto. Kāraṇaṭṭhena kāmā adhikaraṇaṁ assāti kāmādhikaraṇo.

1 khu. dhamMa. 25/53/26 visākhāvatthu 2 chaṂa. kamanīyā 3 chaṂa. muddāyāti

4 chaṂa. iti-saddo na dissati 5 chaṂa. jaṅghavaṇijja....vaṇippatho 6 Ma.
jīvitakappanaṁ 7 chaṂa. issatto 8 chaṂa. ayaṁ saddo na dissati
9 chaṂa. sarīsapāti chaṂa. 10 ruppamāno

380
Liṅgavipallāseneva pana kāmādhikaraṇanti vutto. Kāmānameva hetūti idaṁ
niyamavacanaṁ,
kāmapaccayā uppajjatiyevāti attho.
Uṭṭhahatoti ājīvasamuṭṭhāpakaviriyena uṭṭhahantassa. Ghaṭatoti taṁ viriyaṁ
pubbe nāma paraṁ 1- ghaṭentassa. Vāyamatoti vāyāmaṁ parakkamaṁ payogaṁ
karontassa.
Nābhinipphajjantīti na nipphajjanti, hatthaṁ nābhirūhanti. Socatīti citte
uppanna-
balavasokena socati. Kilamatīti kāye uppannadukkhena kilamati. Paridevatīti
vācāya
paridevati. Urattāḷinti uraṁ tāḷitvā. Kandatīti rodati. Sammohaṁ āpajjatīti
visaññī viya sammuḷho hoti. Moghanti tucchaṁ. Aphaloti nipphalo.
Ārakkhādikaraṇanti
ārakkhakāraṇā. Kinti meti 2- kena nukho upāyena. Yampi meti yaṁpi mayhaṁ
kasikammādīni katvā uppāditaṁ dhanaṁ ahosi. Tampi no natthīti taṁpi amhākaṁ
idāni natthi.
[168] "puna Ca paraṁ bhikkhave kāmahetū"tiādināpi kāraṇaṁ dassetvā va
ādīnavaṁ dīpeti. Tattha kāmahetūti kāmapaccayā rājānopi rājūhi vivadanti,
kāmanidānanti bhāvanapuṁsakaṁ, kāme nidānaṁ katvā vivadantīti attho.
Kāmādhikaraṇantipi
 bhāvanapuṁsakameva, kāme adhikaraṇaṁ katvā vivadantīti attho. Kāmānameva hetūti
gāmanigamanagarasenāpatipurohitaṭṭhānantarādīnaṁ kāmānaṁyeva hetu vivadantīti
attho. Upakkamantīti paharanti. Asicammanti asiṁ ceva kheṭakaphalakādīni ca.
Dhanukalāpaṁ
sannayhitvāti dhanuṁ gahetvā sarakalāpaṁ sannayhitvā. Ubhatobyūḷhanti 3- ubhato
rāsibhūtaṁ. Pakkhandantīti pavisanti. Usūsūti kaṇḍesu. Vijjotalantesūti
viparivattantesu te tatthāti te tasmiṁ saṅgāme.
Aṭṭāvalepanā 4- upakāriyoti cettha manussā pākārapādaṁ
assakhurasaṇṭhānena iṭṭhakāhi cinitvā upari sudhāya limpanti. Evaṁ katā
pākārapādā
upakāriyoti vuccanti. Tā tattena 5- kalalena sittā aṭṭāvalepanā nāma honti.
Pakkhandantīti tāsaṁ heṭṭhā tikhiṇāyasūlādīhi vijjhiyamānāpi pākārassa
picchilabhāvena

1 chaṂa. pubbenāparaṁ 2 chaṂa. kintīti 3 chaṂa. ubhatobyūḷanti, sī, i.

ubhatoviyūḷhanti 4 chaṂa., Sī. addāvalepanā, evamuparipi 5 chaṂa. tintena

381
Ārohituṁ asakkontāpi upadhāvantiyeva. Chakaṇaṭiyāti 1- kuṭṭhitagomayena.
Abhivaggenāti
saha dantena. Taṁ aṭṭhadantākārena katvā "nagaradvāraṁ bhinditvā pavisissāmā"ti
āgate uparidvāre ṭhitā tassa bandhanayottāni chinditvā tena abhivaggena
omaddanti.
[169] Sandhimpi chindantīti gharasandhiṁpi chindanti. Nillopanti gāmādayo 2-
paharitvā mahāvilopaṁ karonti. Ekāgārikanti paṇṇāsamattāpi saṭṭhīmattāpi
paharitvā 3- jīvaggāhaṁ gahetvā āharāpenti. Paripanthe tiṭṭhantīti
panthadūhanakammaṁ
karonti. Aḍḍhadaṇḍakehīti muggarehi pahārasādhanatthaṁ vā catuhatthadaṇḍaṁ dvedhā
chetvā gahitadaṇḍakehi. Bilaṅgathālikanti kañjiyaukkhalikammakaraṇaṁ, 4- taṁ
karontā
sīsakapālaṁ uppāṭetvā tattaṁ ayoguḷaṁ saṇḍāsena gahetvā tattha pakkhipanti,
tena matthaluṅgaṁ pakkuthitvā, 5- upari uttarati. Saṅkhamuṇḍikanti saṅkhamuṇḍa-
kammakaraṇaṁ, taṁ karontā uttaroṭṭhaubhatokaṇṇacuḷikagalavāṭakaparicchedena
cammaṁ chinditvā
sabbakese ekatova gaṇṭhiṁ katvā daṇḍakena valitvā 6- uppāṭenti, saha kesehi
cammaṁ uppāṭeti. 7- Tato sīsakaṭāhaṁ thūlasakkharāhi ghaṁsitvā dhovantā
saṅkhavaṇṇaṁ
karonti.
Rāhumukhanti rāhumukhakammakaraṇaṁ, taṁ karontā saṅkunā mukhaṁ vivaritvā
antomukhe dīpaṁ jāletvā 8- kaṇṇacuḷikāhi vā paṭṭhāya mukhaṁ nikhādanena khaṇanti.
Lohitaṁ paggharitvā mukhaṁ pūreti. Jotimālikanti sakalasarīraṁ telapilotikāya
veṭhetvā
ālimpanti. Hatthapajjotikanti hatthe telapilotikāya veṭhetvā dīpaṁ 9-
jālenti. 10- Erakavattikanti erakavattakammakaraṇaṁ, taṁ karontā gīvato 11-
paṭṭhāya
cammapaṭṭe 12- kantantā gopphakesu 12- ṭhapenti. Atha naṁ yottehi bandhitvā
kaḍḍhanti. So attano cammapaṭṭe akkamitvā akkamitvā patti. Cīrakavāsikanti
cīrakavāsikakammakaraṇaṁ, taṁ karontā tatheva cammapaṭṭe kantitvā kaṭiyaṁ
ṭhapenti. Kaṭito paṭṭhāya

1 chaṂa. chakaṇakāyāti, Sī., i. pakkaṭaṭhiyāti 2 chaṂa. gāme 3 chaṂa. parivāretvā

4 chaṂa......kammakāraṇaṁ, evamuparipi 5 Sī. pakkaṭṭhitvā 6 chaṂa. vallitvā, Sī.
cāletvā 7 chaṂa. uṭṭhahati 8 chaṂa. jālenti 9 chaṂa. dīpaṁ viya

10 Sī. pajjālenti 11 Sī. heṭṭhā gīvato 12-12 chaṂa. cammabadadhe kantitvā

gopphake

382
 Kantitvā gopphakesu ṭhapenti. Uparimehi heṭṭhimasarīraṁ cīrakanivāsananivatthaṁ
viya
hoti. Eṇeyyakanti eṇeyyakakammakaraṇaṁ. Taṁ karontā ubhosu kapparesu ca jāṇūsu
ca ayavalayāni datvā ayasūlāni koṭṭenti. So catūhi ayasūlehi bhūmiyaṁ
patiṭṭhahati. Atha naṁ parivāretvā aggiṁ karonti. "eṇeyyako Jotipariggaho
yathā"ti āgataṭṭhānepi idameva vuttaṁ. Taṁ kālena kālaṁ sūlāni apanetvā
catūhi aṭṭhikoṭīhiyeva ṭhapenti. Evaṁ 1- evarūpā karaṇā 2- nāma natthi.
Baḷisamaṁsikanti ubhato mukhehi baḷisehi paharitvā cammamaṁsanhārūni
uppāṭenti. Kahāpaṇikanti sakalasarīraṁ tiṇhāhi vāsīhi koṭito paṭṭhāya
kahāpaṇamattaṁ pātentā koṭṭenti. Khārāpaṭicchikanti sarīraṁ tattha tattha
āvudhena
paharitvā kocchehi khāraṁ ghaṁsanti. Cammamaṁsanhārūni paggharitvā savanti.
Aṭṭhikasaṅkhalikāva tiṭṭhati. Palighaparivattikanti ekena passena nipajjāpetvā
kaṇṇacchidde ayasūlaṁ koṭṭetvā paṭhaviyā ekābaddhaṁ karonti. Atha naṁ pāde
gahetvā āvijjhanti. Palālapīṭhakanti chekā kāraṇikā chavicammaṁ chinditvā 3-
nisadapotakehi aṭṭhīhi bhinditvā kesesu gahetvā ukkhipanti. Maṁsarāsiyeva hoti,
atha naṁ keseyeva 4- pariyonaddhitvā gaṇhanti. 5- Palālavaṭṭi viya katvā
paliveṭhenti. 5- Sunakhehīti katipayāni divasāni āhāraṁ adatvā chātakehi
sunakhehi
khādāpenti. Te muhuttena aṭaṭhisaṅkhalikameva karonti. Samparāyikoti samparāye
dutiyattabhāve vipākoti attho.
[170] Chandarāgavinayo chandarāgappahānanti nibbānaṁ. Nibbānañhi
āgamma kāmesu chandarāgo viniyyati ceva pahiyyati ca, tasmā nibbānaṁ
chandarāgavinayo chandarāgappahānanti ca vuttaṁ. Sāmaṁ vā kāme parijānissantīti
sayaṁ vā te kāme tīhi pariññāhi parijānissanti. Tathattāyāti tathabhāvāya.
Yathāpaṭipannoti yāya paṭipadāya paṭipanno.

1 chaṂa. ayaṁ saddo na dassati 2 chaṂa. kāraṇā 3 chaṂa. acchinditvā

4 chaṂa. keseheva 5-5 chaṂa. palālavaṭṭiṁ viya katvā pana veṭhenti

383
[171] Khattiyakaññā vātiādi aparittena vipulena kusalena gahitapaṭisandhikaṁ
vatthālaṅkārādīni labhanaṭṭhāne nibbattaṁ dassetuṁ vuttaṁ.
Paṇṇarasavassuddesikāti
paṇṇarasavassavayā. Dutiyapadepi eseva nayo. Vayapadesaṁ kasmā gaṇhati?
vaṇṇasampattiṁ dassanatthaṁ. Mātugāmassa hi duggatakule nibbattassāpi ekasmiṁ 1-
kāle thokaṁ kokaṁ vaṇṇāyatanaṁ pasīdati. Purisānaṁ pana
vīsativassapañcavīsativassakāle
pasannaṁ hoti. Nātidīghātiādīhi chadosavirahitaṁ sarīrasampattiṁ dīpeti.
Vaṇṇanibhāti
vaṇṇāyeva. 2-
Jiṇṇanti jarājiṇṇaṁ. Gopānasivaṅkanti gopānasī viya vaṅkaṁ. Bhogganti
bhaggaṁ, imināpissa vaṅkabhāvameva dīpeti. Daṇḍaparāyananti daṇḍapaṭissaraṇaṁ
daṇḍadutiyaṁ. Pavedhamānanti kampamānaṁ. Āturanti jarāturaṁ. Khaṇḍadantanti
jiṇṇabhāvena khaṇḍitadantaṁ. Palitakesanti paṇḍarakesaṁ. Vilūnanti luñcitvā
gahitakesaṁ viya khallātaṁ. Khalitasiranti mahākhallātasīsaṁ. Valinanti
sañjātavaliṁ.
Tilakāhatagattanti setakāḷatilakehi vikiṇṇasarīraṁ. Ābādhikanti byādhikaṁ.
Dukkhitanti
dukkhappattaṁ.
Bāḷhagilānanti adhimattagilānaṁ. Sīvathikāya chaḍḍitanti āmakasusāne
pātitaṁ. Sesamettha satipaṭṭhāne vuttameva. Idhāpi nibbānaṁyeva chandarāgavinayo.
[173] Neva tasmiṁ samaye attabyābādhāyāti tasmiṁ samaye attanopi
dukkhatthāya na ceteti. Abyāpajjhaṁyevāti niddukkhameva.
[174] Yaṁ bhikkhave vedanā aniccāti bhikkhave yasmā vedanā aniccā,
tasmā ayaṁ aniccādiākārova vedanāya ādīnavoti attho, nissaraṇaṁ
vuttappakāramevāti.
Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya
mahādukkhakkhandhasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.
 ----------------

1 chaṂa. etasmiṁ 2 chaṂa. vañṇoyeva

384
4. Cūḷadukkhakkhandhasuttavaṇṇanā
[175] Evamme sutanti cūḷadukkhakkhandhasuttaṁ. Tattha sakkesūti evaṁnāmake
janapade. So hi janapado sakyānaṁ rājakumārānaṁ vasanaṭṭhānattā sakyātveva
saṅkhaṁ 1- gato. Sakyānaṁ pana uppatti ambaṭṭhasutte āgatāva. Kapilavatthusminti
evaṁnāmake nagare, tañhi kapilassa isino nivāsanaṭṭhāne katattā kapilavatthunti
vuttaṁ, taṁ gocaragāmaṁ katvā. Nigrodhārāmeti nigrodho nāma sakko, so
ñātisamāgamakāle kapilavatthuṁ āgate bhagavati attano ārāme vihāraṁ kāretvā
bhagavato niyyādesi, 2- tasmiṁ viharatīti attho. Mahānāmoti anuruddhattherassa
bhātā
bhagavato cullapituputto. Suddhodano sukkodano sakkodano dhotodano amitodanoti
ime pañca janā bhātaro. Amitā nāma devī tesaṁ bhaginī. Tissatthero tassā
putto. Tathāgato ca nandatthero ca suddhodanassa puttā, mahānāmo ca
anuruddhatthero ca sukkodanassa. Ānandatthero amitodanassa, so bhagavato
kaniṭṭho. Mahānāmo mahallakataro sakadāgāmī ariyasāvako.
Dīgharattanti mayhaṁ sakadāgāmiphaluppattito paṭṭhāya ciraṁ rattaṁ jānāmīti
dasseti. Lobhadhammāti lobhasaṅkhātā dhammā, nānappakāraṁ lobhaṁyeva sandhāya
vadati.
Itaresupi dvīsu eseva nayo. Pariyādāya tiṭṭhantīti khepetvā tiṭṭhanti. Idaṁ
hi pariyādānannāma "sabbaṁ hatthikāyaṁ pariyādiyitvā sabbaṁ assakāyaṁ sabbaṁ
rathakāyaṁ sabbaṁ pattikāyaṁ pariyādiyitvā jīvantaṁyeva naṁ ossajjeyyan"ti ettha
gahaṇe āgataṁ. "aniccasaññā Bhikkhave bhāvitā bahulīkatā sabbaṁ kāmarāgaṁ
pariyādiyatī"ti
4- ettha khepane. Idhāpi khepane adhippeto. 5- Tena vuttaṁ "pariyādiyitvāti
khepetvā"ti.

