001

Sumaṅgalavilāsinī
dīghanikāyaṭṭhakathā mahāvaggavaṇṇanā
---------------
namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa.
1. Mahāpadānasutta
pubbenivāsapaṭisuṁyuttakathā
[1] Evamme sutaṁ .pe. Karerikuṭikāyanti mahāpadānasuttaṁ.
Tatrāyuṁ anupubbapadavaṇṇanā:- karerikuṭikāyanti karerīti
varuṇarukkhassa nāmaṁ, karerimaṇḍapo tassā kuṭikāya dvāre ṭhito, tasmā
"karerikuṭikā"ti vuccati, yathā kosambarukkhassa dvāre ṭhitattā
"kosambakuṭikā"ti.
Antojetavane kira karerikuṭi kosambakuṭi gandhakuṭi saḷalagharanti 1- cattāri
mahāgehāni, ekekuṁ satasahassapariccāgena nipphannaṁ. Tesu saḷalagharuṁ raññā
pasenadinā kāritaṁ, sesāni anāthapiṇḍikena kāritāni. Iti bhagavā anāthapiṇḍikena
gahapatinā thambhānuṁ upari kāritāya devavimānakappāya karerikuṭikāyaṁ viharati.
Pacchābhattanti ekāsanikakhalupacchābhattikānaṁ pātova 2- bhuttānaṁ
antomajjhantikepi 3-
pacchābhattameva, idha pana pakatibhattassa pacchato "pacchābhattan"ti
adhippetaṁ.
Piṇḍapātapaṭikkantānanti piṇḍapātato paṭikkantānaṁ, bhattakiccaṁ niṭṭhapetvā
uṭṭhitānanti attho.
Karerimaṇḍalamāleti tasseva karerimaṇḍapassa avidūre katāya
nisīdanasālāya. So kira karerimaṇḍapo gandhakuṭikāya ca sālāya ca antare hoti,
tasmā gandhakuṭipi karerikuṭikāpi sālāpi "karerimaṇḍalamālo"ti 4- vuccati.
Pubbenivāsapaṭisaṁyuttāti "ekampi jātiṁ dvepi jātiyo"ti evaṁ vibhattena
pubbenivuṭṭhakkhandhasantānasaṅkhātena pubbenivāsena saddhiṁ yojetvā pavattitā.
Dhammīti dhammasaṁyuttā.

1 chaṂa. salaḷāgāranti 2 i. pāto.

3 chaṂa. antomajjhanhikepi 4 chaṂa., i..... mālotipi

002
Udapādīti aho acchariyaṁ dasabalassa pubbenivāsañāṇaṁ, pubbenivāsaṁ
nāma ke anussaranti, ke nānussarantīti? titthiyā anussaranti, sāvakā ca
paccekabuddhā ca buddhā ca anussaranti. Kataratitthiyā anussaranti. Ye
aggappattā kammavādino, 1- tepi cattālīsaṁyeva kappe anussaranti, na tato paraṁ.
2-
Sāvakā kappasatasahassaṁ anussaranti. Dve aggasāvakā asaṅkheyyaṁ 3- ceva
kappasatasahassañca. Paccekabuddhā dve asaṅkheyyāni kappasatasahassañca.
Buddhānaṁ
pana ettakanti paricchedo natthi, yāvatakaṁ ākaṅkhanti, tāvatakaṁ anussaranti.
Titthiyā 4- khandhapaṭipāṭiyā anussaranti, paṭipāṭiṁ muñcitvā na
sakkonti. Paṭipāṭiyā anussarantāpi asaññabhavaṁ patvā khandhappavattiṁ na
passanti, jāle patitā sakuṇā 5- viya, kūpe patitā paṅgalā viya ca honti.
Te tattha ṭhatvā "ettakameva, ito paraṁ natthī"ti diṭṭhiṁ gaṇhanti. Iti
titthiyānaṁ pubbenivāsānussaraṇaṁ andhānaṁ yaṭṭhikoṭigamanaṁ viya hoti. Yathā hi
andhā yaṭṭhikoṭiggāhake satiyeva gacchanti, asati tattheva nisīdanti, evameva
titthiyā khandhapaṭipāṭiyāva anussarituṁ sakkonti, paṭipāṭiṁ visajjetvā na
sakkonti.
Sāvakāpi khandhapaṭipāṭiyāva anussaranti, asaññabhavaṁ patvā
khandhappavattiṁ na passanti. Evaṁ santepi te vaṭṭe saṁsaraṇakasattānaṁ
khandhānaṁ
abhāvakālo nāma natthi, asaññabhave pana pañca kappasatāni pavattantīti
ettakaṁ 6- kālaṁ atikkamitvā buddhehi dinnanaye ṭhatvā parato anussaranti,
seyyathāpi āyasmā sobhito. Dve aggasāvakā pana paccekabuddhā ca cutipaṭisandhiṁ
oloketvā anussaranti. Buddhānaṁ cutipaṭisandhikiccaṁ natthi, yaṁ yaṁ 7- ṭhānaṁ
passitukāmā honti, taṁ tadeva passanti.
 Titthiyā ca pubbenivāsaṁ anussaramānā attanā diṭṭhakatasutameva
anussaranti. Tathā sāvakā ca paccekabuddhā ca. Buddhā pana attanā vā parehi
vā diṭṭhakatasutaṁ sabbameva anussaranti.

1 chaṂa. aggappattakammavādino. 2 i. na tato paranti natthi.

3 chaṂa. asaṅkhyeyayañceva. 4 i. ye aggappattā kammavādino titthiyā te.
5 chaṂa. kuṇṭhā, Ma. kuṇḍā. 6 chaṂa., i. tattakaṁ. 7 i. pana.

003
Titthiyānaṁ pubbenivāsañānaṁ khajjopanakaobhāsasadisaṁ, 1- sāvakānaṁ
padīpobhāsasadisaṁ, aggasāvakānaṁ osadhitārakobhāsasadisaṁ, paccekabuddhānaṁ
candobhāsasadisaṁ, buddhānaṁ sahassasuriyamaṇḍalobhāsasadisaṁ. 2- Tassa ettakāni
jātisatāni
jātisahassāni jātisatasahassānīti vā ettakāni kappasatāni kappasahassāni
kappasatasahassānīti vā natthi, yaṁ kiñci anussarantassa neva khalitaṁ, na
paṭighāto 3- hoti, āvajjanapaṭibaddhameva
ākaṅkhamanasikāracittuppādapaṭibaddhameva
hoti. Dubbalapattapūṭe 4- vegakkhittanārāco viya sinerukūṭe visaṭṭhaindavajiraṁ
viya
ca asajjamānameva gacchati. "aho Mahantaṁ bhagavato pubbenivāsañāṇan"ti evaṁ
bhagavantaṁyeva ārabbha kathā uppannā, jātā pavattāti attho. Taṁ sabbaṁpi
saṅkhepato dassetuṁ "itipi pubbenivāso, itipi pubbenivāso"ti ettakameva
pāliyaṁ vuttaṁ. Tattha itipīti evaṁpi.
[2] Assosi kho .pe. Atha bhagavā anuppattoti ettha yaṁ
vattabbaṁ, taṁ brahmajālasuttavaṇṇanāyaṁ vuttameva. Ayameva hi viseso:- tattha
sabbaññutañāṇena assosi, idha dibbasotena. Tattha ca vaṇṇāvaṇṇakathā
vippakatā, idha pubbenivāsakathā. Tasmā bhagavā "ime bhikkhū mama
pubbenivāsañāṇaṁ ārabbha guṇaṁ thomenti, pubbenivāsañāṇassa pana me nipphattiṁ na
jānanti, handa nesaṁ tassa nipphattiṁ kathetvā dassāmī"ti āgantvā pakatiyāpi
buddhānaṁ nisīditvā dhammadesanatthameva ṭhapite taṁkhaṇaṁ 5- bhikkhūhi
papphoṭetvā
dinne varabuddhāsane nisīditvā "kāya nuttha bhikkhave"ti pucchāya ca "idha
bhante"tiādito paṭivacanassa 6- ca pariyosāne tesaṁ pubbenivāsapaṭisaṁyuttaṁ
dhammakathaṁ 7- kathetukāmo iccheyyātha notiādimāha.
[3] Tattha iccheyyātha noti iccheyyātha nu. Atha naṁ pahaṭṭhamānasā
bhikkhū yācamānā etassa bhagavātiādimāhaṁsu. Tattha etassāti etassa
dhammakathākaraṇassa.

1 chaṂa. khajjopanakakimiobhāsasadisaṁ. 2 chaṂa. saradasūriYu....sadisaṁ.

3 chaṂa. paṭighātaṁ, i. paṭighāto. 4 chaṂa. dubbalapattapuṭo.
5 chaṂa. taṁkhaṇe. 6 chaṂa. ādipaṭivacanassa. 7 chaṂa. dhammiṁ kathaṁ.

004
Atha bhagavā tesaṁ yācanaṁ gahetvā kathetukāmo "tenahi bhikkhave
suṇāthā"ti te sotāvadhānasādhukamanasikāresu 1- niyojetvā aññesaṁ asādhāraṇaṁ
chinnavaṭumakānussaraṇaṁ pakāsetukāmo ito so bhikkhavetiādimāha.
[4] Tattha yaṁ vipassīti yasmiṁ kappe vipasSī. Ayañhi "yan"ti
saddo "yaṁ me bhante devānaṁ tāvatiṁsānaṁ sammukhā sutaṁ sammukhā paṭiggahitaṁ,
ārocemi taṁ bhagavato"tiādīsu 2- paccattavacane dissati.
"yantaṁ Apucchimha akittayi no
aññantaṁ pucchāma tadiṅgha brūhī"ti 3-
ādīsu upayogavacane. "aṭṭhānametaṁ Bhikkhave anavakāso, yaṁ akissā
lokadhātuyā"tiādīsu 4- karaṇavacane. Idha pana bhummeti 5- daṭṭhabbo. Tena vuttaṁ
"yasmiṁ kappe"ti. Udapādīti dasasahassīlokadhātuṁ unnādento uppajji.
Bhaddakappeti pañcabuddhuppādapaṭimaṇḍitattā sundarakappe
 sārakappeti bhagavā imaṁ kappaṁ thomento evamāha. Yato paṭṭhāya kira amhākaṁ
bhagavatā abhinīhāro kato, etasmiṁ antare ekakappepi pañca buddhā nibbattā
nāma natthi. Amhākaṁ bhagavato abhinīhārassa purato pana taṇhaṅkaro medhaṅkaro
saraṇaṅkaro dīpaṅkaroti cattāro buddhā ekasmiṁ kappe nibbattiṁsu. Tesaṁ
uparimabhāge 6- ekaṁ asaṅkheyyaṁ buddhasuññameva ahosi.
Asaṅkheyyakappapariyosāne pana koṇḍañño nāma buddho ekova
ekasmiṁ kappe uppanno. Tatopi asaṅkheyyaṁ buddhasuññameva ahosi. Asaṅkheyya-
kappapariyosāne sumaṅgalo 7- sumano revato sobhitoti cattāro buddhā ekasmiṁ kappe
uppannā. Tatopi asaṅkheyyaṁ buddhasuññameva ahosi. Asaṅkheyyakappapariyosāne
pana ito kappasatasahassādhikassa asaṅkheyyassa upari anomadassī padumo

1 chaṂa. sotāvadhāraṇasādhukamanasikāresu 2 dī. mahā. 10/293/189/mahāgovindasutta

3 khu.su. 25/882/506 kalahavivādasutta, 25/1059/535 mettagūmāṇavakapañhā
4 aṁ. ekaka. 20/277/29 aṭṭhānapālipaṭhamavagga 5 chaṂa., i. bhummattheti.

6 chaṂa., i. orabhāge evamuparipi 7 chaṂa., i. maṅgalo.

005
Nāradoti tayo buddhā ekasmiṁ kappe uppannā. Tatopi asaṅkheyyaṁ buddhasuññameva
ahosi. Asaṅkheyyakappapariyosāne pana ito kappasatasahassānaṁ upari padumuttaro
bhagavā ekova ekasmiṁ kappe uppanno. Tassa orato ito tiṁsakappasahassānaṁ
upari sumedho sujātoti dve buddhā ekasmiṁ kappe uppannā. Tato
uparimabhāge 1- ito aṭṭhārasannaṁ kappasahassānaṁ upari piyadassī atthadassī
dhammadassīti tayo buddhā ekasmiṁ kappe uppannā. Atha ito catunavute
kappe 2- siddhattho nāma buddho ekova ekasmiṁ kappe uppanno. Ito
dvenavute 2- kappe tisso pusso dve buddhā ekasmiṁ kappe uppannā. Ito
ekanavute 2- kappe vipassī bhagavā uppanno. Ito ekatiṁse kappe sikhī
vessabhūti dve buddhā uppannā. Imasmiṁ bhaddakappe kakusandho konāgamano 3-
kassapo gotamo amhākaṁ sammāsambuddhoti cattāro buddhā uppannā,
metteyyo uppajjissati. Evamayaṁ kappo pañcabuddhuppādapaṭimaṇḍitattā
sundarakappo sārakappoti bhagavā imaṁ kappaṁ thomento evamāha.
Kiṁ panetaṁ buddhānaṁyeva pākaṭaṁ hoti, "imasmiṁ kappe ettakā buddhā
uppannā 4- vā uppajjissantivā"ti, 4- udāhu aññesaṁpi pākaṭaṁ hotīti?
aññesaṁpi pākaṭaṁ hoti. Kesaṁ? suddhāvāsabrahmānaṁ. Kappasaṇṭhitikālasmiñhi 5-
ekamasaṅkheyyaṁ ekaṅgaṇaṁ hutvā ṭhite lokasannivāse lokassa saṇṭhānatthāya devo
vassituṁ ārabhi. Āditova antaraṭṭhake himapāto viya hoti. Tato kaṇamattā
tilamattā
taṇḍulamattā mugga māsa badara āmalaka elāḷuka kumbhaṇḍa alābumattā udakadhārā
hutvā anukkamena vaḍḍhitvā usabha dveusabha aḍḍhagāvuta gāvuta dvegāvuta
aḍḍhayojana yojana dviyojana tiyojana dasayojana .pe. Satasahassayojanamattā
hutvā
koṭisatasahassacakkavāḷabbhantare yāva avinaṭṭhabarahamalokā 6- pūretvā
tiṭṭhanti.

1 chaṂa., i. orabhāge. 2 chaṂa. catunavutikappe. 3 chaṂa., i. koṇāgamano

4-4 chaṂa. uppannā vā uppajjissantīti vāti, i. uppannā vā uppajjis- santīti vā.
5 chaṂa.,i. kappasaṇṭhānakālasmiñhi 6 Ma. akaniṭṭhabarahamalokā.

006
Atha taṁ udakaṁ anupubbena bhassati, bhassante udake pakatidevalokaṭṭhānesu
devalokā patiṭṭhahanti, 1- tesaṁ saṇṭhahanavidhānaṁ visuddhimagge
pubbenivāsakathāyaṁ
vuttaṁ. 2-
Manussalokaṭṭhānaṁ 3- pana patte udake dhammakarakassa mukhe 4- pihite
viya vātavasena taṁ udakaṁ santiṭṭhati, udakapiṭṭhe uppalinipaṇṇaṁ viya paṭhavī
saṇṭhāti 5- mahābodhipallaṅko vinassamāne loke pacchā vinassati, saṇṭhahamāne
paṭhamaṁ saṇṭhahati. Tattha pubbanimittaṁ hutvā eko paduminigaccho uppajjati,
 tassa sace tasmiṁ kappe buddho nibbattissati, pupphaṁ uppajjati. No ce na
uppajjati, uppajjamānañca 6- sace eko buddho nibbattissati, ekaṁ uppajjati.
Sace dve, tayo, cattāro, pañca buddhā nibbattissanti, pañca uppajjanti.
Tāni ca kho ekasmiṁyeva nāḷe kaṇṇikābaddhāni hutvā. Suddhāvāsabrahmāno
"āyāma mārisā pubbanimittaṁ passissāmā"ti mahābodhipallaṅkaṭṭhānaṁ āgacchanti.
Buddhānaṁ anibbattanakappe pupphaṁ na hoti. Te pana apupphitaṁ gacchaṁ disvā
"andhakāro vata bho loke bhavissati, tamābhibhūtā 7- sattā apāye pūressanti,
cha devalokā nava barhmalokā suññā bhavissantī"ti anattamanā honti.
Pupphitakāle pana pupphaṁ disvā "sabbaññubodhisattesu mātu kucchiṁ okkamantesu
nikkhamantesu sambujjhantesu dhammacakkaṁ pavattentesu yamakapāṭihāriyaṁ
karontesu
devorohaṇaṁ karontesu āyusaṅkhāraṁ ossajjantesu 8- parinibbāyantesu
dasasahassacakkavāḷakampanādīni pāṭihāriyāni dakkhissāmā"ti ca, 9- "cattāro
apāyā parihāyissanti, cha devalokā nava barahamalokā paripūrissantī"ti ca
attamanā udānaṁ udānentā attano attano brahmalokaṁ gacchanti. Imasmiṁ
pana kappe pañca padumāni uppajjiṁsu. Tesaṁ nimittānaṁ ānubhāvena cattāro
buddhā uppannā, pañcamo uppajjissatīti suddhāvāsabarahamānopi tāni
padumāni disvā imamatthaṁ jāniṁsu. Tena vuttaṁ "aññesaṁpi pākaṭaṁ hotī"ti.

1 chaṂa., i. saṇṭhahanti. 2 chaṂa. vuttameva. 3 chaṂa.

manussalokasaṇṭhahanaṭṭhānaṁ.
4 chaṂa. dhamakaraṇamukhe. 5 chaṂa. saṇṭhahati. 6 i. uppajjamānā.
7 chaṂa. matā matā, i. matamātā. 8 i. vissajjantesu 9 i. ca saddo na dissati

007
Āyuparicchedavaṇṇanā
[5] "itipi Bhagavā ito so bhikkhave"tiādinā nayena kappaparicchedavasena
pubbenivāsaṁ dassetvā idāni tesaṁ buddhānaṁ jātiparicchedādivasena
dassetuṁ vipassī bhikkhavetiādimāha.
Tattha āyuparicchede. Parittaṁ lahukanti ubhayametaṁ appakasseva
vevacanaṁ. Yaṁ hi appakaṁ, taṁ parittaṁ ceva lahukaṁ ca hoti. Appaṁ vā bhiyyoti
vassasatato vā upari appaṁ, aññaṁ vassasataṁ appatvā vīsaṁ vā tiṁsaṁ vā
cattālīsaṁ vā paṇṇāsaṁ vā saṭṭhiṁ vā vassāni jīvanti, 1- evaṁ dīghāyuko pana
atidullabho, asuko kira evaṁ ciraṁ jīvatīti tattha tattha gantvāva 2- daṭṭhabbo
hoti. Tattha visākhā upāsikā vīsavassasataṁ jīvati, 3- tathā pokkharasāti
brāhmaṇo
brahmāyu brāhmaṇo selo brāhmaṇo bāvariyabrāhmaṇo ānandatthero
mahākassapattheroti. Anuruddhatthero pana vassasatañceva paṇṇāsañca vassāni,
bākulatthero 4- vassasatañceva saṭṭhiñca vassāni. Ayaṁ sabbadīghāyuko. Sopi dve
vassasatāni na jīvati. 3-
Vipassiādayo pana sabbepi bodhisattā mettāpubbabhāgena
somanassasahagatañāṇasampayuttāsaṅkhārikacittena mātu kucchismiṁ paṭisandhiṁ
gaṇhiṁsu, tena
cittena gahitāya paṭisandhiyā asaṅkheyyaṁ āyu, iti sabbabuddhā asaṅkheyyāyukā.
Te kasmā asaṅkheyyaṁ na aṭṭhaṁsu? utubhojanavipattiyā. Utubhojanavasena hi āyu
Hāyatipi vaḍḍhatipi.
Tattha yadā rājāno adhammikā honti, tadā uparājā 5- senāpati
seṭṭhī sakalanagaraṁ sakalaraṭṭhaṁ adhammikameva hoti. Atha tesaṁ ārakkhadevatā,
tāsaṁ
devatānaṁ mittā bhummā devatā, 6- bhummadevatānaṁ 7- mittā ākāsaṭṭhakadevatā,

1 chaṂa., i. jīvati 2 chaṂa., i. gantvā

3 i. jīvi. evamuparipi 4 Sī. bakkulatthero
5 chaṂa., i. uparājāno, 6 chaṂa. bhūmaṭṭhadevatā 7 chaṂa., i. tāsaṁ devatānaṁ
008
Ākāsaṭṭhakadevatānaṁ mittā uṇhavalāhakā devatā, tāsaṁ mittā abbhavalāhakā
devatā, tāsaṁ mittā sītavalāhakā devatā, tāsaṁ mittā vassavalāhakā devatā,
tāsaṁ mittā cātummahārājikā devatā, tāsaṁ mittā tāvatiṁsā devatā, tāsaṁ
mittā yāmā devatāti evamādi evaṁ yāva bhavaggā ṭhapetvā ariyasāvake
sabbe devā brahmaparisāpi 1- adhammikā honti. Tāsaṁ adhammikatāya visamaṁ
candimasuriyā pariharanti, vāto yathāmaggena na vāyati, yathāmaggena avāyanto 2-
ākāsaṭṭhakavimānāni khobheti, vimānesu khobhitesu devatānaṁ kīḷanatthāya cittāni
na namanti, devatānaṁ kīḷanatthāya cittesu anamantesu sītuṇhabhedo utu
yathākālena na sampajjati, tasmiṁ asampajjante na ca sammā devo vassati,
kadāci vassati, kadāci na vassati, katthaci vassati, katthaci na vassati,
vassanto
pana 3- vappakāle aṅkurakāle nāḷakāle pupphakāle khīraggahaṇādikālesu yathā
yathā sassānaṁ upakāro na hoti, tathā tathā vassati 4- ciraṁ vigacchati ca, 4-
tena
sassāni visamapākāni honti vigatagandhavaṇṇarasādisampattīni 5- ekabhājane
pakkhittataṇḍulesupi ekasmiṁ padese bhattaṁ uttaṇḍulaṁ hoti ekasmiṁ atikilinnaṁ
ekasmiṁ sampākaṁ, 6- taṁ paribhuttaṁ kucchiyaṁpi tīhākārehi gacchati. Tena sattā
bahavābādhā ceva honti appāyukā ca. Evaṁ tāva utubhojanavasena āyu hāyati. 7-
Yadā pana rājāno dhammikā honti, tadā senāpatiuparājānopi 8-
dhammikā hontīti purimanayeneva yāva barahamalokā sabbepi dhammikā honti,
tesaṁ dhammikattā samaṁ candimasuriyā pariharanti, yathāmaggena vāto vāyati, 9-
ākāsaṭṭhakavimānāni na khobheti, tesaṁ asaṅkhobhentānaṁ 10- devatānaṁ
kīḷanatthāya
cittāni namanti. Evaṁ kālena utu sampajjati, devo sammā vassati, vappakālato
paṭṭhāya sassānaṁ upakāraṁ karonto kāle vassati, kāle vigacchati. Tena
sassāni samapākāni sugandhāni suvaṇṇāni surasāni ojavantāni honti,

1 chaṂa.,i. sabbā devabrahmaparisāpi. 2 chaṂa.,i. ayathāmaggena vāyanto.

3 chaṂa.,i. vassantopi. 4-4 chaṂa.,i. vassati ca vigacchati ca. 5 chaṂa.,i. ...
rasādisampannāni 6 chaṂa. samapākaṁ. 7. aṅ. catukka. 21/70/85 adhammikasutta
8 chaṂa. uparājā nopi. 9 chaṂa. yathāmaggena vāyanto. 10 chaṂa. akhobhā, i.
asaṅkhobhe.

009
Tehi sampāditabhojanaṁ paribhuttaṁpi sammā paripākaṁ gacchati, tena sattā arogā
dīghāyukā honti. Evaṁ utubhojanavasena āyu vaḍḍhati.
[7] Tattha vipassī bhagavā asītivassasahassāyukakāle nibbatto,
sikhī 1- sattativassasahassāyukakāleti idaṁ anupubbena parihīnasadisaṁ kataṁ, na
pana
evaṁ parihīnaṁ, vaḍḍhitvā vaḍḍhitvā parihīnanti veditabbaṁ. Kathaṁ? imasmiṁ tāva
bhaddakappe 2- kakusandho bhagavā cattālīsavassasahassāyukakāle nibbatto,
āyuppamāṇaṁ
pañca koṭṭhāse katvā cattāri ṭhatvā pañcame vijjamāneyeva parinibbuto.
Taṁ āyu parihāyamānaṁ dasavassakālaṁ patvā puna vaḍḍhamānaṁ asaṅkheyyaṁ hutvā
tato parihāyamānaṁ tiṁsavassasahassakāle ṭhitaṁ, tadā konāgamano bhagavā
nibbatto.
Tasmiṁpi tatheva parinibbute taṁ āyu dasavassakālaṁ patvā puna vaḍḍhamānaṁ
asaṅkheyyaṁ hutvā parihāyitvā vīsativassasahassakāle ṭhitaṁ, tadā kassapo bhagavā
nibbatto. Tasmiṁpi tatheva parinibbute taṁ āyu dasavassakālaṁ patvā puna
vaḍḍhamānaṁ asaṅkheyyaṁ hutvā parihāyitvā vassasatakālaṁ pattaṁ. Atha amhākaṁ
sambuddho nibbatto. Evaṁ anupubbena parihāyitvā parihāyitvā vaḍḍhitvā
vaḍḍhitvā parihīnanti veditabbaṁ. Tattha yaṁ yaṁ āyuvuḍḍhippamāṇesu 3- manussesu
buddhā nibbattanti, tesaṁpi taṁ tadeva 4- āyupparimāṇaṁ hotīti veditabbaṁ.
Āyuparicchedavaṇṇanā niṭṭhitā.
Bodhiparicchedavaṇṇanā
[8] Bodhiparicchede pana 5- pāṭaliyā mūleti pāṭalirukkhassa heṭṭhā.
Tassā pana pāṭaliyā khandho taṁdivasaṁ paṇṇāsaratano hutvā abbhuggato,
 sākhā paṇṇāsaratanāti ubbedhena ratanasataṁ ahosi. Taṁdivasaṁ ca sā pāṭali
kaṇṇikābaddhehi viya pupphehi mūlato paṭṭhāya ekacchannā 6- ahosi, dibbagandhaṁ
vāyati. Na kevalañca tadā ayameva pupphitā, dasasahassacakkavāḷe sabbapāṭaliyo

1 i. bhagavā. 2 chaṂa., i. kappe, 3 chaṂa., i. āyuparimāṇesu.

4 i. tesampi tattheva. 5 i. pana saddo na dissati 6 chaṂa., i. ekasañchannā.

010
Pupphitā. Na kevalañca pāṭaliyo, dasasahassacakkavāḷe sabbarukkhānaṁ khandhesu
khandhapadumāni, sākhāsu sākhāpadumāni, latāsu latāpadumāni, ākāsesu 1-
ākāsapadumāni pupphitāni, paṭhavītalaṁ bhinditvāpi mahāpadumāni uṭṭhitāni.
Mahāsamuddopi pañcavaṇṇehi padumehi nīluppalarattuppalehi ca sañchanno ahosi.
Sakaladasasahassacakkavāḷaṁ dhmālākulaṁ tattha tattha
nibaddhapupphadāmavisaṭṭhamālāguṇa-
vippakiṇṇaṁ 2- nānāvaṇṇakusumasamujjalaṁ
nandanavanacittalatāvanamissakavanapārusakavanasadisaṁ 3-
ahosi. Puratthimacakkavāḷamukhavaṭṭiyaṁ ussitaddhajā
pacchimacakkavāḷamukhavaṭṭiyaṁ 4-
abhihananti. Pacchimadakkhiṇauttaracakkavāḷamukhavaṭṭiyaṁ ussitaddhajā
dakkhiṇacakkavāḷamukhavaṭṭiṁ abhihananti. Evaṁ aññamaññaṁ sirisampannāni 5-
cakkavāḷāni
ahesuṁ. Abhisambuddhoti sakalaṁ buddhaguṇavibhavasiriṁ paṭivijjhamāno cattāri
saccāni
abhisambuddho.
"sikhī Bhikkhave bhagavā arahaṁ sammāsambuddho puṇḍarīkassa mūle
abhisambuddho"tiādīsupi imināva nayena vaṇṇanā veditabbā. Ettha pana
puṇḍarīkoti setambarukkho. Tassāpi tadeva parimāṇaṁ. Taṁdivasañca sopi
dibbagandhehi
pupphehi susañchanno ahosi. Na kevalañca pupphehi, phalehipi sañchanno ahosi.
Tassa ekato taruṇāni phalāni, ekato majjhimāni phalāni, ekato nātipakkāni 6-
ekato supakkāni pakkhittadibbojāni viya surasāni ojavantāni 7- olambanti.
Yathā so, evaṁ sakaladasasahassacakkavāvaḷe 8- pupphūpagā rukkhā pupphehi.
Phalūpagā
rukkhā phalehi paṭimaṇḍitā ahesuṁ.
Sāloti sālarukkho. Tassāpi tadeva parimāṇaṁ, tatheva pupphasirivibhavo
veditabbo. Sirīsarukkhepi eseva nayo. Udumbararukkhe pupphāni nāhesuṁ,
phalavibhūti
panettha ambe vuttanayāva. Tathā nigrodheva 9- tathā assatthevāti. 10- Iti
sabbabuddhānaṁ ekova pallaṅko, rukkhā pana aññepi honti. Tesu yassa yassa

1 chaṂa. ākāse. 2 chaṂa.... mālāguḷavippakiṇṇaṁ. 3 chaṂa., i....

phārusakavanasadisaṁ
4 chaṂa., i...ṃukhavaṭṭī. 5 chaṂa. sirīsampattāni. 6 chaṂa. phalāni.
7 chaṂa., i. ayaṁ saddo na dissati 8 chaṂa.... cakkavāḷesu.

9-9 chaṂa., i. va saddo na disasati. 10 chaṂa. sāvakayugaparicchede.

011
Rukkhassa mūle catumaggañāṇasaṅkhātaṁ bodhiṁ buddhā paṭivijjhanti, so so bodhīti
vuccati. Ayaṁ bodhiparicchedo nāMa.
Sāvakayugaparicchedavaṇṇanā
[9] Sāvakayugaparicchede pana khaṇḍatissanti khaṇḍo ca tisso ca. Tesu
khaṇḍo ekapitiko kaniṭṭhabhātā, tisso purohitaputto. Khaṇḍo paññāpāramiyā
matthakaṁ patto, tisso samādhipāramiyā. Agganti ṭhapetvā vipassiṁ bhagavantaṁ
avasesehi saddhiṁ asadisaguṇatāya uttamaṁ. Bhaddayuganti aggatāyeva bhaddayugaṁ.
Abhibhūsambhavanti abhibhū ca sambhavo ca. Tesu abhibhū paññāpāramiyā matthakaṁ
patto
sikhinā bhagavatā saddhiṁ aruṇavatito brahmalokaṁ gantvā brahmaparisāya vividhāni
 pāṭihāriyāni dassento dhammaṁ desetvā dasasahassīlokadhātuṁ andhakārena
pharitvā "kiṁ idan"ti sañjātasaṁvegānaṁ obhāsaṁ pharitvā "sabbe me rūpañca
passantu saddañca suṇantū"ti adhiṭṭhahitvā "ārabhathā"ti 1- gāthādvayaṁ 2-
bhaṇanto
saddaṁ sāveti. Sambhavo samādhipāramiyā matthakaṁ patto ahosi.
Soṇuttaranti soṇo ca uttaro ca. Tesu 3- soṇo paññāpāramiṁ
pāramiṁ patto, uttaro samādhipāramiṁ patto. 4- Vidhūrasañjīvanti vidhūro ca
sañjīvo
ca. Tesu vidhūro paññāpāramiṁ patto. 4- Sañjīvo samādhipāramiṁ patto
samāpajjanabahulo
ratutiṭṭhānadivāṭṭhānakuṭileṇamaṇḍapādīsu samāpattibalena vāyamanto. 5-
Ekadivasaṁ
araññe nirodhaṁ samāpajji. Atha naṁ vanakammikādayo "mato"ti sallakkhetvā
jhāpesuṁ. So yathāparicchedena samāpattito vuṭṭhāya cīvarāni papphoṭetvā gāmaṁ
piṇḍāya pāvisi. Tadupādāyeva naṁ "sañjīvo"ti sañjāniṁsu. Bhiyyosuttaranti
bhiyyoso ca uttaro ca. Tesu bhiyyoso paññāya, uttaro samādhinā aggo ahosi.
Tissabhāradvājanti tisso ca bhāradvājo ca. Tesu tisso paññāpāramiṁ patto,
bhāradvājo samādhipāramiṁ patto ahosi. Sāriputtamoggallānanti sāriputto ca

1 chaṂa. ārambhathāti 2 saṁ. sagā. 15/185 aruṇavatīsutta 3 chaṂa. tesupi.

4-4 chaṂa. patto ahosi. 5 chaṂa. ñāyanto, i. vāyapento. 6 i. patto ahosi.

012
Moggallāno ca. Tesu sāriputto paññāvisaye, moggallāno samādhivisaye aggo
ahosi. Aggasāvakayugaparicchedo 1- nāMa.
Sāvakasannipātaparicchedavaṇṇanā
[10] Sāvakasannipātaparicchede vipassissa bhagavato paṭhamasannipāto
caturaṅgiko ahosi, sabbe ehibhikkhū, sabbe iddhiyā nibbattapattacīvarā, sabbe
anāmantitāva āgatā, iti 2- te ca kho paṇaṇarase uposathadivase. Atha satthā
vījaniṁ gahetvā nisinno uposathaṁ osāresi. Dutiye tatiye ca 3- eseva nayo.
Tathā sesānaṁ buddhānaṁ sabbasannipātesu. Yasmā pana amhākaṁ bhagavato
paṭhamabodhiyāva 4- sannipāto ahosi, idañca suttaṁ aparabhāge vuttaṁ, tasmā
"mayhaṁ
bhikkhave etarahi eko sāvakānaṁ sannipāto"ti aniṭṭhapetvā "ahosī"ti vuttaṁ.
Tattha aḍḍhaterasāni bhikkhusatānīti purāṇajaṭilānaṁ sahassaṁ, dvinnaṁ
aggasāvakānaṁ parivārāni aḍḍhateyyasatānīti aḍḍhaterasasatāni. Tattha dvinnaṁ
aggasāvakānaṁ abhinīhārato paṭṭhāya vatthuṁ kathetvā pabbajjā dīpetabbā.
Pabbajitānaṁ pana tesaṁ mahāmoggallāno sattame divase arahattaṁ patto.
Dhammasenāpati pañṇarasame divase gijjhakūṭapabbatamajjhe sūkarakhātaleṇapabbhāre
bhāgineyyassa dīghanakhaparibbājakassa sajjite dhammayāge vedanāpariggahasuttante
5-
desiyamāne desanānusārena 6- anubujjhamānañāṇaṁ 6- pesetvā sāvakapāramīñāṇaṁ
patto. Bhagavā therassa arahattappattiṁ ñatvā vehāsaṁ abbhuggantvā veḷuvane 7-
paccuṭṭhāsi. 8- Thero "kuhiṁ nukho bhagavā gato"ti āvajjento veḷuvane
patiṭṭhitabhāvaṁ ñatvā sayaṁpi vehāsaṁ abbhuggantvā veḷuvaneyeva paccuṭṭhāsi.
Atha
bhagavā pāṭimokkhaṁ osāresi. Taṁ sannipātaṁ sandhāya bhagavā "aḍḍhaterasāni
bhikkhusatānī"ti āha. Ayaṁ sāvakasannipātaparicchedo nāMa.

1 chaṂa.,i. sāvakayugaparicchedo 2 chaṂa.,i. itisaddo na dissati. 3 chaṂa.,i.

dutiyatatiyesupi. 4 chaṂa.,i. paṭhamabodhiyā eko. 5 MaṂa. 13/201-206/182
dīghanakhasutta 6-6 chaṂa. desanaṁ anubujjhamānaṁ ñāṇaṁ. i. anubajjhamānaṁ ñāṇaṁ,
7 chaṂa. veḷuvaneyeva. 8 chaṂa., i. patiṭṭhāsi.

013
Upaṭṭhākaparicchedavaṇṇanā
[11] Upaṭṭhākaparicchede pana 1- ānandoti nibaddhupaṭṭhākabhāvaṁ
sandhāya vuttaṁ. Bhagavato hi paṭhamabodhiyaṁ anibaddhā 2- upaṭṭhākā ahesuṁ. 2-
Ekadā
nāgasamālo pattacīvaraṁ gahetvā vicari, ekadā nāgito, ekadā upavāṇo,
ekadā sunakkhatto, ekadā cundo samaṇuddeso, ekadā sāgato, ekadā
meghiyo. Tattha ekadā bhagavā nāgasamālattherena saddhiṁ addhānamaggapaṭipanno
dvedhāpathaṁ patto. Thero maggā okkamma "bhagavā ahaṁ iminā maggena
gacchāmī"ti āha. Atha naṁ bhagavā "ehi bhikkhu iminā maggena gacchāmā"ti
āha. So "handa bhagavā tumhākaṁ pattacīvaraṁ gaṇhatha, ahaṁ iminā gaggena
gacchāmī"ti vatvā pattacīvaraṁ bhūmiyaṁ 3- ṭhapetuṁ āraddho. Atha naṁ bhagavā
"āhara bhikkhū"ti vatvā pattacīvaraṁ gahetvā gato. Tassapi bhikkhuno itarena
maggena gacchato corā pattacīvarañceva hariṁsu, sīsaṁ ca bhindiṁsu. So "bhagavā
idāni me paṭisaraṇaṁ, na añño"ti cintetvā lohitena galitena 4- bhagavato
santikaṁ āgami. 5- "kimidaṁ Bhikkhū"ti ca vutte taṁ pavuttiṁ ārocesi. Atha naṁ
bhagavā "mā cintayi bhikkhu, etaṁ 6- kāraṇaṁyeva taṁ nivārayimhā"ti 6- vatvā taṁ
samassāsesi.
Ekadā pana bhagavā meghiyattherena saddhiṁ pācīnavaṁsamigadāye jantugāmaṁ
agamāsi. Tatrāpi meghiyo jantugāme piṇḍāya caritvā nadītīre pāsādikaṁ
ambavanaṁ disvā "bhagavā tumhākaṁ pattacīvaraṁ gaṇhatha, ahaṁ tasmiṁ ambavane
samaṇadhammaṁ karomī"ti vatvā bhagavātā tikkhattuṁ nivāriyamānopi gantvā
akusalavitakkehi ajjhāpanno 7- paccāgantvā taṁ pavuttiṁ ārocesi. Taṁpi bhagavā
"idameva te kāraṇaṁ sallakkhetvā nivārayimhā"ti vatvā anupubbena sāvatthiṁ

1 chaṂa., i. panasaddo na dissati. 2-2 i. nibaddhā upaṭṭhākā nāhesuṁ.

3 chaṂa., i. chamāyaṁ. 4 chaṂa., i. gaḷitena. 5 chaṂa. agamāsi.
6 chaṂa. etaṁyeva te kāraṇaṁ sallakkhetvā nivārayimhā, i. etaṁ kāraṇaṁyeva te

nivārayimhā. 7 chaṂa. upadduto, anvāsatto. i. anvāsanno.

014
Agamāsi. Tattha gandhakuṭipariveṇe paññattapavarabuddhāsane 1- nisinno
bhikkhusaṅgha-
parivuto bhikkhū āmantesi "bhikkhave idānimhi mahallako, `ekacce bhikkhū iminā
maggena gacchāmā'ti vutte aññena gacchanti, ekacce mayhaṁ pattacīvaraṁ bhūmiyaṁ
2-
nikkhipanti, mayhaṁ nibaddhūpaṭṭhākaṁ ekaṁ bhikkhuṁ jānāthā"ti. Bhikkhūnaṁ
dhammasaṁvego
udapādi. Athāyasmā sāriputto uṭṭhāyāsanā bhagavantaṁ vanditvā "ahaṁ bhante
tumheyeva paṭṭhayamāno satasahassakappādhikaṁ asaṅkheyyaṁ pāramiyo pūrayiṁ, 3-
nanu
mādiso mahāpañño upaṭṭhāko nāma vaṭṭati, ahaṁ upaṭṭhahissāmī"ti āha. Taṁ
bhagavā "alaṁ sāriputta, yassaṁ disāyaṁ tvaṁ viharasi, asuññāyeva 4- sā disā,
tava
ovādo buddhānaṁ ovādasadiso, na me tayā upaṭṭhākakiccaṁ atthī"ti paṭikkhipi.
Etenevupāyena mahāmoggallānaṁ ādiṁ katvā asītimahāsāvakā uṭṭhahiṁsu. Te
sabbepi bhagavā paṭikkhipi.
Ānandatthero pana tuṇhīyeva nisīdi. Atha naṁ bhikkhū evamāhaṁsu
"āvuso ānanda bhikkhusaṁgho upaṭṭhākaṭṭhānaṁ yācati, tavaṁpi yācāhī"ti. So
āha "yācitvā laddhupaṭṭhānaṁ nāma āvuso kīdisaṁ hoti, kiṁ maṁ satthā na
passati, sace rocessati, 5- ānando maṁ upaṭṭhātūti vakkhatī"ti. Atha
bhagavā "na bhikkhave ānando aññena ussāhetabbo, sayameva jānitvā maṁ
upaṭṭhahissatī"ti āha. Tato bhikkhū "uṭṭhehi 6- āvuso ānanda dasabalaṁ
upaṭṭhākaṭṭhānaṁ yācāhī"ti āhaṁsu. Thero uṭṭhahitvā cattāro paṭikkhepe,
catasso ca āyācanāti aṭṭha vare yāci.
Cattāro paṭikkhepā nāma:- "sace bhante bhagavā attanā laddhaṁ
paṇītaṁ cīvaraṁ na mayhaṁ dassati, piṇḍapātaṁ na dassati, ekagandhakuṭiyaṁ
vasituṁ na
dassati, nimantanaṁ gahetvā na gamissati, evāhaṁ bhagavantaṁ upaṭṭhahissāmī"ti
vatvā "kaṁ panettha ānanda ādīnavaṁ addasā"ti 7- vutte "sacāhaṁ bhante
imāni vatthūni labhissāmi, bhavissanti me vattāro `ānando dasabalena laddhaṁ
 paṇītacīvaraṁ paribhuñjati, piṇḍapātaṁ paribhuñjati, ekagandhakuṭiyaṁ vasati,
ekatova

1 chaṂa., i. paññattavarabuddhāsane. 2 chaṂa. bhūmiyanti na disasati.

3 i. pūresiṁ. 4 chaṂa. asuññāyeva me sā disā
5 chaṂa. rocissati. 6 chaṂa., i. uṭṭhāhi 7 chaṂa. passasīti

015
Nimantanaṁ gacchati, etaṁ lābhaṁ labhanto tathāgataṁ upaṭṭhāti, ko evaṁ
upaṭṭhahato
bhāro"ti. Ime cattāro paṭikkhepe yāci.
Catasso āyācanā nāma:- "sace bhante bhagavā mayā gahitaṁ
nimantanaṁ gamissati, sacāhaṁ tiroraṭṭhā tirojanapadā bhagavantaṁ daṭṭhuṁ
āgataparisāya 1-
āgatakkhaṇeeva bhagavantaṁ dassetuṁ lacchāmi, yadā me kaṅkhā uppajjati,
tasmiṁyeva khaṇe bhagavantaṁ upasaṅkamituṁ lacchāmi, yaṁ bhagavā mayhaṁ
parammukhā dhammaṁ
deseti, taṁ āgantvā mayhaṁ kathessati, evāhaṁ bhagavantaṁ upaṭṭhahissāmī"ti
vatvā "kaṁ panettha ānanda ānisaṁsaṁ passasī"ti vutte "idha bhante saddhā
kulaputtā bhagavato okāsaṁ alabhantā maṁ evaṁ vadanti `sve bhante ānanda
bhagavatā saddhiṁ amhākaṁ ghare bhikkhaṁ gaṇheyyāthā'ti, sace bhante bhagavā
tattha
na gamissati, icchitakkhaṇeyeva parisaṁ dassetuṁ kaṅkhañca vinodetuṁ okāsaṁ na
lacchāmi, bhavissanti vattāro `kiṁ ānando dasabalaṁ upaṭṭhāti, ettakampissa
anuggahaṁ bhagavā na karotī'ti, bhagavato ca parammukhā maṁ pucchissanti `ayaṁ
āvuso
ānanda gāthā idaṁ suttaṁ idaṁ jātakaṁ kattha desitan'ti, sacāhaṁ taṁ na
sampādayissāmi, bhavissanti vattāro `ettakaṁpi āvuso na jānāsi, kasmā tvaṁ
chāyā viya bhagavantaṁ avijahanto dīgharattaṁ vicarasī'ti, 2- tenāhaṁ parammukhā
desitassāpi dhammassa puna kathanaṁ icchāmī"ti imā catasso āyācanā yāci.
Bhagavāpi
tassa adāsi.
Evaṁ ime aṭṭha vare gahetvā nibaddhupaṭṭhāko ahosi. Tasseva
ṭhānantarassatthāya kappasatasahassaṁ pūritānaṁ pāramīnaṁ phalaṁ pāpuṇīti. Taṁ
imassa
nibaddhupaṭṭhākabhāvaṁ sandhāya "mayhaṁ bhikkhave etarahi ānando bhikkhu
upaṭṭhāko
aggupaṭṭhāko"ti āha. Ayaṁ upaṭṭhākaparicchedo nāMa.
[12] Pitiparicchedo uttānatthoyeva.
Vihāraṁ pāvisīti kasmā vihāraṁ pāvisi. Bhagavā kira ettakaṁ kathetvā
cintesi "na tāva mayā sattannaṁ buddhānaṁ vaṁso nirantaraṁ matthakaṁ pāpetvā

1 chaṂa. āgataṁ parisaṁ. 2 i. vicari.

016
Kathito, mayi 1- pana vihāraṁ paviṭṭhe ime bhikkhū bhiyyoso mattāya
pubbenivāsañāṇaṁ ārabbha vaṇṇaṁ kathayissanti. Athāhaṁ āgantvā nirantaraṁ
buddhavaṁsaṁ
kathetvā matthakaṁ pāpetvā dassāmī"ti bhikkhūnaṁ kathāvārassa okāsaṁ datvā
uṭṭhāyāsanā vihāraṁ pāvisi.
Yañcetaṁ bhagavā tantiṁ kathesi, tattha kappaparicchedo jātiparicchedo
gottaparicchedo āyuparicchedo bodhiparicchedo sāvakayugaparicchedo
sāvakasannipātaparicchedo upaṭṭhākaparicchedo pitiparicachedoti navime vārā
āgatā,
sambahulavāro na āgato, ānetvā pana dīpetabbo.
Sambahulavāra
sabbabodhisattānaṁ hi ekasmiṁ kulavaṁsānurūpe putte jāte nikkhamitvā
 pabbajitabbanti ayameva vaṁso ayaṁ paveṇī. Kasmā? sabbaññubodhisattānañhi
mātu kucchiṁ okkamanato paṭṭhāya pubbe vuttappakārāni anekāni pāṭihāriyāni
honti, tatra nesaṁ yadi neva jātanagaraṁ na pitā na mātā 2- na bhariyā na
putto paññāyeyya, "imassa neva jātanagaraṁ na pitā .pe. Na putto
paññāyati, devo vā sakko vā māro vā brahmā vā esa maññe,
devānañca īdisaṁ paṭihāriyaṁ anacchariyan"ti maññamāno jano neva sotabbaṁ
na saddahitabbaṁ 3- maññeyya, tato abhisamayo na bhaveyya, abhisamaye asati
niratthako 4- buddhuppādo, aniyyānikaṁ sāsanaṁ hoti. Tasmā sabbabodhisattānaṁ
"ekasmiṁ kulavaṁsānurūpe putte jāte nikkhamitvā pabbajitabban"ti ayameva vaṁso
ayaṁ paveṇī. Tasmā puttādīnaṁ vasena sambahulavāro ānetvā dīpetabbo.
Sambahulaparicchedavaṇṇanā
tattha:-
samavattakkhandho atulo, suppabuddho ca uttaro
satathavāho vijitaseno, rāhulo bhavati sattamoti
ete tāva sattannaṁ buddhānaṁ 5- anukmeneva satta puttā veditabbā.

1 chaṂa. ajja mayi 2 i. "na mātā"ti na dissati.

3 chaṂa., i. saddhātabbaṁ. 4 chaṂa. niratthakova 5 chaṂa. sattannampi
bodhisattānaṁ

017
Tattha rāhulabhadde tāva jāte paṇṇaṁ āharitvā mahāpurisassa
hatthe ṭhapayiṁsu. Athassa tāvadeva sakalasarīraṁ khobhetvā puttasineho aṭṭhāsi.
So
cintesi "ekasmiṁ tāva jāte evarūpo puttasineho, parosahassaṁ kira me
puttā bhavissanti, tesu ekekasmiṁ jāte imaṁ sinehabandhanaṁ evaṁ vaḍḍhantaṁ
dubbhijjaṁ bhavissatīti 1- rāhulo jāto bandhanaṁ jātan"ti āha. Taṁdivasameva ca
rajjaṁ pahāya nikkhanto. Esa nayo sabbesaṁ puttuppattiyanti. Ayaṁ
puttaparicchedo.
Suttanā 2- sabbakāmā ca, sucittā atha rocanī 3-
ruccatinī 4- sunandā ca bimbā bhavati sattamāti
etā tesaṁ sattannaṁpi puttānaṁ mātaro ahesuṁ. Bimbā devī pana rāhulakumāre
jāte rāhulamātāti paññāyittha. Ayaṁ bhariyāparicchedo.
Vipassī kakusandhoti ime pana dve bodhisattā payuttāajaññarathaṁ
āruyha mahābhinikkhamanaṁ nikkhamiṁsu. Sikhī konāgamanoti ime dve
hatthikkhandhavaragatā
hutvā nikkhamiṁsu. Vessabhū bodhisatto 5- suvaṇṇasīvikāya nisīditvā nikkhami.
Kassapo uparipāsādamahātale nisinnova ānāpānacatutthajjhānaṁ nibbattetvā
jhānā vuṭṭhāya taṁ jhānaṁ pādakaṁ katvā "pāsādo gantvā 6- bodhimaṇḍe otaratū"ti
adhiṭṭhāsi. Pāsādo ākāsena gantvā bodhimaṇḍe otari. Mahāpurisopi tato
otaritvā bhūmiyaṁ ṭhatvā "pāsādo yathāṭhāneyeva patiṭṭhatū"ti cintesi. So
yathāṭhāne patiṭṭhāsi. Mahāpurisopi satta divasāni padhānaṁ anuyuñjitvā
bodhipallaṅke
nisīditvā sabbaññutañāṇaṁ 7- paṭivijjhi. Amhākaṁ pana bodhisatto kaṇṭhakamāruyha
8-
nikkhantoti. Ayaṁ yānaparicchedo.
Vipassissa bhagavato yojanappamāṇe padese vihāro patiṭṭhito, 9-
sikhissa tigāvute, vessabhussa aḍḍhayojane, kakusandhassa gāvute, konāgamanassa

1 chaṂa.,i. bhavissati 2 chaṂa. sutanā i. sudhānā 3 chaṂa. rocinī 4 chaṂa.

rucaggatī.
i. rucaggattī 5 chaṂa.,i. bodhisattoti na dissati. 6 chaṂa. uggantvā
7 chaṂa. sabbaññutaṁ 8 chaṂa. kaṇṭakaṁ assavaramāruyha, 9 chaṂa., i. patiṭṭhāsi.

018
Aḍḍhagāvute, kassapassa vīsatiusabhe. Amhākaṁ bhagavato pakatimānena soḷasakarīse
rājamānena aṭṭhakarīse padese vihāro patiṭṭhitoti. Ayaṁ vihāraparicchedo nāMa.
 Vipassissa bhagavato ekaratanāyāmā vidatthivitthārā aṭṭhaṅgulubbedhā
suvaṇṇiṭṭhakā kāretvā cūḷaṁsena chādetvā vihāraṭṭhānaṁ kīṇiṁsu. Sikhissa
suvaṇṇayaṭṭhiphālehi chādetvā kīṇiṁsu. Vessabhussa suvaṇṇahatthipādāni kāretvā
tesaṁ cūḷaṁsena chādetvā kīṇiṁsu. Kakusandhassa vuttanayeneva suvaṇṇiṭṭhakāhi
chādetvā kīṇiṁsu. Konāgamanassa vuttanayeneva suvaṇṇakacchapehi chādetvā
kīṇiṁsu. Kassapassa suvaṇṇakaḷīhiyeva 1- chādetvā kīṇiṁsu. Amhākañca 2- bhagavato
salakkhaṇānaṁ kahāpaṇānaṁ cūḷaṁsena 3- chādetvā kīṇiṁsu. Ayaṁ vihārabhūmiggahaṇe
4-
paricchedo. 4-
Tattha vipassissa bhagavato tathā bhūmiṁ kīṇitvā vihāraṁ katvā
dinnaupaṭṭhāko punabbasumitto nāma ahosi, sikhissa bhagavato 5- sirivaḍḍho 6-
nāma, vessabhussa sotthiyo nāma, kakusandhassa accuto nāma, konāgamanassa
uggo nāma, kassapassa sumano nāma, amhākaṁ pana bhagavato sudatto nāMa.
Sabbecete gahapatimahāsālā seṭṭhino ahesunti. Ayaṁ upaṭṭhākaparicchedo
nāMa.
Aparāni cattāri avijahitaṭṭhānāni nāma honti. Sabbabuddhānaṁ hi
bodhipallaṅko avijahito, ekasmiṁyeva ṭhāne hoti. Dhammacakkappavattanaṁ isipatane
migadāye avijahitameva hoti. Devorohaṇakāle saṅkassanagaradvāre
paṭhamapādagaṇḍitā 7-
avijahitāva hoti. Jetavane gandhakuṭiyā cattāri mañcapādaṭṭhānāni
avijahitāneva honti, vihāro pana khuddakopi mahantopi hoti, vihāropi na
vijahatiyeva. 8- Nagaraṁ pana vijahati. Yadā nagaraṁ pācīnato hoti, tadā vihāro

1 chaṂa. suvaṇṇakaṭṭīhi, i. suvaṇṇakaṭaṭhīhi. 2 chaṂa. ca saddo na dissati.

3 chaṂa., i. cūḷaṁseneva 4-4 chaṂa. vihārabhūmiggahanadhanaparicchedo., i.
vihārabhūmigahaṇe dhanaparicchedo. 5 chaṂa., i. bhagavatoti na dissati.
6 chaṂa. sirivaḍḍhano, i. sirivaḍḍhako. 7 chaṂa. paṭhamapadagaṇṭhikā, i.
paṭhamapādagaṇṭhi.
8 chaṂa. vijahitoyeva

019
Pacchimato. Yadā nagaraṁ dakkhiṇato, tadā vihāro uttarato. Yadā nagaraṁ
pacchimato
tadā vihāro pācīnato, yadā nagaraṁ uttarato tadā vihāro dakkhiṇatoti 1-
idāni pana nagaraṁ uttarato, vihāro dakkhiṇato.
Sabbabuddhānaṁ ca āyuvemattaṁ pamāṇavemattaṁ kulavemattaṁ padhānavemattaṁ
rasmivemattanti pañca vemattāni honti. Āyuvemattaṁ nāma keci
dīghāyukā honti, keci appāyukā. Tadā hi dīpaṅkarassa vassasatasahassaṁ
āyuppamāṇaṁ ahosi, amhākaṁ bhagavato vassasataṁ āyuppamāṇaṁ.
Pamāṇavemattaṁ nāma keci dīghā honti, keci rassā. Tathā hi
dīpaṅkaro asītihattho ahosi, sumano navutihattho, amhākaṁ pana bhagavā
aṭṭhārasahattho.
Kulavemattaṁ nāma keci khattiyakule nibbattanti, keci brāhmaṇakule.
Padhānavemattaṁ nāma kesañci padhānaṁ ittarakālameva hoti, yathā kassapassa
bhagavato. Kesañci addhanīyaṁ yathā amhākaṁ bhagavato.
Rasmivemattaṁ nāma sumaṅgalassa 2- bhagavato sarīrarasmi
dasasahassīlokadhātuppamāṇā
ahosi. Amhākaṁ bhagavato samantā byāmamattā. Tatra rasmivemattaṁ
ajjhāsayapaṭibaddhaṁ. Yo yattakaṁ icchati, tassa tattakaṁ sarīrappabhā pharati.
Sumaṅgalassa
pana niccaṁpi dasasahassīlokadhātuṁ phalatūti ajjhāsayo ahosi. Paṭividdhaguṇesu
pana
katthaci 3- vemattaṁ nāma natthi.
Aparaṁ amhākaṁyeva bhagavato sahajātaparicchedañca nakkhattaparicchedañca
dīpesuṁ. Sabbaññubodhisattena kira saddhiṁ rāhulamātā ānandatthero channo
kaṇṭhako 4- nidhikumbhiyo 5- mahābodhi kāḷudāyīti imāni satta sahajātāni.
Mahāpuriso
ca uttarāsāḷhanakkhatteyeva 6- mātu kucchiyaṁ 7- okkami, mahābhinikkhamanaṁ
 1 chaṂa. itisaddo na dissati. 2 chaṂa. maṅgalassa. evamuparipi 3 chaṂa. kassaci
4 chaṂa. kaṇṭako, i. kanthako 5 chaṂa. nidhikumbho, i. nidhikumbhi.
6 chaṂa. uttarāsāḷhanakkhatteneva. 7 chaṂa., i. mātukucchiṁ

020
Nikkhami, dhammacakkaṁ pavattesi, yamakapāṭihāriyaṁ akāsi. Visākhanakkhattena
jāto ca
abhisambuddho ca parinibbuto ca. Māghanakkhattenassa sāvakasannipāto ca ahosi
āyusaṅkhārossajjanañca. Assayujanakkhattena devorohaṇanti ettakaṁ āharitvā
dīpetabbaṁ. Ayaṁ sambahulavāraparicchedo nāMa.
[13] Idāni atha kho tesaṁ bhikkhūnantiādīsu te bhikkhū "āvuso
pubbenivāsassa nāma ayaṁ gati, yaṁ panīdaṁ 1- cutito paṭṭhāya paṭisandhiārohaṇaṁ.
Yaṁ pana idaṁ paṭisandhito paṭṭhāya pacchāmukhaṁ ñāṇaṁ pesetvā cutiṁ gantabbaṁ,
idaṁ atigarukaṁ. Ākāse padaṁ dassenato viya bhagavā kathetī"ti 2- ativimhayajātā
hutvā "acchariyaṁ āvuso"tiādīni vatvā puna aparaṁpi kāraṇaṁ dassentā 3-
"yatra hi nāma tathāgato"tiādimāhaṁsu.
Tattha yatra hi nāmāti acchariyaṭṭhe nipāto, yo nāma tathāgatoti
attho. Chinnapapañceti ettha papañcā nāma taṇhā māno diṭṭhīti ime tayo
kilesā. Chinnavaṭumeti ettha vaṭumanti kusalākusalakammavaṭṭaṁ vuccati.
Pariyādinnavaṭṭeti tasseva vevacanaṁ, pariyādinnasabbakammavaṭṭeti attho.
Sabbadukkhavītivatteti sabbaṁ vipākavaṭṭasaṅkhātaṁ dukkhaṁ vītivatte.
Anussarissatīti
idaṁ yatra hīti nipātavasena anāgatavacanaṁ, attho panettha atītavasena
veditabbo.
Bhagavā hi te buddhe anussari, na idāni anussarissatīti. Evaṁsīlāti maggasīlena
phalasīlena lokiyalokuttarasīlena evaṁsīlā. Evaṁdhammāti ettha samādhipakkhāva
dhammā adhippetā, maggasamādhinā phalasamādhinā lokiyalokuttarasamādhinā
evaṁsamādhinoti
attho. Evaṁpaññāti maggapaññādivaseneva evaṁpaññā. Evaṁvihārīti ettha
pana heṭṭhā samādhipakkhānaṁ dhammānaṁ gahitattā vihāro gahitova, puna kasmā
gahitameva gaṇhātīti ce. Na idaṁ gahitameva, idaṁ hi
nirodhasamāpattiparidīpanatthaṁ
vuttaṁ. Tasmā evaṁ nirodhasamāpattivihārī te bhagavanto ahesunti attho
daṭṭhabbo.

1 chaṂa. panasaddo na dissati. 2 chaṂa. kathesī"ti. 3 chaṂa., i. dassento.

021
Evaṁ vimuttāti ettha vikkhambhanavimuttitadaṅgavimuttisamucchedavimuttipaṭip-
passaddhivimuttinissaraṇavimuttīti pañcavidhā vimutti. Tattha aṭṭhasamāpattiyo
sayaṁ
vikkhambhitehi nīvaraṇādīhi vimuttattā vikkhambhanavimutatīti saṅkhayaṁ 1-
gacchanti.
Aniccānupassanādikā satta anupassanā sayaṁ tassa tassa paccanīkaṅgavasena
paricchinnattā 2- tehi niccasaññādīhi vimuttattā tadaṅgavimuttīti saṅkhyaṁ
gacchanti. Cattāro ariyamaggā sayaṁ samucchinnehi kilesehi vimuttattā
samucchedavimtatīti saṅkhyaṁ gacchanti. Cattāri sāmaññaphalāni maggānubhāvena
kilesānaṁ
paṭippassaddhante uppannattā paṭippassaddhivimuttīti saṅkhyaṁ gacchanti.
Nibbānaṁ sabbakilesehi nissaraṇattā 3- apagatattā dūre ṭhitattā
nissaraṇavimuttīti
saṅkhyaṁ gacchatīti 4- imāsaṁ pañcannaṁ vimuttīnaṁ vasena "evaṁ vimuttā"ti ettha
attho daṭṭhabbo.
[14] Paṭisallānā vuṭṭhitoti ekībhāvā vuṭṭhito.
[16] Ito so bhikkhaveti kā 5- anusandhi? idañhi suttaṁ "tathāgatassevesā 5-
Bhikkhave dhammadhātu supaṭividdhā"ti ca "devatāpi tathāgatassa etamatthaṁ
 ārocesun"ti ca imehi dvīhi padehi āraddhanti. 6- Tattha devatāārocanapadaṁ
suttantapariyosāne devacārikāya kolāhalaṁ dassento vicāressati.
Dhammadhātupadānusandhivasena pana ayaṁ desanā āraddhā. Tattha khattiyo
jātiyātiādīni
ekādasa padāni nidānakaṇḍe vuttanayeneva veditabbāni.
Bodhisattadhammatāvaṇṇanā
[17] Athakho bhikkhave vipassī bodhisattotiādīsu pana vipassīti.
Tassa nāmaṁ, taṁ ca kho vividhe atthe passanakusalatāya laddhaṁ. Bodhisattoti
paṇḍitasatto bujjhanakasatto. Bodhisaṅkhātesu vā catūsu maggesu satto āsatto
laggamānasoti bodhisatto. Sato sampajānoti ettha satoti satiyeva.