1 chaṂa. saṅkhyaṁ 2 chaṂa. niyyātesi 3 saṁ. sagā. 15/126/101

dutiyasaṅgāmasutta 4 saṁ. khandha. 17/102/122 aniccasaññāsutta 5 chaṂa.
adhippetaṁ

385
Yena me ekadā lobhadhammāpīti yena mayhaṁ ekekasmiṁ kāle lobhadhammāpi
cittaṁ pariyādāya tiṭṭhantīti pucchati. Ayaṁ kira rājā "sakadāgāmimaggena
lobhadosamohā niravasesā pahīyantī"ti saññī ahosi, ayaṁ "appahīnaṁ me atthī"tipi
jānāti, appahīnakaṁ upādāya 1- pahīnakaṁ puna pacchato vattatīti 1- saññī hoti.
Ariyasāvakassa evaṁ sandeho uppajjatīti. Āma uppajjati. Kasmā? paṇṇattiyā
Akovidattā. "ayaṁ Kileso asukamaggavajjho"ti imissā paṇṇattiyā akovidassa
hi ariyasāvakassapi evaṁ hoti. Kiṁ tassa paccavekkhaṇā natthīti. Atthi. Sā ca 2-
na sabbesaṁ paripuṇṇā hoti. Eko hi pahīnakilesameva paccavekkhati. Eko
avasiṭṭhakilesameva, eko maggameva, eko phalameva, eko nibbānameva. Imāsu
pana pañcasu paccavekkhaṇāsu ekaṁ vā dve vā no laddhuṁ na vaṭṭati. 3- Iti
yassa paccavekkhaṇā na paripuṇṇā, tassa maggavajjhakilesapaṇṇattiyaṁ akovidattā
evaṁ hoti.
[176] Soeva kho teti soyeva lobho doso moho ca tava santāne
appahīno, tvaṁ pana pahīnasaññī ahosīti dasseti. So ca hi teti so tuyhaṁ
lobhadosamohadhammo. Kāmeti duvidhe kāme. Na paribhuñjeyyāsīti mayaṁ viya
pabbajeyyāsīti dasseti.
[177] Appassādāti parittasukhā. Bahudukkhāti diṭṭhadhammikasamparāyika-
dukkhamevettha bahukaṁ. Bahupāyāsāti diṭṭhadhammikasamparāyiko
upāyāsakilesoyevettha
bahu. Ādīnavoti diṭṭhadhammikasamparāyiko upaddavo. Ettha bhiyyoti etesu
kāmesu ayaṁ ādīnavoyeva bahu. Assādo pana himavantaṁ upanidhāya sāsapo viya
appo parittako. Iti cepi mahānāmāti mahānāma evaṁ cepi ariyasāvakassa.
Yathābhūtanti yathāsabhāvaṁ. Sammā nayena kāraṇena paññāya suṭṭhu diṭṭhaṁ hotīti
dasseti. Tattha paññāyāti vipassanāpaññāya, heṭṭhāmaggadvayañāṇenāti attho.
 So cāti soeva maggadvayena diṭṭhakāmādīnavo ariyasāvako. Pītisukhanti iminā

1-1 chaṂa. pahīnakampi puna pacchatovā vattatīti 2 chaṂa. pana 3 chaṂa. vaṭṭanti

386
Sappītikāni dve jhānāni dasseti. Aññaṁ vā tato santataranti tato
jhānadvayato santataraṁ aññaṁ uparijhānadvayañceva maggadvayañca. Neva tāva
anāvaṭṭī
kāmesu hotīti athakho so dve magge paṭivijjhitvā ṭhitopi ariyasāvako upari
jhānānaṁ maggānaṁ vā anadhigatattā neva tāva kāmesu anāvaṭṭī hoti,
anāvaṭṭino anābhogo na hoti. Sāvaṭṭino 1- sābhogoyeva hoti. Kasmā? catūhi
jhānehi vikkhambhanappahānassa, dvīhi maggehi samucchedappahānassa abhāvā.
Mayhampi khoti na kevalaṁ tuyhameva, athakho mayhaṁpi. Pubbeva sambodhāti
maggasambodhito paṭhamatarameva. Paññāya sudiṭṭhaṁ hotīti 2- ettha
orodhanāṭakāpajahanapaññā adhippetā. Pītisukhaṁ nājjhagaminti 3- sappītikāni dve
jhānāni na paṭilabhiṁ. Aññaṁ vā tato santataranti idha uparijhānadvayaṁ ceva
cattāro ca
maggā adhippetā. Paccaññāsinti paṭiaññāsiṁ.
[179] Ekamidāhaṁ mahānāma samayanti kasmā āraddhaṁ? ayaṁ pāṭiyekko
Anusandhi. Heṭṭhā kāmānaṁ assādopi ādīnavopi kathito, nissaraṇaṁ na kathitaṁ,
taṁ kathetuṁ ayaṁ desanā āraddhā. Kāmasukhallikānuyogo hi eko anto
attakilamathānuyogo eko 4- imehi antehi muttaṁ mama sāsananti upariphala-
samāpattisīsena sakalasāsanaṁ dassetuṁpi ayaṁ desanā āraddhā.
Gijjhakūṭe pabbateti tassa pabbatassa gijjhasadisaṁ kūṭaṁ atthi, tasmā
gijjhakūṭoti vuccati. Gijjhā vā tassa kūṭesu nivasantītipi gijjhakūṭoti vuccati.
Isigilipasseti isigilipabbatassa passe. Kāḷasilāyanti kāḷavaṇṇe piṭṭhipāsāṇe.
Ubbhaṭṭhakā hontīti ubbhāyeva 5- ṭhitakā honti anisinnā. Opakkamikāti
ubbhaṭṭhakādinā attano upakkamena nibbattitā. Nigantho āvusoti aññaṁ kāraṇaṁ
vatthuṁ asakkontā niganthassa upari pakkhipiṁsu. Sabbaññū sabbadassāvīti so
amhākaṁ satthā atītānāgatapaccuppannaṁ sabbaṁ jānāti passatīti dasseti.
Aparisesaṁ ñāṇadassanaṁ paṭijānātīti so amhākaṁ satthā aparisesadhammaṁ jānanto

1 chaṂa. āvaṭṭino 2 ka. ahosīti 3 chaṂa. nājjhagamanti

4 chaṂa. ekoti 5 chaṂa. uddhaṁyeva, Sī. ubbhaṁyeva

387
Aparisesasaṅkhātaṁ ñāṇadassanaṁ paṭijānāti, paṭijānanto ca evaṁ paṭijānāti
"carato me tiṭṭhato ca .pe. Paccupaṭṭhitan"ti. Tattha satatanti niccaṁ. Samitanti
tasseva vevacanaṁ.
[180] Kiṁ pana tumhe āvuso niganthā jānātha ettakaṁ vā dukkhaṁ
nijjiṇṇanti idaṁ bhagavā puriso nāma yaṁ karoti, taṁ jānāti. Vīsatikahāpaṇe
iṇaṁ gahetvā dasa datvā "dasa me dinnā dasa ṭhitā"ti 1- jānāti, tepi
datvā "sabbakicce 2- sabbaṁ dinnan"ti jānāti. Khettassa tatiyaṁ bhāgaṁ lāyitvā
"eko bhāgo lāyito, dve avasiṭṭhā"ti jānāti. Puna ekaṁ lāyitvā "dve
lāyitā, eko avasiṭṭho"ti jānāti. Tasmiṁpi lāyite "sabbaṁ niṭṭhitan"ti
jānāti, evaṁ sabbakiccesu katañca akatañca jānāti, tumhehipi tathā ñātabbaṁ
siyāti dasseti. Akusalānaṁ dhammānaṁ pahānanti iminā akusalaṁ pahāya kusalaṁ
bhāvetvā suddhattaṁ 3- patto nigantho nāma tumhākaṁ sāsane atthīti pucchati.
Evaṁ santeti tumhākaṁ evaṁ jānanabhāve 4- sati. Luddāti luddācaRā.
Lohitapāṇinoti pāṇe jīvitā voropentā lohitena makkhitapāṇino. Pāṇaṁ hi
hanantassapi yassa lohitena pāṇi nāma 5- makkhiyati, sopi lohitapāṇītveva
vuccati. Kurūrakammantāti dāruṇakammā. Mātari pitari dhammikasamaṇabrāhmaṇādīsu
ca
katāparādhā. Māgavikādayo vā kakkhaḷakammā.
Na kho āvuso gotamāti idaṁ niganthā "ayaṁ amhākaṁ vāde dosaṁ
deti, mayaṁpissa dosaṁ āropemā"ti maññamānā ārabhiṁsu. Tassattho "āvuso
gotama yathā tumhe paṇītacīvarāni dhārentā sālimaṁsodanaṁ bhuñjantā
devavimānavaṇṇāya
gandhakuṭiyā vasamānā sukhena sukhaṁ adhigacchatha, na evaṁ sukhena sukhaṁ
 adhigantabbaṁ. Yathā pana mayaṁ ukkuṭikappadhānādīhi nānappakārakaṁ dukkhaṁ
anubhavāma,
evaṁ dukkhena sukhaṁ adhigantabban"ti. Sukhena ca āvusoti 6- idaṁ sace sukhena ca
sukhaṁ adhigantabbaṁ siyā. Rājā adhigaccheyyāti dassanatthaṁ vuttaṁ. Tattha
māgadhoti
magadharaṭṭhassa issaro. Seniyoti tassa nāmaṁ. Bimbīti attabhāvassa nāmaṁ. So

1 chaṂa. avasiṭṭhāti 2 chaṂa. ayaṁ pāṭho na dissati 3 chaṂa. suddhantaṁ

4 chaṂa. ajānanabhāve 5 chaṂa. na 6 chaṂa. hāvusoti

388
Tassa sārabhūto dassanīyo pāsādiko attabhāvasamiddhiyā bimbisāroti vuccati.
Sukhavihāritaroti idaṁ te 1- rañño tīsu pāsādesu tividhavayehi nāṭakehi saddhiṁ
sampattiṁ anubhavanaṁ sandhāya vadanti. Addhāti ekaṁsena. Sahasā appaṭisaṅkhāti
sahasaṁ katvā apaccavekkhitvāva yathā ratto rāgavasena duṭṭho dosavasena muḷho
mohavasena bhāsati, evamevaṁ vācā bhāsitāti dasseti.
Tattha paṭipucchissāmīti tasmiṁ atthe pucchissāmi. Yathā vo khameyyāti
yathā tumhākaṁ rucceyya. Pahotīti sakkoti.
Aniñjamānoti acalamāno. Ekantasukhaṁ paṭisaṁvedīti nirantarasukhaṁ
paṭisaṁvedī.
"ahaṁ Kho āvuso niganthā 2- pahomi .pe. Ekantasukhaṁ paṭisaṁvedī"ti idaṁ attano
phalasamāpattisukhaṁ dassento āha. Ettha ca kathāpatiṭṭhāpanatthaṁ rājavāre satta
ādiṁ katvā pucchā katā. Satta rattindivāni nappahotīti hi vutte cha pañca
cattārīti sukhaṁ pucchituṁ hoti. Buddhavāre 3- pana sattātivutte puna cha pañca
cattārīti vuccamānaṁ anacchariyaṁ hoti, tasmā ekaṁ ādiṁ katvā desanā katā.
Sesaṁ sabbattha uttānatthamevāti.
Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya
cūḷadukkhakkhandhasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.
----------------

1 chaṂa. te nigaṇṭhā 2 chaṂa. nigaṇṭhā 3 chaṂa. suddhavāre

389
5. Anumānasuttavaṇṇanā
[181] Evamme sutanti anumānasuttaṁ.
Tattha bhaggesūti evaṁnāmake janapade, vacanattho panettha vuttānusāreneva
veditabbo. Suṁsumāragireti 1- evaṁnāmake nagare. Tassa kira nagarassa
vatthupariggahaṇadivase 2- avidūre udakarahade suṁsumāro saddamakāsi, giraṁ
nicchāresi. Atha
nagare niṭṭhite 3- suṁsumāragiraṁtvevassa nāmaṁ akaṁsu. Bhesakaḷāvaneti
bhesakaḷānāmake
vane. "bhesakaḷāvane"tipi Pāṭho. Migadāyeti taṁ vanaṁ migapakkhīnaṁ abhayaṁ
dinnaṭṭhāne
jātaṁ, tasmā migadāyoti vuccati.
Pavāretīti icchāpeti. Vadantūti ovādānusāsanīvasena vadantu, ovadantu, 4-
anusāsantūti attho. Vacanīyomhīti ahaṁ tumhehi vattabbo, anusāsitabbo
ovaditabboti attho. So ca hoti dubbacoti so ca dukkhena vattabbo hoti,
vutto na sahati. Dovacassakaraṇehīti dubbacabhāvakārakehi upari āgatehi soḷasahi
dhammehi. Apadakkhiṇaggāhī anusāsaninti yo hi vuccamāno tumhe maṁ kasmā vadatha,
ahaṁ attano kappiyākappiyaṁ sāvajjānavajjaṁ atthānatthaṁ jānāmīti vadati, ayaṁ
anusāsaniṁ padakkhiṇato na gaṇhāti, vāmato gaṇhāti, tasmā apadakkhiṇaggāhīti
vuccati.
Pāpikānaṁ icchānanti lāmakānaṁ asantasambhāvanapatthanānaṁ. Paṭippharatīti
paṭiviruddho, paccanīko hutvā tiṭṭhati, apasādetīti kiṁ nukho tuyhaṁ bālassa
abyattassa bhaṇitena, tvaṁpi nāma bhaṇitabbaṁ maññissasīti evaṁ ghaṭeti. 5-
Paccāropetīti tvaṁpi khosi itthannāmaṁ āpattiṁ āpanno, taṁ tāva paṭikarohīti
evaṁ paṭiāropeti.
Aññenaññaṁ paṭicaratīti aññena kāraṇena vacanena vā aññaṁ kāraṇaṁ
vacanaṁ vā paṭicchādeti, "āpattiṁ āpannosī"ti vutte "ko āpanno, kiṁ
 1 chaṂa. susumāragireti evamuparipi 2 chaṂa.....pariggahadivase 3 Sī. nimmite
4 chaṂa. ayaṁ pāṭho na dissati 5 chaṂa. ghaṭṭeti

390
Āpanno, kismiṁ āpanno, kaṁ bhaṇatha, kiṁ bhaṇathā"ti vā vadati, "evarūpaṁ kiñci
tayā diṭṭhan"ti vutte "na suṇāmī"ti sotaṁ vā upaneti. Bahiddhā kathaṁ apanāmetīti
"itthannāmaṁ āpattiṁ āpannosī"ti puṭṭho "pāṭaliputtaṁ gatomhī"ti vatvā
puna "na tava pāṭaliputtagamanaṁ pucchāma, āpattiṁ pucchāmā"ti vutte "tato
rājagehaṁ gatomhī"ti, rājagehaṁ vā yāhi brāhmaṇagehaṁ vā, āpattiṁ āpannosīti.
Tattha me sūkaramaṁsaṁ laddhantiādīni vadanto kathaṁ bahiddhā vikkhipati.
Apadāneti attano cariyāyaṁ. 1- Na sampāyatīti āvuso tvaṁ kuhiṁ vasasi,
kaṁ nissāya vasasīti vā, yaṁ tvaṁ vadesi "mayā esa āpattiṁ āpanno
diṭṭho"ti. Tvaṁ tasmiṁ samaye kiṁ karosi, ahaṁ kiṁ karomi, 2- kattha vā tvaṁ
acchasi,
kattha vā ahanti 3- ādinā nayena cariyaṁ puṭṭho sampādetvā kathetuṁ na sakkoti.
[183] Tatrāvusoti āvuso tesu soḷasasu dhammesu. Attanāva attānaṁ
evaṁ anumānitabbanti 4- evaṁ attanāva attā anumetabbo tuletabbo
tīretabbo.
[184] Paccavekkhitabbanti paccavekkhitabbo. Ahorattānusikkhināti
divāpi rattimpi sikkhantena, rattiñca divā ca kusalesu dhammesu sikkhantena
pītipāmojjameva uppādetabbanti attho.
Acche vā udakapatteti pasanne vā udakabhājane. Mukhanimittanti
mukhapaṭibimbaṁ. Rajanti āgantukarajaṁ. Aṅgaṇanti tattha jātakaṁ tilakaṁ vā
piḷakaṁ
vā. Sabbepime pāpake akusale dhamme pahīneti iminā sabbaṁ pahānaṁ kathesi.
Kathaṁ? ettakā akusalā dhammā pabbajitassa nānucchavikāti paṭisaṅkhānaṁ
uppādayato
Hi paṭisaṅkhānappahānaṁ kathitaṁ hotīti. 5- Sīlaṁ padaṭṭhānaṁ katvā
kasiṇaparikammaṁ
ārabhitvā aṭṭhasamāpattiyo nibbattentassa vikkhambhanappahānaṁ kathitaṁ.
Samāpattiṁ
padaṭṭhānaṁ katvā vipassanaṁ vaḍḍhentassa tadaṅgappahānaṁ kathitaṁ. Vipassanaṁ
vaḍḍhetvā

1 chaṂa. cariyāya 2 chaṂa. ayaṁ kiṁ karoti 3 chaṂa. kattha vā ayanti

4 chaṂa. anuminitabba...., Maṃū. 12/183/148 saṁsandetabbaṁ 5 chaṂa. hoti

391
Maggaṁ bhāventassa samucchedappahānaṁ kathitaṁ. Phale āgate
paṭipassaddhippahānaṁ,
nibbāne āgate nissaraṇappahānanti evaṁ imasmiṁ sutte sabbaṁ pahānaṁ kathitaṁva
hoti.
Idaṁ hi suttaṁ bhikkhupāṭimokkhaṁ nāmāti porāṇā vadanti. Iti 1- divasassa
tikkhattuṁ paccavekkhitabbaṁ. Pāto eva vasanaṭṭhānaṁ pavisitvā nisinnena "ime
ettakā kilesā atthi nu kho mayhaṁ natthī"ti paccavekkhitabbaṁ. 2- Sace atthīti
passati, tesaṁ pahānāya vāyamitabbaṁ. No ce passati, supabbajitosmīti attamanena
bhavitabbaṁ. Bhattakiccaṁ katvā rattiṭṭhāne vā divāṭṭhāne vā nisīditvāpi
paccavekkhitabbaṁ. Sāyaṁ vasanaṭṭhāne nisīditvāpi paccavekkhitabbaṁ. Tikkhattuṁ
asakkontena dvikkhattuṁ 3- paccavekkhitabbaṁ. Dve vāre asakkontena pana
avassaṁ ekavāraṁ paccavekkhitabbaṁ, apaccavekkhituṁ na vaṭṭatīti. Vadanti sesaṁ
sabbattha uttānatthamevāti.
Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya
anumānasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.
-----------

1 chaṂa. idaṁ 2 chaṂa. paccavekkhitabbā 3 chaṂa. dve vāre

392
 6. Cetokhīlasuttavaṇṇanā 1-
[185] Evamme sutanti cetokhīlasuttaṁ.
Tattha cetokhīlāti cittassa thaddhabhāvā kacavarabhāvā khāṇukabhāvā. Cetaso
vinibandhāti cittaṁ bandhitvā muṭṭhiyaṁ katvā viya gaṇhantīti cetaso vinibandhā.
Vuḍḍhinti 2- ādīsu sīlena vuḍḍhiṁ, maggena viruḷhiṁ, nibbānena vepullaṁ.
Sīlasamādhīhi vā vuḍḍhiṁ, vipassanāmaggehi viruḷhiṁ, phalanibbānehi vepullaṁ.
Satthari
kaṅkhatīti satthu sarīre vā guṇe vā kaṅkhati. Sarīre kaṅkhamāno
dvattiṁsavaralakkhaṇa-
paṭimaṇḍitaṁ nāma sarīraṁ atthi nu kho natthīti kaṅkhati, guṇe kaṅkhamāno
atītānāgata-
paccuppannajānanasamatthaṁ sabbaññutañāṇaṁ atthi nu kho natthīti kaṅkhati.
Vicikicchatīti
vicinanto kicchati, dukkhaṁ āpajjati, vinicchetuṁ na sakkoti. Nādhimuccatīti
evametanti adhimokkhaṁ na paṭilabhati. Na sampasīdatīti guṇesu otaritvā
nibbicikicchabhāvena pasīdituṁ, anāvilo bhavituṁ na sakkoti. Ātappāyāti
kilesasantāpakaviriyakaraṇatthāya. Anuyogāyāti punappunaṁ yogāya. Sātaccāyāti
sātaccakiriyāya. 3- Padhānāyāti padahanatthāya. Ayaṁ paṭhamo cetokhīloti
ayaṁ satthari vicikicchāsaṅkhāto paṭhamo cittassa thaddhabhāvo, evametassa
bhikkhuno appahīno hoti. Dhammeti pariyattidhamme ca paṭipattidhamme
ca 4- paṭivedhadhamme ca. Pariyattidhamme kaṅkhamāno tepiṭakaṁ buddhavacanaṁ
caturāsītidhammakkhandhasahassānīti vadanti, atthi nu kho etaṁ natthīti kaṅkhati.
Paṭivedhadhamme kaṅkhamāno vipassanānissando maggo nāma, magganissando phalaṁ
nāma, sabbasaṅkhārapaṭinissaggo nibbānaṁ nāmāti vadanti, taṁ atthi nu kho
natthīti kaṅkhati. Saṁghe kaṅkhatīti supaṭipannotiādīnaṁ padānaṁ vasena evarūpaṁ
paṭipadaṁ paṭipannā cattāro maggaṭṭhā cattāro phalaṭṭhāti aṭṭhannaṁ puggalānaṁ
samūhabhūto saṁgho nāma, so atthi nu kho natthīti kaṅkhati. Sikkhāya kaṅkhamāno
adhisīlasikkhā nāma adhicittasikkhā nāma adhipaññāsikkhā nāmāti vadanti, sā

1 chaṂa. cetokhila...., Maṃū. 12/185/156 passitabbaṁ. 2 chaṂa. vuddhiṁ.....,

evamuparipi 3 chaṂa. satatakiriyāya 4 chaṂa. paṭipattidhamme cāti pāṭho na
dissati
3 chaṂa. satatakiriyāya 4 chaṂa. paṭipattidhamme cāti pāṭho na dissati

393
Atthi nukho natthīti kaṅkhati. Ayaṁ pañcamoti ayaṁ sabrahmacārīsu kopasaṅkhāto
pañcamo cittassa thaddhabhāvo kacavarabhāvo khāṇukabhāvo.
[186] Vinibandhesu kāmeti vatthukāmepi kilesakāmepi. Kāyeti attano
kāye. Rūpeti bahiddhā rūpe. Yāvadatthanti yattakaṁ icchati, tattakaṁ.
Udarāvadehakanti
udarapūraṁ. Tañhi udaraṁ avadehanato udarāvadehakanti vuccati. Seyyasukhanti
mañcapīṭhasukhaṁ, utusukhaṁ vā. Passasukhanti yathā samparivattakaṁ sayantassa
dakkhiṇapassavāmapassānaṁ sukhaṁ hoti, evaṁ uppannasukhaṁ hoti. Middhasukhanti
niddāsukhaṁ. Anuyuttoti yuttappayutto viharati.
Paṇidhāyāti patthayitvā. Sīlenāti ādīsu hi 1- sīlanti catuppārisuddhasīlaṁ.
Vatanti vatasamādānaṁ. Tapoti tapacaraṇaṁ. Brahmacariyanti methunavirati. Devo vā
bhavissāmīti mahesakkhadevo vā bhavissāmi. Devaññataro vāti appesakkhadevesu
vā aññataro.
[189] Iddhipādesu chandaṁ nissāya patto chandasamādhi. Padhānabhūtā
saṅkhārā padhānasaṅkhāRā. Samannāgatanti tehi dhammehi upetaṁ. Iddhiyā pādaṁ,
iddhibhūtaṁ vā pādanti iddhipādaṁ. Sesesupi eseva nayo, ayamettha saṅkhePo.
Vitthāro pana iddhipādavibhaṅge 2- āgato eva. Visuddhimagge panassa 3- attho
dīpito. Iti imehi catūhi iddhipādehi vikkhambhanappahānaṁ kathitaṁ.
Ussoḷhīyeva pañcamīti ettha ussoḷhīti sabbattha kattabbaṁ viriyaṁ
dasseti. Ussoḷhīpaṇṇarasaṅgasamannāgatoti 4- pañcacetokhīlappahānāni
pañcavinibandhappahānāni cattāro iddhipādā ussoḷhīti evaṁ ussoḷhiyā saddhiṁ
paṇṇarasahi aṅgehi samannāgato. Bhabboti anurūpo anucchaviko. Abhinibbhidāyāti
 ñāṇena kilesabhedāya. Sambodhāyāti catumaggasambodhāya. Anuttarassāti seṭṭhassa.
Yogakkhemassāti catūhi yogehi khemassa arahattassa. Adhigamāyāti paṭilābhāya.

1 chaṂa. hi-saddo na dissati 2 abhi. vibhaṅga. 35/413 ādi/260

3 chaṂa. visuddhimaggepissa, visuddhi. 2/199 ādi. iddhividhaniddesa
4 chaṂa.....pannarasa...., evamuparipi, Maṃū. 12/189/160 saṁsandetabbaṁ

394
Seyyathāti opammatthe nipāto. Pīti sambhāvanatthe. Ubhayenāpi seyyathāpi nāma
bhikkhaveti dasseti.
Kukkuṭiyā aṇḍāni aṭṭha vā dasa vā dvādasa vāti ettha pana
kiñcāpi kukkuṭiyā vuttappakārato onādhikānipi 1- aṇḍāni honti,
vacanasiliṭṭhatāya pana etaṁ 2- vuttaṁ. Evaṁ hi loke siliṭṭhavacanaṁ hoti.
Tānassūti tāni
assu, bhaveyyunti attho. Kukkuṭiyā sammā adhisayitānīti tāya janettiyā
kukkuṭiyā pakkhe pasāretvā tesaṁ upari sayantiyā sammā adhisayitāni. Sammā
pariseditānīti kālena kālaṁ utuṁ gāhāpentiyā suṭṭhu samantato seditāni
usamīkatāni. Sammā paribhāvitānīti kālena kālaṁ suṭṭhu samantato bhāvitāni,
kukkuṭagandhaṁ gāhāpitānīti attho. Kiñcāpi tassā kukkuṭiyāti tassā kukkuṭiyā
imaṁ 3- tividhakiriyākaraṇena appamādaṁ katvā kiñcāpi na evaṁ icchā uppajjeyya.
Athakho bhabbāva teti athakho te kukkuṭapotakā vuttanayena sotthinā
abhinibbhijjituṁ bhabbāva. Te hi yasmā tāya kukkuṭiyā evaṁ tīhākārehi tāni
aṇḍāni paripāliyamānāni na pūtīni honti. Yopi nesaṁ allasineho, sopi
pariyādānaṁ gacchati, kapālaṁ tanukaṁ hoti, pādanakhasikhā ca mukhatuṇḍakaṁ ca
kharaṁ
hoti, sayaṁ paripākaṁ gacchanti, 4- kapālassa tanuttā bahi āloko anto
paññāyati, tasmā "ciraṁ vata mayaṁ saṅkuṭitahatthapādā sambādhe sayimhā, ayañca
bahi āloko dissati, etthadāni no sukhavihāro bhavissatī"ti nikkhamitukāmā
hutvā kapālaṁ pādena paharanti, gīvaṁ pasārenti, tato taṁ kapālaṁ dvedhā
bhijjati. Atha kho 5- pakkhe vidhunantā taṁkhaṇānurūpaṁ viravantā
nikkhamantiyeva,
nikkhamitvāva 6- gāmakkhettaṁ upasobhayamānā vicaranti.
Evameva khoti idaṁ opammasampaṭipādanatthaṁ 7- evaṁ etthena saṁsandetvā
veditabbaṁ:- tassā kukkuṭiyā aṇḍesu tividhakiriyākaraṇaṁ viya hi imassa bhikkhuno
ussoḷhīpaṇṇarasehi aṅgehi samannāgatabhāvo. Kukkuṭiyā tividhakiriyāsampādanena
aṇḍānaṁ apūtibhāvo viya paṇṇarasaṅgasamannāgatassa bhikkhuno

1 chaṂa. ūnādhikānipi 2 chaṂa. evaṁ 3 Sī. idha 4 chaṂa. gacchati

5 chaṂa. atha te 6 chaṂa. nikkhamitvā ca 7 chaṂa. opammasampaṭipādanaṁ. taṁ

395
Tividhānupassanāsampādanena vipassanāñāṇassa aparihāni. Tassā
tividhakiriyākaraṇena
aṇḍānaṁ allasinehapariyādānaṁ viya tassa bhikkhuno tividhānupassanāsampādanena
bhavattayānugatanikantisinehapariyādānaṁ. Aṇḍakapālānaṁ tanubhāvo viya bhikkhuno
avijjaṇḍakosassa tanubhāvo. Kukkuṭapotakānaṁ pādanakhamukhatuṇḍakānaṁ
thaddhakharabhāvo viya
bhikkhuno vipassanāñāṇassa tikkhakharavippasannasūrabhāvo. Kukkuṭapotakānaṁ
pariṇāmakālo
viya bhikkhuno vipassanāñāṇassa pariṇāmakālo vaḍḍhitakālo gabbhaggahaṇakālo.
Kukkuṭapotakānaṁ pādanakhasikhāya vā mukhatuṇḍakena vā aṇḍakosaṁ padāletvā
pakkhe pappoṭhetvā 1- sotthinā abhinibbhidākālo viya 2- tassa vipassanāñāṇaṁ
gabbhaṁ gaṇhāpetvā vicarantassa tajjātikaṁ utusappāyaṁ vā bhojanasappāyaṁ vā
puggalasappāyaṁ vā dhammassavanasappāyaṁ vā labhitvā ekāsane nisinnasseva
vipassanaṁ vaḍḍhentassa anupubbādhigatena arahattamaggena avijjaṇḍakosaṁ
padāletvā abhiññāpakkhe pappoṭhetvā sotthinā arahattappattakālo veditabbo.
Yathā pana kukkuṭapotakānaṁ pariṇatabhāvaṁ ñatvā mātāpi aṇḍakosaṁ bhindati, evaṁ
 tathārūpassa bhikkhuno ñāṇaparipākaṁ ñatvā satthāpi:-
"ucchinda 3- sinehamattano
kumudaṁ sāradikaṁva pāṇinā
santimaggameva brūhaya 4-
nibbānaṁ sugatena desitan"ti 5-
ādinā nayena obhāsaṁ pharitvā gāthāya avijjaṇḍakosaṁ paharati, so
gāthāpariyosāne avijjaṇḍakosaṁ bhinditvā arahattaṁ pāpuṇāti. Tato paṭṭhāya yathā
te kukkuṭapotakā gāmakkhettaṁ upasobhayamānā tattha tattha vicaranti, evaṁ ayampi
mahākhīṇāsavo nibbānārammaṇaṁ phalasamāpattiṁ appetvā saṁghārāmaṁ upasobhayamāno
vicarati.