1 i., Sī. saṅkhaṁ evamuparipi 2 chaṂa., i. pariccattāhi.

3 cha. Ma., i. nissaṭattā 4 chaṂa. gacchati. iti imāsaṁ....
5 chaṂa., i. ko. 6 chaṂa. ābaddhaṁ, i. ābaddhanti.

022
Sampajānoti ñāṇaṁ. Satiṁ supaṭṭhitaṁ katvā ñāṇena paricchinditvā mātu kucchiṁ
okkamīti attho. Okkamīti iminā cassa okkantabhāvova pāliyaṁ dassito na
okkamanakkamo. So pana yasmā aṭṭhakathaṁ āruḷho, tasmā evaṁ veditabbo:-
sabbabodhisattā hi samatiṁsa pāramiyo pūretvā pañca mahāpariccāge
pariccajitvā ñātatthacariyā lokatthacariyā buddhacariyānaṁ koṭiṁ patvā
vessantarasadise
tatiye attabhāve ṭhatvā satta mahādānāni datvā sattakkhattuṁ paṭhaviṁ
kampetvā kālaṁ katvā dutiyacittavāre tusitabhavane nibbattanti. Vipassī
bodhisattopi tatheva katvā tusitapure nibtatitvā saṭṭhisatasahassādhikā
sattapaññāsavassakoṭiyo tattha aṭṭhāsi. Aññadā pana dīghāyukadevaloke nibbattā
bodhisattā na yāvatāyukaṁ tiṭṭhanti. Kasmā? tattha pāramīnaṁ duppūraṇīyattā. Te
adhimuttakālakiriyaṁ 1- katvā manussapatheyeva nibbattanti. Pāramiyo panassa 2-
yathā
idāni ekenattabhāvena sabbaññutaṁ uppādetuṁ 3- sakkonti, evaṁ sabbaso
pūritattā tadā vipassī bodhisatto tattha yāvatāyukaṁ aṭṭhāsi.
Devatānaṁ pana "manussānaṁ gaṇanāvasena idāni sattahi divasehi
cuti bhavissati"ti pañca pubbanimittāni uppajjanti:- mālā milāyanti, vatthāni
kilissanti, kacchehi sedā muccanti, kāye dubbaṇṇiyaṁ okkamati, devo
devāsane na saṇṭhāti.
Tattha mālāti paṭisandhiggahaṇadivase pilandhitamālā 4- tā kira
saṭṭhisatasahassādhikasattapaṇṇāsavassakoṭiyo amilāyitvā tadā milāyanti.
Vatthesupi
eseva nayo. Ettakaṁ pana kālaṁ devānaṁ neva sītaṁ na uṇhaṁ hoti, tasmiṁ kāle
sarīrā bindubinduvasena sedā muccanti. Ettakañca kālaṁ tesaṁ sarīre
khañḍiccapāliccādivasena vivaṇṇatā na paññāyati, devadhītā soḷasavassuddesikā
viya
khāyanti, devaputtā vīsativasasuddesikā viya khāyanti, maraṇakāle pana tesaṁ
kilantarūpo attabhāvo hoti. Ettakañca tesaṁ kālaṁ devaloke ukkaṇṭhikā 5-
nāma natthi, maraṇakāle pana nissasanti vijambhanti, sake āsane nābhiramanti.

1 chaṂa. adhimuttikālakiriyaṁ. 2 chaṂa. pāramīnaṁ pūrento pana. 3 chaṂa.

upanetuṁ.
4 chaṂa. piḷandhanamālā 5 chaṂa. ukkaṇṭhitā

023
Imāni pana pañca 1- pubbanimittāni yathā loke mahāpuññānaṁ
rājarājamahāmattādīnaṁyeva ukkāpātabhūmicālacandaggāhādinimittāni paññāyanti,
na sabbesaṁ, evameva 2- mahesakkhānaṁ devatānaṁyeva paññāyanti, na sabbesaṁ.
Yathā ca manussesu pubbanimittāni nakkhattapāṭhakādayova jānanti, na sabbe,
evaṁ tānipi na sabbadevatā jānanti, pañḍitāeva pana jānanti. Tattha ye
mandena kusalakammena nibbattā devaputtā, te tesu uppannesu "idāni ko
 jānāti `kuhiṁ nibbattissāmā'ti"bhāyanti. Ye mahāpuññā, te "amhehipi
dinnadānaṁ, rakkhitasīlaṁ, bhāvitabhāvanaṁ āgamma uparidevalokesu sampattiṁ
anubhavissāmā"ti na bhāyanti. Vipassī bodhisattopi tāni pubbanimittāni disvā
"idāni anantare attabhāve buddho bhavissāmī"ti na 3- bhāyi. Athassa tesu
nimittesu
pātubhūtesu dasasahassacakkavāḷadevatā sannipatitvā "mārisa tumhehi dasa pāramiyo
pūrentehi na sakkasampattiṁ na mārasampattiṁ na brahmasampattiṁ na
cakkavattisampattiṁ
paṭṭhentehi pūritā, lokanittharaṇatthāya pana buddhattaṁ paṭṭhayamānehi
pūritā. So te 4- idāni kālo mārisa buddhattāya, samayo mārisa buddhattāyā"ti
yācanti.
Atha mahāsatto tāsaṁ devatānaṁ paṭiññaṁ adatvāva kāladīpadesakula-
janettiāyuparicchedavasena pañcamahāvilokanaṁ nāma vilokesi. Tattha "kālo nukho,
na kālo"ti paṭhamaṁ kālaṁ vilokesi. Tattha vassasatasahassato uddhaṁ
vaḍḍhitāayukālo
kālo nāma na hoti. Kasmā? tadā hi sattānaṁ jātijarāmaraṇāni na
paññāyanti, buddhānaṁ ca dhammadesanā nāma tilakkhaṇavinimuttā natthi, tesaṁ
"dukakhamaniccamanattā"ti kathentānaṁ "kiṁ nāmetaṁ kathentī"ti neva sotuṁ, na
saddahituṁ maññanti, tato abhisamayo na hoti, tasmiṁ asati aniyyānikaṁ sāsanaṁ
hoti. Tasmā so akālo. Vassasatato paṭṭhāya onāayukālopi kālo na
hoti. Kasmā? tadā hi sattā ussannakilesā honti, ussanna kilesānañca

1 chaṂa. pañcāti na dissati. 2 chaṂa. evaṁ.

3 chaṂa. na bhāyati. 4 chaṂa., i.vo.

024
Dinno ovādo ovādaṭṭhāne na tiṭṭhati, udake daṇḍarājī viya khippaṁ
vigacchati. Tasmā sopi akālo. 1- Vassasatasahassato paṭṭhāya heṭṭhā, vassasatato
paṭṭhāya uddhaṁ āyukālo kālo nāma, tadā ca asītivassasahassāyukā manussā.
Atha mahāsatto "nibbattitabbakālo"ti kālaṁ passi.
Tato dīpaṁ vilokento saparivāre cattāro dīpe oloketvā "tīsu
dīpesu buddhā na nibbattanti, jambudīpeyeva nibbattantī"ti dīpaṁ passi.
Tato "jambudīpo nāma mahā, dasayojanasahassaparimāṇo, katarasmiṁ
nukho padese buddhā nibbattatī"ti desaṁ olokento majjhimadesaṁ passi.
Majjhimadeso nāma "puratthimāya disāya kajaṅgalaṁ nāma nigamo"ti 2- ādinā
nayena vinaye vuttova. So āyāmato tīṇi yojanasatāni, vitthārato
aḍḍhateyyāni parikkhepato nava yojanasatānīti. Etasmiṁ hi padese buddhā
paccekabuddhā aggasāvakā asītimahāsāvakā cakkavattirājāno aññe ca mahesakkhā
khattiyabrāhmaṇagahapatimahāsālā uppajjanti. Idaṁ cettha bandhumatī nāma nagaraṁ,
tattha mayā nibbattitabbanti niṭṭhamagamāsi.
Tato kulaṁ anuvilokento 3- "buddhā nāma lokasammate kule
nibbattanti, idāni ca khattiyakulaṁ lokasammataṁ, tattha nibbattissāmi, bandhumā
nāma me rājā pitā bhavissatī"ti kulaṁ passi.
Tato mātaraṁ vilokento "buddhamātā nāma lolā surādhuttā na
hoti, kappasatasahassapūritapāramī jātito paṭṭhāya akhaṇḍapañcasīlā hoti, ayañca
bandhumatī nāma devī īdisā, ayaṁ me mātā bhavissati, kittakaṁ panassā
āyū"ti āvajjanto "dasannaṁ māsānaṁ upari satta divasānī"ti passi.
Iti idaṁ pañcamahāvilokanaṁ viloketvā "kālo me mārisā
buddhabhāvāyā"ti devatānaṁ saṅgahaṁ karonto paṭiññaṁ datvā "gacchatha tumhe"ti

1 chaṂa. akālova. 2 vi. mahā. 5/259/24 mahākaccānassa pañcavaraparidassanā

3 chaṂa., i. vilokento

025
Tā devatā uyyojetvā tusitadevatāhi parivuto tusitapure nandavanaṁ 1- pāvisi.
Sabbadevalokesupi nandavanaṁ atthiyeva. Tatra naṁ devatā ito cuto sugatiṁ
gacchāti pubbe katakusalakammokāsaṁ sārayamānā vicaranti. So evaṁ devatāhi
kusalaṁ
sārayamānāhi parivuto tattha vicarantoyeva cavi.
 Evaṁ cuto ca cavāmīti jānāti, cuticittaṁ na jānāti. Paṭisandhiṁ
gahetvāpi jānāti, paṭisandhicittameva na jānāti. Imasmiṁyeva me ṭhāne paṭisandhi
gahitāti evaṁ pana jānāti. Keci pana therā "āvajjanapariyāyo nāma laddhuṁ
vaṭṭati, dutiyatatiyacittavāreeva jānissatī"ti vadanti. Tipiṭakamahāsivatthero
panāha
"mahāsattānaṁ paṭisandhi na aññesaṁ paṭisandhisadisā, koṭippattaṁ pana tesaṁ
satisampajaññaṁ. Yasamā pana teneva cittena taṁ cittaṁ kātuṁ 2- na sakkā, tasmā
cuticittaṁ na jānāti. Cutikkhaṇeyeva 3- pana cavāmīti jānāti. Paṭisandhicittaṁ na
jānāti. Asukasmiṁ me ṭhāne paṭisandhi gahitāti jānātīti, 4- tasmiṁ kāle
dasasahassī
lokadhātu saṅkampatī"ti. Evaṁ sato sampajāno mātu kucchiṁ okkamanto pana
ekūnavīsatiyā paṭisandhicittesu mettāpubbabhāga somanassasahagatañāṇasampayutta-
asaṅkhārikakusalacittasadisamahāvipākacittena paṭisandhiṁ gaṇhi. Mahāsivatthero
pana
upekkhāsahagatenāti āha. Yathā ca amhākaṁ bhagavā, evaṁ sopi āsāḷhapuṇṇamiyaṁ 5-
uttarāsāḷhanakkhatteneva paṭisandhiṁ aggahesi.
Tadā kira pure puṇṇamāya sattamadivasato paṭṭhāya vigatasurāpānaṁ
mālāgandhādivibhūsanasampannaṁ nakkhattakīḷaṁ anubhavamānā bodhisattamātā sattame
divase pāto vuṭṭhāya gandhodakena nhāyitvā sabbālaṅkāravibhūsitā varabhojanaṁ
bhuñjitvā uposathaṅgāni adhiṭṭhāya sirigabbhaṁ pavisitvā sirisayane nipannā
niddaṁ okkamamānā imaṁ supinaṁ addasa:- cattāro kira naṁ mahārājāno
sayaneneva saddhiṁ ukkhipitvā anotattadahaṁ netvā nhāpetvā dibbavatthehi 6-
nivāsetvā dibbagandhehi vilimpetvā dibbapupphāni pilandhitvā tato avidūre

1 chaṂa. nandanavanaṁ evamuparipi 2 chaṂa.,i. ñātaṁ. 3 chaṂa. cutikkhaṇepi.

4 chaṂa. itisaddo na dissati 5 chaṂa. āsāḷhīpuṇṇamāyaṁ, i. āsāḷhipuṇṇamāYu.
6 chaṂa. dibbavatthaṁ,

026
Rajatapabbato tassa anto kanakavimānaṁ atthi, tasmiṁ pācīnato sīsaṁ katvā
nipajjāpesuṁ. Atha bodhisatto setavaravāraṇo hutvā tato avidūre eko
suvaṇṇapabbato, tattha caritvā tato oruyha taṁ 1- rajatapabbataṁ abhirūhitvā
kanakavimānaṁ pavisitvā mātaraṁ padakkhiṇaṁ katvā dakkhiṇapassaṁ phāletvā kucchiṁ
paviṭṭhasadiso ahosi.
Atha pabuddhā devī taṁ supinaṁ rañño ārocesi. Rājā vibhātāya
rattiyā catusaṭṭhimatte brāhmaṇapāmokkhe pakkosāpetvā haritūpalittāya 2-
lājādīhi katamaṅgalasakkārāya bhūmiyā mahārahāni āsanāni paññapetvā tattha
nisinnānaṁ brāhmaṇānaṁ sappimadhusakkarābhisaṅkhatassa varapāyāsassa
suvaṇṇarajatapātiyo
pūretvā suvaṇṇarajatapātīheva paṭikujjitvā adāsi, aññehi ca ahatavatthakapila-
gāvīdānādīhi tesaṁ santappesi. Atha nesaṁ sabbakāmasantappitānaṁ taṁ supinaṁ
ārocetvā "kiṁ bhavissatī"ti pucchi. Brāhmaṇā āhaṁsu "mā cintayi mahārāja,
deviyā te kucchimhi gabbho patiṭṭhito, so ca kho purisagabbho, na itthīgabbho,
putto te bhavissati. So sace agāraṁ ajjhāvasissati, rājā bhavissati cakkavattī.
Dhammiko 3- dhammarājā sace agārā nikkhamma pabbajissati, buddho bhavissati
loke vivaṭacchado"ti ayaṁ tāva "mātukucchiṁ okkamī"ti ettha atthavaṇṇanākkamo.
Ayamettha dhammatāti ayaṁ ettha mātukucchiṁ okkamane dhammatā, ayaṁ
sabhāvo ayaṁ niyamoti vuttaṁ hoti. Niyāmo ca nāmesa kammaniyāmo utuniyāmo
bījaniyāmo cittaniyāmo dhammaniyāmoti pañcavidho.
Tattha kusalassa iṭṭhavipākadānaṁ, akusalassa aniṭṭhavipākadānanti ayaṁ
kammaniyāmo. Tassa dīpanatthaṁ "na antalikkhe"ti 4- gāthāya vatthūni vattabbāni.
Apica ekā kira itthī sāmikena saddhiṁ bhaṇḍitvā ubbandhitvā maritukāmā rajjupāse
gīvaṁ pavesesi. Aññataro puriso vāsiṁ nisedento 5- taṁ itthikammaṁ disvā

1 chaṂa. tanti na dissati 2 i. haritupattāya 3 chaṂa.,i. dhammiko dhammarājāti

pāṭho na dissati 4 khuḍha. 25/127 tayojanavatthu 5 chaṂa., i. nisento.
027
Rajjuṁ chinditukāmo "mā bhāyi mā bhāyī"ti taṁ samassāsento upadhāvi. Rajju
āsīviso hutvā aṭṭhāsi. So bhīto hutvā 1- palāyi. Itarā tattheva mari.
Evamādīni cettha vatthūni dassetabbāni.
Tesu tesu janapadesu tasmiṁ tasmiṁ kāle ekappahāreneva rukkhānaṁ
pupphaphalaggahaṇādīni, vātassa vāyanaṁ avāyanaṁ, ātapassa tikkhatā mandatā,
devassa
vassanaṁ avassanaṁ, padumānaṁ divā vikasanaṁ rattiṁ sammilananti 2- evamādi
utuniyāmo.
Yaṁ panetaṁ sālibījato sāliphalameva, madhurato madhurarasaṁyeva, tittato
tittarasaṁyeva phalaṁ hoti, ayaṁ bījaniyāmo.
Purimā purimā cittacetasikā dhammā pacchimānaṁ pacchimānaṁ cittacetasikānaṁ
dhammānaṁ upanissayapaccayena pavcayoti evaṁ yadetaṁ cakkhuviññāṇādīnaṁ
anantarā sampaṭicchannādīnaṁ 3- nibbattanaṁ, ayaṁ cittaniyāmo.
Yā panesā bodhisattānaṁ mātukucchiṁ okkamanādīsu dasasahassī-
lokadhātukampanādīnaṁ pavatti, ayaṁ dhammaniyāmo nāMa. Tesu idha dhammaniyāmo
adhippeto. Tasmā tamevatthaṁ dassento dhammatā esā bhikakhaveti ādimāha.
[18] Tattha kucchiṁ okkamatīti ettha kucchiṁ okkanto hotīti
ayamattho. Okkante hi tasmiṁ evaṁ hoti, na okkamamāne. Appamāṇoti
vuḍḍhippamāṇo, vipuloti attho. Uḷāroti tasseva vevacanaṁ. Uḷārāni uḷārāni
khādanīyāni khādantīti 4- ādīsu hi madhuraṁ uḷāranti vuttaṁ. Uḷārāya khalu bhavaṁ
vacchāyano samaṇaṁ gotamaṁ pasaṁsāya pasaṁsatīti 5- ādīsu seṭṭhaṁ uḷāranti
vuttaṁ.
Idha pana vipulaṁ adhippetaṁ. Devānaṁ devānubhāvanti ettha devānaṁ ayamānubhāvo
nivatthavatthassa pabhā dvādasa yojanāni pharati, tathā sarīrassa, tathā
alaṅkārassa,
tathā vimānassa, taṁ atikkamitvāti attho.

1 chaṂa.,i. hutvā na dissati. 2 chaṂa. milāyananti. 3 chaṂa.,i.

sampaṭicchanādīnaṁ.
4 Maṃū. 12/366/329 mahāsaccakasutta 5 Maṃū. 12/288/252 cūḷahatthipadopamasutta

028
Lokantarikāti tiṇṇaṁ tiṇṇaṁ cakkavāḷānaṁ antarā ekekā
lokantarikā 1- hoti tiṇṇaṁ tiṇṇaṁ sakaṭacakkānaṁ vā pattānaṁ vā aññamaññaṁ
āhacca ṭhapitānaṁ majjhe okāso viya. So pana lokantarikanirayo parimāṇato 2-
aṭṭhayojanasahasso hoti. Aghāti niccavivaṭā. Asaṁvutāti heṭṭhāpi appatiṭṭhā.
Andhakārāti tamabhūtā. Andhakāratimisāti cakkhuviññāṇuppattinivāraṇato
andhabhāvakaraṇatimisena samannāgatā. Tattha kira cakkhuviññānaṁ na jāyati. Evaṁ
mahiddhikāti candimasuriyā kira ekappahāreneva tīsu dīpesu paññāyanti, evaṁ
mahiddhikā. Ekekāya disāya nava nava yojanasatasahassāni andhakāraṁ vidhamitvā
ālokaṁ dassenti, evaṁmahānubhāvā. Ābhāya nānubhontīti attano pabhāya
nappahonti. Te kira cakkavāḷapabbatassa vemajjhena vicaranti, cakkavāḷapabbatañca
atikkamma lokantarikanirayo. Tasmā te tattha ābhāya nappahonti.
Yepi tattha sattāti yepi tasmiṁ lokantarikamahāniraye sattā
uppannā. Kiṁ pana kammaṁ katvā tattha uppajjantīti. Bhāriyaṁ dāruṇaṁ mātāpitūnaṁ
dhammikasamaṇabrāhmaṇānañca upari aparādhaṁ aññañca divase divase
pāṇavadhādisāhasikakammaṁ
katvā tattha uppajjanti tāmbapaṇṇidīpe abhayacoranāgacorādayo
viya. Tesaṁ attabhāvo tigāvutiko hoti, vaggulīnaṁ viya dīghanakhā honti. Te
rukkhe vagguliyo viya nakhehi cakkavāḷapabbate lagganti. Yadā te 3- saṁsapantā
aññamaññassa hatthapāsaṁ gatā honti, atha "bhakkho no laddho"ti maññamānā
tattha dhāvantā 4- viparivattitvā lokasandhārakodake patanti, vāte paharantepi
madhukaphalāni viya chijjitvā udake patanti, patitamattāva accantakhāre udake
piṭṭhapiṇḍaṁ 5- viya vilīyanti.
Aññepi kira bho santi sattāti bho yathā mayaṁ mahādukkhaṁ anubhavāma,
evaṁ aññepi kira sattā idaṁ dukkhaṁ anubhavanatthāya idhūpapannāti taṁ divasaṁ
passanti. Ayaṁ pana obhāso ekayāgupānamattaṁpi na tiṭṭhati,
accharāsaṁghāṭamattameva
 1 chaṂa. ekeko lokantariko 2 ka. vitthārato
3 chaṂa.,i. teti na dissati 4 chaṂa. vāvaṭā, i. vayāvaṭā. 5 chaṂa. piṭṭhapiṇḍi
viYu.

029
Vijjobhāsaṁ 1- viya niccharitvā "kiṁ idan"ti bhaṇantānaṁyeva antaradhāyati.
Saṁkampatīti samantato kampati. Itaradvayaṁ purimapadasseva vevacanaṁ. Puna
appamāṇo
cātiādi nigamanatthaṁ vuttaṁ.
[19] Cattāro naṁ devaputtā catuddisaṁ rakkhāya upagacchantīti ettha
cattāroti catunnaṁ mahārājānaṁ vasena vuttaṁ, dasasahassacakkavāḷesu pana cattāro
cattāro katvā cattāḷīsasahassāni honti. Tattha imasmiṁ cakkavāḷe mahārājāno
khaggahatthā bodhisattassa ārakkhanatthāya upagantvā sirigabbhaṁ pavisitvā itare
gabbhadvārato paṭṭhāya avaruddhake paṁsupisācakādiyakkhagaṇe paṭikkamāpetvā yāva
cakkavāḷā ārakkhaṁ gaṇhiṁsu.
Kimatthāya panāyaṁ rakkhā, nanu paṭisandhikkhaṇe kalalakālato paṭṭhāya
sacepi koṭisatasahassamārā koṭisatasahassaṁpi sineruṁ ukkhipitvā bodhisattassa vā
bodhisattamātu vā antarāyakaraṇatthaṁ āgaccheyyuṁ, sabbe antarāyā
antaradhāyeyyuṁ.
Vuttampi cetaṁ bhagavatā ruhiruppādavatthusmiṁ:- "aṭṭhānametaṁ bhikkhave
anavakāso, yo parūpakkamena 2- tathāgataṁ jīvitā voropeyyuṁ. 3- Na parūpakkamena
bhikkhave tathāgatā parinibbāyanti. Gacchatha tumhe bhikkhave yathāvihāraṁ,
arakkhiyā
bhikkhave tathāgatāti 4- evameva, parūpakkamena na tesaṁ jīvitantarāyo atthi,
santi
kho pana amanussā virūpā duddasikā bheravarūpā migapakkhino, yesaṁ rūpaṁ vā
disvā saddaṁ vā sutvā bodhisattamātu bhayaṁ vā santāso vā uppajjeyya,
tesaṁ nivāraṇatthāya ārakkhaṁ aggahesuṁ. Apica bodhisattassa puññatejena
sañjātagāravā attano gāravacoditāpi te evamakaṁsu.
Kiṁ panete antogabbhaṁ pavisitvā ṭhitā cattāro mahārājāno
bodhisattassa mātuyā attānaṁ dassenti, na dassentīti? nhānamaṇḍanabhojanādi-
sarīrakiccakāle na dassenti, sirigabbhaṁ pavisitvā varasayane nipannakāle pana
dassenti. Tattha kiñcāpi amanussadassanaṁ nāma manussānaṁ sappaṭibhayaṁ hoti,

1 chaṂa. vijjobhāso, i, vijjuobhāso 2 chaṂa., i. anupakkamena

3 chaṂa., i. voropeyYu. 4 vinaYu. 7/342/134 saṁghabhedakakkhandhaka.

030
Bodhisattassa mātā pana attano ceva puttassa ca puññānubhāvena te disvā
na bhāyati, pakatiantepurapālakesu viyassā tesu cittaṁ uppajjati.
[20] Pakatiyā sīlavatīti sabhāveneva sīlasampannā. Anuppanne kira
buddhe manussā tāpasaparibbājakānaṁ santike vanditvā ukkuṭikaṁ nisīditvā sīlaṁ
gaṇhanti. Amhākaṁ bodhisattassa mātāpi kāladevilassa isino santike sīlaṁ
gaṇhāti. Bodhisatte pana kucchigate aññassa pādamūle nisīdituṁ nāma na
sakkā, samānāsane nisīditvā gahitasīlaṁpi avamaññakaraṇamattaṁ 1- hoti. Tasmā
sayameva sīlaṁ aggahesīti vuttaṁ.
[21] Purisesūti bodhisattapitaraṁ ādiṁ katvā kesuci manussesu
purisādhippāyacittaṁ na uppajjati. Bodhisattamātu rūpaṁ pana kusalāpi sippikā
potthakammādīsupi kātuṁ na sakkonti. Taṁ disvā purisassa rāgo na uppajjatīti
na sakkā vattuṁ, sace pana taṁ rattacitto upasaṅkamitukāmo hoti, pādā na
vahanti dibbasaṅkhalikā viya bajjhanti. Tasmā "anatikkamanīyā"tiādi vuttaṁ.
[22] Pañcannaṁ kāmaguṇānanti pubbe kāmaguṇūpasañhitanti iminā
purisādhippāyavasena vatthupaṭikkhepo kathito, 2- idha ārammaṇapaṭilābho dassito.
Tadā kira deviyā evarūpo putto kucchimhi 3- uppannoti sutvā samantato
rājāno mahagghābharaṇaturiyādivasena pañcadvārārammaṇavatthubhūtaṁ paṇṇākāraṁ
pesenti. Bodhisattassa ca bodhisattamātu ca katakammassa ussannattā
lābhasakkārassa pamāṇaparicchedo nāma natthi.
[23] Akilantakāyāti yathā aññā itthiyo gabbhabhārena kilamanti,
 hatthapādā uddhumātakādīni pāpuṇanti, na evaṁ tassā koci kilamatho ahosi.
Tirokucchigatanti antokucchigataṁ. Passatīti kalalādikālaṁ atikkamitvā
sañjātāṅgapaccaṅgāhīnindriyabhāvaṁ upagataṁyeva passati. Kimatthaṁ passati?
sukhavāsatthaṁ. 4- Yatheva hi mātā puttena saddhiṁ nisinnā vā nipannā vā
"hatthaṁ vāssa pādaṁ vā olambantaṁ ukkhipitvā saṇṭhapessāmī"ti sukhavāsatthaṁ 4-

1 chaṂa. āvajjanakaraṇamattaṁ, i, avaññākaraṇamattaṁ, 2 chaṂa. kato

3 chaṂa. kucchiṁ 4-4 chaṂa. sukhavāsatthaṁyeva

031
Puttaṁ oloketi, 1- evaṁ bodhisattamātāpi yantaṁ mātu uṭṭhānagamanaparivattana-
nisajjādīsu uṇhasītaloṇakatittakakaṭukāhārajjhoharaṇakālesu ca gabbhassa dukkhaṁ
uppajjati. "atthi Nukho me taṁ puttassā"ti sukhavāsatthaṁ bodhisattaṁ
olokayamānā pallaṅkaṁ ābhujjitvā nisinnaṁ bodhisattaṁ passati. Yathā hi aññe
antokucchigatā pakkāsayaṁ avattharitvā āmāsayaṁ ukkhipitvā udarapaṭalaṁ piṭṭhito
katvā piṭṭhikaṇṭakaṁ nissāya ukkuṭikaṁ dvīsu muṭṭhīsu hanukaṁ ṭhapetvā deve
vassante rukkhasusire makkaṭā viya nisīdanti, na evaṁ bodhisatto, bodhisatto
pana piṭṭhikaṇṭakaṁ piṭṭhito katvā dhammāsane dhammakathiko viya pallaṅkaṁ
ābhujjitvā
puratthābhimukho nisīdati. Pubbe katakammaṁ panassa 2- vatthuṁ sodheti, suddhe
vatthumhi sukhumacchavilakkhaṇaṁ nibbattati. Atha naṁ kucchitaco paṭicchādetuṁ na
sakkoti, olokentiyā bahi ṭhito viya paññāyati. Tamatthaṁ upamāya vibhāvento
bhagavā seyyathāpīti ādimāha. Bodhisatto pana anto kucchigato mātaraṁ na
passati. Na hi antokucchiyaṁ cakkhuviññāṇaṁ uppajjati.
[24] Kālaṁ karotīti na vijāyanabhāvapaccayā 3- āyuparikkhayeneva.
Bodhisattena vasitaṭṭhānamhi cetiyakuṭisadisaṁ hoti aññesaṁ aparibhogārahaṁ, na
ca sakkā bodhisattamātaraṁ apanetvā aññaṁ aggamahesiṭṭhāne ṭhapetunti
tattakaṁyeva bodhisattamātu āyuppamāṇaṁ hoti, tasmā tadā kālaṁ karoti. Katarasmiṁ
pana vaye kālaṁ karotīti. Majjhimavaye. Paṭhamavayasmiṁ hi sattānaṁ attabhāve
chandarāgo balavā hoti, tena tadā sañjātagabbhā itthī gabbhaṁ anurakkhituṁ na
sakkoti, gabbho bahvābādho hoti. Majjhimavayassa pana dve koṭṭhāse atikkamma
tatiye koṭṭhāse vatthu visuddhaṁ 4- hoti, visuddhe 4- vatthumhi nibbattadārakā
arogā honti, tasmā bodhisattamātā paṭhamavaye sampattiṁ anubhavitvā
majjhimavayassa tatiye koṭṭhāse vijāyitvā kālaṁ karotīti ayamettha dhammatā.

1 i. oloketu 2 chaṂa. panassā.

3 chaṂa. vijātabhāvapaccayā. 4 chaṂa., i. visadaṁ, visade.

032
[25] Nava vā dasa vāti ettha vāsaddo vikappanavasena, satta
vā aṭṭha vā ekādasa vā dvādasa vāti evamādīnaṁpi saṅgaho veditabbo.
Tattha aṭṭhamāse 1- jāto jīvati, sītuṇhakkhamo pana na hoti. Sattamāse 2- jāto
na jīvati, sesā jīvanti.
[27] Devā paṭhamaṁ paṭiggaṇhantīti khīṇāsavā suddhāvāsabrahmāno
paṭiggaṇhanti.
Kathaṁ paṭiggaṇhanti? "sūtivesaṁ gaṇhitvā"ti eke. Taṁ pana paṭikkhipitvā
Idaṁ vuttaṁ:- tadā bodhisattamātā suvaṇṇakhacitaṁ vatthaṁ nivāsetvā
macchakkhisadisaṁ
dukūlapaṭaṁ yāva pādantā pārupitvā aṭṭhāsi. Athassā sallahukaṁ gabbhavuṭṭhānaṁ
paṭiggaṇhanti ahosi dhammakarakato 3- udakanikkhamanasadisaṁ. Atha te
pakatibarahamaveseneva
upasaṅkamitvā paṭhamaṁ suvaṇṇajālena paṭīggahesuṁ. Tesaṁ hatthato cattāro
mahārājāno
ajinappaveṇiyā paṭiggahesuṁ. Tato manussā dukūlacumbiṭakena paṭiggahesuṁ. Tena
vuttaṁ "devā paṭhamaṁ paṭiggaṇhanti, pacchā manussā"ti.
[28] Cattāro naṁ devaputtāti cattāro mahārājāno. Paṭiggahetvāti
ajinappaveṇiyā paṭiggahetvā. Mahesakkhoti mahātejo mahāyaso lakkhaṇasampanno.
[29] Visuddhova 4- nikkhamatīti yathā aññe sattā yonimagge
laggantā bhaggavibhaggā nikkhamanti, na evaṁ nikkhamati, malaggo hutvā
nikkhamatīti
attho. Uddenāti udakena. Kenaci asucināti yathā aññe sattā kammajavātehi
uddhaṁpādā 5- adhosirā yonimagge pakkhittā sataporisanarakapapātaṁ patantā viya,
tālacchiddena nikkaḍḍhiyamānā hatthī viya mahādukkhaṁ anubhavantā nānāasucīhi
sammakkhitāva nikkhamanti, na evaṁ bodhisatto. Bodhisattañhi kammajavātā
uddhaṁpādaṁ
adhosiraṁ kātuṁ na sakkonti. So dhammāsanato otaranto dhammakathiko viya,
nisseṇito otaranto puriso viya ca dve hatthe ca dve pāde ca pasāretvā
ṭhitakova mātukucchisambhavena kenaci asucinā amakkhito nikkhamati.

1 chaṂa., i. sattamāsajāto. 2 chaṂa., i. aṭṭhasattamāsajāto. 3 chaṂa.

dhamakaraṇato.
4 chaṂa., i. visadova. 5 i. uddhapādā.

033
[30] Udakassa dhārāti udakavaṭṭiyo. Tāsu sītā suvaṇṇakaṭāhe
patati, uṇhā rajatakaṭāhe. Idañca paṭhavītale kenaci asucinā asammissaṁ tesaṁ
pānīyaparibhojanīyaudakaṁ ceva aññehi asādhāraṇaṁ kīḷanaudakavaṭṭiñca 1- dassetuṁ
vuttaṁ, aññassa pana suvaṇṇartaghaṭehi āhariyamānaudakassa ceva
haṁsavaṭakādipokkharaṇīgatassa 2- ca udakassa paricchedo natthi.
[31] Sampatijātoti muhuttajāto. Pāliyaṁ pana mātukucchito
nikkhantamatto viya dassito, na kho panevaṁ daṭṭhabbo. 3- Nikkhantamattañhi 4-
naṁ
paṭhamaṁ brahmāno suvaṇṇajālena paṭiggaṇhiṁsu, tesaṁ hatthato cattāro mahārājāno
ajinappaveṇiyā, tesaṁ hatthato manussā dukūlacumbiṭakena. Manussānaṁ hatthato
muñcitvā paṭhaviyaṁ patiṭṭhito. Setamhi chatte anudhāriyamāneti dibbasetacchatte
dhāriyamānamhi. Ettha ca chattassa parivārāni khaggādīni pañca
rājakakudhabhaṇḍānipi
āgatāneva. Pāliyaṁ pana rājagamane rājā viya chattameva vuttaṁ. Tesu chattameva
paññāyati, na chattaggāhako. Tathā
khaggatālavaṇṭamorahatthakavālavījanīuṇhīsapaṭāyeva 5-
paññāyanti na tesaṁ gahakā. Sabbāni kira tāni adissamānarūpā devatā
gaṇhiṁsūti. Vuttampi cetaṁ:-
anekasākhañca sahassamaṇḍalaṁ,
chattaṁ marū dhārayumantalikkhe. 6-
Suvaṇṇadaṇḍā vivattanti 7- cāmarā,
na dissare cāmarachattagāhakāti. 8-
Sabbā ca disāti idaṁ sattapadavītihārupariṭṭhitassa viya
sabbadisānuvilokanaṁ
vuttaṁ, na kho panevaṁ daṭṭhabbaṁ. Mahāsatto hi manussānaṁ hatthato muñcitvā
paṭhaviyaṁ patiṭṭhito puratthimadisaṁ olokesi. Anekāni cakkavāḷasahassāni
ekaṅgaṇāni
ahesuṁ. Tattha devamanussā gandhamālādīhi pūjayamānā "mahāpurisa idha tumhehi

1 chaṂa.,i. kīḷāudakañca. 2 chaṂa. haṁsavattakādi... 3 chaṂa.,i. na evaṁ

daṭṭhabbaṁ.
4 chaṂa.,i. nibbattamattaṁ. 5 chaṂa..... uṇahīsamattāyeva, i....uṇhīsapaṭṭā
6 pāli. dhāreyyamantalikkhe 7 chaṂa. vipatanti. i. vītipatanti.

8 khu.su. 25/694/470 nālakasutta

034
Sadisopi natthi, kuto uttaritaro"ti āhaṁsu. Evaṁ catasso disā, catasso
anudisā, heṭṭhā, upari 1- disā anuviloketvā attanā sadisaṁpi adisvā "ayaṁ
uttarā disā"ti uttarābhimukho sattapadavītihārena agamāsi 2- evamettha attho
veditabbo. Āsabhinti uttamaṁ. Aggoti guṇehi sabbapaṭhamo. Itarāni dve
padāni etasseva vevacanāni. Ayamantimā jāti, natthidāni punabbhavoti padadvayena
imasmiṁ attabhāve pattabbaṁ arahattaṁ byākāsi.
 Ettha ca samehi pādehi paṭhaviyā patiṭṭhānaṁ catuiddhipādapaṭilābhassa
pubbanimittaṁ, uttarābhimukhabhāvo mahājanaṁ ajjhottharitvā abhibhavitvā
gamanassa pubbanimittaṁ, sattapadagamanaṁ sattabojjhaṅgaratanapaṭilābhassa
pubbanimittaṁ,
dibbasetacchattadhāraṇaṁ vimuttivarachattapaṭilābhassa 3- pubbanimittaṁ,
pañcarājakakudha-
bhaṇḍānaṁ paṭilābho pañcahi vimuttīhi vimuccanassa pubbanimittaṁ, disāvilokanaṁ
4-
anāvaraṇañāṇapaṭilābhassa pubbanimittaṁ, āsabhivācābhāsanaṁ appaṭivattiyadhamma-
cakkappavattanassa pubbanimittaṁ, "ayamantimā jātī"ti sīhanādo anupādisesāya
nibbānadhātuyā parinibbānassa pubbanimittanti veditabbaṁ. Ime vārā pāliyaṁ
āgatā, sambahulavāro pana nāgato, āharitvā dīpetabbo.
Mahāpurisassa hi jātadivase dasasahassīlokadhātu kampi.
Dasasahassīlokadhātumhi
devatā ekacakkavāḷe sannipatiṁsu. Paṭhamaṁ devā paṭiggaṇhiṁsu, pacchā
manussā. Tantibaddhā vīṇā cammabaddhā bheriyo ca kenaci avāditā sayameva
vajjiṁsu. Manussānaṁ aṭṭabandhanādīni 5- khaṇḍākhaṇḍaṁ 6- chijjiṁsu. Sabbarogā
vūpasamiṁsu, ambilena dhotatambamalaṁ 7- viya vigacchiṁsu. Jaccandhā rūpāni
passiṁsu.
Jaccabadhirā saddaṁ suṇiṁsu. Pīṭhasappi javasampannā ahesuṁ. Jātijaḷānaṁpi
eḷamūgānaṁ
sati patiṭaṭhāsi. Videsaṁ pakkhandanāvā 8- supaṭṭanaṁ pāpuṇiṁsu.
Ākāsaṭṭhakabhūmaṭṭhakaratanāni
sakatejabhāvobhāsitāni 9- ahesuṁ. Verino mettācittaṁ paṭilabhiṁsu.

1 chaṂa. uparīti dasa disā, i. uparīti dasapi disā 2 chaṂa. agamāsīti.

3 chaṂa., i. vimutticchattapaṭilābhassa. 4 chaṂa. sabbadisānuvilokanaṁ.
5 chaṂa., i. andubandhanādīni. 6 i. khaṇḍākhaṇḍāni. 7 i. dhotatambalohamalaṁ.

8 i. pakkhantā nāvā. 9 chaṂa. sakatejobhāsitāni, i. sakatejobhāsabhāsitāni.

035
Avīcimhi aggi nibbāyi. Lokantaresu āloko udapādi. Nadījalaṁ 1- nappavatti.
Mahāsamudde madhuraṁ 2- udakaṁ ahosi. Vāto na vāyi. Ākāsagatā 3-
pabbatarukkhagatā
sakuṇā bhassitvā paṭhavīgatā ahesuṁ. Cando ativirocati. 4- Suriyo na uṇho, na
sītalo, nimmalo utusampanno ahosi. Devatā attano attano vimānadvāre
ṭhatvā apphoṭanaselanacelukkhepādīhi mahākīḷanaṁ 5- kīḷiṁsu.
Cātuddisikamahāmeghopi 6-
vassi. Mahājanaṁ neva khudā na pipāsā pīḷesi. Dvārakavāṭāni sayameva vivariṁsu.
Pupphūpagaphalūpagarukkhā pupphaphalāni gaṇhiṁsu. Dasasahassīlokadhātu
ekadhajamālā
ahosi.
Tatrāpissa dasasahassīlokadhātukampo sabbaññutañāṇapaṭilābhassa
pubbanimittaṁ. Devatānaṁ ekacakkavāḷe sannipāto dhammacakkappavattanakāle
ekappahāreneva sannipatitvā dhammapaṭiggahaṇassa pubbanimittaṁ. Paṭhamaṁ
devatānaṁ
paṭiggahaṇaṁ catunnaṁ rūpāvacarajjhānānaṁ paṭilābhassa pubbanimittaṁ. Pacchā
manussānaṁ
paṭiggahaṇaṁ catunnaṁ arūpajjhānānaṁ 7- paṭilābhassa pubbanimittaṁ.
Tantibaddhavīṇānaṁ
sayaṁ vajjanaṁ anupubbavihārapaṭilābhassa pubbanimittaṁ. Cammabaddhabherīnaṁ
vajjanaṁ
mahatiyā dhammabheriyā anusāvanassa pubbanimittaṁ. Aṭṭabandhanādīnaṁ 8- chedo
asmimānasamucchedassa pubbanimittaṁ. Mahājanassa rogavigamo catusaccapaṭilābhassa
pubbanimittaṁ. Jaccandhānaṁ rūpadassanaṁ dibbacakkhupaṭilābhassa pubbanimittaṁ.
Badhirānaṁ saddasavanaṁ dibbasotadhātupaṭilābhassa pubbanimittaṁ. Pīṭhasappīnaṁ
javasampadā
 catuiddhipādapaṭilābhassa pubbanimittaṁ. Jātijaḷānaṁ 9- samālapanaṁ catunnaṁ
satipaṭṭhānānaṁ paṭilābhassa 9- pubbanimittaṁ. Videsapakkhandanāvānaṁ
supaṭṭanasampāpuṇanaṁ
catupaṭisambhidādhigamassa pubbanimittaṁ. Ratanānaṁ sakatejabhāvobhāsitattaṁ 10-
yaṁ lokassa
dhammobhāsaṁ dassessati, tassa pubbanimittaṁ.

1 chaṂa., i. nadīsu jalaṁ. 2 chaṂa. madhurasaṁ, i. madhurarasaṁ.

3 chaṂa., i. ākāsapabbatarukkhagatā. 4 chaṂa. ativiroci, i. ativiya viroci.
5 chaṂa. mahākīḷakaṁ, i. mahākīḷaṁ 6 chaṂa. cātuddīpikamahāmegho

7 chaṂa. arūpāvacarajjhānānaṁ. 8 chaṂa., i. andubandhanādīnaṁ.

9-9 chaṂa., i. jaḷānaṁ satipatiṭṭhānaṁ catusatipaṭṭhānapaṭilābhassa.
10 chaṂa. sakatejo bhāsitattaṁ, i. sakatejobhāsitattaṁ.

036
Verīnaṁ mettacittapaṭilābho catubrahmavihārapaṭilābhassa pubbanimittaṁ.
Avīcimhi agginibbāpanaṁ 1- ekādasāgginibbāpanassa pubbanimittaṁ.
Lokantarikāloko avijjandhakāraṁ vidhamitvā ñāṇālokadassanassa pubbanimittaṁ.
Nadīsu 2- toyassa appavattanaṁ catuvesārajjapaṭilābhassa pubbanimittaṁ. 2-
Mahāsamuddassa madhuratā nibbānarasena ekarasabhāvassa pubbanimittaṁ. Vātassa
avāyanaṁ
dvāsaṭṭhidiṭṭhigatabhindanassa pubbanimittaṁ. Sakuṇānaṁ paṭhavīgamanaṁ
mahājanassa ovādaṁ
sutvā pāṇehi saraṇagamanassa pubbanimittaṁ. Candassa ativirocanaṁ
bahujanakantatāya
pubbanimittaṁ. Suriyassa uṇhasītavivajjanaṁ utusukhatāya 3- kāyikacetasika-
sukhuppattiyā 4- pubbanimittaṁ. Devatānaṁ vimānadvāresu ṭhatvā apphoṭanādīhi
kīḷanaṁ
buddhabhāvaṁ patvā udānaṁ udānassa pubbanimittaṁ. Cātuddisikamahāmeghavassanaṁ
mahato
dhammameghavassanassa pubbanimittaṁ. Khudāpīḷanassa abhāvo
kāyagatāsatiamatapaṭilābhassa
pubbanimittaṁ. Pipāsāpīḷanassa abhāvo vimuttisukhena sukhitabhāvassa
pubbanimittaṁ.
Rukkhānaṁ dvārakavāṭānaṁ sayameva vivaraṇaṁ aṭṭhaṅgikamaggadvāravivaraṇassa
pubbanimittaṁ.
Rukkhānaṁ pupphaphalaggahaṇaṁ vimuttipupaphehi pupphitassa ca
sāmaññaphalabhārabharitabhāvassa ca
pubbanimittaṁ. Dasasahassīlokadhātuyā ekaddhajamālitā ariyaddhajamālitāya 5-
pubbanimittanti veditabbaṁ. Ayaṁ sambahulavāro nāMa.
Ettha pañhaṁ pucchanti "yadā mahāpuriso paṭhaviyaṁ patiṭṭhahitvā
uttarābhimukho padasā gantvā āsabhivācaṁ abhāsi, tadā kiṁ paṭhaviyā gato, udāhu
ākāsena, dissamāno gato, udāhu adissamāno, acelako gato, udāhu
alaṅkatapaṭiyatto, daharo hutvā gato, udāhu mahallako, pacchāpi kiṁ tādisova
ahosi, udāhu puna bāladārako"ti. Ayaṁ pana pañho heṭṭhālohapāsāde
samuṭṭhito tipiṭakacūḷābhayattherena visajjitova.
Thero kira ettha niyatipubbekatakammaissaranimmānavādavasena taṁ taṁ
bahuṁ vatvā avasāne evaṁ byākari "mahāpuriso paṭhaviyā gato, mahājanassa

1 chaṂa. agginibbāyanaṁ, i. agginibbānaṁ.

2-2 chaṂa. "nadīsu .pe. pubbanimittan"ti na dissati. 3 chaṂa....utusukhatā. 4
chaṂa....sukhappattiyā. 5 chaṂa. ariyaddhajamālamālitāya, i.
ariyaddhajamālāmālitāYu.

037
Pana ākāsena gacchanto viya ahosi. Dissamāno gato, mahājanassa pana
 adissamāno viya ahosi. Acelako gato, mahājanassa pana alaṅkatapaṭiyatto viya
upaṭṭhāsi. Daharova gato, mahājanassa pana soḷasavassuddesiko viya ahosi.
Pacchā pana bāladārakova ahosi, na tādiso"ti. Parisā cassa "buddhena viya
hutvā sundaro 1- therena pañho kathito"ti attamanā ahosi. Lokantarikavāro
vuttanayoeva.
Imā ca pana ādito paṭṭhāya kathitā. Sabbadhammatā
sabbabodhisattānaṁ hontīti veditabbā.
Davattiṁsamahāpurisalakkhaṇavaṇṇanā
[33] Addasā khoti dukūlacumbiṭake 2- nipajjāpetvā ānītaṁ addasa.
Mahāpurisassāti jātigottakuladesādivasena mahantassa purisassa. Dve gatiyoti
dve niṭṭhā dve nipphattiyo. Ayañhi gatisaddo "pañca kho imā sāriputta
gatiyo"ti 3- ettha nirayādibhedāya sattehi gantabbagatiyaṁ vattati. "imesaṁ Kho
ahaṁ bhikkhūnaṁ sīlavantānaṁ kalyāṇadhammānaṁ neva pajānāmi āgatiṁ vā gatiṁ
vā"ti 4- ettha ajjhāsaye vattati. "nibbānaṁ Arahato gatī"ti 5- ettha paṭisaraṇe.
"apica Tyāhaṁ brahme gatiñca pajānāmi, jutiñca pajānāmi `evaṁ mahiddhiko
bako brahmā"ti 6- ettha nipphattiyaṁ vattati. Svāyamidhāpi nipphattiyaṁ vattatīti
veditabbo. Anaññāti aññā gatinipphatti nāma natthi.
Dhammikoti dasakusaladhammasamannāgato agatigamanavirahito. Dhammarājāti
idaṁ purimapadasseva vevacanaṁ. Dhammena vā laddharajjattā dhammarājā.
Cāturantoti
puratthimasamuddādīnaṁ catunnaṁ samuddānaṁ vasena cāturantāya paṭhaviyā issaro.
Vijitāvīti vijitasaṅgāmo. Janapado assa 7- thāvariyaṁ thirabhāvaṁ pattoti
janapadatthāvariyappatto. Caṇḍassa hi rañño balidaṇḍādīhi lokaṁ pīḷayato manussā

1 chaṂa., i. bho. 2 chaṂa. i. dukūlacumbaṭake.

3 Maṃū. 12/153/113 mahāsīhanādasutta 4 Maṃū. 12/508/452 māratajjanīyasutta
5 vinaYu. pari. 8/339/315 6 Maṃū. 12/503/445 brahmanimantanikasutta.

7 chaṂa., i. asmiṁ.

038
Majjhimaṁ janapadaṁ chaḍḍetvā pabbatasamuddatīrādīni nissāya paccante vāsaṁ
kappenti. Atimudukassa 1- corasāhasikajanavilopapīḷitā manussā paccantaṁ pahāya
janapadamajjhe vāsaṁ kappenti, iti evarūpe rājini janapado thirabhāvaṁ na
pāpuṇāti, imasmiṁ pana kumāre rajjaṁ kārayamāne etassa janapado pāsāṇapiṭṭhiyaṁ
pāsāṇaṁ 2- ṭhapetvā ayopaṭena parikkhitto viya thiro bhavissatīti
dassentā "janapadatthāvariyappatto"ti āhaṁsu.
Sattaratanasamannāgatoti ettha ratijananaṭṭhena ratanaṁ. Apica:-
cittīkataṁ mahagghañca atulaṁ dullabhadassanaṁ.
Anomasattaparibhogaṁ, ratanaṁ tena vuccati.
Cakkaratanassa ca nibbattakālato paṭṭhāya aññaṁ devaṭṭhānaṁ nāma
nāma na hoti, sabbe gandhapupphādīhi tasseva pūjañca abhivādanādīni ca karontīti
cittīkataṭṭhena ratanaṁ. Cakkaratanasseva 3- ettakaṁ nāma dhanaṁ agghatīti aggho
natthi, iti mahagghaṭṭhenāpi ratanaṁ. Cakkaratanañca aññehi loke
vijjamānaratanehi
asadisanti atulaṭṭhenāpi ratanaṁ. Yasmā pana yasmiṁ kappe buddhā uppajjanti,
tasmiññeva cakkavattino uppajjanti, budadhā ca pana kadāci karahaci uppajjanti,
tasmā dullabhadassanaṭṭhenāpi ratanaṁ. Tadetaṁ jātirūpakulaissariyādīhi anomassa
uḷārassa sattasseva uppajjati na aññassāti anomasattaparibhogaṭṭhenāpi
ratanaṁ. Yathā ca cakkaratanaṁ, evaṁ sesānipīti imehi sattahi ratanehi
parivārabhāvena
ceva sabbabhogūpakaraṇabhāvena ca samannāgatoti sattaratanasamannāgato.
Idāni tesaṁ sarūpato dassanatthaṁ tassimānītiādi vuttaṁ. Tattha
cakkaratanantiādīsu ayaṁ saṅkhepādhippāyo, dvisahassadīpaparivārānaṁ catunnaṁ
mahādīpānaṁ sirivibhavaṁ gahetvā dātuṁ samatthaṁ cakkaratanaṁ pātubhavati. Tathā
purebhattameva sāgarapariyantaṁ paṭhaviṁ anupariyāyanasamatthaṁ 4- vehāsaṅgamaṁ
hatthiratanaṁ,
 1 chaṂa. atimudukassa rañño 2 chaṂa., i. pāsāṇanti na dissati.
3 chaṂa., i. cakkaratanassa ca 4 chaṂa., i. anusaṁyāyanasamatthaṁ

039
Tādisameva assaratanaṁ, caturaṅgasamannāgate andhakāre yojanappamāṇaṁ andhakāraṁ
vidhamitvā ālokadassanasamatthaṁ maṇiratanaṁ, chabbidhadosavivajjitaṁ manāpacāri
itthīratanaṁ,
yojanappamāṇe antopaṭhavīgatanidhiṁ dassanasamatthaṁ gahapatiratanaṁ,
aggamahesiyā
kucchimhi nibbattitvā sakalarajjamanusāsanasamatthaṁ jeṭṭhaputtasaṅkhātaṁ
pariṇāyakaratanaṁ
pātubhavati.
Parosahassanti atirekasahassaṁ. Sūrāti abhirukā. Vīraṅgarūpāti vīrānaṁ
aṅgaṁ vīraṅgaṁ, viriyassetaṁ nāmaṁ, vīraṅgaṁ rūpametesanti vīraṅgarūpā,
viriyajātikā
viriyasabhāvā viriyamayā akilāsuno ahesuṁ, divasaṁpi yujjhantā na kilamantīti
vuttaṁ hoti. Sāgarapariyantanti cakkavāḷapabbataṁ sīmaṁ katvā
ṭhitasamuddapariyantaṁ.
Adaṇḍenāti ye katāparādhe satte sataṁpi sahassaṁpi gaṇhanti, te dhanadaṇḍena
rajjaṁ kārenti nāMa. 1- Ye chejjabhejjaṁ anusāsanti, te satthadaṇaḍena. Ayaṁ
pana duvidhaṁpi taṁ 2- daṇḍaṁ pahāya adaṇḍena ajjhāvasati. Asatthenāti ye
ekato dhārādinā satthena paraṁ vihesanti, te satthena rajjaṁ kārenti nāMa.
Ayaṁ pana satthena khuddakamakkhikāya 3- pivanamattaṁ 4- lohitaṁ kassaci
anuppādetvā
dhammeneva "ehi kho mahārājā"ti evaṁ paṭirājūhi sampaṭicchitāgamano vuttappakāraṁ
paṭhaviṁ abhivijinitvā ajjhāvasati, abhibhavitvā sāmī hutvā vasatīti attho.
Evaṁ ekaṁ nipphattiṁ kathetvā dutiyaṁ kathetuṁ sace kho panātiādi
vuttaṁ. Tattha rāgadosamohamānadiṭṭhikilesataṇhāsaṅkhātaṁ chadanaṁ āvaraṇaṁ
vivaṭaṁ
viddhaṁsitaṁ vivaṭitaṁ 5- etenāti vivaṭacchado. "vivaṭṭacchado"tipi Pāṭho,
ayameva
attho.
[35] Evaṁ dutiyanipphattiṁ kathetvā tāsaṁ nimittabhūtāni lakkhaṇāni
dassetuṁ ayañhi deva kumārotiādi vuttaṁ. Tattha supatiṭṭhitapādoti yathā aññesaṁ
bhūmiyaṁ pādaṁ ṭhapentānaṁ aggatalaṁ 6- vā paṇhi vā passaṁ vā paṭhamaṁ phusati,
vemajjhe

1 chaṂa.,i. nāmasaddo na dissati. 2 chaṂa. tanti na dissati. 3 chaṂa.

khuddamakkhikāyapi
4 i. pivanamattampi. 5 chaṂa. vivaṭakaṁ, i. ayaṁ saddo na dissati. 6 chaṂa.
aggapādatalaṁ

040
Vā pana chiddaṁ hoti, ukkhipantānaṁpi aggatalādīsu ekakoṭṭhāsova paṭhamaṁ
uṭṭhahati, na evamassa. Assa pana suvaṇṇapādukātalamiva 1- ekappahāreneva sakalaṁ
pādatalaṁ bhūmiṁ phusati, ekappahāreneva bhūmito uṭṭhahati. Tasmā ayaṁ
supatiṭṭhitapādo.
Cakkānīti dvīsu pādatalesu dve cakkāni, tesaṁ ārā 2- ca nemi ca
nābhi ca pāliyaṁ vuttāva. Sabbākāraparipūrānīti iminā pana ayaṁ viseso
veditabbo, tesaṁ kira cakkānaṁ pādatalassa majjhe nābhi dissati, nābhiparicchinnā
vaṭṭalekhā dissati, nābhimukhaparikkhepavaṭṭo dissati, panāḷīmukhaṁ dissati, ārā
dissanti, āresu vaṭṭalekhā dissanti, nemi dissati, 3- nemimaṇikā dissanti.
Idaṁ tāva pāliyaṁ āgatameva. Sambahulavāro pana anāgato, so evaṁ daṭṭhabbo:-
satti sirivaccho nandi sovatthiko vaṭaṁsako vaḍḍhamānakaṁ macchayugalaṁ
bhaddapīṭhaṁ aṅkusako
pāsādo toraṇaṁ setacchattaṁ khaggo tālavaṇṭaṁ 4- morahatthako vālavījanī uṇhīsaṁ
maṇi patto sumanadāmaṁ nīluppalaṁ rattuppalaṁ setuppalaṁ padumaṁ puṇḍarikaṁ
puṇṇaghaṭo puṇṇapāṭi samuddo cakkavāḷo himavā sineru candimasuriyā
nakkhattāni 5- cattāro mahādīpā dve parittadīpasahassāni, antamaso
cakkavattirañño
parisaṁ upādāya sabbo cakkalakkhaṇasseva parivāro.
Āyatapaṇhīti dīghapaṇhi, paripuṇṇapaṇhīti attho. Yathā hi aññesaṁ
aggapādo dīgho hoti, paṇhimatthake jaṅghā patiṭṭhāti, paṇhiṁ tacchetvā
ṭhapitā viya hoti, na evaṁ mahāpurisassa. Mahāpurisassa pana catūsu koṭṭhāsesu
dve koṭṭhāsā aggapādā honti, tatiye koṭṭhāse jaṅghā patiṭṭhāti, catutthe
koṭṭhāse āraggena vaṭṭetvā ṭhapitā viya rattakambalageṇḍukasadisā paṇhi
hoti.
Dīghaṅgulīti yathā aññesaṁ kāci aṅguliyo dīghā honti, kāci rassā,
na evaṁ mahāpurisassa. Mahāpurisassa pana makkaṭasseva dīghā hatthapādaṅguliyo
mūle

1 chaṂa. suvaṇṇapādukatalamiva, i. suvaṇṇapāṇikātalamiva, 2 chaṂa., i. arā

evamuparipi

041
Thūlā, anupubbena gantvā agge tanukā, niyyāsatelena madditvā
vaṭṭitaharitālavaṭṭisadisā honti. Tena vuttaṁ "dīghaṅgulī"ti.
Mudutalunahatthapādoti sappimaṇḍe osāretvā ṭhapitaṁ
satavāravihatakappāsapaṭalaṁ
viya mudu. Yathā ca idāni jātamattassa, evaṁ vuḍḍhikālepi 1-
mudutalunāyeva bhavissanti, mudutalunā hatthapādā etassāti mudutalunahatthapādo.
Jālahatthapādoti na cammena paṭibaddhāṅgulantaro. Ediso hi
phaṇahatthako purisadosena 2- upahato 3- pabbajjaṁpi na labhati. 4- Mahāpurisassa
pana
catasso hatthaṅguliyo pañcapi pādaṅguliyo ekappamāṇā honti, tāsaṁ 5- pana
ekappamāṇattā yavalakkhaṇaṁ aññamaññaṁ paṭivijjhitvā tiṭṭhanti. 5- Athassa
hatthapādā sukusalena vaḍḍhakinā yojitajālavātapānasadisā honti. Tena vuttaṁ
"jālahatthapādo"ti.
Uddhaṁ patiṭṭhitagoppakattā ussaṅkhā pādā assāti ussaṅkhapādo.
Aññesaṁ hi piṭṭhipāde goppakā honti, tena tesaṁ pādā āṇibaddhā viya
baddhā honti, na yathāsukhaṁ parivattanti, gacchantānaṁ pādatalāni 6- na
dissanti.
Mahāpurisassa pana ārūhitvā upari goppakā patiṭṭhahanti, tenassa nābhito
paṭṭhāya uparimakāyo nāvāya ṭhapitasuvaṇṇapaṭimā viya niccalova hoti,
adharakāyova 7-
iñjati, sukhena pādā parivattanti, puratopi pacchatopi ubhayapassesupi
ṭhatvā passantānaṁ pādatalāni paññāyanti, na hatthīnaṁ viya pacchatoyeva.
Eṇijaṅghoti eṇimigasadisajaṅgho maṁsussadena paripuṇṇajaṅgho, na
ekato baddhapiṇḍikamaṁso, samantato samasaṇṭhitena maṁsena parikkhittāhi
suvaṭṭitāhi sāligabbhayavagabbhasadisāhi jaṅghāhi samannāgatoti attho.
Anonamantoti anamanto, etenasseva akhujjāvāmanabhāvo dīpito.
Avasesajanā hi khujjā vā honti vāmanā vā. Khujjānaṁ uparimakāyo aparipuṇṇo

1 chaṂa.,i. vuḍḍhakālepi. 2 chaṂa. parisadosena. 3 i. upagato. 4 chaṂa. pabbajjaṁ

na paṭilabhati. 5-5 chaṂa. tāsaṁ ekappamāṇatāya yavalakkhaṇaṁ aññamaññaṁ
paṭivijjhitvā tiṭṭhati, ma,i. tāsaṁ ekappamāṇatāya jālalakkhaṇaṁ aññamañañaṁ
paṭivijjhitvā tiṭṭhati.
6 chaṂa. pādatalānipi. 7 chaṂa. adhokāyova.

042
Hoti, vāmanānaṁ heṭṭhimakāyo. Te aparipuṇṇakāyattā na sakkonti
anonamantā jannukāni parimajjituṁ. Mahāpuriso pana paripuṇṇobhayakāyattā
sakkoti.
Kosohitavatthaguyhoti usabhavāraṇādīnaṁ viya suvaṇṇapadumakaṇṇikasadisehi
kosehi ohitaṁ paṭicchannaṁ vatthaguyhaṁ assāti kosohitavatthaguyoha.
Vatthaguyhanti
vatthena guyhitabbaṁ aṅgajātaṁ vuccati.
 Suvaṇṇavaṇṇoti jātihiṅgulakena majjitvā dīpidāṭhāya ghaṁsitvā
gerukaparikammaṁ katvā ṭhapitaghanakasuvaṇṇarūpasadisoti attho. Etenassa
ghanasiniddhasaṇhasarīrattaṁ dassetvā chavivaṇṇadassanatthaṁ
kāñcanasannibhatacoti 1- vuttaṁ.
Purimassa vā vevacanametaṁ.
Rajojallanti rajo vā malaṁ vā. Na upalimpatīti na laggati
padumapalāsato udakabindu viya vivaṭṭati. Hatthadhovanādīni pana utuggahaṇatthāya
ceva
dāyakānaṁ puññaphalatthāya ca sabbabuddhā karonti, vattasīsenāpi ca karontiyeva.
Senāsanaṁ pavisantena hi bhikkhunā pāde dhovitvā pavisitabbanti vuttametaṁ.
Uddhaggalomoti āvaṭṭapariyosāne uddhaggāni hutvā mukhasobhaṁ
ullokayamānāni viya ṭhitāni lomāni assāti uddaggalomo.
Barahamujugattoti brahmā viya ujugatto, ujumeva uggatadīghasarīro
bhavissati. Yebhuyyena hi sattā khandhe kaṭiyaṁ jānūsūti tīsu ṭhānesu namanti, te
kaṭiyaṁ namantā pacchato namanti, itaresu dvīsu ṭhānesu purato. Dīghasarīrā pana
eke passavaṅkā honti, eke mukhaṁ unnāmetvā 2- nakkhattāni gaṇayantā viya
caranti, eke appamaṁsalohitā sūlasadisā honti, eke purato pabbhārā honti,
pavedhamānā gacchanti. Ayaṁ pana ujumeva uggantvā dīghappamāṇo devanagare
ussitasuvaṇṇatoraṇaṁ viya bhavissatīti dīpenti. Yathā cetaṁ, evaṁ yaṁ yaṁ
jātamattassa
sabbaso aparipuṇṇaṁ mahāpurisalakkhaṇaṁ hoti, taṁ taṁ āyatiṁ tathā bhāvitaṁ
sandhāya
vuttanti veditabbaṁ.