1 chaṂa. papphoṭetvā evamuparipi 2 chaṂa. abhinikkhamanakālo viya 3 ka. ucchinna

4 ka. brūheyya 5 khu. dhamMa. 25/285/66 sāriputtattherassa saddhivihārikavatthu

396
Iti imasmiṁ sutte cattāri pahānāni kathitāni. Kathaṁ? cetokhīlānañhi
cetovinibandhānaṁ pahānena paṭisaṅkhānappahānaṁ kathitaṁ, iddhipādehi
vikkhambhanappahānaṁ
kathitaṁ, magge āgate samucchedappahānaṁ kathitaṁ, phale āgate
paṭipassaddhippahānaṁ kathitaṁ. Sesaṁ sabbattha uttānatthamevāti.
Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya
cetokhīlasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.
-------------

397
7. Vanapatthapariyāyasuttavaṇṇanā 1-
[190] Evamme sutanti vanapatthapariyāyasuttaṁ. Vanapatthapariyāyanti
vanapatthakāraṇaṁ, vanapatthadesanaṁ vā.
[191] Vanapatthaṁ upanissāya viharatīti manussūpacārātikkantaṁ
vanasaṇḍasenāsanaṁ nissāya samaṇadhammaṁ karonto viharati. Anupaṭṭhitātiādīsu
pubbe
anupaṭṭhitā sati taṁ upanissāya viharatopi na upaṭṭhāti, pubbe asamāhitaṁ cittaṁ
na samādhiyati, pubbe aparikkhīṇā āsavā na parikkhayaṁ gacchanti, pubbe
ananuppattaṁ anuttaraṁ yogakkhemasaṅkhātaṁ arahattañca na pāpuṇātītiattho.
Jīvitaparikkhārāti jīvitasambhāRā. Samudānetabbāti samāharitabbā. Kasirena
samudāgacchantīti dukkhena uppajjanti. Rattibhāgaṁ vā divasabhāgaṁ vāti
rattikoṭṭhāse
vā divasakoṭṭhāse vā. Ettha ca rattibhāge paṭisañcikkhamānena ñatvā rattiṁyeva
pakkamitabbaṁ, rattiṁ caṇḍavāḷādīnaṁ paripanthe 2- sati aruṇuggamanaṁ
āgametabbaṁ.
Divasabhāge ñatvā divāva pakkamitabbaṁ, divā paripanthe 2- sati
suriyatthaṅgamanaṁ
āgametabbaṁ.
[192] Saṅkhāpīti evaṁ samaṇadhammassa anipphajjanabhāvaṁ jānitvā.
Anantaravāre pana saṅkhāpīti evaṁ samaṇadhammassa nipphajjanabhāvaṁ jānitvā.
[194] Yāvajīvanti yāva jīvitaṁ vattati, tāva vatthabbameva. 3-
[195] So puggaloti padassa nānubandhitabboti iminā sambandho.
Anāpucchāti idha pana taṁ puggalaṁ anāpucchā pakkamitabbanti attho.
[197] Saṅkhāpīti evaṁ samaṇadhammassa anipphajjanabhāvaṁ ñatvā so puggalo
nānubandhitabbo, taṁ āpucchā pakkamitabbaṁ.

1 pāli. vanapatthasutta....., Maṃū. 12/190/160 saṁsandetabbaṁ 2 chaṂa. paribandhe

3 ka. vaṭṭhabbameva

398
[198] Api samujjamānenapīti 1- api nikkaḍḍhiyamānenapi. Evarūpo hi
puggalo sacepi dārukalāpasataṁ vā udakaghaṭasataṁ vā vālikambanasataṁ vā daṇḍaṁ
āharāpeti, mā idha vasīti nikkaḍḍhāpeti vā, taṁ taṁ khamāpetvā yāvajīvaṁ
 vatthabbamevāti.
Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya
vanapatthapariyāyasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.
------------

1 chaṂa. panujjamānenāpīti

399
8. Madhupiṇḍikasuttavaṇṇanā
[199] Evamme sutanti madhupiṇḍikasuttaṁ.
Tattha mahāvananti. Himavantena saddhiṁ ekābaddhaṁ aropitaṁ 1- jātivanaṁ, na
yathā vesāliyaṁ ropitāropitamissakaṁ. Divāvihārāyāti divā paṭisallānatthāya.
Veluvalaṭṭhikāyāti 2- taruṇaveluvarukkhassa. Daṇḍapāṇīti na jarādubbalatāya
daṇḍahattho.
Ayaṁ hi taruṇova 3- paṭhamavaye ṭhito, daṇḍacittatāya pana suvaṇṇadaṇḍaṁ gahetvā
vicarati, tasmā daṇḍapāṇīti vutto. Jaṅghāvihāranti jaṅghākilamathavinodanatthaṁ
jaṅghācāraṁ. Anucaṅkamamāno anuvicaramānoti 4- vanadassanapabbatadassanādīnaṁ
atthāya
ito cito ca vicaramāno. Abhinikkhamanto 5- kiresa nikkhamitvā evaṁ vicarati.
Daṇḍamolubbhāti daṇḍaṁ olumbitvā gopālakadārako viya daṇḍaṁ purato ṭhapetvā
daṇḍamatthake dve hatthe patiṭṭhāpetvā piṭṭhipāṇiṁ hanukena 6- uppīḷetvā
ekamantaṁ aṭṭhāsi.
[200] Kiṁvādīti kiṁdiṭṭhiko. Kimakkhāyīti kiṁ katheti. Ayaṁ rājā bhagavantaṁ
avanditvāva paṭisanthāramattakameva katvā pañhaṁ pucchati. Taṁ pana 7-
añātukāmatāya,
acittīkārena pucchati. Kasmā? devadattassa pakkhiko kiresa, devadatto attano
santikaṁ āgacchamāne tathāgate bhindati. So kira evaṁ vadeti "samaṇo gotamo
amhākaṁ kulena saddhiṁ verī, na no kulassa vuḍḍhiṁ icchati, bhaginīpi me
cakkavattiparibhogā, taṁ pahāya `nassatesā'ti nikkhamitvā pabbaji, bhāgineyyopi
me cakkavattibījanti ñatvā amhākaṁ kulassa vuḍḍhiyā 8- atussanto `nassatetan'ti
taṁpi daharakāleyeva pabbājesi. Ahaṁ panetena 9- vinā vattituṁ asakkonto
anupabbajito, evaṁ pabbajitaṁpi maṁ pabbajitadivasato paṭṭhāya na ujukehi
akkhīhi oloketi, parisamajjhe bhāsantopi mahāpharasunā paharanto viya apāyiko

1 chaṂa. aropimaṁ 2 chaṂa. pāli, chaṂa. beluva.... 3 chaṂa. taruṇo

4 pāli. anuvicaramānoti pāṭho na dissati 5 chaṂa. adhiccanikkhamano 6 ka.
haṇukena
7 chaṂa. tampi na 8 chaṂa. vaḍḍhiyā 9 chaṂa. pana tena

400
Devadattotiādīni bhāsatī"ti. Evaṁ ayaṁpi rājā devadattena bhinno, tasmā
evamākāsi.
Atha bhagavā yathā ayaṁ rājā mayā pañhe pucchite na kathetīti vattuṁ
na labhati, yathā ca bhāsitassa atthaṁ na jānāti, evamassa kathessāmīti
tassānucchavikaṁ kathento yathāvādī khotiādimāha.
Tattha na kenaci loke viggayha tiṭṭhatīti loke kenaci saddhiṁ
viggāhikakathaṁ na karoti na vivadati. Tathāgato hi lokena saddhiṁ na vivadati,
loko
pana tathāgatena saddhiṁ aniccanti vutte niccanti vadamāno, dukkhaṁ, anattā,
asubhanti vutte subhanti vadamāno vivadatīti. 1- Tenevāha "nāhaṁ bhikkhave lokena
vivadāmi, lokova kho bhikkhave mayā vivadati, tathā na bhikkhave dhammavādī
kenaci
lokasmiṁ vivadati, adhammavādīva kho bhikkhave vivadatī"ti. 2- Yathāti yena
kāraṇena.
Kāmehīti vatthukāmehipi kilesakāmehipi. Taṁ brāhmaṇanti taṁ khīṇāsavabrāhmaṇaṁ.
Akathaṁkathinti nibbicikicchaṁ. Chinnakukkuccanti vippaṭisārakukkuccassa ceva
hatthapādakukkuccassa ca chinnattā chinnakukkuccaṁ. Bhavābhaveti punappunaṁ
bhave, 3-
hīnappaṇīte vā bhave, paṇīto hi bhavo vuḍḍhippatto 4- abhavoti vuccati. Saññāti
kilesasaññā. Kilesāyeva vā idha saññānāmena vuttā, tasmā yena kāraṇena kāmehi
visaṁyuttaṁ viharantaṁ taṁ lokehi 5- nibbānavādiṁ 6- khīṇāsavabrāhmaṇaṁ
kilesasaññā
nānusenti, tañca kāraṇaṁ ahaṁ vadāmīti ayamettha attho. Iti bhagavā attano
khīṇāsavabhāvaṁ dīpeti. Nillāḷetvāti nīharitvā kīḷāpetvā. Tivisākhanti tisākhaṁ.
Nalāṭikanti valibhaṅgaṁ 7- nalāṭe tisso rājiyo dassento valibhaṅgaṁ vuṭṭhāpetvāti
attho. Daṇḍamolubbhāti daṇḍaṁ pīḷetvā. 8- "daṇḍamālubbhā"tipi Pāṭho, gahetvā
pakkāmīti attho.
[201] Aññataroti nāmena apākaṭo eko bhikkhu.
So kira anusandhikusalo, bhagavatā yathā daṇḍapāṇī na jānāti, tathā
mayā kathitanti vutte kinti nukho bhagavatā aviññeyyo 9- katvā pañho kathitoti

1 chaṂa. vivadati 2 saṁ. khandha. 17/94/110 pupphasutta 3 chaṂa. punappunabbhave

4 chaṂa. vuddhippatto 5 chaṂa. loke 6 Sī. nibbivādaṁ 7 Ma. valibhaṅge
8 chaṂa. uppīḷetvā 9 chaṂa. aviññeyyaṁ

401
Anusandhiṁ gahetvā dasabalaṁ yācitvā imaṁ pañhaṁ bhikkhusaṁghassa pākaṭaṁ
karissāmīti
uṭṭhāyāsanā ekaṁsaṁ uttarāsaṅgaṁ karitvā dasanakhasamujjalaṁ añjaliṁ paggayha
kiṁvādī pana bhante bhagavātiādimāha.
Yatonidānanti bhāvanapuṁsakaṁ etaṁ, yena kāraṇena yasmiṁ kāraṇe satīti
attho. Papañcasaññāsaṅkhāti ettha saṅkhāti koṭṭhāso. 1- Papañcasaññāti
taṇhāmānadiṭṭhipapañcasampayuttā saññā, saññānāmena vā papañcāyeva vuttā.
Tasmā papañcakoṭṭhāsāti ayamettha attho. Samudācarantīti pavattanti. Ettha ce
natthi abhinanditabbanti yasmiṁ dvādasāyatanasaṅkhāte kāraṇe sati
papañcasaññāsaṅkhā
samudācaranti, ettha ekāyatanaṁpi ce abhinanditabbaṁ abhivaditabbaṁ ajjhositabbaṁ
natthīti attho. Tattha abhinanditabbanti 2- ahaṁ mamanti abhinanditabbaṁ.
Abhivaditabbanti ahaṁ mamanti vattabbaṁ. Ajjhositabbanti ajjhositvā gilitvā
pariniṭṭhāpetvā gahetabbayuttaṁ. Etenettha taṇhādīnaṁyeva appavattiṁ katheti.
Esevantoti ayaṁ abhinandanādīnaṁ natthibhāvova rāgānusayādīnaṁ anto. Eseva
nayo sabbattha.
Daṇḍādānādīsu pana yāya cetanāya daṇḍaṁ ādiyati, sā daṇḍādānaṁ.
Yāya satthaṁ ādiyati parāmasati, sā satthādānaṁ. Matthakappattaṁ kalahaṁ.
Nānāgāhappattaṁ 3-
viggahaṁ. Nānāvādappattaṁ 4- vivādaṁ. Tuvaṁ tuvanti evaṁ pavattaṁ tuvaṁ tuvaṁ
vācaṁpi. 5- Pesuññakaraṇaṁ 6- pesuññaṁ. Ayathāsabhāvaṁ musāvādaṁ karoti, sā
musāvādoti
veditabbā. Ettheteti ettha dvādasasu āyatanesu ete kilesā. Kilesā hi
uppajjamānāpi dvādasa āyatanāni nissāya uppajjanti, nirujjhamānāpi dvādasasu
āyatanesuyeva nirujjhanti. Evaṁ yatthuppannā, tattheva niruddhā honti.
Svāyamattho
samudayasaccapañhena dīpetabbo:-
"sā kho panesā taṇhā kattha uppajjamānā uppajjati, kattha
nivisamānā nivisatī"ti 7- hi 8- vatvā "yaṁ loke piyarūpaṁ sātarūpaṁ, etthesā
taṇhā

1 chaṂa. koṭṭhāsā 2 chaṂa. abhininditabbanti 3 chaṂa. nānāgāhamattaṁ

4 chaṂa. nānāvādamattaṁ 5 chaṂa. ayaṁ pāṭho na dissati 6 chaṂa. piyasuññakaraṇaṁ
7 abhi. vibhaṅga. 35/203/120 samudayasacca 8 chaṂa. hi-saddo na dissati