1 chaṂa., i. kañcanasannibhattacoti. 2 chaṂa. unnametvā.

043
Sattussadoti dve hatthapiṭṭhiyo dve pādapiṭṭhiyo dve aṁsakūṭāni
khandhoti imesu sattasu ṭhānesu suparipuṇṇo maṁsussado assāti sattussado.
Aññesaṁ pana hatthapādapiṭṭhādīsu sirājālaṁ paññāyati, aṁsakūṭakhandhesu
aṭṭhikoṭiyo. Te manussā petā viya khāyanti. Na tathā mahāpuriso, mahāpuriso
pana sattasu ṭhānesu paripuṇṇamaṁsussadattā niguḷhasirājālehi hatthapiṭṭhādīhi
vaṭṭetvā ṭhapitasuvaṇṇāliṅgasadisena 1- khandhena silārūpakaṁ viya khāyati,
cittakammarūpakaṁ viya ca khāyati.
Sīhapubbaḍḍhakāyoti 2- sīhassa pubbaḍḍhaṁ viya kāyo assāti
sīhapubbaḍḍhakāyo. Sīhassa hi purimakāyova paripuṇṇo hoti, pacchimakāyo
aparipuṇṇo. Mahāpurisassa pana sīhassa pubbaḍḍhakāyo viya sabbo kāyo paripuṇṇo.
Sopi sīhasseva tattha tattha unnataninnatādivasena 3- dussaṇṭhitavisaṇṭhito na
hoti,
dīghayuttaṭṭhāne pana dīgho, rassathūlakīsaputhulānuvaṭṭitayuttaṭṭhānesu
tathāvidhova
hoti. Vuttañhetaṁ bhagavatā:-
manāpīyeva 4- kho bhikkhave kammavipāke paccupaṭṭhite yehi aṅgehi dīghehi
sobhati, tāni aṅgāni dīghāni saṇṭhahanti. Yehi aṅgehi rassehi sobhati,
tāni aṅgāni rassāni saṇṭhahanti. Yehi aṅgehi thūlehi sobhati,
tāni aṅgāni thūlāni saṇṭhahanti. Yehi aṅgehi kīsehi sobhati,
tāni aṅgāni kīsāni saṇṭhahanti. Yehi aṅgehi puthulehi sobhati,
tāni aṅgāni puthulāni saṇṭhahanti. Yehi aṅgehi vaṭṭehi sobhati,
tāni aṅgāni vaṭṭāni saṇṭhahantīti.
Iti dānacittena 5- puññacittena citito 6- dasahi pāramīhi sajjito
mahāpurisassa attabhāvo, loke sababasippino vā sabbaiddhimanto vā paṭirūpakaṁ
kātuṁ na sakkonti.

1 chaṂa. suṭṭhapitasuvaṇṇāliṅgasadisena, i. suvaṇṇāliṅgasadisena.

2 chaṂa.,i. sīhapubbaḍḍhakāyoti na dissati. 3 chaṂa.,i. vinatunnatādivasena.
4 chaṂa. manāpiyeva kho, i. manāpiye ca. 5 chaṂa. nānācittena 6 chaṂa. cittito
044
Pītantaraṁsoti 1- antaraṁso 2- vuccati dvinnaṁ koṭṭhānamantaraṁ, 3- taṁ
pītaṁ 4- paripuṇṇamassāti pītantaraṁso. 5- Aññesaṁ hi taṁ ṭhānaṁ ninnaṁ hoti,
dve piṭṭhikoṭṭhā 6- pāṭiyekkaṁ 7- paññāyanti. Mahāpurisassa pana kaṭito
paṭṭhāya maṁsapaṭalaṁ yāva khandhā uggamma samussitasuvaṇṇaphalakaṁ viya piṭṭhiṁ
chādetvā
patiṭṭhitaṁ.
Nigrodhaparimaṇḍaloti nigrodho viya parimaṇḍalo. Yathā paññāsahatthatāya
vā satahatthatāya vā samakhandhasākho nigrodho dīghatopi vitthāratopi
ekappamāṇova hoti, evaṁ kāyatopi byāmatopi ekappamāṇo. Yathā aññesaṁ
kāyo vā dīgho hoti byāmo vā, na evaṁ visamappamāṇoti attho. Teneva
yāvatakvassa kāyotiādi vuttaṁ. Tattha yāvatako assāti yāvatakvassa.
Samavaṭṭakkhandhoti samavaṭṭitakkhandho. Yathā eke koñcā viya ca
bakā viya ca varāhā viya ca dīghagalā vaṅkagalā puthulagalā ca honti, kathanakāle
sirājālaṁ paññāyati, mando saro nikkhamati, na evaṁ mahāpurisassa. Mahāpurisassa
pana suvaṭṭitasuvaṇṇāliṅgasadiso khandho hoti, kathanakāle sirājālaṁ na
paññāyati,
meghassa viya gajjito saro mahā hoti.
Rasaggasaggīti ettha rasaṁ gasantīti 8- rasaggasā, rasaharaṇīnametaṁ
adhivacanaṁ, tā aggā assāti rasaggasaggī. Mahāpurisassa kira
sattarasaharaṇīsahassāni
uddhaggāni hutvā gīvāyameva paṭimukkāni. Tilaphalamattopi āhāro
jivahagge ṭhapito sabbaṁ kāyamanupharati. Teneva mahāpadhānaṁ padahantassa
ekataṇḍulādīhipi kāḷāyayūsapasatamattenāpi 9- kāyassa yāpanaṁ ahosi. Aññesaṁ pana
tathā abhāvā na sakalaṁ kāyaṁ ojā pharati. Tena te bahavābādhā honti.

1 chaṂa.,i. citantaraṁsoti 2 chaṂa.i. antaraṁsaṁ. 3 chaṂa. koṭṭānaṁ antaraṁ,

i. koṭṭhāsānaṁ antaraṁ. 4 chaṂa., i. citaṁ. 5 chaṂa. paripuṇṇaṁ antaraṁsaṁ
assāti citantaraṁso 6 chaṂa. piṭṭhikoṭṭā, i. piṭṭhikoṭṭhāsā.

7 chaṂa. pāṭiyekkā 8 chaṂa. gasanti harantīti rasaggasā 9 chaṂa., i. kaḷā....

045
Sīhahanūti sīhasseva hanu assāti sīhahanu. Tattha sīhassa
heṭṭhimahanumeva paripuṇṇaṁ hoti, na uparimaṁ. Mahāpurisassa pana sīhassa
heṭṭhimaṁ
viya dvepi paripuṇṇāni dvādasiyā pakkhassa candasadisāni honti. Atha
nemittakā hanupariyantaṁ olokentāva imesu hanukesu heṭṭhime vīsati uparime
vīsatīti cattālīsa dantā samā aviraḷā patiṭṭhahissantīti sallakkhetvā ayaṁ hi
deva kumāro cattālīsadanto hotītiādimāhaṁsu. Tatrāyamattho, aññesaṁ hi
paripuṇṇadantānaṁpi dvattiṁsa dantā honti. Imassa pana cattālīsaṁ bhavissanti.
Aññesañca keci dantā uccā keci nīcā keci visamā honti, imassa pana
ayapaṭakena 1- chinnasaṅkhapaṭlaṁ viya samā bhavissanti. Aññesaṁ kumbhirānaṁ viya
dantā viraḷā honti, macchamaṁsāni khādantānaṁ dantantaraṁ pūrati 2-. Imassa pana
kanakaphalakāya samussitavajirapantī viya aviraḷā 3- tulikāya dassitaparicchedā
viya
dantā bhavissanti. Aññesañca pūtidantā uṭṭhahanti. Tena kāci dāṭhā kāḷāpi
vivaṇṇāpi honti. Ayaṁ pana suṭṭhu sukkadāṭho osadhitārakaṁpi atikkamma
virocamānāya
pabhāya samannāgatadāṭho bhavissati.
Pahūtajivhoti puthulajivho. Aññesaṁ jivhā thūlāpi honti kīsāpi
rassāpi thaddhāpi visamāpi, mahāpurisassa pana jivhā mudu dīghā puthulā
vaṇṇasampannā hoti. So hi taṁ lakkhaṇaṁ pariyesituṁ āgatānaṁ kaṅkhāvinodanatthaṁ
mudukattā taṁ jivhaṁ kaṭhinasuciṁ viya vaṭṭetvā ubho nāsikasotāni parimasati, 4-
dīghattā ubho kaṇṇasotāni parimasati, 4- puthulattā kesantapariyosānaṁ kevalaṁpi
nalāṭaṁ paṭicchādeti. Evantassā mududīghaputhulabhāvaṁ pakāsento tesaṁ kaṅkhaṁ
vinodeti. Evaṁ tilakkhaṇasampannaṁ jivhaṁ sandhāya "pahūtajivho"ti vuttaṁ.
Barahamassaroti aññepi chinnassarāpi bhinnassarāpi kākassarāpi
 honti, ayaṁ pana mahābrahamuno sarassa sadisena sarena samannāgato bhavissati,

1 chaṂa. ayapaṭṭakena chinnasaṅkhapaṭalaṁ, i. ayopattacchinnaṁ saṅkhapaṭalaṁ

2 chaṂa.,i. pūrenti 3 i. aviratā 4-4 chaṂa. parāmasati evamuparipi.

046
Mahābaramamuno hi pittasemhehi apalibuddhattā saro visuddho 1- hoti.
Mahāpurisenāpi
katakammaṁ tassa vatthuṁ sodheti. Vatthuno suddhattā nābhito paṭṭhāya
samuṭṭhahanto
saro visuddho aṭṭhaṅgasamannāgatova samuṭṭhāti. Karaviko viya bhaṇatīti
karavikabhāṇī,
mattakaravikamañjughosoti 2- attho.
Abhinīlanettoti na sakalanīlanettova, nīlayuttaṭṭhāne panassa
ummāpupphasadisena 3- ativisuddhena nīlavaṇṇena samannāgatāni nettāni honti,
pītayuttaṭṭhāne kaṇṇikārapupphasadisena 4- pītavaṇṇena, lohitayuttaṭṭhāne
bandhujīvakapupphasadisena lohitavaṇṇena, setayuttaṭṭhāne osadhitārakasadisena
setavaṇṇena,
kāḷayuttaṭṭhāne addāriṭṭhasadisena kāḷavaṇṇena samannāgatāni. Suvaṇṇavimāne
ugghāṭitamaṇisīhapañajarasadisāni khāyanti.
Gopakhumoti ettha pakhumanti sakalacakkhugeṇḍaṁ 5- adhippetaṁ, taṁ
kāḷavacchakassa
bahaladhātukaṁ hoti, rattavacchakassa vippasannaṁ,
taṁmuhuttajātataruṇarattavacchakasadisacakkhu-
geṇḍoti attho. Aññesañhi akkhigeṇḍā 6- aparipuṇṇā honti, hatthimūsikādīnaṁ
akkhisadisehi viniggatehipi gambhīrehipi akkhīhi samannāgatā honti. Mahāpurisassa
pana dhovitvā majjitvā ṭhapitamaṇiguḷikā viya
mudusiniddhanīlasukhumapakhumācitāni
akkhīni.
Uṇṇāti uṇṇālomaṁ. Bhamukantareti dvinnaṁ bhamukānaṁ vemajjhe
nāsikamatthakeyeva jātā, uggantvā pana nalāṭavemajjhe jātā. Odātāti
parisuddhā osadhitārakasamavaṇṇā. Mudūti sappimaṇḍe osāretvā ṭhapitasatavāra-
vihatakappāsapaṭalasadisā. Tūlasannibhāti simbalitūlalatātūlasamānā ayamassāpi
odātatāya upamā. Sāpanesā koṭiyaṁ gahetvā ākaḍḍhiyamānā upaḍḍhabāhuppamāṇā
hoti, vissaṭṭhā dakkhiṇāvaṭṭavasena āvaṭṭitvā uddhaggā hutvā santiṭṭhati.
Suvaṇṇaphalakamajjhe ṭhapitarajatapubbuḷakaṁ viya, suvaṇṇaghaṭato nikkhamamānā
khīradhārā

1 chaṂa. visado evamuparipi 2 chaṂa.,i. mattakaravīkarutamañjughosoti

3 chaṂa. umāpupphasadisena 4 chaṂa.,i. kaṇikāra...
5 chaṂa. sakalacakkhubhaṇḍaṁ, i. sakalacakkhugaṇḍaṁ evamuparipi 6 chaṂa.
cakkhubhaṇḍā

047
Viya, aruṇappabhārañjite gagaṇappadese osadhitārakā viya ca atimanoharāya
siriyā virocati.
Uṇhīsasīsoti idaṁ paripuṇṇanalāṭatañceva paripuṇṇasīsataṁ cāti dve
atthavase paṭicca vuttaṁ. Mahāpurisassa hi dakkhiṇakaṇṇacūḷikato paṭṭhāya
maṁsapaṭalaṁ
uṭṭhahitvā sakalanalāṭaṁ chādayamānaṁ pūrayamānaṁ gantvā vāmakaṇṇacūḷikāya
patiṭṭhitaṁ, taṁ rañño 1- bandhauṇhīsapaṭo 2- viya virocati. Mahāpurisassa kira
imaṁ
lakkhaṇaṁ disvā rājūnaṁ uṇhīsapaṭaṁ akaṁsu. Ayantāva eko attho. Aññe pana
janā aparipuṇṇasīsā honti, keci kapisīsā, 3- keci phalasīsā, keci aṭṭhisīsā,
keci hatthisīsā keci kumbhasīsā, 4- keci pabbhārasīsā. Mahāpurisassa pana
āraggena
vaṭṭetvā ṭhapitaṁ viya suparipaṇṇaṁ udakapubbuḷasadisaṁ sīsaṁ hoti. Tattha
purimanaye
uṇhīsaveṭṭhitasīso viyāti uṇhīsasīso. Dutiyanaye uṇhīsaṁ viya sabbattha
parimaṇḍalasīsoti uṇhīsasīso.
Vipassīsamaññāvaṇṇanā
[37] Sabbakāmehīti idaṁ lakkhaṇāni paṭiggaṇhāpetvā pacchā
kataṁ viya vuttaṁ, na panevaṁ daṭṭhabbaṁ. Paṭhamañhi nemittake santappetvā pacchā
lakkhaṇapaṭiggahaṇaṁ 5- katanti veditabbaṁ. Tassa vitthāro gabbhokkantiyaṁ
vuttoyeva.
Pāyentīti thaññaṁ pāyenti. Bodhisattassa kira niddosena madhurena khīrena
samannāgatā saṭṭhī dhātiyo upaṭṭhāpesi, tathā sesāpi tesu tesu kammesu
kusalā saṭṭhī saṭṭhīyeva. Tāsaṁ pesanakārake saṭṭhī purise, tassa tassa
katākatabhāvasallakkhake 6- saṭṭhī amacce upaṭṭhapesi. Evaṁ cattāri saṭṭhiyo
itthīnaṁ,
dve saṭṭhiyo purisānanti cha saṭṭhiyo upaṭṭhākānaṁyeva ahesuṁ. Setacchattanti
dibbasetacchattaṁ. Kuladattiyaṁ pana sirigabbheyeva tiṭṭhati. Mā naṁ sītaṁ
vātiādīsu
mā abhibhavīti attho veditabbo. Svāssu sudanti so assu sudaṁ. Aṅkeneva

1 chaṂa.,i. raññā 2 chaṂa. bandhauṇhīsapaṭṭo evamuparipi 3 i. kappasīsā

4 chaṂa.,i. tumbasīsā 5 chaṂa.,i. lakkhaṇapaṭiggaṇhaṇaṁ 6 chaṂa.
katākatabhāvasallakkhaṇe

048
Aṅkanti 1- aññassa bāhunāva aññassa bāhuṁ. Aññassa ca aṁsakūṭeneva aññassa
aṁsakūṭaṁ. Parihariyatīti nīyati, 2- sampāpiyatīti attho.
[38] Mañjussaroti akharassaro. Vaggussaroti chekaparipuṇṇassaro.
Madhurassaroti sātassaro. Pemanīyassaroti pemajanakassaro. Tatrīdaṁ karavikānaṁ
madhurassaratāya:- karavikasakuṇe kira madhurarasaṁ ambapakkaṁ mukhatuṇḍakena
paharitvā
paggharitarasaṁ pivitvā pakkhena tālaṁ datvā vikujjhamāne 3- catuppadā mattā viya
lalituṁ ārabhanti. Gocarapasutāpi catuppadā mukhagatāni tiṇāni chaḍḍetvā taṁ
saddaṁ suṇanti. Vāḷamigā khuddakamige anubandhamānā ukkhittaṁ pādaṁ
anikkhipitvāva tiṭṭhanti. Anubandhamigā ca maraṇabhayaṁ jahitvā tiṭṭhanti. Ākāse
pakkhantā pakkhinopi pakkhe pasāretvā taṁ saddaṁ suṇamānāva tiṭṭhanti. Udake
macchāpi kaṇṇapaṭalaṁ apphoṭetvā taṁ saddaṁ suṇamānāva tiṭṭhanti. Evaṁ
madhurassarā karavikā.
Asandhimittāpi dhammāsokassa devī "atthi nu kho bhante
buddhasaddena sadiso kassaci saddo"ti saṁghaṁ pucchi. Atthi karavikasakuṇassāti.
Kuhiṁ
bhante te sakuṇāti? himavanteti. Sā rājānaṁ āha "deva karavikasakuṇaṁ
passitukāmamhī"ti. Rājā imasmiṁ "pañjare nisīditvā karaviko āgacchatū"ti
suvaṇṇapañjaraṁ vissajjesi. Pañjaro gantvā ekassa karavikassa purato aṭṭhāsi. So
"rājāṇāya āgato pañjaro, na sakkā agantun"ti tattha nisīdi. Pañjaro
āgantvā rañño puratova aṭṭhāsi. Karavikaṁ saddaṁ kārāpetuṁ na sakkonti.
Atha rājā "kathaṁ bhaṇe ime saddaṁ karontī"ti āha. Ñātake disvā devāti.
Atha naṁ rājā ādāsehi parikkhipāpesi. So attano chāyaṁ disvā "ñātakā
me āgatā"ti maññamāno pakkhena tālaṁ datvā madhurassarena 4- maṇivaṁsaṁ
dhamamāno viya viravi. Sakalanagare manussā mattā viya laliṁsu. 5- Asandhimittā
cintesi "imassa tāva tiracchānagatassa evaṁ madhuro saddo, kīdiso nu kho

1 Ma. aṅgeneva aṅganti 2 i. niyyāti 3 chaṂa., i. vikūjamāne

4 chaṂa. ka. mandassarena 5 i. palaliṁsu

049
Sabbaññutañāṇasirippattassa bhagavato saro 1- ahosī"ti pītiṁ uppādetvā taṁ
pītiṁ avijahitvā sattahi jaṅghasatehi saddhiṁ sotāpattiphale patiṭṭhāsi. Evaṁ
madhuro
kira karavikasaddoti. Tato pana satabhāgena sahassabhāgena ca madhurataro
vipassissa
 kumārassa saddo ahosīti veditabbo.
[39] Kammavipākajanti na bhāvanāmayaṁ, kammavipākavasena pana devatānaṁ
cakkhusadisameva maṁsacakkhu ahosi, yena nimittaṁ katvā tilavāhe pakkhittaṁ
ekatilaṁpi
ayaṁ soti uddharitvā dātuṁ sakkoti.
[40] Vipassīti ettha ayaṁ vacanaṭṭho, antarantarā nimmisasañjanitandhakāra-
virahena 2- visuddhaṁ passati, vivaṭehi ca akkhīhi passatīti vipassī, dutiyavāre
viceyya viceyya passatīti vipassī, vicinitvā vicinitvā passatīti attho.
[41] Aṭṭe 3- panāyatīti atthe jānāti passati, nayati, vā
pavattetīti attho. Ekadivasaṁ kira vinicchayaṭṭhāne nisīditvā aṭṭaṁ
anusāsantassa rañño alaṅkatapaṭiyattaṁ mahāpurisaṁ āharitvā hatthe ṭhapayiṁsu.
Tassa taṁ
aṅke katvā upalālayamānasseva amaccā sāmikaṁ assāmikaṁ akaṁsu. Bodhisatto
anattamanasaddaṁ nicchāresi. Rājā "kimetaṁ, upadhārethā"ti āha. Upadhārayamānā
aññaṁ adisvā "aṭṭassa dubbinicchitattā evaṁ kataṁ bhavissatī"ti puna sāmikaṁyeva
sāmikaṁ katvā "ñatvā nu kho kumāro evaṁ karotī"ti vīmaṁsantā puna sāmikaṁ
assāmikaṁ akaṁsu. Punapi bodhisatto tatheva taṁ saddaṁ nicchāresi. Atha rājā
"jānāti mahāpuriso"ti tato paṭṭhāya appamatto ahosi. Idaṁ sandhāya vuttaṁ
"viceyya viceyya kumāro aṭṭe 4- panāyatī"ti.
[42] Vassikantiādīsu yattha sukhaṁ hoti vassakāle vasituṁ, ayaṁ
vassiko. Itaresupi eseva nayo. Ayaṁ panettha vacanaṭṭho, vassāvāso vassaṁ, taṁ
arahatīti vassiko. Itaresupi eseva nayo.

1 chaṂa., i. saddo 2 chaṂa. nimīlajanitandhakāravirahena, i.

meghajanitandhakāravirahena
3 chaṂa., i. atthe evamuparipi 4 chaṂa. atthe

050
Tattha vassiko pāsādo nātiucco hoti nātinīco, dvāravātapānānipissa
nātibahūni nātitanukāni, 1- bhummattharaṇapaccattharaṇajajjabhojanāni cettha
missakāneva vaṭṭanti. Hemantike thambhāpi bhittiyopi nīcā honti, dvāravāta-
pānānipi tanukāni sukhumacchiddāni, uṇhappavesanatthāya bhittinīyūhāni
nīhariyanti,
bhummattharaṇapaccattharaṇanivāsanapārupanāni panettha uṇhaviriyāni 2-
kambalādīni
vaṭṭanti. Khajjabhojanaṁ siniddhaṁ kaṭukasannissitaṁ nirūdakasannissitañca.
Gimhike
thambhāpi bhittiyopi uccā honti, dvāravātapānāni panettha bahūni
vipulajālāni 3- honti, bhummattharaṇādīni dukūlamayādīni 4- vaṭṭanti.
Khajjabhojanāni
madhurarasasītaviriyāni. 5- Vātapānasamīpesu cettha navacāṭiyo ṭhapetvā udakassa
pūretvā nīluppalādīhi sañchādenti. Tesu tesu padesesu udakayantāni karonti,
yehi deve vassante viya udakadhārā nikkhamanti.
Nippurisehīti purisavirahitehi. Na kevalañcettha tūriyāneva nippurisāni,
sabbaṭṭhānānipi nippurisāneva, dovārikāpi itthiyova, nhāpanādiparikammakarāpi
atthiyova. Rājā kira "tathārūpaṁ issariyasukhasampattiṁ anubhavamānassa purisaṁ
disvā
purisāsaṅkā uppajjati, sā me puttassa mā ahosī"ti sabbakiccesu itthiyova
ṭhapesīti.
Paṭhamabhāṇavāravaṇṇanā niṭṭhitā.
Jiṇṇapurisavaṇṇanā
[43] Dutiyabhāṇavāre gopānasivaṅkanti gopānasi viya vaṅkaṁ.
Bhagganti 6- khandhe, kaṭiyaṁ, jajānūsūti tīsu ṭhānesu bhaggavaṅkaṁ. 7-
Daṇḍaparāyananti
daṇḍagatikaṁ daṇḍapaṭisaraṇaṁ. Āturanti jarāturaṁ. Gatayobbanti atikkantayobbanaṁ
pacchimavaye ṭhitaṁ disvāti aḍḍhayojanappamāṇena balakāyena parivuto
susaṁvihitārakkhopi
gacchanto yadā ratho purato hoti, pacchato 8- balakāyo, tādise okāse
 1 chaṂa., i. nātitanūni 2 Ma. uṇahabharitāni 3 chaṂa. vipulajātāni
4 chaṂa., i. dukūlamayāni 5 chaṂa. madhurasasannissitabharitāni 6 chaṂa.
bhogganati
7 chaṂa. bhoggavaṅkaṁ 8 chaṂa., i. pacchā

051
Suddhāvāsakhīṇāsavabrahmehi attano ānubhāvena rathassa puratova dassitaṁ, taṁ
purisaṁ passitvā. Suddhāvāsā kira "mahāpuriso paṅke gajo viya pañcasu kāmaguṇesu
laggo, satimassa uppādessāmā"ti taṁ dassesuṁ. Evaṁ dassitaṁ ca taṁ bodhisatto
ceva passati sārathi ca. Brahmānopi hi bodhisattassa appamādatthaṁ sārathissa
ca kathāsallāpanatthaṁ 1- taṁ dassesuṁ. Kiṁ panesoti eso jiṇṇoti. Kiṁ vuttaṁ
hoti,
nāhaṁ bho ito pubbe evarūpaṁ addasanti pucchi.
Tenahīti yadi mayhaṁpi evarūpehi kesehi evarūpena ca kāyena
veditabbaṁ, tenahi samma sārathi. Alandānajjauyyānabhūmiyāti "ajja yaṁ 2-
uyyānabhūmiṁ
passissāmā"ti gacchāma, alaṁ tāya uyyānabhūmiyāti saṁviggahadayo saṁvegānurūpaṁ
āha. Antepuraṁ gatoti itthījanaṁ visajjetvā sirigabbhe ekakova nisinno.
Yatra hi nāmāti yāya jātiyā sati jarā paññāyati, sā jāti dhiratthu dhikkatā
atthu, jigucchā nāmesā jātīti 3- jātiyā mūlaṁ khaṇanto nisīdi paṭhamena sallena
hadaye viddho viya.
[45] Sārathiṁ āmantāpetvāti rājā kira nemittakehi kathitakālato
paṭṭhāya ohitasoto vicarati, rājā so "kumāro uyyānaṁ gacchanto antarāmagge
nivatto"ti sutvā sārathiṁ āmantāpesi.
Byādhitapurisavaṇṇanā
[46] Mā heva khotiādīsu rajjaṁ kāretu, mā pabbajatu, brāhmaṇānaṁ
vacanaṁ mā saccaṁ hotūti evaṁ cintesīti attho.
[47] Addasā 4- khoti pubbe vuttanayeneva suddhāvāsehi dassitaṁ
addasa. Ābādhikanti iriyāpathabhañjanakena visabhāgābādhena ābādhikaṁ.
Dukkhitanti
rogadukkhena dukkhitaṁ. Bāḷhagilānanti adhimattagilānaṁ. Palipannanti nimuggaṁ.
Jarā

1 chaṂa., i. kathāsallāpatthaṁ 2 chaṂa. yanti na dissati

3 chaṂa., i. jigucchā metaṁ jātinti 4 chaṂa. addasa kho

052
Paññāyissati byādhi paññāyissatīti idhāpi yāya jātiyā sati idaṁ dvayaṁ
paññāyati, dhiratthu 1- jāti, ajātaṁ khemanti jātiyā mūlaṁ khaṇanto nisīdi
dutiyena
sallena viddho viya.
Kālakatapurisavaṇṇanā
[50] Vilātanti sivikaṁ. Petanti ito paṭigataṁ. Kālakatanti 2- katakālaṁ,
yattakaṁ tena kālaṁ jīvitabbaṁ, taṁ sabbaṁ katvā niṭṭhapetvā matanti attho.
Imaṁpissa purimanayeneva brahmāno dassesuṁ. Yatra hi nāmāti idhāpi yāya
jātiyā sati idaṁ tayaṁ 3- paññāyati, dhiratthu jāti ajātaṁ khemanti jātiyā mūlaṁ
khaṇanto nisīdi tatiyena sallena viddho viya.
Pabbajitavaṇṇanā
[53] Bhaṇḍunti muṇḍaṁ. Imaṁpissa purimanayeneva brahmāno dassesuṁ.
Sādhu dhammacariyātiādīsu ayaṁ deva dhammacaraṇabhāvo sādhūti cintetvā
pabbajitoti
evaṁ ekamekassa padassa yojanā veditabbā. Sabbāni cetāni dasakusalakamma-
pathavevacanāneva. Avasāne pana avihiṁsāti karuṇāya pubbabhāgo. Anukampāti
mettāya
pubbabhāgo. Tenahīti uyyojanaṭṭhe nipāto. Pabbajitañhissa disvā cittaṁ
pabbajjāya ninnaṁ jātaṁ, atha tena saddhiṁ kathetukāmo hutvā sārathiṁ uyyojento
tenahītiādimāha.
 Bodhisattapabbajjāvaṇṇanā
[54] Athakho bhikkhaveti "pabbajitassa sādhu dhammacariyā"tiādīni ca
aññañca bahuṁ mahājanakāyena rakkhiyamānassa puttadārasambādhe ghare vasato
ādīnavapaṭisaṁyuttañceva migabhūtena cetasā yathāsukhaṁ vane vasato pabbajitassa
vivekānisaṁsapaṭisaṁyuttañca dhammakathaṁ sutvā pabbajitukāmo hutvā athakho
bhikkhave
vipassī kumāro sārathiṁ āmantesi.

1 chaṂa. dhikkatā sā jāti, i. dhiratthu taṁ jātiṁ evamuparipi, Ma. dhikkataṁ

2 chaṂa. kālaṅkatanti 3 i. dvayaṁ

053
Imāni cattāri disvā pabbajitaṁ nāma sabbabodhisattānaṁ vaṁsova
tantiyeva paveṇīyeva. Aññepi ca bodhisattā yathā ayaṁ vipassī kumāro, cirassaṁ
passi evaṁ cirassaṁ passanti. 1- Amhākaṁ pana bodhisatto cattāripi ekadivasaññeva
disvā mahābhinikkhamanaṁ nikkhamitvā anomānadītīre 2- pabbajito. Teneva rājagahaṁ
patvā tattha raññā bimbisārena "kimatthaṁ paṇḍita pabbajitosī"ti puṭṭho
āha:-
jiṇṇañca disvā dukkhitañca byādhitaṁ
matañca disvā gatamāyusaṁkhayaṁ.
Kāsāyavatthaṁ pabbajitañca disvā
tasmā ahaṁ pabbajitomhi rājāti.
Mahājanakāyānupabbajjāvaṇṇanā
[55] Sutvāna tesanti tesaṁ caturāsītiyā pāṇasahassānaṁ sutvā
etadahosi. Orakoti onako 3- lāmako. Anupabbajiṁsūti anupabbajitāni. Kasmā
panettha yathā parato khaṇḍatissānaṁ anupabbajjāya "bandhumatiyā rājadhāniyā
nikkhamitvā"ti vuttaṁ, evaṁ na vuttaṁ 4- nikkhamitvā sutattā. Ete kira sabbepi
vipassissa kumārassa upaṭṭhākapurisāva, te pātova upaṭṭhānaṁ āgantvā kumāraṁ
adisvā pātarāsatthāya gantvā bhuttapātarāsā āgamma "kuhiṁ kumāro"ti
pucchitvā "uyyānabhūmiṁ gato"ti sutvā "tattheva naṁ dakkhissāmā"ti nikkhantā
nivattamānaṁ sārathiṁ disvā "kumāro pabbajito"ti cassa vacanaṁ sutvā
sutaṭṭhāneyeva
sabbābharaṇāni omuñcitvā antarāpaṇato kāsāyapītāni 5- vatthāni āharāpetvā
kesamassuṁ ohāretvā pabbajiṁsu. Iti nagarato nikkhamitvā bahinagare sutattā
ettha "bandhumatiyā rājadhāniyā nikkhamitvā"ti na vuttaṁ.