402
 Uppajjamānā uppajjati, ettha nivisamānā nivisati. Kiñca loke piyarūpaṁ
sātarūpaṁ. Cakkhu loke piyarūpaṁ sātarūpan"tiādinā 1- nayena dvādasasuyeva
āyatanesu
tassā uppatti ca nirodho ca vutto. Yatheva ca taṇhā dvādasasu āyatanesu
uppajjitvā nibbānaṁ āgamma niruddhāpi āyatanesu puna samudācārassa abhāvato
āyatanesuyeva niruddhāti vuttā, evamimepi pāpakā akusalā dhammā āyatanesu
nirujjhantīti veditabbā. Athavā yvāyaṁ abhinandanādīnaṁ abhāvova rāgānusayādīnaṁ
antoti vutto. Etthete rāgānusayādīnaṁ antoti laddhavohāre nibbāne
pāpakā akusalā dhammā aparisesā nirujjhanti. Yañhi yattha natthi, taṁ tattha
niruddhaṁ nāma hoti, svāyamattho nirodhapañhena 2- dīpetabbo. Vuttaṁ hetaṁ
"dutiyajjhānaṁ samāpannassa vitakkavicārā vacīsaṅkhārā paṭipassaddhā hontī"tiādi.
3-
[202] Satthu ceva saṁvaṇṇitoti satthārāva pasaṭṭho. 4- Viññūnanti idaṁpi
kāraṇatthe sāmivacanaṁ, paṇḍitehi sabrahmacārīhi ca sambhāvitoti attho. Pahotīti
sakkoti.
[203] Atikkammeva mūlaṁ atikkamma khandhanti sāro nāma mūle vā
khandhe vā bhaveyya, taṁpi atikkamitvāti attho. Evaṁ sampadanti evaṁ sampattikaṁ,
īdisanti attho. Atisitvāti atikkamitvā. Jānaṁ jānātīti jānitabbameva jānāti.
Passaṁ passatīti passitabbameva passati. Yathā vā ekacco viparītaṁ gaṇhanto
jānantopi na jānāti, passantopi na passati, na evaṁ bhagavā. Bhagavā pana
jānanto jānātiyeva, passanto passatiyeva. Svāyaṁ dassanapariṇāyakaṭṭhena
cakkhubhūto. Viditakaraṇaṭṭhena ñāṇabhūto. Aviparītasabhāvaṭṭhena
pariyattidhammappavattanato
vā hadayena cintetvā vācāya nicchāritadhammamayoti dhammabhūto. Seṭṭhaṭṭhena
brahmabhūto. Athavā cakkhu viya bhūtoti cakkhubhūto 5- evametesu padesupi 6-
attho
veditabbo. Svāyaṁ dhammassa vattanato vattā. Pavattanato 7- pavattā. Atthaṁ

1 abhi. vibhaṅga. 35/203/120 saccavibhaṅga 2 abhi. vibhaṅga. 35/204/122

nirodhasacca
3 khu. paṭi. 31/222/154 ñāṇakathā (syā) 4 chaṂa. satthārā ca pasaṁsito
5 chaṂa. bhūto cakkhubhūtoti 6 chaṂa. padesu 7 chaṂa. pavattāpanato

403
Nīharitvā nīharitvā 1- dassanasamatthatāya atthassa ninnetā. Amatādhigamāya
paṭipattiṁ dadātīti amatassa dātā. Agarukaritvāti 2- punappunaṁ āyācāpentopi 3-
hi garuṁ karoti nāma, attano sāvakapāramīñāṇe ṭhatvā sinerupādato vālukaṁ
uddharamāno viya duviññeyyaṁ 4- katvā kathentopi garuṁ karotiyeva nāMa. Evaṁ
akatvā amhe punappunaṁ āyācāpetvā suviññeyyaṁpi no katvā kathehīti
vuttaṁ hoti.
[204] Yaṁ kho no āvusoti ettha kiñcāpi "yaṁ kho vo"ti vattabbaṁ
siyā, te pana bhikkhū attanā saddhiṁ saṅgaṇhanto "yaṁ kho no"ti āha.
Yasmā vā uddesova tesaṁ uddiṭṭho. Bhagavā pana therassāpi tesaṁpi bhagavāva.
Tasmā bhagavāti padaṁ sandhāyapi evamāha, yaṁ kho amhākaṁ bhagavā tumhākaṁ
saṅkhittena uddesaṁ uddisitvāti attho.
Cakkhuñcāvusotiādīsu ayamattho, āvuso nissayabhāvena pana 5- cakkhupasādañca
ārammaṇabhāvena catusamuṭṭhānikarūpe ca paṭicca cakkhuviññāṇaṁ nāma uppajjati.
Tiṇṇaṁ saṅgati phassoti tesaṁ tiṇṇaṁ saṅgatiyā phasso nāma uppajjati. Taṁ phassaṁ
paṭicca sahajātādivasena phassapaccayā vedanā uppajjati. Tāya vedanāya ca 6-
yaṁ ārammaṇaṁ vedeti, tadeva saññā sañjānāti, yaṁ saññā sañjānāti, tadeva
ārammaṇaṁ vitakko vitakketi. Yaṁ vitakko vitakketi, tadevārammaṇaṁ papañco
papañceti. Tatonidānanti etehi cakkhurūpādīhi kāraṇehi. Purisaṁ
papañcasaññāsaṅkhā
samudācarantīti taṁ apariññātakāraṇaṁ purisaṁ papañcakoṭṭhāsā abhibhavanti, tassa
pavattantīti attho. Tattha phassavedanāsaññā cakkhuviññāṇena sahajātā honti.
Vitakko cakkhuviññāṇānantarādīsu savitakkacittesu daṭṭhabbo. Papañcasaṅkhā
javanena sahajātā honti. Yadi evaṁ kasmā atītānāgataggahaṇaṁ katanti. Tathā
 uppajjanato. Yatheva hi etarahi cakkhudvāriko papañco cakkhuñca rūpe ca

1 chaṂa. ekameva "nīharitvāti padaṁ dissati 2 chaṂa. agaruṁ katvā, Sī.

agarukatvā,
Maṃū. 12/203/171 passitabbaṁ 3 Sī. yācāpentopi 4 chaṂa. dubbiññeyyaṁ
5 chaṂa. pana-saddo na dissati 6 chaṂa. ca-saddo natthi

404
Phassavedanāsaññāvitakke ca paṭicca uppanno, evameva 1- atītānāgatesupi
cakkhuviññeyyesu rūpesu tassuppattiṁ dassento evamāha.
Sotañcāvusotiādīsupi eseva nayo. Chaṭṭhadvāre pana mananti bhavaṅgacittaṁ.
Dhammeti tebhūmikadhammārammaṇaṁ. 2- Manoviññāṇanti āvajjanaṁ vā javanaṁ vā.
Āvajjane
gahite phassavedanāsaññāvitakkā āvajjanasahajātā honti. Papañco javanasahajāto.
Javane gahite sahāvajjanakaṁ bhavaṅgaṁ mano nāma hoti, tato phassādayo sabbepi
javanena sahajātāva. Manodvāre pana yasmā atītādibhedaṁ sabbaṁpi ārammaṇaṁ
hoti, tasmā atītānāgatapaccuppannesūti idaṁ yuttameva.
Idāni vaṭṭaṁ dassento so vatāvusoti desanaṁ ārabhi. Phassapaññattiṁ
paññapessatīti phasso nāma eko dhammo uppajjatīti evaṁ phassapaññattiṁ
paññapessati, dassessatīti attho. Esa nayo sabbattha. Evaṁ imasmiṁ sati
idaṁ hotīti dvādasāyatanavasena sakalaṁ vaṭṭaṁ dassetvā idāni dvādasāyatana-
paṭipakkhepavasena vivaṭṭaṁ dassento so vatāvuso cakkhusmiṁ asatīti desanaṁ
ārabhi.
Tattha vuttanayeneva attho veditabbo.
Evaṁ pañhaṁ vissajjetvā idāni sāvakena pañho kathitoti mā kaṅkhā
ahuvattha, 3- ayaṁ bhagavā sabbaññutaññāṇatulaṁ gahetvā nisinno, icchamānā
tameva upasaṅkamitvā nikkaṅkhā hothāti uyyojento ākaṅkhamānā ca
panātiādimāha.
[205] Imehi ākārehīti imehi kāraṇehi papañcuppattiyā pāṭiyekka-
kāraṇehi ceva vaṭṭavivaṭṭakāraṇehi ca. Imehi padehīti imehi akkharasampiṇḍanehi.
Byañjanehīti pāṭiyekkākkharehi. Paṇḍitoti paṇḍiccena samannāgato. Catūhi
vā kāraṇehi paṇḍito dhātukusalo āyatanakusalo paccayākārakusalo kāraṇākāraṇa-
kusaloti. Mahāpaññoti mahante atthe mahante dhamme mahantā niruttiyo
mahantāni paṭibhāṇāni pariggaṇhanasamatthāya 4- mahāpaññāya samannāgato. Yathā
taṁ

1 chaṂa. evamevaṁ 2 chaṂa. tebhūmaka....., evamuparipi

3 chaṂa. mā nikkaṅkhā ahuvattha, 4 chaṂa. pariggahaṇa....

405
Mahākaccānenāti yathā mahākaccānena byākataṁ, taṁ sandhāya tanti vuttaṁ. Yathā
mahākaccānena byākataṁ, ahaṁpi taṁ evameva 1- byākareyyanti attho.
Madhupiṇḍikanti mahantaṁ guḷapūvaṁ baddhasattuguḷakaṁ vā. Asecanakanti
asecitabbakaṁ. Sappiphāṇitamadhusakkarādīsu idannāmettha mandaṁ idaṁ bahukanti na
vattabbaṁ samayojitarasaṁ. Cetasoti cintakajātiko. Dabbajātikoti paṇḍitasabhāvo.
Ko nāmo ayanti idaṁ thero "atigaruko 2- ayaṁ dhammapariyāyo, dasabalassa
sabbaññutaññāṇenevassa nāmaṁ gaṇhāpessāmī"ti cintetvā āha. Tasmāti
yasmā madhupiṇḍiko viya madhuro, tasmā madhupiṇḍikapariyāyotveva naṁ dhārehīti
vadati. Sesaṁ sabbattha uttānatthamevāti.
Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya
madhupiṇḍikasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.
-------------

1 chaṂa. evamevaṁ 2 chaṂa. atibhaddako

406
9. Dvedhāvitakkasuttavaṇṇanā
 [206] Evamme sutanti dvedhāvitakkasuttaṁ.
Tattha dvidhā katvā dvidhā katvāti dve dve bhāge katvā.
Kāmavitakkoti kāmapaṭisaṁyutto vitakko. Byāpādavitakkoti byāpādapaṭisaṁyutto
vitakko. Vihiṁsāvitakkoti vihiṁsāpaṭisaṁyutto vitakko. Ekaṁ bhāganti ajjhattaṁ vā
bahiddhā vā oḷāriko vā sukhumo vā sabbopāyaṁ vitakko akusalapakkhikoyevāti
tayopi kāmabyāpādavihiṁsāvitakke ekaṁ koṭṭhāsamakāsiṁ. Kāmehi nissaṭo
nekkhammapaṭisaṁyutto vitakko nekkhammavitakko nāma, so yāva paṭhamajjhānā
vaṭṭati. Abyāpādapaṭisaṁyutto vitakko abyāpādavitakko, so mettāpubbabhāgato
paṭṭhāya yāva paṭhamajjhānā vaṭṭati. Avihiṁsāpaṭisaṁyutto vitakko
avihiṁsāvitakko,
so karuṇāpubbabhāgato paṭṭhāya yāva paṭhamajjhānā vaṭṭati. Dutiyaṁ bhāganti
sabbopāyaṁ kusalapakkhikoyevāti dutiyaṁ koṭṭhāsamakāsinti. 1- Iminā bodhisattassa
vitakkaniggaṇhanakālo 2- kathito.
Bodhisattassa hi chabbassāni padhānaṁ padahantassa nekkhammavitakkādayo
puñjapuñjā mahānadiyaṁ 3- oghā viya pavattiṁsu. Satisammosena pana sahasā
kāmavitakkādayo uppajjitvā kusalavāraṁ pacchinditvā sayaṁ akusalajavanavārā
hutvā tiṭṭhanti. Tato bodhisatto cintesi "mayhaṁ ime kāmavitakkādayo kusalavāraṁ
pacchinditvā tiṭṭhanti, handāhaṁ ime vitakke dve bhāge katvā viharāmī"ti
kāmavitakkādayo akusalapakkhikāti ekaṁ bhāgaṁ karoti nekkhammavitakkādayo
kusalapakkhikāti
ekaṁ. Atha puna cintesi "akusalapakkhato āgatavitakkaṁ mantena kaṇhasappaṁ
uppīḷetvā gaṇhanto viya amittaṁ gīvāyaṁ akkamanto viya ca niggahessāmi,

1 chaṂa. iti-saddo na dissati 2 cha,Ma.....ṇiggahaṇakālo, evamuparipi

3 ka. mahānadī

407
Nāssa vaḍḍhituṁ dassāmi. Kusalapakkhato āgatavitakkaṁ meghasamaye meghaṁ viya
sukhettaṁ 1-
sālakalyāṇapotakaṁ viya ca sīghaṁ sīghaṁ vaḍḍhessāmī"ti. So tathā katvā
akusalavitakke
niggaṇhi, kusalavitakke vaḍḍhesi. Evaṁ iminā bodhisattassa vitakkaniggaṇhanakālo
kathitoti veditabbo.
[207] Idāni yathāssa te vitakkā uppajjiṁsu, yathā ca ne niggahesi,
taṁ dassento tassa mayhaṁ bhikkhavetiādimāha. Tattha appamattassāti satiyā
avippavāse ṭhitassa. Ātāpinoti ātāpaviriyavantassa. Pahitattassāti
pesitacittassa.
Uppajjati kāmavitakkoti bodhisattassa chabbassāni padhānaṁ padahato rajjasukhaṁ
vā ārabbha, pāsāde vā nāṭakāni vā orodhe vā kiñcideva vā sampattimārabbha
kāmavitakko nāma uppannapubbo. 2- Dukkarakārikāya panassa āhārūpacchedena
adhimattakasamādānaṁ 3- pattassa etadahosi "na sakkā āhārūpacchedena visesaṁ
nibbattetuṁ, yannūnāhaṁ oḷārikaṁ āhāraṁ āhāreyyan"ti. So uruvelaṁ piṇḍāya
pāvisi. Manussā "mahāpuriso pubbe āharitvā dinnaṁpi na gaṇhi, addhāssa
idāni manoratho matthakaṁ patto, tasmā sayameva āgato"ti paṇītapaṇītaṁ
āhāraṁ upahariṁsu. Bodhisattassa attabhāvo na cirasseva pākatiko ahosi.
Jarājiṇṇattabhāvo hi sappāyabhojanaṁ labhitvāpi pākatiko na hoti. Bodhisatto
pana daharo. Tenassa sappāyabhojanaṁ bhuñjato attabhāvo na cirasseva pākatiko
jāto, vippasannāni indriyāni, parisuddho chavivaṇṇo, samuggatatārāgaṇaṁ viya
nabhaṁ paripuṇṇadvattiṁsamahāpurisalakkhaṇappaṭimaṇḍitaṁ sarīraṁ ahosi. So taṁ
oloketvā
"tāva kilanto nāma attabhāvo evaṁ paṭipākatiko jāto"ti cintetvā attano
paññāmahantatāya evaṁ parittakaṁpi vitakkaṁ gahetvā kāmavitakkoti akāsi.
Paṇṇasālāya purato nisinno 4- camararurupasadagavayarohitamigādike migagaṇe
4-
manuññasaddaravane moravanakukkuṭādike pakkhigaṇe
nīluppalakumudakamalādisañchannāni
pallalāni nānākusumasañchannaviṭapā vanarājiyo maṇikkhandhanimmalajalavahaṁ 5-
nadiṁ
 1 chaṂa. sukhette 2 chaṂa. na uppannapubbo 3 chaṂa. adhimattakasimānaṁ
4-4 chaṂa. camarapasadagavayarohitamigādige magagaṇe 5 chaṂa.....jalapavāhañca

408
Nerañjaraṁ ca passati. Tassa evaṁ hoti "sobhanā vatime migajātā pakkhigaṇā
pallalāni vanarājiyo nadī nerañjarā"ti. So taṁpi evaṁ parittakaṁ vitakkaṁ
gahetvā kāmavitakkaṁ akāsi, tenāha "uppajjati kāmavitakko"ti.
Attabyābādhāyapīti attadukkhāyapi. Eseva nayo sabbattha. Kiṁ pana
mahāsattassa ubhayadukkhāya saṁvattanikavitakko 1- nāma atthīti. Natthi.
Apariññāya 2-
ṭhitassa pana vitakko yāva ubhayabyādhāya saṁvattatīti evaṁ tāni 3- tīṇi nāmāni
labhati, tasmā evamāha. Paññānirodhikoti anuppannāya lokiyalokuttarāya
paññāya uppajjituṁ na deti, lokiyapaññaṁ pana aṭṭhasamāpattipañcābhiññāvasena
uppannaṁpi samucchinditvā khipatīti paññānirodhiko. Vighātapakkhikoti
dukkhakoṭṭhāsiko. Asaṅkhataṁ nibbānaṁ nāma, taṁ paccakkhaṁ kātuṁ na detīti
anibbānasaṁvattaniko. Abbhatthaṁ gacchatīti khayaṁ natthibhāvaṁ gacchati.
Udakabubḷako 4- viya
nirujjhati. Pajahamevāti chaḍḍitameva. 5- Vinodamevāti vinīharitameva. 6-
Byantameva 7-
naṁ akāsinti vigatantaṁ nissesaṁ parivaṭmaṁ paṭicchannameva naṁ akāsiṁ.
[208] Byāpādavitakkoti na bodhisattassa parūpaghātappaṭisaṁyutto nāma
vitakko citte uppajjati, athassa ativassāccuṇhātisītādīni pana paṭicca
cittapariṇāmabhāvo hoti, taṁ sandhāya "byāpādavitakko"ti āha. Vihiṁsāvitakkoti na
mahāsattassa paresaṁ dukkhuppādapaṭisaṁyutto 8- vitakko uppajjati, citte pana
uddhatākāro anekaggatākāro hoti, taṁ gahetvā vihiṁsāvitakkaṁ akāsi.
Paṇṇasālādvāre nisinno hi sīhabyagghādike vāḷamige sūkarādayo khuddakamige
vihiṁsante passati, atha bodhisatto imasmiṁpi nāma akutobhaye araññe imesaṁ
tiracchānagatānaṁ paccatthikā uppajjanti, balavanto dubbale khādanti,
dubbalakhādakā 9- vattantīti kāruññaṁ uppādeti. Aññepi viḷārādayo
kukkuṭamūsikādīni khādente passati, gāmaṁ piṇḍāya paviṭṭho manusse
rājakammikehi upaddute

1 chaṂa. saṁvattanakavitakko 2 chaṂa. apariññāyaṁ 3 chaṂa. saṁvattatīti etāni

4 chaṂa. udakapupphuḷako 5 chaṂa. pajahimeva 6 chaṂa. nīharimeva 7 Sī., i.
byanteva,
Maṃū 12/207/176 passitabbaṁ 8 chaṂa. dukkhuppādana....., 9 chaṂa.
balavantakhādikā

409
Vadhabandhādīni anubhavante attano kasivāṇijjādīni kammāni katvā jīvituṁ na
labhantīti kāruññaṁ uppādeti, taṁ sandhāya "uppajjati vihiṁsāvitakko"ti āha.
Tathā tathāti tena tena kāraṇena. 1- Idaṁ vuttaṁ hoti:- kāmavitakkādīsu yaṁ yaṁ
vitakketi, yaṁ yaṁ vitakkaṁ pavatteti, tena tena cassākārena
kāmavitakkādibhāveneva 2-
cetaso na hi hotīti. Pahāsi nekkhammavitakkanti nekkhammavitakkaṁ pajahati.
Bahulamakāsīti bahulaṁ akāsi. 3- Tassa taṁ kāmavitakkāya cittanti tassa taṁ
cittaṁ
kāmavitakkatthāya. Yathā kāmavitakkasampayuttaṁ hoti, evameva 4- namatīti attho.
Sesapadesupi eseva nayo.
Idāni atthadīpakaṁ 5- upamaṁ dassento seyyathāpītiādimāha. Tattha
kiṭṭhasambādheti sassasambādhe. Ākoṭṭeyyāti ujukaṁ piṭṭhikaṁ 6- pahareyya.
Paṭikoṭṭeyyāti tiriyaṁ phāsukāsu pahareyya. Sanniruddheyyāti āvaritvā
tiṭṭheyya. Sannivāreyyāti ito cito ca gantuṁ na dadeyya. Tatonidānanti tena
kāraṇena, evaṁ arakkhitānaṁ gunnaṁ paresaṁ sassakhādanakāraṇenāti attho. Bālo hi
gopālako evaṁ gāvo arakkhamāno "ayaṁ amhākaṁ bhattavetanaṁ khādati, ujuṁ gāvo
rakkhituṁpi
na sakkoti, kulehi saddhiṁ veraṁ gaṇhāpetī"ti gosāmikānaṁpi santikā vadhādīni
 pāpuṇāti, kiṭṭhasāmikānaṁpi. Paṇḍito pana imāni cattāri bhayāni sampassanto gāvo
phāsukaṁ 7- rakkhati, taṁ sandhāyetaṁ vuttaṁ. Ādīnavanti upaddavaṁ. Okāranti
lāmakabhāvaṁ, 8- khandhesu okāraṁ. 9- Saṅkilesanti saṅkiliṭṭhabhāvaṁ. Nekkhammeti
nekkhammamhi. Ānasaṁsanati visuddhipakkhaṁ. Vodānapakkhanti idamasseva 10-
vevacanaṁ,
kusalānaṁ dhammānaṁ nekkhammamhi visuddhipakkhaṁ addasanti attho.
[209] Nekkhammanti ca kāmehi nissaṭaṁ sabbaṁ kusalaṁ, ekadhamme
saṅgayhamāne nibbānameva. Tatridaṁ opammasaṁsandanaṁ:- kiṭṭhasambādhaṁ viya hi
rūpādiārammaṇaṁ, kūṭagāvo viya kūṭacittaṁ, paṇḍitagopālako viya bodhisatto,
catubbidhabhayaṁ viya attaparūbhayabyābādhāya saṁvattanavitakkā, 11-
paṇḍitagopālassa

1 chaṂa. ākārena 2 chaṂa. kāmavitakkādibhāvo 3 chaṂa. karoti 4 chaṂa. evamevaṁ

5 chaṂa. atthadīpikaṁ 6 chaṂa. piṭṭhiyaṁ 7 chaṂa. sādhukaṁ 8 chaṂa. lāmakaṁ
9 chaṂa. otāraṁ 10 chaṂa. idaṁ tasseva 11 chaṂa.......vitakko

410
Catubbidhaṁ bhayaṁ disvā kiṭṭhasambādhe appamādena gorakkhanaṁ viya bodhisattassa
chabbassāni padhānaṁ padahato attabyābādhādibhayaṁ disvā rūpādīsu ārammaṇesu
yathā kāmavitakkādayo na uppajjanti, evaṁ cittarakkhanaṁ. Paññāvuḍḍhikoti 1-
ādīsu anuppannāya lokiyalokuttarapaññāya uppādāya, uppannāya ca vuḍḍhiyā
saṁvattatīti paññāvuḍḍhiko. Na dukkhakoṭṭhāsāya saṁvattatīti avighātapakkhiko.
Nibbānadhātusacchikiriyāya saṁvattatīti nibbānasaṁvattaniko. Rattiñcepi taṁ
bhikkhave
anuvitakkeyyanti sakalarattiñcepi taṁ vitakkaṁ pavatteyyaṁ. Tatonidānanti
taṁmūlakaṁ.
Ohaññeyyāti ugghāṭiyeyya, uddhaccāya saṁvatteyyāti attho. Ārāti dūre.
Samādhimhāti upacārasamādhitopi appanāsamādhitopi. So kho ahaṁ bhikkhave
ajjhattameva cittanti so ahaṁ bhikkhave mā me cittaṁ samādhimhā dūre hotūti
ajjhattameva cittaṁ saṇṭhapemi, gocarajjhatte ṭhapemīti attho. Sannisādemīti
tattheva ca naṁ sannisīdāpemi. Ekodiṁ karomīti ekaggaṁ karomi. Samādahāmīti sammā
ādahāmi, suṭṭhu āropemīti attho. Mā me cittaṁ ugghāṭīti 2- mā mayhaṁ cittaṁ
ugghāṭayittha 3- mā uddhaccāya saṁvattatūti attho.
[210] Uppajjati abyāpādavitakko .pe. Avihiṁsāvitakkoti ettha yo
so imāya heṭṭhā vuttataruṇavipassanāya saddhiṁ uppannavitakko kāmapaccanīkaṭṭhena
nekkhammavitakkoti vutto. Soyeva byāpādapaccanīkaṭṭhena abyāpādavitakkoti ca,
vihiṁsāpaccanīkaṭṭhena avihiṁsāvitakkoti ca vutto.
Ettāvatā bodhisattassa samāpattiṁ nissāya vipassanāpaṭṭhapanakālo
kathito. Tassa 4- hi samādhipi taruṇo, vipassanāpi. Tassa vipassanaṁ paṭṭhapetvā
aticiraṁ nisinnassa kāyo kilamati, anto aggi viya uṭṭhahati, 5- kacchehi sedā
muccanti, matthakato usumā vaṭṭi viya uṭṭhahati, cittaṁ haññati vihaññati
vipphandati uddhataṁ hoti. 6- So puna samāpattiṁ samāpajjitvā taṁ paridametvā
mudukaṁ katvā

1 chaṂa. paññāvuddhiko. evamuparipi, Maṃū. 12/209/177 saṁsandetabbaṁ

2 chaṂa. ūhaññīti, Ma. mū. 12/209/179 passitabbaṁ 3 chaṂa. ugghāṭīyittha
4 chaṂa. yassa 5 Sī. upaṭṭhahati 6 chaṂa. uddhataṁ hotīti pāṭhā na dissanti

411
Samassāsetvā puna vipassanaṁ paṭṭhapeti. Tassa puna aticiraṁ nisinnassa tatheva
hoti. So puna samāpattiṁ samāpajjitvā tatheva karoti. Vipassanāya hi
bahūpakārā samāpatti.
Yathā yodhassa phalakakoṭṭhako nāma bahūpakāro hoti, so taṁ nissāya
saṅgāmaṁva pavisati, tattha hatthīhipi assehipi yodhehipi saddhiṁ kammaṁ katvā
āvudhesu
 vā khīṇesu bhuñjitukāmatādibhāve vā sati nivattitvā phalakakoṭṭhakaṁ pavisitvā
āvudhāni gaṇhāti, vīmaṁsatipi, 1- bhuñjatipi, pānīyaṁ pivatipi, sannāhaṁpi
paṭisannayhati, taṁ taṁ katvā puna saṅgāmaṁ pavisati, tattha kammaṁ katvā puna
uccārādipīḷito vā kenacideva vā karaṇīyena phalakakoṭṭhakaṁ pavisati. Tattha
santhambhitvā
puna saṅgāmaṁ pavisati, evaṁ yodhassa phalakakoṭṭhako viya vipassanāya bahūpakārā
samāpatti.
Samāpattiyā pana saṅgāmaṁ nittharaṇakayodhassa phalakakoṭṭhakatopi vipassanā
bahūpakārataRā. Kiñcāpi hi tattha 2- samāpattiṁ nissāya vipassanaṁ paṭṭhapeti,
vipassanā pana thāmajātā samāpattiṁpi rakkhati. Thāmajātaṁ karoti.
Yathā hi thale nāvaṁpi nāvāya bhaṇḍaṁpi sakaṭabhāraṁ karonti. Udakaṁ
patvā pana sakaṭaṁpi sakaṭabhaṇḍaṁpi yuttagoṇepi nāvābhāraṁ karonti. Nāvā tiriyaṁ
sotaṁ chinditvā sotthinā supaṭṭanaṁ gacchati, evameva 3- kiñcāpi samāpattiṁ
nissāya vipassanaṁ paṭṭhapeti, vipassanā pana thāmajātā samāpattiṁpi rakkhati,
thāmajātaṁ karoti. Thalaṁ patvā sakaṭaṁ viya hi samāpatti. Udakaṁ patvā nāvā viya
vipassanā. Iti bodhisattassa ettāvatā samāpattiṁ nissāya vipassanāpaṭṭhapanakālo
kathitoti veditabbo.
Yaññadevātiādi kaṇhapakkhe vuttānusāreneva veditabbaṁ, idhāpi
atthadīpakaṁ 4- upamaṁ dassetuṁ seyyathāpītiādimāha. Tattha gāmantasambhavesūti
5-
gāmantāahaṭesu. Satikaraṇīyameva hotīti etā gāvoti satiuppādamattameva kātabbaṁ
hoti. Ito cito ca gantvā ākoṭanādikiccaṁ natthi. Ete dhammāti ete

1 chaṂa. vissamatipi 2 chaṂa. tatthāti pāṭho na dissati 3 chaṂa. evamevaṁ

evamuparipi
4 chaṂa. atthadīpikaṁ 5 chaṂa. gāmantasambhatesūti......, Maṃū. 12/210/178
passitabbaṁ

412
Samathavipassanādhammāti satuppādamattameva kātabbaṁ hoti. Iminā bodhisattassa
samathavipassanānaṁ thāmajātakālo kathito. Tadā kirassa samāpattiappanatthāya
nisinnassa aṭṭhasamāpattiyo ekāvajjanena āpāthaṁ āgacchanti, vipassanaṁ
paṭṭhapetvā nisinno satta anupassanā ekappahāreneva āruḷhova hoti.
[215] Seyyathāpīti idha kiṁ dasseti? ayaṁ pāṭiyekko anusandhi,
Sattānañhi hitūpacāraṁ attano satthubhāvasampadaṁ ca dassento bhagavā imaṁ
desanaṁ
ārabhi. Tattha araññeti aṭaviyaṁ. Pavaneti vanasaṇḍe. Atthato hi idaṁ dvayaṁ
ekameva, paṭhamassa pana dutiyaṁ vevacanaṁ. Ayogakkhemakāmoti catūhi yogehi
khemaṁ
nibbhayaṭṭhānaṁ anicchanto bhayameva icchanto. Sovatthikoti sotthibhāvāvaho.
Pītigamanīyoti tuṭṭhiṁ gamanīyo. Pītagamanīyo"ti vā pāṭho. Pidaheyyāti sākhādīhi
thakeyya. Vivareyyāti visadaṁ mukhaṁ katvā vivaṭaṁ kareyya. Kummagganti
udakavanapabbatādīhi sanniruddhaṁ amaggaṁ. Odaheyya okacaranti tesaṁ oke
caramānaṁ viya
ekadīpimigaṁ 1- ekasmiṁ ṭhāne ṭhapeyya. Okacārikanti dīgharajjuyā bandhitaṁyeva
migiṁ.
Migaluddako hi araññaṁ migānaṁ vasanaṭṭhānaṁ gantvā "idha vasanti, iminā
maggena nikkhamanti, ettha caranti, ettha pivanti, iminā maggena pavisantī"ti
sallakkhetvā maggaṁ pidhāya kummaggaṁ vivaritvā okacarañca okacārikañca ṭhapetvā
sayaṁ paṭicchannaṭṭhāne sattiṁ gahetvā tiṭṭhati, atha sāyaṇhasamaye migā
akutobhaye
araññe caritvā pānīyaṁ pivanti 2- migapotakehi saddhiṁ kīḷamānā
vasanaṭṭhānasantikaṁ
āgantvā okacarañca okacārikañca disvā "sahāyakā no āgatā bhavissantī"ti
nirāsaṅkā pavisanti, te maggaṁ pihitaṁ disvā "nāyaṁ maggo, ayaṁ maggo
bhavissatī"ti
kummaggaṁ paṭipajjanti. Migaluddako na tāva kiñci karoti, paviṭṭhesu pana
sabbapacchima
sanikaṁ 3- paharati, so uttasati, tato sabbe uttasitvā "bhayaṁ uppannan"ti purato
 oloketvā 4- udakena vā vanena vā pabbatena vā sanniruddhaṁ maggaṁ disvā
ubhohi passehi aṅgulisaṅkhalikaṁ viya gahanavanaṁ pavisituṁ asakkontā
paviṭṭhamaggeneva