1 chaṂa., i. evaṁ cirassaṁ cirassaṁ passanti 2 chaṂa., i. anomanadītīre

3 chaṂa. i. ūnako 4 chaṂa., i. vuttanti 5 chaṂa., i. kāsāvapītāni

054
Cārikaṁ caratīti gatagataṭṭhāne mahāmaṇḍapaṁ katvā dānaṁ sajjetvā
āgamma svātanāya nimantito mahājanassa 1- āyācitabhikkhameva paṭiggaṇhanto
cattāro māse cārikaṁ cari.
[56] Ākiṇṇoti gaṇena parivuto. Ayaṁ pana vitakko bodhisattassa
kadā uppannoti. Sve visākhapuṇṇamā bhavissatīti cātuddasīdivase. Tadā kira
so "yatheva maṁ ime pubbe gihibhūtaṁ parivāretvā caranti, idānipi tatheva, kiṁ
iminā gaṇenā"ti gaṇasaṁgaṇikāya ukkaṇṭhitvā "ajjeva gacchāmī"ti cintetvā
puna "ajja avelā, sace idāni gamissāmi, sabbeva ime jānissanti, sve
gamissāmī"ti cintesi. Taṁdivasañca uruvelagāmasadise gāme gāmavāsino svātanāya
nimantayiṁsu, te caturāsītisahassānaṁpi tesaṁ pabbajitānaṁ mahāpurisassa ca
pāyāsameva
paṭiyādayiṁsu. Atha mahāpuriso punadivase tasmiṁ 2- gāme tehi pabbajitehi saddhiṁ
bhattakiccaṁ katvā vasanaṭṭhānameva agamāsi. Tattha te pabbajitā mahāpurisassa
vattaṁ dassetvā attano attano rattiṭṭhānadivāṭṭhānāni paviṭṭhā. Bodhisattopi
paṇṇasālaṁ pavisitvā nisinno.
Ṭhite majjhantike 3- kāle sannisinnesu pakkhisu
saṇateva brahāraññaṁ taṁ bhayaṁ paṭibhāti manti 4-
evarūpe pavivekarāmānaṁ 5- bhayakāle sabbasattānaṁ sadarathakāleyeva
"ayaṁ kālo"ti nikkhamitvā paṇṇasāladvāraṁ pidahitvā bodhimaṇḍābhimukho pāyāsi.
 Aññadāpi ca tasmiṁ ṭhāne vicaranto bodhimaṇḍaṁ passati, nisīdituṁ panassa cittaṁ
na namitapubbaṁ. 6- Taṁdivasaṁ panassa ñāṇaṁ paripākagataṁ hoti, 7- tasmā
alaṅkataṁ
bodhimaṇḍaṁ disvā ārohaṇatthāya cittaṁ uppannaṁ. So dakkhiṇadisābhāgena upagamma
padakkhiṇaṁ katvā puratthimadisābhāge cuddasahatthaṁ pallaṅkaṁ paññāpetvā
caturaṅgikaṁ
viriyaṁ adhiṭṭhahitvā "yāva buddho na homi, na tāva ito vuṭṭhahāmī"ti 8- paṭiññaṁ

1 chaṂa. i. janassa 2 chaṂa. tasmiṁyeva 3 chaṂa. majjhanhike

4 saṁ.sa. 15/15/8 khattiyasutta 5 chaṂa. avivekārāmānaṁ 6 Ma. bhūtapubbaṁ, i.
pubbaṁ
7 chaṂa., i. hotīti na dissati 8 Ma. vuṭṭhahissāmīti, i. uṭṭhahāmīti

055
Katvā nisīdi. Imamassa vūpakāsaṁ sandhāya "eko 1- gaṇasmā vūpakaṭṭho vihāsī"ti
vuttaṁ.
Aññeneva tānīti te kira sāyaṁ bodhisattassa upaṭṭhānaṁ āgantvā
paṇṇasālaṁ parivāretvā nisinnā "ativikālo jāto, upadhārethā"ti vatvā
paṇṇasālaṁ vivaritvā taṁ apassantāpi "kuhiṁ gato kuhiṁ gato"ti nānubandhiṁsu,
"gaṇavāse nibbinno eko viharitukāmo maññe mahāpuriso, buddhabhūtaṁyeva naṁ
passissāmā"ti antojambūdīpābhimukhā cārikaṁ pakkantā.
Bodhisattābhinivesavaṇṇanā
[57] Vāsūpagatassāti bodhimaṇḍe ekarattivāsaṁ upagatassa.
Rahogatassāti rahasi gatassa. Paṭisallīnassāti ekībhāvavasena nilīnassa.
Kicchanti
dukkhaṁ. Cavati ca upapajjati cāti idaṁ dvayaṁ pana aparāparaṁ cutipaṭisandhiṁ
sandhāya
vuttaṁ. Jarāmaraṇassāti ettha yasmā pabbajanto jiṇṇabyādhimateyeva disvā
pabbajito, tasmāssa jarāmaraṇameva upaṭṭhāti. Tenāha "jarāmaraṇassā"ti. Iti
jarāmaraṇaṁ mūlaṁ katvā abhiniviṭṭhassa bhavaggato otarantassa viya athakho
bhikkhave
vipassissa bodhisattassa etadahosi.
Yonisomanasikārāti upāyamanasikārā pathamanasikāRā. Aniccādīni hi
aniccāditova manasikaronto 2- yonisomanasikāro nāma hoti. Ayañca "kismiṁ nu
kho sati jātiādīni honti, kismiṁ asati jātiādīni na hontī"ti
udayabbayānupassanāvasena pavattattā tesaṁ aññataro, tasmāssa ito
yonisomanasikārā
iminā upāyamanasikārena ahu paññāya abhisamayoti, bodhisattassa paññāya
yasmiṁ sati jarāmaraṇaṁ hoti, tena jarāmaraṇakāraṇena saddhiṁ samāgamo ahosi. Kiṁ
pana tanti? jāti. Tenāha "jātiyākho sati jarāmaraṇaṁ hotī"ti. Yā cāyaṁ
jarāmaraṇassa kāraṇapariggāhikā paññā, tāya saddhiṁ bodhisattassa samāgamo
ahosīti ayaṁ panettha 3- attho. Etenupāyena sabbapadāni veditabbāni.

1 chaṂa. ekova 2 chaṂa. manasikaroto, i. manasikāroto 3 chaṂa., i. panasaddo na

dissati

056
Nāmarūpe kho sati viññāṇanti ettha pana saṅkhāresu sati
viññāṇanti ca, avijjāya sati saṅkhārāti ca vattabbaṁ bhaveyya, tadubhayaṁpi na
gahitaṁ.
Kasmā? avijjāsaṅkhārā hi atīto bhavo, tehi saddhiṁ ayaṁ vipassanā na
Ghaṭiyati. Mahāpuriso hi paccuppannavasena abhiniviṭṭhoti. Nanu ca
avijjāsaṅkhārehi
adiṭṭhehi na sakkā buddhena bhavitunti. Saccaṁ na sakkā, iminā pana te
bhavaupādānataṇhāvaseneva diṭṭhāti. Imasmiṁ pana 1- ṭhāne vitthārato
paṭiccasamuppādakathā kathetabbā bhaveyya. 2- Sā panesā visuddhimagge kathitāva.
[58] Paccudāvattatīti paṭinivattati. Katamaṁ panettha viññāṇaṁ
 paccudāvattatīti. Taṁ 3- paṭisandhiviññāṇaṁpi vipassanāviññāṇaṁpi. Tattha
paṭisandhiviññāṇaṁ paccayato paṭinivattati, vipassanāviññāṇaṁ ārammaṇato,
ubhayaṁpi
nāmarūpaṁ nātikkamati, nāmarūpato paraṁ na gacchati. Ettāvatā jāyetha vātiādīsu
viññāṇe nāmarūpassa paccaye honte, nāmarūpe ca viññāṇassa paccaye honte,
dvīsupi aññamaññapaccayesu hontesu ettakena jāyetha vā .pe. Upapajjetha vā.
Ito hi paraṁ kiṁ aññaṁ jāyeyya vā .pe. Upapajjetha vā. Nanu etadeva
jāyati ca .pe. Upapajjati cāti. Evaṁ saddhiṁ aparāparaṁ cutipaṭisandhīhi pañca
padāni dassetvā puna taṁ ettāvatāti vuttamatthaṁ niyyātento 4- "yadidaṁ
nāmarūpapaccayā viññāṇaṁ, viññāṇapaccayā nāmarūpan"ti vatvā tato paraṁ
anulomapaccayākāravasena viññāṇapaccayā nāmarūpamūlakaṁ āyatiṁpi jātijarāmaraṇaṁ
dassetuṁ
nāmarūpapaccayā saḷāyatanantiādimāha. Tattha kevalassa dukkhakkhandhassa samudayo
hotī tisakalassa jātijarāmaraṇasokaparidevadukkhadomanassaupāyāsādibhedassa
dukkharāsissa nibbatti hoti. Iti mahāpuriso sakalassa vaṭṭadukkhassa nibbattiṁ
addasa.
[59] Samudayo samudayoti khoti nibbatti nibbattīti kho. Pubbe
ananussutesūti na anussutesu asutapubbesu. Cakkhuṁ udapādīti ādīsu
udayadassanapaññā cesā dassanaṭṭhena cakkhuṁ, ñātakaraṇaṭṭhena ñāṇaṁ,
pajānanaṭṭhena paññā,

1 chaṂa., i. panasaddo na dissati 2 chaṂa., i. bhaveyyāti na dissati

3 chaṂa., i. tanti na dissati 4 i. niyyādento

057
Vinibbijjhitvā 1- paṭivijjhitvā uppannaṭṭhena vijjā, obhāsaṭṭhena 2- ālokoti
ca vuttā. Yathāha "cakkhuṁ udapādīti dassanaṭṭhena. Ñāṇaṁ udapādīti ñātaṭṭhena.
Paññā udapādīti pajānanaṭṭhena. Vijjā udapādīti paṭivedhaṭṭhena. Āloko
udapādīti obhāsaṭṭhena. Cakkhuṁ dhammo dassanaṭṭho attho. Ñāṇaṁ dhammo ñātaṭṭho
attho. Paññā dhammo pajānanaṭṭho attho. Vijjā dhammo paṭivedhaṭṭho attho.
Āloko dhammo obhāsaṭṭho attho"ti. 3- Ettakehi padehi kiṁ kathitanti. Imasmiṁ
sati idaṁ hotīti paccayasañjānanamattaṁ kathitaṁ. Athavā vīthipaṭipannā
taruṇavipassanā
kathitāti.
[61] Adhigato kho myāyanti adhigato kho me ayaṁ. Maggoti
vipassanāmaggo. Sambodhāyāti catusaccabujjhanatthāya, nibbānabujjhanatthāyaeva
vā. Apica bujjhatīti bodhi, ariyamaggassetaṁ nāmaṁ, tadatthāyātipi vuttaṁ hoti.
Vipassanāmaggamūlako hi ariyamaggoti. Idāni taṁ maggaṁ niyyātento "yadidaṁ
nāmarūpanirodhā"ti ādimāha. Ettha ca viññāṇanirodhotiādīhi paccattapadehi
nibbānameva kathitaṁ. Iti mahāpuriso sakalassa vaṭṭadukkhassa anibbattinirodhaṁ
addasa.
[62] Nirodho nirodhoti khoti anibbatti anibbattīti kho. Cakkhuntiādīni
vuttaṭṭhāneva. Idha pana sabbeheva etehi padehi "imasmiṁ asati idaṁ
na hotī"ti nirodhasañjānanamattameva kathitaṁ, athavā vuṭṭhānagāminī
balavavipassanā
kathitāti.
[63] Aparena samayenāti evaṁ paccayaṁ ca paccayanirodhaṁ ca viditvā
tato aparabhāge. Upādānakkhandhesūti upādānassa paccayabhūtesu khandhesu.
Udayabbayānupassīti tameva paṭhamaṁ diṭṭhaṁ udayañca vayañca anupassamāno.
Vihāsīti
sikhappattaṁ 4- vuṭṭhānagāminīvipassanaṁ vaḍḍhento vihari. Idaṁ kasmā vuttaṁ?
sabbeyeva hi pūritapāramino bodhisattā pacchimabhave puttassa jātadivase

1 chaṂa., i. nibbijjhitvā 2 i. obhāsanatthena

3 khu. paṭi. 31/614/525 dhammacakkakathā (sayā) 4 chaṂa. sikhāpattaṁ, i.
sikhāppattaṁ,

058
Mahābhinikkhamanaṁ nikkhamitvā pabbajitvā padhānamanuyuñjitvā bodhipallaṅkaṁ
āruyha
mārabalaṁ vidhamitvā paṭhame yāme pubbenivāsaṁ anussaranti, dutiye yāme
dibbacakkhuṁ visodhenti, tatiye yāme paccayākāraṁ sammasitvā
ānāpānacatutthajjhānato
vuṭṭhāya pañcasu khandhesu abhinivisitvā udayabbayavasena samapaññāsalakkhaṇāni
disvā yāva gotarabhūñāṇā vipassanaṁ vaḍḍhetvā ariyamaggena sakale buddhaguṇe
paṭivijjhanti. Ayaṁpi ca mahāpuriso pūritapāramī, so yathāvuttameva sabbaṁ
anukkamaṁ katvā pacchimayāme ānāpānacatutthajjhānato vuṭṭhāya pañcasu khandhesu
abhinivisitvā vuttappakāraṁ udayabbayavipassanaṁ ārabhi, taṁ dassetuṁ idaṁ
vuttaṁ.
Tattha iti rūpanti idaṁ rūpaṁ, ettakaṁ rūpaṁ, ito uddhaṁ rūpaṁ natthīti
ruppanasabhāvañceva bhūtūpādāyabhedañca ādiṁ katvā
lakkhaṇarasapaccupaṭṭhānapadaṭṭhānavasena
anavasesarūpapariggaho vutto. Iti rūpassa samudayoti iminā evaṁ pariggahitassa
rūpassa samudayadassanaṁ vuttaṁ. Tattha itīti evaṁ samudayo hotīti attho. Tassa
vitthāro "avijjāsamudayā rūpasamudayo, taṇhāsamudayā rūpasamudayo, kammasamudayā
rūpasamudayo, āhārasamudayā rūpasamudayoti, nibbattilakkhaṇaṁ passantopi
rūpakkhandhassa
samudayaṁ passatī"ti 1- evaṁ veditabbo. Atthaṅgamepi "avijjānirodhā rūpanirodho
.pe. Vipariṇāmalakkhaṇaṁ passantopi rūpakkhandhassa nirodhaṁ passatī"ti ayaṁ
assa vitthāro. Iti vedanātiādīsupi ayaṁ vedanā, ettakā vedanā, ito
uddhaṁ vedanā natthi. Ayaṁ saññā. Ime saṅkhāRā. Idaṁ viññāṇaṁ, ettakaṁ
viññāṇaṁ, ito uddhaṁ viññāṇaṁ natthīti vedayitasañjānanābhisaṅkharaṇavijānana-
sabhāvañceva sukhādirūpasaññādiphassādicakkhuviññāṇādibhedañca ādiṁ katvā
lakkhaṇarasapaccupaṭṭhānapadaṭṭhānavasena
anavasesavedanāsaññāsaṅkhāraviññāṇapariggaho
vutto. Iti vedanāya samudayotiādīhi pana evaṁ pariggahitānaṁ vedanāsaññā-
saṅkhāraviññāṇānaṁ samudayadassanaṁ vuttaṁ. Tatrāpi itīti evaṁ samudayo hotīti
attho. Tesaṁpi vitthāro "avijjāsamudayā vedanāsamudayo"ti 2- rūpe vuttanayeneva
veditabbo. Ayaṁ pana viseso, tīsu khandhesu "āhārasamudayā"ti avatvā

1 khu. paṭi. 31/106/80 udayabbayañāṇaniddesa

2 khu. paṭi. 31/108/80 udayabbayañāṇaniddesa

059
"phassasamudayā"ti Vattabbaṁ. Viññāṇakkhandhe "nāmarūpasamudayā"ti.
Atthaṅgamapadaṁpi
tesaṁyeva vasena yojetabbaṁ. Ayamettha saṅkhepo, vitthāro pana
udayabbayavinicchayo
sabbākāraparipūrova visuddhimagge vutto. Tassa pañcasu upādānakkhandhesu
udayabbayānupassino viharatoti tassa vipassissa bodhisattassa imesu rūpādīsu
pañcasu upādānakkhandhesu samapaññāsalakkhaṇavasena udayabbayānupassino viharato
yathānukkamena vaḍḍhite vipassanāñāṇe anuppādanirodhena nirujjhamānehi
āsavasaṅkhātehi kilesehi anupādāya aggahetvāva cittaṁ vimuccati, tadetaṁ
maggakkhaṇe vimuccati nāma, phalakkhaṇe vimuttaṁ nāMa. Maggakkhaṇe vā
vimuttañceva
vimuccati ca, phalakkhaṇe vimuttameva.
Ettāvatāva mahāpuriso sabbabandhanā vimutto 1- suriyarasmisamphuṭṭhamiva
padumaṁ suvikasitacittasantāno cattāri maggañāṇāni, cattāri phalañāṇāni, catasso
paṭisambhidā, catuyoniparicchedakañāṇaṁ, pañcagatiparicchedakañāṇaṁ cha
asādhāraṇañāṇāni
sakale ca buddhaguṇe hatthagate katvā paripuṇṇasaṅkappo bodhipallaṅke
nisinnova:-
anekajātisaṁsāraṁ, sandhāvissaṁ anibbisaṁ.
Gahakāraṁ gavesanto, dukkhā jāti punappunaṁ.
Gahakāraka diṭṭhosi, puna gehaṁ na kāhasi.
Sabbā te phāsukā bhaggā, gahakūṭaṁ visaṅkhataṁ.
Visaṅkhāragataṁ cittaṁ taṇhānaṁ khayamajjhagāti. 2-
Ayoghanahatasseva, jalato jātavedassa. 3-
 Anupubbūpasantassa, yathā na ñāyate gati.
Evaṁ sammā vimuttānaṁ, kāmabandhoghatārinaṁ.
Paññāpetuṁ gati natthi, pattānaṁ acalaṁ sukhanti. 4-
Evaṁ manasikaronto saradasuriyo viya, puṇṇacando viya ca virocitthāti.
Dutiyabhāṇavārakathā niṭṭhitā.

1 chaṂa. vippamutto, i. sabbabandhanavippamutto 2 khuḍha. 25/153-154

paṭhamabodhivatthu
3 ka. chaṂa. jātavedaso 4 khu. u. 25/80/230 dutiyadabbasutta

060
Brahmayācanakathāvaṇṇanā
[64] Tatiyabhāṇavāre yannūnāhaṁ dhammaṁ deseyyanti yadi panāhaṁ dhammaṁ
deseyyaṁ. Ayaṁ pana vitakko kadā uppannoti. Buddhabhūtassa aṭṭhame sattāhe.
So kira buddho hutvā sattāhaṁ bodhipallaṅke nisīdi, sattāhaṁ
bodhipallaṅkaṁ olokento aṭṭhāsi, sattāhaṁ ratanacaṅkame caṅkami, sattāhaṁ
ratanagabbhe dhammaṁ vicinanto nisīdi, sattāhaṁ ajapālanigrodhe nisīdi, sattāhaṁ
muccalinde 1- nisīdi, sattāhaṁ rājāyatane nisīdi. Tato vuṭṭhāya aṭṭhame sattāhe
puna āgantvā ajapālanigrodhe nisinnamattasseva sabbabuddhānaṁ āciṇṇasamāciṇṇo
ayañceva vitakko ito anantaro ca vitakko upapanno.
Tattha adhigatoti paṭividdho. Dhammoti catusaccadhammo. Gambhīroti
uttānabhāvapaṭikkhepavacanametaṁ. Duddasoti gambhīrattāva duddaso dukkhena
daṭṭhabbo,
na sakkā sukhena daṭṭhuṁ. Duddasattāva duranubodho dukkhena avabujjhitabbo, na
sakkā sukhena avabujjhituṁ. Santoti nibbuto. Paṇītoti atappako. Idaṁ dvayaṁ
lokuttarameva sandhāya vuttaṁ. Atakkāvacaroti takkena avacaritabbo
ogāḷhitabbo 2- na hoti, ñāṇeneva avacaritabbo. Nipuṇoti saṇho. Paṇḍitavedanīyoti
sammāpaṭipadaṁ paṭipannehi paṇḍitehi veditabbo. Ālayarāmāti sattā pañcasu
kāmaguṇesu ālayanti, 3- tasmā te ālayāti vuccanti. Aṭṭhasatataṇhāviparitāni 4-
ālayanti, tasmā ālayāti vuccanti. Tehi ālayehi ramantīti ālayarāmā.
Ālayesu ratāti ālayaratā. Ālayesu suṭṭha muditāti ālayasammuditā. Yatheva hi
susajjitaṁ pupphaphalabharitarukkhādisampannaṁ uyyānaṁ paviṭṭho rājā tāya tāya
sampattiyā ramati, sammudito āmodito pamodito 5- hoti na ukkaṇṭhati, sāyaṁpi
nikkhamituṁ na icchati, evamimehipi kāmālayataṇhālayehi sattā ramanti,
saṁsāravaṭṭe sammuditā anukkaṇṭhitā vasanti. Tena tesaṁ bhagavā duvidhaṁpi ālayaṁ
uyyānabhūmiṁ viya dassento "ālayarāmā"tiādimāha.

1 chaṂa., i. mucalinde 2 chaṂa., i. ogāhitabbo 3 chaṂa., i. allīyanti

4 chaṂa., i. taṇhāvicaritāni 5 chaṂa. ayaṁ na dissati

061
Yadidanti nipāto, tassa ṭhānaṁ sandhāya "yaṁ idan"ti, paṭiccasamuppādaṁ
sandhāya yo ayan"ti evamattho daṭṭhabbo. Idappaccayatā paṭiccasamuppādoti
imesaṁ paccayā idappaccayā, idappaccayāeva idappaccayatā,
idappaccayatā ca sā paṭiccasamuppādo cāti idappacyatāpaṭiccasamuppādo.
Saṅkhārādipaccayānaṁ avijjādīnaṁ etaṁ adhivacanaṁ. Sababasaṅkhārasamathotiādi
sabbaṁ
nibbānameva. Yasmā hi taṁ āgamma sabbasaṅkhāravipphanditāni sammanti
vūpasammanti,
tasmā "sabbasaṅkhārasamatho"ti vuccati. Yasmā ca taṁ āgamma sabbe upadhayo
paṭinissaṭṭhā honti, sabbataṇhā khīyanti, sabbe kilesarāgā virajjanti, sabbaṁ
dukkhaṁ nirujjhati, tasmā "sabbūpadhipaṭinissaggo taṇhakkhayo 1- virāgo
nirodho"ti
vuccati. Sā panesā taṇhā bhavena bhavaṁ phalena vā saddhiṁ kammaṁ vinati
saṁsibbatīti
katvā vānanti vuccati. Tato nikkhantanti 2- nibbānaṁ. So mamassa kilamathoti
yā ajānantānaṁ desanā nāma, so mama kilamatho assa, sā mama vihesā
assāti attho. Kāyakilamatho ceva kāyavihesā ca assāti vuttaṁ hoti, citte
pana ubhayaṁpetaṁ buddhānaṁ natthi.
 [65] Apissūti anubarūhanaṭṭhe nipāto, so "na kevalaṁ etadahosi,
imāpi gāthā paṭibhaṁsū"ti dīpeti. Vipassintiādīsu vipassissa bhagavato arahato
sammāsambuddhassāti attho. Anacchariyāti anuacchariyā. Paṭibhaṁsūti
paṭibhāṇasaṅkhātassa ñāṇassa gocarā ahesuṁ, parivitakkayitabbataṁ pāpuṇiṁsu.
Kicchenāti dukkhena, na dukkhāya paṭipadāya. Buddhānaṁ hi cattāropi
maggā sukhā paṭipadāva honti. Pāramīpūraṇakāle pana sarāgasadosasamohasseva
sato āgatāgatānaṁ yācakānaṁ alaṅkatapaṭiyattaṁ sīsaṁ kantitvā 3- galalohitaṁ
nīharitvā
suañjitāni akkhīni uppāṭetvā kulavaṁsappatiṭṭhāpakaṁ 4- puttaṁ manāpacāriniṁ
bhariyanti evamādīni dentassa aññāni ca khantivādisadisesu attabhāvesu
chejjabhejjādīni pāpuṇantassa āgamanīyapaṭipadaṁ sandhāyetaṁ vuttaṁ. Halanti
ettha
hakāro nipātamatto, alanti attho. Pakāsitunti desituṁ, evaṁ kicchena adhigatassa

1 chaṂa. taṇhākkhayo 2 chaṂa. tato vānato nikkhantanti nibbānaṁ,

i. tato nikkhantaṁ vānatoti nibbānaṁ. 3 chaṂa. chinditvā
4 chaṂa. kulavaṁsapadīpakaṁ, i. kulavaṁsapadīpaṁ

062
Dhammassa alaṁ desituṁ, paribyattaṁ desituṁ 1- ko attho desitenāti vuttaṁ hoti.
Rāgadosaparetehīti rāgadosaduṭṭhehi 2- rāgadosānugatehi vā.
Paṭisotagāminti niccādīnaṁ paṭisotaṁ aniccaṁ dukkhamanattā asubhanti
evaṁ gataṁ catusaccadhammaṁ. Rāgarattāti kāmarāgena bhavarāgena diṭṭhirāgena ca
rattā. Na dakkhantīti aniccaṁ dukkhamanattā asubhanti iminā sabhāvena na
passissanti, te apassante ko sakkhissati evaṁ gāhāpetuṁ. Tamokkhandhena āvuṭāti
avijjārāsinā ajjhotthaṭā.
Appossukkatāyāti nirussukkabhāvena, adesetukāmatāyāti attho.
Kasmā panassa evaṁ cittaṁ nami, nanu esa "mutto mocessāmī, tiṇṇo
tārayissāmi, 3-
kiṁ me aññātavesena dhammaṁ sacchikatenidha
sabbaññutaṁ pāpuṇitvā santāressaṁ sadevakanti 4-
patthanaṁ katvā pāramiyo pūretvā sabbaññutaṁ pattoti. Saccametaṁ,
paccavekkhaṇānubhāvena panassa evaṁ cittaṁ nami. Tassa hi sabbaññutaṁ patvā
sattānaṁ kilesaggahaṇataṁ dhammassa ca gambhīrataṁ paccavekkhantassa sattānaṁ
kilesaggahaṇatā ca dhammassa gambhīratā ca sabbākārena pākaṭā jātā. Athassa "ime
sattāva kañjikapuṇṇalāvu 5- viya takkabharitacāṭi 6- viya
vasātelatemitapaṭapilotikā 7-
viya añjanamakkhitahattho viya kilesabharitā atisaṅkiliṭṭhā rāgarattā
dosaduṭṭhā mohamuḷhā te kiṁ nāma paṭivijjhissantī"ti cintayato
kilesaggahaṇapaccavekkhaṇānubhāvenāpi evaṁ cittaṁ nami.
"ayañca Dhammo paṭhavīsandhārakaudakakkhandho viya gambhīro, pabbatena
paṭicchādetvā ṭhapito sāsapo viya duddaso, satadhā bhinnassa vālassa koṭiyā

1 chaṂa. paribyattaṁ desitunti na dissati 2 chaṂa.,i. rāgadosaphuṭṭhehi

3 chaṂa., tāressāmi, i. tāreyyāmi 4 i. tārayissaṁ sadevaketi
5 chaṂa. kañjikapuṇṇalābu, i. kañjiyapuṇṇalābu 6 Ma. takkapūritacāṭi,

i. takkaharitacāṭi 7 chaṂa. i. vasātelapītapilotikā

063
Koṭipaṭipādanaṁ viya 1- ca duranubodho, nanu mayā hi imaṁ dhammaṁ paṭivijjhituṁ
vāyamantena adinnaṁ dānaṁ nāma natthi, arakkhitaṁ sīlaṁ nāma natthi, apūritā kāci
pāramī nāma natthi, tassa me nirussāhaṁ viya mārabalaṁ vidhamantassāpi paṭhavī na
kampittha, paṭhamayāme pubbenivāsaṁ anussarantassāpi na kampittha, majjhimayāme
dibbacakkhuṁ visodhentassāpi na kampittha. Pacchimayāme pana paṭiccasamuppādaṁ
paṭivijjhantasseva medanī 2- dasasahassīlokadhātuṁ 3- kampittha. Iti mādisenāpi
 tikkhañāṇena kicchenevāyaṁ dhammo paṭividdho, taṁ lokiyamahājanā kathaṁ
paṭivijjhissantī"ti dhammagambhīratā paccavekkhaṇānubhāvenāpi evaṁ cittaṁ namīti
veditabbaṁ.
Apica brahmunā yācite desetukāmatāyapissa evaṁ cittaṁ nami. Jānāti
hi bhagavā "mama appossukkatāya citte namamāne maṁ mahābrahmā
dhammadesanāya 4- yācissati, ime ca sattā brahmagarukā, te `satthā kira dhammaṁ
na
desetukāmo ahosi, atha naṁ mahābrahmā yācitvā desāpesi, santo vata bho
dhammo, paṇīto vata bho'ti maññamānā sussūlissantī"ti. Imaṁpissa kāraṇaṁ paṭicca
appossukkatāya cittaṁ nami, no dhammadesanāyāti veditabbaṁ.
[66] Aññatarassāti ettha kiñcāpi "aññataro"ti vuttaṁ, atha kho
imasmiṁ cakkavāḷe jeṭṭhakamahābrahmā esoti veditabbo. Nassati vata bho
lokoti so kira imaṁ saddaṁ tathā nicchāresi, yathā dasasahassīlokadhātubrahmāno
sutvā sabbe sannipatiṁsu. Yatra hi nāmāti yasmiṁ nāma loke. Purato
pāturahosīti tehi dasahi brahmasahassahei saddhiṁ pāturahosi.
Apparajakkhajātikāti
paññāmaye akkhimhi appaṁ parittaṁ rāgadosamoharajaṁ etesaṁ, evaṁ sabhāvāti
apparajakkhajātikā. Assavanatāti assavanatāya. Bhavissantīti purimabuddhesu
dasapuññakiriyāvatthuvasena katādhikārā paripākagatā padumāni viya
suriyarasmisamphassaṁ,
dhammadesanaṁyeva ākaṅkhamānā catuppadikagāthāvasāne ariyabhūmiṁ okkamanārahā na
eko, na dve, anekasatasahassā dhammassa aññātāro bhavissantīti dasseti.