1 chaṂa. ekaṁ dīpakamigaṁ 2 chaṂa. pivitvā

3 chaṂa. saṇikaṁ evamuparipi 4 chaṂa. olokentā

413
Nikkhamituṁ ārabhanti. Luddako tesaṁ nivattabhāvaṁ 1- ñatvā ādito paṭṭhāya
tiṁsaṁpi
cattāḷīsaṁpi mige ghāteti. Idaṁ satthārā 2- evañhi so bhikkhave mahāmigasaṅgho
aparena samayena anayabyasanaṁ āpajjeyyāti vuttaṁ.
"nandirāgassetaṁ Adhivacanaṁ, avijjāyetaṁ 3- adhivacanan"ti ettha yasmā
ime sattā avijjāya aññāṇā hutvā nandirāgena ābandhitvā rūpārammaṇādīni
upanītā vaṭṭadukkhasattiyā ghātaṁ labhanti. Tasmā bhagavā okacaraṁ nandirāgoti,
okacārikaṁ avijjāti katvā dassesi.
Migaluddako hi ekadāpi tesaṁ sākhābhaṅgena sarīraṁ puñchitvā manussagandhaṁ
apanetvā okacaraṁ ekasmiṁ ṭhāne ṭhapetvā okacārikaṁ saha rajjuyā vissajjitvā
attānaṁ paṭicchādetvā sattiṁ ādāya okacarassa santike tiṭṭhati, okacārikā
migagaṇassa caraṇaṭṭhānābhimukhī gacchati. Taṁ disvā migā sīsāni ukkhipitvā
tiṭṭhanti,
sāpi sīsaṁ ukkhipitvā tiṭṭhati, te "amhākaṁ samajātikā ayan"ti gocaraṁ gaṇhanti.
Sāpi tiṇāni khādantī viya sanikaṁ upagacchati. Āraññako 4- yūthapati migo tassā
vātaṁ labhitvā sakaparisaṁ 5- vissajjitvā tadabhimukho hoti.
Sattānañhi navanavameva piyaṁ hoti. Okacārikā āraññakassa migassa
accāsannabhāvaṁ adatvā tadabhimukhīva pacchato paṭikkamitvā okacarassa santikaṁ
gacchati, yattha yatthassa 6- rajju laggati, tattha tattha khurena paharitvā
moceti,
āraññako migo okacaraṁ disvā okacārikāya sammatto hutvā okacare usūyaṁ
katvā piṭṭhiṁ nāmetvā sīsaṁ kampento tiṭṭhati, tasmiṁ khaṇe sattiṁ jivhāya
lehantopi "kiṁ etan"ti na jānāti, okacaropi sacassa uparibhāgena taṁ migaṁ
paharituṁ sukhaṁ hoti, piṭṭhiṁ nāmeti. Sacassa heṭṭhābhāgena paharituṁ sukhaṁ
hoti,
hadayaṁ unnāmeti. Atha luddako āraññakaṁ migaṁ sattiyā paharitvā tattheva
ghātetvā
maṁsaṁ ādāya gacchati. Evameva yathā so migo okacārikāya sammatto okacare
usūyaṁ katvā sattiṁ jivhāya lehantopi kiñci na jānāti, tathā ime sattā

1 chaṂa. nivattanabhāvaṁ 2 chaṂa. idaṁ sandhāya 3 ka. avijjāyeva

4 chaṂa. āraññiko evamuparipi 5 chaṂa. sakabhariyaṁ 6 chaṂa. yatthassā

414
Avijjāya sammattā andhabhūtā kiñci ajānantā rūpādīsu nandirāgaṁ upagamma
vaṭṭadukkhasattiyā vadhaṁ labhantīti bhagavā okacaraṁ nandirāgoti, 1- okacārikaṁ
avijjāti
katvā dasseti. 2-
Iti kho bhikkhave vivaṭo mayā khemo maggoti iti kho bhikkhave mayā
imesaṁ sattānaṁ hitacaraṇena sammāsambodhiṁ patvā ahaṁ buddhosmīti tuṇhībhūtena
anisīditvā dhammacakkappavattanato paṭṭhāya dhammaṁ desentena vivaṭo khemo ariyo
aṭṭhaṅgiko maggo, pihito kummaggo, aññākoṇḍaññādīnaṁ 3- bhabbapuggalānaṁ
ohato okacaro nandirāgo dvedhā chetvā pāpito, nāsitā okacārikā
avijjā sabbena sabbaṁ samugghātitāti attano hitūpacāraṁ dasseti. 4- Sesaṁ
sabbattha uttānamevāti. 5-
Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya
dvedhāvitakkasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.
------------

1 chaṂa. nandīrāgo.....evamuparipi 2 chaṂa. dassesi

3 chaṂa. aññātakoṇḍaññā.,..evamuparipi
 4 chaṂa. dassesi 5 uttānatthamevāti

415
10. Vitakkasaṇṭhānasuttavaṇṇanā
[216] Evamme suttanti vitakkasaṇṭhānasuttaṁ.
Tattha adhicittamanuyuttenāti dasakusalakammapathavasena uppannaṁ cittaṁ
cittameva,
vipassanāpādakaṭṭhasamāpatticittaṁ tato cittato adhikaṁ cittanti adhicittaṁ.
Anuyuttenāti taṁ adhicittaṁ anuyuttena, tattha yuttappayuttenāti attho.
Tatrāyaṁ bhikkhu purebhattaṁ piṇḍāya caritvā pacchābhattaṁ
piṇḍapātappaṭikkanto
nisīdanaṁ ādāya asukasmiṁ rukkhamūle vā vanasaṇḍe vā pabbatapāde
vā pabbhāre vā samaṇadhammaṁ karissāmīti nikkhamantopi, tattha gantvā hatthehi
vā pādehi vā nisajjaṭṭhānato tiṇapaṇṇāni apanentopi 1- adhicittaṁ anuyuttoyeva.
Nisīditvā pana hatthapāde dhovitvā pallaṅkaṁ ābhujitvā mūlakammaṭṭhānaṁ gahetvā
viharantopi adhicittaṁ anuyuttoyeva.
Nimittānīti kāraṇāni. Kālena kālanti samayena samayaṁ. 2- Nanu ca
kammaṭṭhānaṁ
nāma muhuttaṁpi achaḍḍetvā nirantaraṁ nirantaraṁ manasikātabbaṁ, kasmā bhagavā
"kālena kālan"ti āhāti. Pāliyaṁ hi aṭṭhattiṁsa kammaṭṭhānāni vibhattāni,
tesu bhikkhunā attano cittarucitaṁ kammaṭṭhānaṁ gahetvā nisinnena yāva kocideva
upakkileso nuppajjati, tāva imesaṁ nimittānaṁ manasikārakiccaṁ natthi. Yadā pana
uppajjati, tadā imāni gahetvā citte uppannaṁ abbudaṁ nīharitabbanti
dassento evamāha.
Chandūpasañhitāti chandasahagatā rāgasampayuttā. Imesaṁ pana tiṇṇaṁ
vitakkānaṁ khettañca ārammaṇañca jānitabbaṁ. Tattha chandūpasañhitānaṁ
aṭaṭhalobha-
sahagatacittāni khettaṁ, dosūpasañhitānaṁ dve domanassasahagatāni,
mohūpasañhitānaṁ
dvādasapi akusalacittāni. Vicikicchāuddhaccasampayuttacittāni pana dve etesaṁ
pāṭipuggalikaṁ khettaṁ. Sabbesaṁpi sattā ceva saṅkhārā ca ārammaṇāva, 3-

1 Ma. upanentopi 2 chaṂa. samaye samaye 3 chaṂa. ārammaṇaṁ

416
Iṭṭhāniṭṭhesu asamapekkhitesu hi sattesu ca saṅkhāresu ca te uppajjanti.
Aññaṁpi 1- nimittaṁ manasikātabbaṁ kusalūpasañhitanti tato nimittato aññaṁ
kusalanissita nimittaṁ manasikātabbaṁ. Tattha aññaṁ nimittaṁ nāma
chanadūpasañhite vitakke
sattesu uppanne asubhabhāvanā aññaṁ nimittaṁ nāMa. Saṅkhāresu uppanne
aniccamanasikāro aññaṁ nimittaṁ nāMa. Dosūpasañhite sattesu uppanne
mettābhāvanā aññaṁ nimittaṁ nāMa. Saṅkhāresu uppanne dhātumanasikāro aññaṁ
nimittaṁ nāMa. Mohūpasañhite yattha katthaci uppanne pañcadhammaupanissayo aññaṁ
nimittaṁ nāMa.
Imassa hatthā vā sobhaṇā 2- pādā vātiādinā nayena hi sattesu lobhe
uppanne asubhato upasaṁharitabbaṁ. Kimhi sārattosi, kesesu sārattosi. Lomesu
.pe. Mutte 3- sārattosi. Ayaṁ attabhāvo nāma tīhi aṭṭhisatehi ussāhito, 4-
navahi nahārusatehi avabaddho, 5- navahi maṁsapesisatehi anulitto, allacammena
pariyonaddho, chavirāgena paṭicchanno, navahi vaṇamukhehi
navanavutilomakūpasahassehi ca
asuci paggharati, kuṇapapūrito, duggandho, jeguccho, paṭikkūlo,
dvattiṁsakuṇapasañcayo,
natthettha sāraṁ vā varaṁ vāti evaṁ asubhato upasaṁharantassa sattesu uppanno
lobho pahīyati, tenassa asubhato upasaṁharaṇaṁ aññaṁ nimittaṁ nāma hoti.
Pattacīvarādīsu saṅkhāresu lobhe uppanne dvīhākārehi saṅkhāramajjhattataṁ
samuṭṭhapetīti satipaṭṭhānavaṇṇanāyaṁ vuttanayena assāmikatāvakālikabhāvavasena
manasikaroto so pahīyati, tenassa aniccato manasikāro aññaṁ nimittaṁ nāma
 hoti, sattesu dose uppanne pana āghātavinayakakacopamādīnaṁ 6- vasena mettā
bhāvetabbā, taṁ bhāvayato doso pahīyati, tenassa mettābhāvanā aññaṁ nimittaṁ
nāma hoti. Khānukaṇṭakatiṇapaṇṇādīsu pana dose uppanne tvaṁ kassa kuppasi,
kiṁ paṭhavidhātuyā, udāhu āpodhātuyā, ko vā panāyaṁ kuppati nāma, kiṁ
paṭhavīdhātu

1 pāli. aññaṁ 2 chaṂa. sobhanā 3 chaṂa. muttesu

4 chaṂa. ussāpito 5 chaṂa. ābaddho 6 chaṂa......kacopamovādādīnaṁ

417
Udāhu āpodhātūtiādinā nayena dhātumanasikāraṁ karontassa doso pahīyati,
tenassa dhātumanasikāro aññaṁ nimittaṁ nāma hoti.
Mohe pana yattha katthaci uppanne:-
"garusaṁvāso uddeso uddiṭṭhaparipucchanaṁ
kālena dhammassavanaṁ ṭhānāṭṭhānavinicchayo
pañca dhamme upanissāya moho 1- pahīyatī"ti.
Ime pañca dhammā upanissitabbā. Garuṁ upanissāya viharanto hi bhikkhu 2-
"ācariyo gāmappavesanaṁ anāpucchantassa vattakāle 3- vattaṁ akarontassa
ghaṭasataudakāharaṇādidaṇḍakammaṁ karotī"ti yattappaṭiyatto hoti, athassa moho
pahīyati.
Uddesaṁ gaṇhantopi 4- "āciriyo uddesakāle uddesaṁ agaṇhantassa asādhukaṁ
5- sajjhāyantassa asajjhāyantassa ca daṇḍaṁ 5- karotī"ti yattappaṭiyatto hoti,
evaṁpissa moho pahīyati. Garubhāvanīye bhikkhū upasaṅkamitvā "idaṁ bhante kathaṁ
imassa
ko attho"ti paripucchantopi kaṅkhaṁ vinodeti, evaṁpissa moho pahīyati. Kālena
dhammassavanaṭṭhānaṁ gantvā sakkaccaṁ dhammaṁ suṇantassāpi tesu tesu ṭhānesu
attho
pākaṭo hoti. Evaṁpissa moho pahīyati. Idamassa kāraṇaṁ, idaṁ akāraṇanti 6-
ṭhānāṭṭhānavinicchaye cheko hoti, evaṁpissa moho pahīyati, tenassa pañca
dhamme upanissayo 7- aññaṁ nimittaṁ nāma hoti.
Apica aṭṭhattiṁsāya ārammaṇesu yaṁkiñci bhāventassāpi ime vitakkā
pahīyanti. 8- Evaṁ imāni pañca 8- nimittāni ujuvipaccanīkāni paṭipakkhabhūtāni.
Imehi pahīnā rāgādayo supahīnā honti. Yathā hi aggiṁ allakaṭṭhehipi paṁsūhipi
sākhāhipi 9- pothetvā nibbāpentiyeva, udakaṁ pana aggissa ujuvipaccanīkaṁ, tena
nibbuto sunibbuto hoti, evamimehi nimittehi pahīnā rāgādayo supahīnā
honti. Tasmā etāni kathitānīti veditabbāni.