1 chaṂa. vālassa koṭiyā koṭiṁ paṭipādanaṁ viya, i. vāḷassa koṭi viya aṇu 2 chaṂa.
me
3 chaṂa. dasasahassilokadhātu, i. dasasahassīlokadhātu 4 chaṂa., i.
dhammadesanaṁ.

064
[69] Ajjhesananti evaṁ tikkhattuṁ yācanaṁ. Buddhacakkhunāti
indriyaparopariyattañāṇena ca āsayānusayañāṇena ca. Imesaṁ hi dvinnaṁ ñāṇānaṁ
"buddhacakkhū"ti nāmaṁ, sabbaññutañāṇassa "samantacakkhū"ti, tiṇṇaṁ maggañāṇānaṁ
dhammacakkhū"ti. Apparajakkheti ādīsu yesaṁ vuttanayeneva paññācakkhumhi
rāgādirajaṁ
appaṁ, te apparajakkhā. Yesaṁ taṁ mahantaṁ, te mahārajakkhā. Yesaṁ saddhādīni
indriyāni tikkhāni, te tikkhindriyā. Yesaṁ tāni mudūni, te mudindriyā.
Yesaṁ teyeva saddhādayo ākārā sundarā, te svākāRā. Ye kathitakāraṇaṁ
sallakkhenti,
sukhena sakkā honti viññāpetuṁ, te suviññāpayā. Ye paralokañceva vajjañca
bhayato passanti, te paralokavajjabhayadassāvino nāMa.
Ayaṁ panettha pāli:- "saddho puggalo apparajakkho, assaddho
puggalo mahārajakkho. Āraddhaviriyo .pe. Kusīto. Upaṭṭhitasati, muṭṭhassati,
samāhito, asamāhito. Paññavā, duppañño puggalo mahārajakkho. Tathā saddho
puggalo tikkhindriyo .pe. Paññavā puggalo paralokavajjabhayadassāvī, duppañño
puggalo na paralokavajjabhayadassāvī. Lokoti ca khandhaloko dhātuloko āyatanaloko
sampattibhavaloko vipattibhavaloko sampattivipattibhavaloko
vipattisampattibhavaloko.
Eko loko sabbe sattā āhāraṭṭhitikā. Dve lokā nāmañca
rūpañca. Tayo lokā tisso vedanā. Cattāro lokā cattāro āhāRā. Pañca
lokā pañcupādānakkhandhā. Cha lokā cha ajjhattikāni āyatanāni. Satta lokā
satta viññāṇaṭṭhitiyo. Aṭṭha lokā aṭṭha lokadhammā. Nava lokā nava sattāvāsā.
Dasa lokā dasāyatanāni. Dvādasa lokā dvādasāyatanāni. Aṭṭhārasa
lokā aṭṭhārasa dhātuyo. Vajjanti sabbe kilesā vajjaṁ, 1- sabbe duccaritā
vajjaṁ, sabbe abhisaṅkhārā vajjaṁ, sabbe 2- bhavagāmikammā 2- vajjaṁ. Iti imasmiṁ
ca loke imasmiṁ ca vajje tibbā bhayasaññā paccupaṭṭhitā hoti, seyyathāpi
ukkhittāsike vadhake. Imehi paññāsāya ākārehi imāni pañcindriyāni jānāti
passati aññāti paṭivijjhati, idaṁ tathāgatassa indriyānaṁ paropariyatte ñāṇanti.
3-
 1 i. vajjā, evamuparipi 2-2 Ma. sabbaṁ bhavagāmikammaṁ.
3 khu. paṭi. 31/276/179 indriyaparopariyattañāṇaniddesa (sayā)

065
Uppaliniyanti uppalavane. Itaresupi eseva nayo. Antonimuggaposīnīti
yāni aññānipi padumāni anto nimuggāneva posiyanti. Udakaṁ accuggamma
tiṭṭhantīti udakaṁ atikkamitvā tiṭṭhanti. Tattha yāni accuggamma ṭhitāni, tāni
suriyarasmisamphassaṁ āgamayamānāni ṭhitāni, tāni ajja pupphanakāni. Yāni
samodakaṁ
ṭhitāni, tāni sve pupphanakāni. Yāni udakā anugatāni 1- antonimuggaposīni, 2-
tāni tatiyadivase pupphanakāni. Udakā pana anugatāni aññānipi sarogāni 3-
uppalādīni 3- nāma atthi, yāni neva pupphissanti, macchakacchapabhakkhāneva
bhavissanti, tāni pāliṁ anāruḷhāni. Āharitvā pana dīpetabbānīti sudīpitāni.
Yatheva hi tāni catubbidhāni pupphāni, evameva ugghaṭitaññū vipacitaññū
neyyo padaparamoti cattāro puggalā.
Tattha yassa puggalassa saha udāhaṭavelāyaṁ dhammābhisamayo hoti,
ayaṁ vuccati puggalo ugghaṭitaññū. Yassa puggalassa saṅkhittena bhāsitassa
vitthārena atthe vibhajiyamāne dhammābhisamayo hoti, ayaṁ vuccati puggalo
vipacitaññū.
Yassa puggalassa uddesato paripucchato yoniso manasikaroto kalyāṇamitte
sevato bhajato payirupāsato anupubbena dhammābhisamayo hoti, ayaṁ vuccati puggalo
neyyo. Yassa puggalassa bahumpi suṇato bahumpi bhaṇato bahumpi gaṇhato
bahumpi dhārayato bahumpi vācayato na tāya jātiyā dhammābhisamayo hoti, ayaṁ
vuccati puggalo padaparamo. 4-
Tattha bhagavā uppalavanādisadisaṁ dasasahassīlokadhātuṁ olokento
"ajja pupphanakāni viya ugghaṭitaññū, sve pupphanakāni viya vipacitaññū,
tatiyadivase pupphanakāni viya neyyo, macchakacchapabhakkhāni pupphāni viya
padaparamo"ti
addasa. Passanto ca "ettakā apparajakkhā, ettakā mahārajakkhā, tatrāpi
ettakā ugghaṭitaññū"ti evaṁ sabbākārato addasa. Tattha tiṇṇaṁ puggalānaṁ

1 i. antonimuggatāni. 2 chaṂa. antoudakaposīni.

3-3 chaṂa. sarojauppalādīni. 4 abhi. pu. 36/108/185 catukkapggalapaññatti. (sayā)

066
Imasmiṁyeva attabhāve bhagavato dhammadesanā atthaṁ sādheti, padaparamānaṁ
anāgatatthāya
vāsanā 1- hoti.
Atha bhagavā imesaṁ catunnaṁ puggalānaṁ atthāvahaṁ dhammadesanaṁ viditvā
desetukamyataṁ uppādetvā puna te sabbesupi tasu bhavesu sabbe satte
bhabbābhabbavasena dve koṭṭhāse akāsi. Ye sandhāya vuttaṁ "ye te sattā
kammāvaraṇena samannāgatā, vipākāvaraṇena samannāgatā, kilesāvaraṇena
samannāgatā, assaddhā acchandikā duppaññā abhabbā niyāmaṁ okkamituṁ
kusalesu dhammesu sammattaṁ, ime te sattā abhabbā, katame sattā bhabbā,
ye te sattā na kammāvaraṇena .pe. Ime te sattā bhabbāti. 2-
Tattha sabbepi abhabbapuggale pahāya bhabbapuggaleyeva ñāṇena
pariggahetvā "ettakā ettha 3- rāgacaritā, ettakā dosamohavitakka-
saddhābuddhicaritā"ti cha koṭṭhāse akāsi. Evaṁ katvā "dhammaṁ desessāmī"ti
cintesi. Brahmā taṁ ñatvā somanassajāto bhagavantaṁ gāthāhi ajjhabhāsi. Idaṁ
sandhāya
"atha kho so bhikkhave mahābrahmā"ti ādi vuttaṁ.
[70] Tattha ajjhabhāsīti adhi abhāsi, adhikiccaṁ ārabbha abhāsīti
attho.
Sele yathā pabbatamuddhaniṭṭhitoti selamaye ekaghane pabbatamuddhani
yathāṭhitova, na hi tattha ṭhitassa dassanatthaṁpi gīvukkhipanapasāraṇādikiccaṁ
atthi.
Tathūpamanti tappaṭikāgaṁ selapabbatūpamaṁ. Ayaṁ panettha saṅkhepattho, yathā
selapabbatamuddhani
ṭhitova 4- cakkhumā puriso samantato janataṁ passeyya, tathāpi tvaṁ sumedhaso 5-
 sundarapañño 5- sabbaññutañāṇena samantacakkhu bhagavā dhammamayaṁ paññāmayaṁ
pāsādamāruyha sayaṁ apetasoko sokāvakiṇṇaṁ jātijarābhibhūtaṁ janataṁ avekkhassu
6-
upadhāraya upaparikkha.

1 chaṂa. anāgate vāsanatthāYu. 2 khu. paṭi. 31/282/181 āsayānusayañāṇaniddesa

(sayā.)
abhi.vi. 35/826-827/417 dasakaniddesa 3 chaṂa. etthāti na dissati 4 chaṂa.
yathāṭhitova 5-5 chaṂa.,i. sumedha sundarapañña 6 chaṂa. apekkhassu

067
Ayametthādhippāyo:- yathā hi pabbatapāde samantā mahantaṁ khettaṁ
katvā tattha kedārapāḷīsu kuṭikāyo katvā rattiṁ aggiṁ jāleyyuṁ.
Caturaṅgasamannāgatañca
andhakāraṁ assa. Athassa pabbatassa matthake ṭhatvā cakkhumato purisassa bhūmiṁ
olokayato neva khettaṁ, na kedārapāḷiyo, na kuṭiyo, na tattha sayitamanussā
paññāyeyyuṁ, kuṭikāsu pana aggijālamattameva paññāyeyya. Evameva
dhammapāsādamāruyha
sattanikāyaṁ olokayato tathāgatassa ye te akatakalyāṇā sattā, te
ekavihāre dakkhiṇajānupasse nisinnāpi buddhacakkhussa āpāthaṁ nāgacchanti,
rattiṁ khittasarā viya honti. Ye pana katakalyāṇā veneyyapuggalā te tassa
dūre ṭhitāpi āpāthaṁ āgacchanti, te 1- aggi viya himavantapabbato viya ca.
Vuttaṁpi cetaṁ:-
dūre santo pakāsenti himavantova pabbato.
Asantettha na dissanti rattiṁ khittā yathā sarāti. 2-
Uṭṭhehīti bhagavato dhammadesanatthaṁ cārikacaraṇaṁ yācanto bhaṇati. Vīrāti
ādīsu
bhagavā vīriyavantatāya vīro, devaputtamaccukilesamārānaṁ vijitattā
vijitasaṅgāmo,
jātīkantārādinittharaṇatthāya veneyyasatthavāhanasamatthatāya satthavāho,
kāmacchandaiṇassa abhāvato anaṇoti veditabbo.
[71] Apārutāti vivaṭā. Amatassa dvārāti ariyamaggo. So hi
amatasaṅkhātassa nibbānassa dvāraṁ. So mayā vivaritvā ṭhapitoti dasseti.
Pamuñcantu saddhanti sabbe attano saddhaṁ pamuñcantu visajjentu.
Pacchimapadadvaye
ayamattho, ahaṁ hi attano paguṇaṁ supavattaṁpi 3- imaṁ paṇītaṁ uttamaṁ dhammaṁ
kāyavācāhi kilamathasaññī hutvā na bhāsiṁ, idāni pana sabbe janā saddhābhājanaṁ
upanentu, pūressāmi tesaṁ saṅkappanti.

1 chaṂa. so. 2 khuḍha. 25/304/69 cūḷasubhaddāvatthu. 3 chaṂa. suppavattitampi.

068
Aggasāvakayugavaṇṇanā
[73] Bodhirukkhamūleti bodhirukkhassa avidūre ajapālanigrodhe
antarahitoti attho. Kheme migadāyeti isipatanaṁ tena samayena khemaṁ nāma
uyyānaṁ hoti, migānaṁ pana abhayavāsatthāya dinnattā migadāyoti vuccati. Taṁ
sandhāya vuttaṁ "kheme migadāye"ti yathā ca vipassī bhagavā, evaṁ aññepi buddhā
paṭhamaṁ dhammadesanatthāya gacchantā ākāsena gantvā tattheva otaranti. Amhākaṁ
pana bhagavā upakassa ājīvakassa upanissayaṁ disvā "upako imaṁ addhānaṁ
paṭipanno, so maṁ disvā sallapitvā gamissati. Atha puna nibbinno āgamma
arahattaṁ sacchikarissatī"ti ñatvā aṭṭhārasayojanamaggaṁ padasāva agamāsi.
Dāyapālaṁ
āmantesīti disvāva punappunaṁ oloketvā "ayyo no bhante āgato"ti
vatvā upagataṁ āmantesi.
[75] Anupubbīkathanti 1- dānakathaṁ, dānānantaraṁ sīlaṁ, sīlānantaraṁ
saggaṁ, saggānantaraṁ magganti evaṁ anupaṭipāṭiyā 2- kathaṁ kathesi. Tattha
dānakathanti
idaṁ dānaṁ nāma sukhānaṁ nidānaṁ, sampattīnaṁ mūlaṁ, bhogānaṁ patiṭṭhā,
visamagatassa
tāṇaṁ leṇaṁ gati parāyanaṁ idhalokaparalokesu dānasadiso avassayo patiṭṭhā
ārammaṇaṁ tāṇaṁ leṇaṁ gati parāyanaṁ natthi. Idaṁ hi avassayaṭṭhena
ratanamayasīhāsanasadisaṁ,
patiṭṭhānaṭṭhena mahāpaṭhavīsadisaṁ, ārammaṇaṭṭhena ālambanarajjusadisaṁ.
Idañhi dukkhanittharaṇaṭṭhena nāvā, samassāsanaṭṭhena saṅgāmasūro,
bhayaparittāṇaṭṭhena
saṅkhatanagaraṁ, maccheramalādīhi anupalittaṭṭhena padumaṁ, tesaṁ dahanaṭṭhena 3-
aggi,
dūrāsadaṭṭhena āsīviso, asantāsanaṭṭhena sīho, balavantaṭṭhena hatthī,
abhimaṅgalasammataṭṭhena setausabho, khemantabhūmisampāpanaṭṭhena valāhako
assarājā.
Dānaṁ hi loke sakkasampattiṁ deti mārasampattiṁ brahmasampattiṁ
cakkavattisampattiṁ
sāvakapāramīñāṇaṁ paccekabodhiñāṇaṁ abhisambodhiñāṇaṁ detīti evamādi
dānaguṇapaṭisaṁyuttaṁ kathaṁ.

1 chaṂa. anupubbiṁ kathanti. 2 chaṂa. anupaṭipāṭikathaṁ kathesi, i. kathelīti na

dissati.
3 chaṂa. nidahanaṭṭhena, i. niddahanatthena.

069
Yasmā pana dānaṁ dadanto sīlaṁ samādātuṁ sakkoti, tasmā
tadanantaraṁ sīlakathaṁ kathesi. Līlakathanti sīlaṁ nāmetaṁ avassayo patiṭṭhā
ārammaṇaṁ
tāṇaṁ leṇaṁ gati parāyanaṁ. Idhalokaparalokasampattīnaṁ hi sīlasadiso 1- avassayo
patiṭṭhā 2- ārammaṇaṁ tāṇaṁ leṇaṁ gati parāyanaṁ natthi, sīlasadiso alaṅkāro
natthi, sīlapupphasadisaṁ pupphaṁ natthi, sīlagandhasadiso gandho natthi,
sīlālaṅkārena
hi alaṅkataṁ sīlakusumapilandhitaṁ 3- sīlagandhānulittaṁ sadevako loko olokento
tittiṁ na gacchatīti evamādi sīlaguṇapaṭisaṁyuttaṁ kathaṁ.
Idaṁ pana sīlaṁ nissāya ayaṁ saggo labbhatīti dassetuṁ sīlānantaraṁ
saggakathaṁ kathesi. Saggakathanti ayaṁ saggo nāma iṭṭho kanto manāpo,
niccamettha kīḷā, dibbasampattiyo 4- labbhanti, cātummahārājikā devā
navutivassasatasahassāni dibbasukhaṁ dibbasampattiṁ ca labhanti 5- tāvatiṁsā
tisso ca
vassakoṭiyo saṭṭhī ca vassasatasahassānīti evamādi saggaguṇapaṭisaṁyuttaṁ kathaṁ.
Saggasampattiṁ kathayantānañhi buddhānaṁ mukhaṁ nappahoti. Vuttampi cetaṁ
"anekapariyāyena kho ahaṁ bhikkhave saggakathaṁ katheyyan"ti ādi.
Evaṁ saggakathāya palobhetvā pana hatthiṁ alaṅkaritvā tassa soṇḍaṁ
chindanto viya "ayaṁpi saggo anicco addhuvo, na ettha chandarāgo
kātabbo"ti dassanatthaṁ "appassādā kāmā bahudukkhā bahūpāyāsā, ādīnavo
ettha bhiyyo"ti 6- ādinā nayena kāmānaṁ ādīnavaṁ okāraṁ saṅkilesaṁ kathesi.
Tattha ādīnavoti doso. Okāroti avakāro lāmakabhāvo. Saṅkilesoti tehi
sattānaṁ saṁsāre saṅkilissanaṁ. Yathāha "saṅkilissanti 7- vata bho sattā"ti. 8-
Evaṁ
kāmādīnavena tajjetvā nekkhamme ānisaṁsaṁ pakāsesīti, pabbajjāya guṇaṁ
pakāsesīti attho. Sesaṁ ambaṭṭhasuttavaṇṇanāyaṁ vuttanayañceva uttānatthañca.
[77] Alatthunti kathaṁ alatthuṁ? ehibhikkhubhāvena. Bhagavā kira tesaṁ
Iddhimayapattacīvarassūpanissayaṁ olokento anekāsu jātīsu cīvaradānādīni disvā

1-2 Ma. sīlasadisā patiṭṭhā. 3 chaṂa. sīlakusumapiḷandhanaṁ.

4 chaṂa. niccaṁ sampattiyo labbhanti, i. niccaṁ na dissati 5 chaṂa.,i.
paṭilabhanti
6 Maṃū. 12/177/136 cūḷadukkhakkhandhasutta, MaṂa. 13/42/29 potaliyasutta.

7 chaṂa., i. kilisusanti 8 MaṂa. 13/351/335 aṅgulimālasutta

070
Etha bhikkhavoti ādimāha. Te tāvadeva bhaṇḍū kāsāyavasanā aṭṭhahi
bhikkhuparikkhārehi sarīre paṭimukkeheva 1- vassasatikattherā viya bhagavantaṁ
namassamānāva
nisīdiṁsu.
Sandassesīti ādīsu idhalokatthaṁ sandassesi, paralokatthaṁ sandassesi.
Idhalokatthaṁ dassento aniccanti dassesi, dukkhanti dassesi, anattāti dassesi,
khandhe dassesi, dhātuyo dassesi, āyatanāni dassesi, paṭiccasamuppādaṁ dassesi,
rūpakkhandhassa udayaṁ dassento pañca lakkhaṇāni dassesi, tathā
vedanākkhandhādīnaṁ,
tathā vayaṁ dassentoti 2- udayabbayavasena paññāsalakkhaṇāni dassesi,
paralokatthaṁ dassento nirayaṁ dassesi, tiracchānayoniṁ, pittivisayaṁ, 3-
asurakāyaṁ,
tiṇṇaṁ kusalānaṁ vipākaṁ, channaṁ devalokānaṁ, navannaṁ brahmalokānaṁ sampattiṁ
dassesi.
Samādapesīti catupārisuddhisīladhutaṅgadasakathāvatthuādike 4- kalyāṇadhamme
gaṇhāpesi. Samuttejesīti suṭṭha uttejesi, abbhussāhesi. Idhalokatthañca
paralokatthañca tāsetvā 5- tāsetvā 5- adhigataṁ viya katvā kathesi.
Dvattiṁsakammakaraṇapañcavīsatimahābhayappabhedaṁ hi idhalokatthaṁ buddhe
bhagavati tāsetvā
tāsetvā kathayante pacchābāhuṁ 6- gāḷhabandhanaṁ bandhitvā cātummahāpathe
pahārasatena
tāletvā 7- dakkhiṇadvārena nīyamāno viya āghātanagaṇḍikāya ṭhapitasīso viya
sūle uttāsito viya mattahatthinā maddiyamāno viya ca uttasanto 8- hoti.
Paralokatthañca kathayante nirayādīsu nibbatto viya devalokasampattiṁ
anubhavamāno
viya ca hoti.
Sampahaṁsesīti paṭiladdhaguṇena modesi, 9- mahānisaṁsaṁ katvā kathesīti
attho.
Saṅkhārānaṁ ādīnavanti heṭṭhāpaṭhamamaggādhigamatthaṁ kāmānaṁ ādīnavaṁ
kathesīti, idha pana uparimaggādhigamatthaṁ "aniccā bhikkhave saṅkhārā addhuvā

1 chaṂa. sarīrapaṭimukkeheva, 2 chaṂa. dassentopi. 3 chaṂa., i. pettivisayaṁ.

4 chaṂa.....ṭerasadhutaṅga.... 5 i. tāpetvā tāpetvā evamuparipi
6 chaṂa., i. pacchābāhaṁ. 7 chaṂa., i. tāḷetvā

8 chaṂa. saṁviggo, i. satto. 9 chaṂa., i. codesi.

071
Anassāsikā, yāvañcidaṁ bhikkhave alameva sabbasaṅkhāresu nibbindituṁ alaṁ
virajjituṁ alaṁ vimuccitun"ti 1- ādinā nayena saṅkhārānaṁ ādīnavañca
lāmakabhāvañca
tappaccayañca kilamathaṁ pakāsesi. Yathā ca tattha nekkhamme, evamidha
"santamidaṁ
bhikkhave nibbānaṁ nāma paṇītaṁ tāṇaṁ leṇan"ti ādinā nayena nibbāne
ānisaṁsaṁ pakāsesi.
Mahājanakāyapabbajjāvaṇṇanā
[78] Mahājanakāyoti tesaṁyeva dvinnaṁ kumārānaṁ upaṭṭhākajanakāyo.
[80] Bhagavantaṁ saraṇaṁ gacchāma dhammañcāti saṁghassa aparipuṇṇattā
dvevācikameva saraṇaṁ agamaṁsu.
[81] Alatthunti pubbe vuttanayeneva ehibhikkhubhāveneva alatthuṁ.
Ito annatare pabbajitavārepi eseva nayo.
Cārikānujānanavaṇṇanā
[86] Parivitakko udapādīti kadā udapādīti? sambodhito
sattasaṁvaccharāni sattamāse sattadivase 2- atikkamitvā udapādi. Bhagavā kira
pitu
saṅgahaṁ karonto vihāsi. Rājāpi cintesi "mayhaṁ jeṭṭhaputto nikkhamitvā
buddho jāto, dutiyaputto me nikkhamitvā aggasāvako jāto, purohitaputto
 dutiyasāvako 3- ime ca avasesā bhikkhū gihikālepi mayhaṁ puttameva parivāretvā
vicariṁsu. Ime pubbe 4- idānipi mayhaṁyeva bhārā, 5- ahameva te 6- catūhi
paccayehi
upaṭṭhahissāmi, aññesaṁ okāsaṁ na dassāmī"ti vihāradvārakoṭṭhakato paṭṭhāya
yāva rājagehadvārā ubhayato khadirapākāraṁ kāretvā kilañjehi chādāpetvā
vatthehi paṭicchādāpetvā upari ca chādāpetvā suvaṇṇatārakavicittaṁ samosarita-
tālakkhandhamattavividhapupphadāmavitānaṁ 7- kāretvā heṭṭhā bhūmiyaṁ
cittattharehi 8-

1 saṁ. ni. 16/124/172 tiṇakaṭṭhasutta, aṅ sattaka 23/63/102 sattasuriyasutta.

(sayā)
2 i. satta ca divase. 3 chaṂa. dutiyāggasāvako. 4 chaṂa. ime sabbe 5 chaṂa.
bhāro.
6 chaṂa. ahameva ca ne. 7 chaṂa. samolambita.... 8 chaṂa. cittattharaṇehi,

i. bhūmiṁ vicitrattharanehi

072
Attharāpetvā 1- anto ubhosu passesu mālāvacchake 2- puṇṇaghaṭe,
sakalamaggavāsatthāya
ca gandhantare pupphāni, pupphantare gandhe ca ṭhapāpetvā bhagavato kālaṁ
ārocāpesi.
Bhagavā bhikkhusaṁghaparivuto antosāṇiyāva rāgehaṁ gantvā bhattakiccaṁ
katvā vihāraṁ paccāgacchati. Añño koci daṭṭhumpi na labhati, kuto pana bhikkhaṁ
vā dātuṁ, pūjaṁ vā kātuṁ, dhammaṁ vā sotuṁ. Nāgarā cintesuṁ "ajja satthuno
loke uppannassa sattamāsādhikāni sattasaṁvaccharāni, mayañca 3- daṭṭhumpi na
labhāma, pageva bhikkhaṁ vā dātuṁ, pūjaṁ vā kātuṁ, dhammaṁ vā sotuṁ, rājā
`mayhaṁyeva
buddho, mayhaṁyeva dhammo, mayhaṁyeva saṁgho'ti mamāyitvā sayameva upaṭṭhahati,
4-
satthā ca uppajjamāno sadevakassa lokassa atthāya hitāya uppanno. Na hi
raññova nirayo uṇho assa, aññesaṁ nīluppalavarasadiso. Tasmā rājānaṁ
vadāMa. Sace no satthāraṁ deti, iccetaṁ kusalaṁ. No ce deti, raññā saddhiṁ
yujjhitvāpi saṁghaṁ gahetvā dānādīni puññāni karoMa. Na sakkā kho pana
suddhanāgareheva 5- evaṁ kātuṁ, ekaṁ jeṭṭhakaṁ purisaṁpi gaṇhāmā"ti.
Te senāpatiṁ upasaṅkamitvā tasseva tamatthaṁ ārocetvā "sāmi
kiṁ amhākaṁ pakkho hoti, 6- udāhu rañño"ti āhaṁsu. So "ahaṁ tumhākaṁ
pakkho homi, apica kho pana paṭhamadivaso mayhaṁ dātabbo pacchā tumhākaṁ
vāro"ti. Te sampaṭicchiṁsu. So rājānaṁ upasaṅkamitvā "nāgarā deva tumhākaṁ
kupitā"ti āha. Kimatthaṁ tātāti. Satthāraṁ kira tumheva upaṭṭhahatha, amhe na
labhāmāti sace idānipi labhanti, na kuppanti, alabhantā tumhehi saddhiṁ
yujjhitukāmā devāti. Yujjhāmi tāta, na bhikkhusaṁghaṁ demīti. Deva tumhākaṁ dāsā
tumhehi saddhiṁ yujjhāmāti vadanti, tumhe kaṁ gaṇhitvā yujjhissathāti. Nanu
tvaṁ senāpatīti. Nāgarehi vinā na samattho ahaṁ devāti. Tato rājā "balavanto
nāgarā senāpatipi tesaññeva pakkho"ti ñatvā "aññānipi sattamāsādhikāni

1 chaṂa., i. santharāpetvā 2 i. mālāsañcite.

3 i. māsañca. 4 chaṂa. upaṭṭhahi, i. upaṭṭhāti
5 Ma. i. yuddhaṁ nāgareheva 6 chaṂa., i. hosi.

073
Satta saṁvaccharāni mayhaṁ bhikkhusaṁghaṁ dadantū"ti āha. Nāgarā na
sampaṭicchiṁsu.
Rājā cha vassāni, pañca, 1- cattāri, tīṇi, dve, ekavassaṁ hāpeti. 2- Evaṁ
hāpentepi na sampaṭicchiṁsu. Aññe satta divaseti 3- yāci. Nāgarā "atikakkhaḷaṁ
dāni raññā saddhiṁ kātuṁ na vaṭṭatī"ti anujāniṁsu.
 Rājā sattamāsādhikānaṁ sattannaṁ saṁvaccharānaṁ sajjitaṁ dānamukhaṁ
sattannameva divasānaṁ visajjetvā cha divase kesañci apassantānaññeva
dānaṁ datvā sattame divase nāgare pakkosāpetvā "sakkhissatha tātā evarūpaṁ
dānaṁ dātun"ti āha. Tepi "nanu amheyeva nissāya taṁ devassa uppannan"ti
vatvā "sakkhissāmā"ti āhaṁsu. Rājā piṭṭhihatthena assūni puñchamāno bhagavantaṁ
vanditvā "bhante ahaṁ aṭṭhasaṭṭhibhikkhusatasahassaṁ aññassa bhāraṁ akatvā
yāvajīvaṁ
catūhi paccayehi upaṭṭhahissāmīti cintesiṁ, nāgarānaṁ 4- dāni me anuññātā,
nāgarā hi `mayaṁ dānaṁ dātuṁ na labhāmā'ti kuppanti, bhagavā sve paṭṭhāya
tesaṁ anuggahaṁ karothā"ti āha.
Atha dutiyadivase senāpati mahādānaṁ sajjetvā "ajja yathā añño
koci ekabhikkhampi na deti, evaṁ rakkhathā"ti samantā purise ṭhapesi. Taṁdivasaṁ
seṭṭhibhariyā rodamānā dhītaraṁ āha "sace amma tava pitā jīveyya, ajjāhaṁ
paṭhamaṁ dasabalaṁ bhojeyyan"ti. Sā taṁ āha "amma mā cintayi, ahaṁ tathā
karissāmi,
yathā buddhappamukho bhikkhusaṁgho paṭhamaṁ amhākaṁ bhikkhaṁ paribhuñjissatī"ti.
Tato
satasahassagghanikāya suvaṇṇapātiyā nirudakapāyāsassa pūretvā
sappimadhusakkarādīhi
abhisaṅkharitvā aññissā 5- pātiyā pātiṁ paṭikujjitvā taṁ sumanamālāguṇehi
parikkhipitvā mālāguṇasadisaṁ katvā bhagavato gāmaṁ pavisanavelāya sayameva
ukkhipitvā
dhātīgaṇaparivutā gharā 6- nikkhami. Antarāmagge senāpatiupaṭṭhākā "amma mā
ito agamāsī"ti vadanti. Mahāpuññā nāma manāpakathā honti, na ca tesaṁ

1 i. pañcavassānīti, evaṁ hāpetvā aññe sattadivase yāci.

2 chaṂa. ekavassanti hāpesi. 3 chaṂa.,i. itisaddo na dissati
4 chaṂa.,i. nāgarā na dāni. 5 chaṂa. aññāya pātiyā paṭikujjitvā,

i. taṁ aññissā pātiyā paṭikujjitvā. 6 chaṂa. dāsigaṇaparivutānagaRā.