1 chaṂa. mohadhātu 2 ka.,Ma. viharato hi 3 chaṂa. pattakāle

4 ka.,Ma. gaṇhatopi 5-5 chaṂa. sajjhāyantassa ca daṇḍakammaṁ 6 chaṂa. na
kāraṇanti 7 chaṂa. dhammūpanissayo 8-8 chaṂa. pahīyanti eva. imāni pana 9 chaṂa.
sākhādīhipi

418
Kusalapasañhitanti 1- kusalanissitaṁ kusalassa paccayabhūtaṁ. Ajjhattamevāti
gocarajjhattameva palagaṇḍoti vaḍḍhakī. Sukhumāya āṇiyāti yaṁ āṇiṁ nīharitukāmo
hoti, tato sukhumatarāya sāradāruāṇattiyā. Oḷārikaṁ āṇinti candanaphalake vā
sāraphalake vā ākoṭitaṁ visamāṇiṁ. Abhinihaneyyāti 2- muggarena ākoṭento
haneyya. Abhinīhareyyāti 3- evaṁ abhihananto 4- phalakato nīhareyya.
Abhinivatteyyāti
idāni bahū nikkhantāti 5- ñatvā hatthena cāletvā nikkaḍḍheyya. Tattha phalakaṁ
viya cittaṁ, phalake visamāṇi viya akusalavitakko, 6- sukhumāṇi viya
asubhabhāvanādikusalanimittaṁ, sukhumāṇiyā oḷārikāṇinīharaṇaṁ viya
asubhabhāvanādīhi
kusalanimittehi tesaṁ vitakkānaṁ nīharaṇaṁ.
[217] Ahikuṇapenātiādi atijegucchapaṭikkūlakuṇapadassanatthaṁ vuttaṁ.
Kaṇṭhe ālaggenāti 7- katthacideva paccatthikena ānetvā kaṇṭhe bandhena 8-
paṭimukkena. Aṭṭiyeyyāti aṭṭo dukkhito bhaveyya. Harāyeyyāti lajjeyya.
Jiguccheyyāti sañjātajiguccho bhaveyya.
 Pahīyantīti evaṁ imināpi kāraṇena ete akusalā dhammā sāvajjā
dukkhavipākāti attano paññābalena upaparikkhato ahikuṇapādīni viya jigucchantassa
pahīyanti. Yo pana attano paññābalena upaparikkhituṁ na sakkoti, tena ācariyaṁ
vā upajjhāyaṁ vā aññataraṁ vā garuṭṭhānīyaṁ sabrahmacāriṁ saṁghattheraṁ vā
upasaṅkamitvā
gaṇḍiṁ paharitvā bhikkhusaṁghameva vā sannipātetvā ārocetabbaṁ, bahunnaṁ
hi sannipāte bhavissateva eko paṇḍitamanusso, svāyaṁ evaṁ etesu ādīnavo
daṭṭhabboti kathissati, 9- kāyavicchindanīyakathādīhi 10- vā pana te vitakke
niggaṇhissatīti.
[218] Asatimanasikāro āpajjitabboti neva so vitakko saritabbo
na manasikātabbo, aññavihiteneva 11- bhavitabbaṁ. Yathā hi rūpaṁ apassitukāmo
puriso akkhīni nimmileyya, 12- evametaṁ mūlakammaṭṭhānaṁ gahetvā nisinnabhikkhunā

1 chaṂa. kusalūpasaṁhitanti 2,3 ka. abhihaneyYu...., abhinīhaneyyāti

Maṃū. 12/216/182 saṁsandetabbaṁ 4 chaṂa. abhinihananto 5 chaṂa. idāni
bahunikkhantāti 6 chaṂa. akusalavitakkā 7 chaṂa., Sī., i. āsattenāti

8 chaṂa. baddhena, evamuparipi 9 chaṂa. kathessati 10 Sī.

kāyavicchandaniyakathādīhi
11 chaṂa. aññavihitakena 12 chaṂa. nimīleyya

419
Cittamhi vitakke uppanne aññavihitakena bhavitabbaṁ, evamassa so vitakko
pahīyati, tasmiṁ pahīne puna kammaṭṭhānaṁ gahetvā nisīditabbaṁ.
Sace na pahīyati, uggaṇhato dhammakathāpāṭho 1- hoti, so mahāsaddena
sajjhāyitabbo. Evaṁpi ce aññavihitakassa sato so na pahīyati. Thavikāya
muṭṭhipotthako
hoti, yattha ca buddhavaṇṇāpi dhammavaṇṇāpi likhitā honti, taṁ nīharitvā
cittena 2- aññavihitakena bhavitabbaṁ. Evaṁpi ce na pahīyati, thavikato
araṇīsahitāni
nīharitvā "ayaṁ uttarāraṇī ayaṁ adharāraṇī"ti āvajjantena aññavihitakena
bhavitabbaṁ. Evaṁpi ce na pahīyati, sipāṭikaṁ nīharitvā "idaṁ ārakaṇḍakaṁ nāma,
ayaṁ pipphalako nāma, idaṁ nakhacchedanaṁ nāma, ayaṁ sūci nāmā"ti parikkhāraṁ
samannānentena aññavihitakena bhavitabbaṁ. Evaṁpi ce na pahīyati, sūciṁ gahetvā
cīvare jiṇṇaṭṭhānaṁ sibbantena aññavihitakena bhavitabbaṁ. Evaṁ yāva na pahīyati,
tāva taṁ taṁ kusalakammaṁ karontena aññavihitakena bhavitabbaṁ. Pahīne pana 3-
mūlakammaṭṭhānaṁ gahetvā nisīditabbaṁ, navakammaṁ pana na paṭṭhapetabbaṁ. Kasmā?
vitakke apacchinne 4- kammaṭṭhānamanasikārassa okāso na hoti.
Porāṇakapaṇḍitā pana navakammaṁ katvāpi vitakkaṁ pacchindiṁsu. Tatridaṁ
vatthu:-
tissasāmaṇerassa kira upajjhāyo tissamahāvihāre vasati. Tissasāmaṇero
"bhante ukkaṇṭhitomhī"ti āha. Atha naṁ thero "imasmiṁ vihāre nhānaudakaṁ
dullabhaṁ, maṁ gahetvā cittalatāpabbataṁ 5- gacchāhī"ti āha. So tathā akāsi.
Tattha naṁ thero āha "ayaṁ vihāro accantasaṁghiko, ekaṁ puggalikaṭṭhānaṁ
karohī"ti. So sādhu bhanteti ādito paṭṭhāya saṁyuttanikāyaṁ 6- pabbhārasodhanaṁ
tejodhātukasiṇaparikammanti tīṇipi ekato ārabhitvā kammaṭṭhānaṁ appanaṁ pāpeti,
saṁyuttanikāyaṁ 6- pariyosāpesi, leṇakammaṁ paṭṭhapesi, 7- sabbaṁ katavā
upajjhāyassa
saññaṁ adāsi. Upajjhāyo "dukkhena te sāmaṇera kataṁ, ajja tāva tvaṁyeva
vasāhī"ti āha. So taṁ rattiṁ leṇe vasanto utusappāyaṁ labhitvā vipassanaṁ

1 chaṂa. uggahito dhammakathāpabandho 2 chaṂa. vācentena 3 chaṂa. puna

4 chaṂa. pacchinne 5 chaṂa. cittalapabbataṁ 6 chaṂa. saṁyuttakanikāyaṁ
7 chaṂa. niṭṭhāpesi

420
 Vaḍḍhetvā arahattaṁ patvā tattheva parinibbāyi. Tassa dhātuyo gahetvā cetiyaṁ
akaṁsu, ajjāpi tissattherassa cetiyanti paññāyittha. 1- Idaṁ pabbaṁ asatipabbaṁ
nāMa.
[219] Imasmiṁ ṭhatvā vitakke niggaṇhituṁ asakkonto idha ṭhatvā
niggaṇhissatīti vitakkamūlabhedapabbaṁ dassento puna tassa ce bhikkhavetiādimāha.
Tattha vitakkasaṅkhārasaṇṭhānaṁ mamasikātabbanti saṅkharotīti saṅkhāro, paccayo,
kāraṇaṁ
mūlanti attho. Santiṭṭhati etthāti saṇṭhānaṁ, vitakkasaṅkhārassa saṇṭhānaṁ
vitakkasaṅkhārasaṇṭhānaṁ, taṁ manasikātabbanti. Idaṁ vuttaṁ hoti, ayaṁ vitakko
kiṁhetu
kiṁpaccayo 2- kiṁkāraṇā uppannoti vitakkānaṁ mūlañca mūlāmūlañca 3-
manasikātabbanti.
Kiṁ nukho ahaṁ sīghaṁ gacchāmīti kena nukho kāraṇena ahaṁ sīghaṁ gacchāmi.
Yannūnāhaṁ
sanikaṁ gaccheyyanti kiṁ me iminā sīghagamanena, sanikaṁ 4- gacchissāmīti
cinteti. 5-
So sanikaṁ gaccheyyāti so evaṁ cintetvā sanikaṁ gaccheyya. Esa nayo sabbattha.
Tattha tassa purisassa sīghagamanakālo viya imassa bhikkhuno
vitakkasamāruḷhakālo,
tattha sanikagamanakālo viya imassa vitakkacāraparicchedakālo, 6- tassa
vitakkakālo 7- viya imassa vitakkacāre pacchinne mūlakammaṭṭhānaṁ
vitakkāharaṇakālo, 8-
tassa nisinnakālo viya imassa vipassanaṁ vaḍḍhetvā arahattappattakālo,
tassa nipannakālo viya imassa nibbānārammaṇāya phalasamāpattiyā divasaṁ
vītivattanakālo. Tattha ime vitakkā kiṁhetukā kiṁpaccayāti vitakkānaṁ mūlamūlaṁ
gacchantassa vitakkacāro sithilo hoti. Tasmiṁ sithilībhūte matthakaṁ gacchante
vitakkā
sabbaso nirujjhanti. Ayamattho duddubhajātakena 9- dīpetabbo:-
sasakassa kira veluvarukkhamūle 10- niddāyantassa veluvapakkaṁ vaṇṭato
chijjitvā kaṇṇamūle patitaṁ. 11- So tassa saddena "paṭhavī bhijjatī"ti saññāya
uṭṭhahitvā vegena palāyi. Taṁ disvā purato aññepi catuppādā palāyiṁsu.
Tadā bodhisatto sīho hoti, so cintesi "ayaṁ paṭhavī nāma kappavināse

1 chaṂa. tissattheracetiyanti paññāyati 2 chaṂa. kiṁpaccayā 3 chaṂa. mūlamūlañca

4 chaṂa. saṇikaṁ, evamuparipi 5 chaṂa. cintesi 6 chaṂa. vitakkacārapacchedakālo
7 chaṂa. ṭhitakālo 8 chaṂa. cittotaraṇakālo 9 Sī. daddabhajātakena

10 chaṂa. beluva....evamuparipi 11 Sī. pati

421
Bhijjati, antarā paṭhavībhedo nāma natthi, yannūnāhaṁ mūlamūlaṁ gantvā
anuvijjeyyan"ti. So hatthināgato paṭṭhāya yāva sasakaṁ pucchi "tayā tāva 1-
paṭhavī
bhijjamānā diṭṭhā"ti. So 2- "āma devā"ti āha. Sīho "ehi bho dassehī"ti.
Saso "na sakkomi sāmī"ti. "ehi Re mā bhāyī"ti saṇhamudukena gahetvā
gato saso rukkhassa avidūre ṭhatvā:-
"duddubhāyati bhaddante yasmiṁ dese vasāmahaṁ
ahampetaṁ na jānāmi kimetaṁ duddubhāyatī"ti 3-
gāthamāha, bodhisatto "tvaṁ ettheva tiṭṭhāhī"ti 4- rukkhamūlaṁ gantvā sasakassa
nipannaṭṭhānaṁ addasa, beluvapakkaṁ addasa, uddhaṁ oloketvā vaṇṭaṁ addasa,
disvā "ayaṁ saso ettha nipanno, niddāyamāno imassa kaṇṇamūle patitassa
saddena `paṭhavī bhijjatī'ti evaṁsaññī hutvā palāyī"ti ñatvā taṁ kāraṇaṁ sasaṁ
pucchi, saso "āma devā"ti āha. Bodhisatto imaṁ gāthamāha:-
"beluvaṁ patitaṁ sutvā duddubhanti saso javi
sasassa vacanaṁ sutvā santattā migavāhinī"ti. 5-
Tato bodhisatto "mā bhāyathā"ti migagaṇe assāsesi. Evaṁ vitakkānaṁ
mūlamūlaṁ gacchantassa vitakkā pahīyanti.
[220] Imasmiṁ vitakkamūlabhedapabbe ṭhatvā vitakke niggaṇhituṁ
 asakkontena pana evaṁ niggaṇhitabbāti idaṁpi 6- kāraṇaṁ dassento puna tassa
ce bhikkhavetiādimāha.
Dantebhi dantamādhāyāti heṭṭhādante uparidantaṁ ṭhapetvā. Cetasā
cittanti kusalacittena akusalacittaṁ abhiniggaṇhitabbaṁ. Balavā purisoti yathā
thāmasampanno mahābalo puriso dubbalaṁ purisaṁ sīse vā gale vā khandhe vā

1 chaṂa. tāta 2 chaṂa. saso 3 khu. jā. catukka. 27/586/142 duddubhāyajātaka (syā)
4 chaṂa. tiṭṭhā"ti 5 khu. jā. catukka. 27/587/143 6 chaṂa. aparampi

422
Gahetvā abhiniggaṇheyya abhinippīḷeyya abhisantāpeyya, santattaṁ, kilantaṁ
mucchāparetaṁ viya kareyya, evameva bhikkhunā vitakkehi saddhiṁ paṭimallena hutvā
"ke ca tumhe ko cāhan"ti abhibhavitvā "kāmaṁ taco ca nahāru ca aṭṭhi
ca avasissatu 1- sarīre upasussatu maṁsalohitan"ti 2- evaṁ mahāviriyaṁ paggayha
vitakkā niggaṇhitabbāti dassento imaṁ atthadīpakaṁ 3- upamaṁ āha. 4-
[221] Yato ca kho 5- bhikkhaveti idaṁ mariyādabhājanīyaṁ nāma, taṁ
uttānatthameva.
Yathā pana satthācariyo tiroraṭṭhā āgataṁ rājaputtaṁ pañcāvudhasippaṁ
uggaṇhāpetvā
"gaccha, attano raṭṭhe rajjaṁ gaṇha, sace te antarāmagge corā uṭṭhahanti,
dhanunā kammaṁ katvā gaccha, sace te dhanu nassati vā bhijjati vā sattiyā
asinā"ti evaṁ pañcahipi āvudhehi kattabbaṁ dassetvā uyyojeti, so tathā
katvā sakaṁ raṭṭhaṁ gantvā rajjaṁ gahetvā rajjasiriṁ anubhoti, evameva bhagavā
adhicittamanuyuttaṁ bhikkhuṁ arahattagahaṇatthāya uyyojento "sacassa antarā
akusalavitakkā uppajjanti, aññanimittapabbe ṭhatvā te niggahetvā 6-
vipassanaṁ vaḍḍhetvā arahattaṁ pāpuṇissati, tattha asakkonto ādīnavapabbe
ṭhatvā, tatrāpi asakkonto asatipabbe ṭhatvā, tatrāpi asakkonto
vitakkamūlakabhedapabbe ṭhatvā, tatrāpi asakkonto abhiniggaṇhanapabbe ṭhatvā
vitakke
niggaṇhitvā vipassanaṁ vaḍḍhetvā arahattaṁ pāpuṇissatī"ti imāni pañca
pabbāni desesi.
Vasī vitakkapariyāyapathesūti vitakkavārapathesu ciṇṇavasī paguṇavasīti
vuccati.
Yaṁ vitakkaṁ ākaṅkhissatīti idamassa vasībhāvākāradassanatthaṁ vuttaṁ. Ayaṁ hi
pubbe
yaṁ vitakkaṁ vitakketukāmo hoti, taṁ na vitakketi. Yaṁ na vitakketukāmo hoti,
taṁ vitakketi. Idāni pana vasībhūtattā yaṁ vitakkaṁ vitakketukāmo hoti, taṁyeva

1 ka. avasussatu 2 aṅ. duka. 20/5/50 upaññātasutta. 3 chaṂa. atthadīpikaṁ......

evamuparipi 4 chaṂa. āhari 5 Sī., i., chaṂa. yato kho,
6 chaṂa. niggaṇhitvā

423
Vitakketi. Yaṁ na vitakketukāmo, na taṁ vitakketi. Tena vuttaṁ "yaṁ vitakkaṁ
ākaṅkhissati, taṁ vitakkaṁ vitakkessati. Yaṁ vitakkaṁ na ākaṅkhissati, na taṁ
vitakkaṁ
vitakkessatī"ti. Acchecchi taṇhantiādi sabbāsavasutte vuttamevāti.
Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya
vitakkasaṇṭhānasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.
Sīhanādavaggassa
dutiyavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.
----------
Mūlapaṇṇāsakaṭṭhakathāya
paṭhamo bhāgo
niṭṭhito.