074
Punappunaṁ bhaṇantānaṁ kathā paṭikkhipituṁ sakkā hoti. Sā "cūḷapitā mahāpitā
mātulā kissa tumhe gantuṁ na dethā"ti āha. Senāpatinā "aññassa kassaci
khādanīyaṁ bhojanīyaṁ dātuṁ mā dethā"ti ṭhapitamhā ammāti. Kiṁ pana me hatthe
khādanīyaṁ bhojanīyaṁ passathāti. Mālāguḷaṁ passāmāti. Kiṁ tumhākaṁ senāpati
mālāguḷapūjaṁpi kātuṁ na detīti. Deti ammāti. Tenahi apethāti 1- bhagavantaṁ
upasaṅkamitvā mālāguḷaṁ 2- gaṇhāpetha bhagavāti āha. Bhagavā ekaṁ
senāpatissūpaṭṭhākaṁ
oloketvā mālāguḷaṁ gaṇhāpesi. Sā bhagavantaṁ vanditvā "bhagavā bhavābhave 3-
nibbattiyaṁ me sati paritassanajīvitaṁ nāma mā hotu, ahaṁ 4- sumanamālā viya
nibbattaṭṭhāne 5- piyā manāpāva homi, nāmena ca sumanāyevā"ti patthanaṁ
katvā satthārā "sukhinī hohī"ti vuttā vanditvā padakkhiṇaṁ katvā pakkāmi.
Bhagavā senāpatissa gehaṁ gantvā paññattāsane nisīdi. Senāpati
yāguṁ gahetvā upagañchi, satthā pattaṁ pidahi. Nisinno bhante bhikkhusaṁghoti.
Atthi no eko antarā 6- piṇḍapāto laddhoti. So mālaṁ apanetvā piṇḍapātaṁ
addasa. Cūḷūpaṭṭhāko āha "sāmi mālāti maṁ vatvā mātugāmo vañcesī"ti.
Pāyāso bhagavantaṁ ādiṁ katvā sabbesaṁ bhikkhūnaṁ pahosi. Senāpatipi attano
deyyadhammaṁ adāsi. Satthā bhattakiccaṁ katvā maṅgalaṁ vatvā pakkāmi. Senāpati
"kā nāma sā piṇḍapātamadāsī"ti pucchi. Saṭṭhidhītā sāmīti. Sapaññā sā
itthī, evarūpāya ghare vasantiyā purisassa saggasampatti nāma na dullabhāti taṁ
ānetvā jeṭṭhakaṭṭhāne 7- ṭhapesi.
Punadivase nāgarā dānamadaṁsu, punadivase rājāpīti 8- evaṁ ekantarikāya
dānaṁ dātuṁ ārabhiṁsu, rājāpi cārapurise 9- ṭhapetvā nāgarehi dinnadānato
atirekataraṁ deti, nāgarāpi tatheva katvā raññā dinnadānato atirekataraṁ.
Rājagehe nāṭakitthiyo daharasāmaṇere vadanti "gaṇhatha tātā, na gahapatikānaṁ

1 chaṂa.. apetha apethāti. 2 ka. mālāguṇaṁ evamuparipi 3 i. bhavābhinibbattipaṁ

 4 chaṂa., i. ayaṁ 5 chaṂa. nibbattanibbattaṭṭhāne 6 i. antarāmagge.
7 chaṂa. jeṭṭhikaṭṭhāne. 8 chaṂa., i rājāti, 9 chaṂa., i. carapurise.

075
Gattavatthādīsu puñchitvā bāladārakānaṁ kheḷasiṅaghāṇikādidhovanahatthehi kataṁ,
suciṁ
paṇītaṁ katan"ti. Punadivase nāgarāpi daharasāmaṇere dadamānā vadanti "gaṇhatha
tātā, na nagaragāmanigamādīsu saṅkaḍḍhitataṇḍulakhīradadhisappiādīhi, na aññesaṁ
jaṅghasīsapiṭṭhiādīni bhañjitvā āharāpitehi kataṁ, jātisappikhīrādīhiyeva
katanti.
Evaṁ 1- sattasu saṁvaccharesu ca sattasu māsesu ca sattasu divasesu ca
atikkantesu 1-
atha bhagavato ayaṁ vitakko udapādi. Tena vuttaṁ "sambodhito satta saṁvaccharāni
satta māsāni satta divasāni atikkamitvā udapādī"ti.
[87] Aññataro mahābrahmāti dhammadesanaṁ āyācitabrahmāva.
[89] Caturāsīti āvāsasahassānīti caturāsīti vihārasahassāni. Te
sabbepi dvāsadasasahassabhikkhugaṇhanakā mahāvihārā
abhayagiricetiyapabbatacittalapabbatamahāvihārasadisāva ahesuṁ.
[90] Khantī paramaṁ tapoti adhivāsanakhanti nāma paramaṁ taPo. Tītikkhāti
khantiyāeva vevacanaṁ, tītikkhāsaṅkhātā adhivāsanakhanti uttamaṁ tapoti attho.
Nibbānaṁ paramanti sabbākārena pana nibbānaṁ paramanti vadanti buddhā. Na hi
pabbajito parūpaghātīti yo adhivāsanakhantivirahitattā paraṁ upaghāteti bādheti
ca
hiṁsati 2- ca, so pabbajito nāma na hoti. Catutthapādo pana tasseva vevacanaṁ.
"na Hi pabbajito"ti etassa hi na samaṇo hotīti vevacanaṁ, parūpaghātīti
etassa paraṁ viheṭhayantoti vevacanaṁ. Athavā parūpaghātīti sīlūpaghātī. Sīlaṁ hi
uttamaṭṭhena paranti vuccati. Yo ca samaṇo paraṁ yaṅkiñci sattaṁ viheṭhayanto
parūpaghātī hoti, attano sīlavināsako so pabbajito nāma na hotīti attho.
Athavā yo adhivāsanakhantiyā abhāvato parūpaghātī hoti, paraṁ antamaso
ḍaṁsamakasaṁpi sañcica jīvitā voropeti, so na hi pabbajito. Kiṁkāraṇā? malassa
apabbājitattā.

1-1 i. evaṁ satta divasā gatā. 2 i. vihiṁsati.

076
Pabbājayamattano malaṁ
tasmā pabbajitoti vuccatīti 1-
idaṁ hi pabbajitalakkhaṇaṁ. Yopi na heva kho upaghāteti na māreti,
apica daṇḍādīhi viheṭheti, so paraṁ viheṭhayanto samaṇo nāma na hoti.
Kiṁkāraṇā? vihesāya asamitattā. Samitattā hi pāpānaṁ samaṇoti pavuccatīti 2-
Idaṁ hi samaṇalakkhaṇaṁ.
Dutiyagāthāya sabbapāpassāti sabbākusalassa. Akaraṇanti anuppādanaṁ.
Kusalassāti catubhūmikakusalassa. Upasampadāti paṭilābho. Sacittapariyodapananti
attano cittajotanaṁ, taṁ pana arahattena hoti. Iti sīlasaṁvarena sabbapāpaṁ
pahāya samathavipassanāhi kusalaṁ sampādetvā arahattaphalena cittaṁ
pariyodāpetabbanti etaṁ buddhānaṁ sāsanaṁ ovādo anusiṭṭhi. 3-
Tatiyāgāthāya anūpavādoti vācāya kassaci anūpavadanaṁ. Anūpaghātoti
kāyena upaghātassa akaraṇaṁ. Pāṭimokkheti yantaṁ pātimokkhaṁ, atipamokkhaṁ,
uttamasīlaṁ, pāti vā sugativisesehi 4- mokkheti ca 5- duggatibhayehi, yo vā naṁ
pāti, taṁ mokkhetīti "pāṭimokkhan"ti vuccati, tasmiṁ pāṭimokkhe ca saṁvaro.
Mattaññutāti paṭiggahaṇaparibhogavasena pamāṇaññutā. Pantañca sayanāsananti
sayanāsanañca saṅghaṭṭanavirahitanti attho. Tattha dvīhiyeva paccayehi
catupaccayasantoso
dīpito hotīti veditabbo. Etaṁ buddhānasāsananti etaṁ parassa anūpavadanaṁ
anūpaghātanaṁ pāṭimokkhe saṁvaro paṭiggahaṇaparibhogesu mattaññutā
aṭṭhasamāpattivasībhāvāya vivittasenāsanasevanañca buddhānaṁ sāsanaṁ ovādo
anusiṭṭhīti.
 Imā pana sabbabuddhānaṁ pāṭimokkhuddesagāthā hontīti veditabbā.
Devatārocanavaṇṇanā
[91] Ettāvatā ca iminā vipassissa bhagavato apadānānusārena
vitthārakathanena "tathāgatassevesā bhikkhave dhammadhātu supaṭividdhā"ti evaṁ
vuttāya

1 khuḍha. 25/388/84 aññatarapabbajitavatthu 2 khuḍha. 25/265/62 hatthakavatthu.

3 chaṂa. anusiṭṭhīti 4 chaṂa. agativisesehi, i. sugatibhayehi.
5 chaṂa., i. casaddo na dissati

077
Dhammadhātuyā supaṭividdhabhāvaṁ pakāsetvā idāni "devatāpi tathāgatassa
etamatthaṁ
ārocesun"ti vuttaṁ devatāārocanaṁ pakāsetuṁ ekamidāhanti ādimāha.
Tattha subhagavaneti 1- evaṁnāmake vane. Sālarāmūleti
vanappatijeṭṭhakassa mūle. Kāmacchandaṁ virājetvāti anāgāmimaggena
mūlasamugghātavasena
virājetvā. Yathā ca vipassissa, evaṁ sesabuddhānaṁpi sāsane vuṭṭhabrahmacariyā
devatā ārocayiṁsu, pāli pana vipassissa ceva amhākañca bhagavato vasena āgatā.
[92] Tattha attano sampattiyā na hāyanti na vihāyantīti
avihā. Na kañci sattaṁ tapantīti atappā. Sundaradassanā abhirūpā pāsādikāti
sudassā. Suṭṭhu passanti, sundarametesaṁ vā dassananti sudasSī. Sabbeheva
ca guṇehi 2- bhavasampattiyā ca jeṭṭhā, natthettha kaniṭṭhāti akaniṭṭhā.
Idha ṭhatvā bhāṇavārā samodhānetabbā. Imasmiṁ hi sutte vipassissa
bhagavato apadānavasena tayo bhāṇavārā vuttā. Yathā ca vipassissa, evaṁ
sikhiādīnaṁpi apadānavasena vuttāva. Pāli pana saṅkhittā. Iti sattannaṁ buddhānaṁ
vasena amhākaṁ bhagavatā ekavīsati bhāṇavārā kathitā. Tathā avihehi. Tathā
atappehi. Tathā sudassehi. Tathā sudassīhi. Tathā akaniṭṭhehīti. Sabbaṁpi
chabbīsatībhāṇavārasataṁ hoti. Tepiṭake buddhavacane aññaṁ suttaṁ
chabbīsatibhāṇa-
vārasataparimāṇaṁ nāma natthi, suttantarājā nāma ayaṁ suttantoti veditabbo. Ito
paraṁ anusandhidvayaṁpi niyyātento.
[94] Iti kho bhikkhaveti ādimāha. Taṁ sabbaṁ uttānatthamevāti.
Iti sumaṅgalavilāsiniyā dīghanikāyaṭṭhakathāya
mahāpadānasuttavaṇṇanā niṭṭhitā
paṭhamaṁ.

1 ka. subhavaneti. 2 chaṂa., i. saguṇehi.

078
2. Mahānidānasutta
nidānavaṇṇanā
[95] Evamme sutaṁ .pe. Kurūsūti mahānidānasuttaṁ.
Tatrāyaṁ anuttānapadavaṇṇanā:- kurūsu viharatīti kurū nāma jānapadino
rājakumārā, tesaṁ nivāso ekopi janapado ruḷhisaddena "kurūsu"ti 1-
vuccati. Tasmiṁ kurūsu janapade. Aṭṭhakathācariyā panāhu:- mandhātukāle tīsu
dīpesu
manussā "jambūdīpo nāma buddhapaccekabuddhamahāsāvakacakkavattippabhūtīnaṁ
uttamapurisānaṁ 2- uppattibhūmi uttamadīpo atiramaṇīyo"ti sutvā raññā
mandhātucakkavattinā cakkaratanaṁ purakkhitvā 3- cattāro dīpe anuparisaṁyāyantena
4-
saddhiṁ āgamiṁsu. Tato rājā pariṇāyakaratanaṁ pucchi "atthi nu kho manussalokato
ramaṇīyataraṁ ṭhānan"ti. Kasmā? deva evaṁ bhaṇasi, kiṁ na passasi
candimasuriyānaṁ
ānubhāvaṁ, nanu etesaṁ ṭhānaṁ ito ramaṇīyataranti. Rājā cakkaratanaṁ purakkhitvā
tattha agamāsi. Cattāro mahārājāno "mandhātumahārājā āgato"ti sutvāva
"mahiddhiko rājā, 5- na sakkā yuddhena paṭibāhitun"ti sakaṁ rajjaṁ niyyādesuṁ.
 So taṁ gahetvā puna pucchi "atthi nu kho ito ramaṇīyataraṁ ṭhānan"ti.
Athassa tāvatiṁsabhavanaṁ kathayiṁsu "tāvatiṁsabhavanaṁ deva ito
ramaṇīyataraṁ,
tattha sakkassa devarañño ime cattāro mahārājāno paricārakā dovārikabhūmiyaṁ
tiṭṭhanti, sakko devarājā mahiddhiko mahānubhāvo, tassīmāni upabhogaṭṭhānāni:-
yojanasahassubbedho vejayanto pāsādo, pañcayojanasatubbedhā sudhammā devasabhā,
diyaḍḍhayojanasatiko vejayantaratho, tathā erāvaṇo hatthī, dibbarukkhasahassa-
paṭimaṇḍitaṁ nandavanaṁ. 6- Cittalatāvanaṁ, pārusakavanaṁ, missakavanaṁ,
yojanasatubbedho

1 chaṂa. kurūti 2 chaṂa. uttamamanussānaṁ. 3 chaṂa., i. prakkhatvā, evamuparipi.

4 chaṂa. anusaṁyāyantena. 5 chaṂa. mahānubhāvā rājā, i. mahārājā.
6 chaṂa., i. nandanavanaṁ.

079
Pāricchattako koviḷāro, tassa heṭṭhā saṭṭhiyojanāyāmā 1-
paññāsayojanavitthaṭā 2- pañcadasayojanubbedhā jayakusumapupphavaṇṇā 3-
paṇḍukambalasilā, yassā mudutāya sakkassa nisīdato upaḍḍhakāyo anupavisatī"ti.
Taṁ sutvā rājā tattha gantukāmo cakkaratanaṁ abbhukkiri. Taṁ ākāse
uṭṭhāsi 4- saddhiṁ caturaṅginiyā senāya. Atha dvinnaṁ devalokānaṁ vemajjhato
cakkaratanaṁ otaritvā paṭhaviyaṁ patiṭṭhāsi, saddhiṁ pariṇāyakaratanappamukhāya
caturaṅginiyā senāya. Rājā ekakova tāvatiṁsabhavanaṁ agamāsi. Sakko "mandhātā
āgato"ti sutvāva tassa paccuggamanaṁ katvā "svāgatante mahārāja, sakante
mahārāja, anusāsa mahārājā"ti vatvā saddhiṁ nāṭakehi rajjaṁ dve bhāge
katvā ekaṁ bhāgamadāsi. Rañño tāvatiṁsabhavane patiṭṭhitamattasseva manussabhāvo
vigacchi, devabhāvo pāturahosi. Tassa kira sakkena saddhiṁ paṇḍukambalasilāyaṁ
nisinnassa akkhinimmissamattena nānattaṁ paññāyatīti 5- taṁ asallakkhentā devā
sakkassa ca tassa ca nānatte muyhanti so tattha dibbasampattiṁ anubhavamāno
yāva chattiṁsa sakkā uppajjitvā cutā, tāva rajjaṁ 6- kāretvā atittova
kāmehi tato cavitvā attano uyyāne patito 7- vātātapena phuṭṭhagatto
kālamakāsi.
Cakkaratane pana paṭhaviyaṁ patiṭṭhite pariṇāyakaratanaṁ suvaṇṇapaṭe
mandhātu upāhanaṁ likhāpetvā idaṁ mandhātu rajjanti rajjamanusāsi. Tepi tīhi
dīpehi āgatamanussā pana gantuṁ asakkontā pariṇāyakaratanaṁ upasaṅkamitvā
"deva mayaṁ rañño ānubhāvena āgatā, idāni gantuṁ na sakkoma, vasanaṭṭhānaṁ
no dehī"ti yāciṁsu. So tesaṁ ekamekaṁ janapadamadāsi. Tattha pubbavidehato
āgatamanussehi āvasitappadeso tāyeva purimasaññāya "videharaṭṭhan"ti nāmaṁ
labhi, amaragoyānato 8- āgatamanussehi āvasitappadeso "aparantajanapado"ti

1 i. saṭṭhiyojanāyatā. 2 i. vitthāRā. 3 i. sumana....

4 chaṂa. patiṭaṭhāsi, i. uṭṭhāhi. 5 chaṂa.i. itisaddo na dissati. 6 i.
sakkarajjaṁ
7 chaṂa. patiṭṭhito 8 chaṂa. i. aparagoyānato.

080
Nāmaṁ labhi, uttarakuruto āgatamanussehi āvasitappadeso "kururaṭṭhan"ti nāmaṁ
labhi, bahuke pana gāmanigamādayo upādāya bahuvacanena vohariyati. Tena vuttaṁ
"kurūsu viharatī"ti.
Kammāsadhammanti 1- ettha keci dhakārassa dakārena atthaṁ vaṇṇayanti.
Kammāso ettha damitoti kammāsadhammo. Kammāsoti kammāsapādo porisādo
vuccati. Tassa kira pāde khāṇukena viddhaṭṭhāne vaṇo ruhanto cittadārusadiso
hutvā ruhi, tasmā kammāsapādoti paññāyittha, so ca tasmiṁ okāse damito
porisādabhāvato paṭisedhito. Kena? mahāsattena. Katarasmiṁ jātaketi?
mahāsuttasomajātaketi eke. Ime 2- pana therā jayadisajātaketi vadanti. Tadā hi
mahāsattena kammāsapādo damito. Yathāha:-
 putto yadā homi jayaddisassa,
pañcālaraṭṭhādhipatissa atrajo.
Catvāna 3- pāṇaṁ pitaraṁ amocayiṁ,
kammāsapādaṁpi cahaṁ pasādayinti.
Keci pana dhakāreneva atthaṁ vaṇṇayanti. Kururaṭṭhavāsīnaṁ kira kurudhammo
4-
tasmiṁ kammāso jāto, tasmā taṁ ṭhānaṁ kammāso ettha dhammo jātoti
kammāsadhammanti vuccati. Tattha nivuṭṭhanigamassāpi 5- etadeva nāmaṁ.
Bhummavacanena
kasmā na vuttanti. Avasanokāsato. Bhagavato kira tasmiṁ nigame vasanokāso
koci vihāro nāma nāhosi, nigamato pana apakkamma aññatarasmiṁ udakasampanne
ramaṇīye bhūmibhāge mahāvanasaṇḍo ahosi, tattha bhagavā vihāsi taṁ nigamaṁ
gocaragāmaṁ
katvā, tasmā evamettha attho veditabbo "kurūsu viharati kammāsadhammaṁ nāma
kurūnaṁ nigamo, taṁ gocaragāmaṁ katvā"ti.

1 chaṂa. kammāsadhammaṁ nāma kurūnaṁ nigamoti kammāsadhammanti 2 i. keci. 3

chaṂa.
cajitvāna, i. cajitvā. 4 chaṂa., i. kuruvattadhammo 5 chaṂa. niviṭṭhanigamassāpi

081
Āyasmāti piyavacanametaṁ garuvacanametaṁ. 1- Ānandoti tassa therassa nāmaṁ.
Ekamantanti bhāvanapuṁsakaniddeso "visamaṁ candimasuriyā pariharantī"ti 2- ādīsu
3-
viya. Tasmā yathā nisinno ekamante nisinno hoti, tathā nisīdīti evamettha
attho daṭṭhabbo. Bhummaṭṭhe vā etaṁ upayogavacanaṁ. Nisīdīti upāvisi. Paṇḍitā
hi garuṭṭhāniyaṁ upasaṅkamitvā āsanakusalatāya ekamante nisīdanti. Ayañca tesaṁ
aññataro, tasmā ekamantaṁ nisīdi.
Kathaṁ nisinno pana ekamantaṁ nisinno hotīti. Cha nisajjadose vajjetvā.
Seyyathīdaṁ:- atidūraṁ, accāsannaṁ, uparivātaṁ, unnatappadesaṁ, atisammukhaṁ,
atipacchāti. Atidūre nisinno hi sace kathetukāmo hoti, uccāsaddena kathetabbaṁ
hoti. Accāsanne nisinno saṁghaṭṭanaṁ karoti. Uparivāte nisinno sarīragandhena
bādhati. Unnatappadese nisinno agāravaṁ pakāseti. Atisammukhā nisinno sace
daṭṭhukāmo hoti, cakkhunā cakkhuṁ āhacca daṭṭhabbaṁ hoti. Atipacchā nisinno
sace daṭṭhukāmo hoti, gīvaṁ pasāretvā 4- daṭṭhabbaṁ hoti. Tasmā ayaṁpi tikkhattuṁ
bhagavantaṁ padakkhiṇaṁ katvā sakkaccaṁ vanditvā ete cha nisajjadose vajjetvā
dakkhiṇajānumaṇḍalassa abhimukhaṭṭhāne chabbaṇṇānaṁ buddharasmīnaṁ anto pavisitvā
pasannalākhārasaṁ viggāhanto viya suvaṇṇapaṭaṁ pārupanto viya
rattuppalamālāvitānamajjhaṁ
pavisanto viya ca dhammabhaṇḍāgāriko āyasmā ānando nisīdi.
Tena vuttaṁ "ekamantaṁ nisīdī"ti.
Kāya pana velāya kena kāraṇena ayamāyasmā bhagavantaṁ upasaṅkantoti.
Sāyaṇhavelāya paccayākārapañhāpucchanakāraṇena. Taṁdivasaṁ kirāyasmā
kulasaṅgahatthāya
gharadvāre gharadvāre sahassabhaṇḍikaṁ nikkhipanto viya kammāsadhammagāmaṁ
piṇḍāya
caritvā piṇḍapātapaṭikkanto satthu vattaṁ dassetvā satthari gandhakuṭiṁ paviṭṭhe
satthāraṁ vanditvā attano divāṭṭhānaṁ gantvā antevāsikesu vattaṁ dassetvā
paṭikkantesu divāṭṭhānaṁ paṭisammajjitvā cammakkhaṇḍaṁ paññāpetvā udakatumbato

1 chaṂa. gāravavacanametaṁ. 2 chaṂa. parivattanti

3 aṅ. catukka 21/70 adhammikasutta 4 chaṂa. parivattetvā

082
Udakaṁ gahetvā udakena hatthapāde sītale katvā pallaṅkaṁ ābhujitvā nisinno
sotāpattiphalasamāpattiṁ samāpajji atha paricchinnakālavasena samāpattito
vuṭṭhāya
paccayākāre ñāṇaṁ otāresi. So "avijjāpaccayā saṁkhārā"ti ādito paṭṭhāya
antaṁ, antato paṭṭhāya ādiṁ, ubhayantato paṭṭhāya majjhaṁ, majjhato paṭṭhāya
 ubho ante pāpento tikkhattuṁ dvādasapadaṁ paccayākāraṁ sammasi. Tassevaṁ
sammasantassa paccayākāro ativibhūto hutvā uttānakuttānako viya upaṭṭhāsi.
Tato cintesi "ayaṁ paccayākāro sabbabuddhehi `gambhīro ceva
gambhīrāvabhāso cā'ti kathito, mayhaṁ kho pana padesañāṇe ṭhitassa sāvakassa
sato uttāno vibhūto pākaṭo hutvā upaṭṭhāti, mayhaṁyeva nu kho esa
uttānako hutvā upaṭṭhāti, udāhu aññesampī"ti. Athassa etadahosi "handāhaṁ
imaṁ pañhaṁ gahetvā bhagavantaṁ pucchāmi, addhā me bhagavā imaṁ atthuppattiṁ
katvā
sālindaṁ sineruṁ ukkhipanto viya ekaṁ suttantakkhandhaṁ 1- kathetvā dassessati.
Buddhānaṁ hi vinayapaññattiṁ, bhummantaraṁ, paccayākāraṁ, samayantaranti imāni
cattāri
ṭhānāni patvā gajjitaṁ mahantaṁ hoti, ñāṇaṁ anupavisati, buddhañāṇassa
mahantabhāvo
paññāyati, desanā gambhīrā hoti tilakkhaṇāhatā 2- suññatāpaṭisaṁyuttā"ti.
So kiñcāpi pakatiyāva ekadivase satavārampi sahassavārampi bhagavantaṁ
upasaṅkamanto na ahetuakāraṇena upasaṅkamati, taṁdivasaṁ pana imaṁ pañhaṁ
gahetvā "imaṁ buddhagandhahatthiṁ āsajja ñāṇakoñcanādaṁ sossāmi, buddhasīhaṁ
āsajja ñāṇasīhanādaṁ sossāmi, buddhasindhavaṁ āsajja ñāṇapadavikkamaṁ
passissāmī"ti cintetvā divāṭṭhānā uṭṭhāya cammakkhaṇḍaṁ papphoṭetvā ādāya
sāyaṇhasamaye bhagavantaṁ upasaṅkami. Tena vuttaṁ "sāyaṇhavelāya
paccayākārapañhā-
pucchanakāraṇena upasaṅkanto"ti 3-
yāva gambhīroti ettha yāvasaddo pamāṇātikkame, atikkamma pamāṇaṁ
gambhīro, atigambhīroti attho. Gambhīrāvabhāsoti gambhīrova hutvā avabhāsati,

1 chaṂa., i. suttantakathaṁ 2 chaṂa. tilakkhaṇabbhāhatā 3 chaṂa. upasaṅkamanto"ti

083
Dissatīti attho. Ekaṁ hi uttānameva gambhīrāvabhāsaṁ hoti pūtipaṇṇarasavasena 1-
kāḷavaṇṇaṁ purāṇaudakaṁ viya. Tañhi jānuppamāṇaṁpi sataporisaṁ viya dissati. Ekaṁ
gambhīraṁ uttānāvabhāsaṁ hoti maṇigaṅgāya vippasannaṁ udakaṁ viya. Tañhi
sataporisaṁpi
jānuppamāṇaṁ viya khāyati. Ekaṁ uttānaṁ uttānāvabhāsaṁ hoti cāṭiādīsu udakaṁ
viya. Ekaṁ gambhīraṁ gambhīrāvabhāsaṁ hoti sinerupādakamahāsamudde udakaṁ viya
dissati. 2-
Evaṁ udakameva cattāri nāmāni labhati. Paṭiccasamuppāde panetaṁ natthi. Ayaṁ hi
gambhīro ceva gambhīrāvabhāso cāti ekameva nāmaṁ labhati. Evarūpo samānopi atha
ca pana me uttānakuttānako viya khāyati, yadidaṁ acchariyaṁ bhante abbhutaṁ
bhanteti
evaṁ attano vimhayaṁ pakāsento pañhaṁ pucchitvā tuṇhībhūto nisīdi.
Bhagavā tassa vacanaṁ sutvā "ānando bhavaggaggahaṇāya hatthaṁ
pasārento viya, sineruṁ bhinditvā 3- miñjaṁ nīharituṁ vāyamamāno viya, vinā
nāvāya mahāsamuddaṁ taritukāmo viya, paṭhaviṁ parivattetvā paṭhavojaṁ gahetuṁ
vāyamamāno viya ca buddhavisayaṁ pañhaṁ attano uttānanti vadati, handassa
gambhīrabhāvaṁ ācikkhāmī"ti 4- cintetvā mā hevanti ādimāha.
Tattha mā hevanti hakāro nipātamattaṁ, evaṁ mā bhaṇīti attho.
Mā hevanti ca idaṁ vacanaṁ bhagavā āyasmantaṁ ānandaṁ ussādentopi 5- bhaṇati
apasādentopi.
Ussādanāvaṇṇanā
tattha ussādentopi:- ānanda tvaṁ mahāpañño visadañāṇo,
tena te gambhīropi paṭiccasamuppādo uttānako viya khāyati. Aññesaṁ panesa
uttānakoti na sallakkhetabbo, gambhīroyeva ca gambhīrāvabhāso ca. Tattha catasso
upamā vadanti. Cha māse subhojanarasaphuṭṭhassa kira katayogassa mahāmallassa
samajjasamaye katamallapāsāṇaparicayassa 6- yuddhabhūmiṁ gacchantassa antarā
mallapāsāṇaṁ

1 chaṂa.,i. pūtipaṇṇādivasena 2 chaṂa.,i. dissatīti natthi 3 chaṂa.,i. chinditvā

4 chaṂa.,i. ācikkhissāmi 5 Ma. ussārentopi 6 i. katamallanepuññassa
084
Dassesuṁ, so kiṁ etanti āha. Mallapāsāṇoti. Āharatha nanti. Ukkhipituṁ na
sakkomāti vutte sayaṁ gantvā kuhiṁ imassa bhāriyaṭṭhānanti vatvā dvīhi
hatthehi dve pāsāṇe ukkhipitvā kīḷāgule viya khipitvāva agamāsi. Tattha
mallassa mallapāsāṇo lahukoti na aññesaṁ lahukoti vattabbo. Cha māse
subhojanarasaphuṭṭho mallo viya hi kappasatasahassaṁ abhinīhārasampanno āyasmā
ānando, yathā mallassa mahābalatāya mallapāsāṇo lahuko, evaṁ therassa
mahāpaññatāya paṭiccasamuppādo uttāno, so aññesaṁ uttānoti na vattabbo.
Mahāsamudde ca timi nāma maccho dviyojanasatiko, timiṅgalo
tiyojanasatiko, timitimiṅgalo 1- catuyojanasatiko, timiramiṅgalo 2-
pañcayojanasatiko,
ānando timindo 3- ajjhāroho mahātimīti ime cattāro yojanasahassikā.
Tattha timiramiṅgaleneva dīpenti. Tassa kira dakkhiṇakaṇṇaṁ cālentassa pañca
yojanasate padese udakaṁ calati. Tathā vāmakaṇṇaṁ. Tathā naṅguṭṭhaṁ. Tathā sīsaṁ.
Dve pana kaṇṇe cāletvā naṅguṭṭhena udakaṁ paharitvā sīsaṁ aparāparaṁ katvā 4-
kīḷituṁ āraddhassa sattaṭṭhayojanasate padese bhājane pakkhipitvāpi uddhane
āropitaṁ viya udakaṁ pakkuṭṭhati, 5- tiyojanasatamatte padese udakaṁ piṭṭhiṁ
chādetuṁ
na sakkoti. So evaṁ vadeyya "ayaṁ mahāsamuddo gambhīro gambhīroti vadanti,
kutassa gambhīratā, mayaṁ 6- piṭṭhipaṭicchādanamattaṁpi udakaṁ na labhāmā"ti.
Tattha
kāyūpapannassa timiramiṅgalassa mahāsamuddo uttānoti aññesaṁ khuddakamacchānaṁ
uttānoti na vattabbo, evameva ñāṇūpapannassa therassa paṭiccasamuppādo
uttānoti aññesaṁpi uttānoti na vattabbo.
Supaṇṇarājā ca diyaḍḍhayojanasatiko, tassa dakkhiṇapakkho paññāsayojaniko
hoti, tathā vāmapakkho, piñjavaṭṭi 7- saṭṭhiyojanikā, gīvā tiṁsayojanikā,
mukhaṁ navayojanaṁ, pādā dvādasayojanikā. Tasmiṁ supaṇṇavātaṁ dassetuṁ āraddhe
sattaṭṭhayojanasataṁ ṭhānaṁ nappahoti. So evaṁ vadeyya "ayaṁ ākāso ananto

1 chaṂa.,i. timipiṅgalo. 2 chaṂa. i. timirapiṅgalo 3 chaṂa. timinando.

4 i. kampetvā. 5 chaṂa. pakkuṭhati. i. pakkaṭṭhaṁ 6 Ma. mayhaṁ. 7 chaṂa.
piñchavaṭṭi

085
Anantoti vadanti, kutassa anantatā, mayaṁ pakkhavātappasāraṇokāsaṁpi na
labhāmā"ti.
Tattha kāyūpanannassa supaṇṇarañño ākāso parittoti aññesaṁ khuddakapakkhīnaṁ
parittoti na vattabbo, evameva ñāṇūpapannassa therasseva paṭiccasamuppādo
uttānoti aññesaṁpi uttānoti na vattabbo.
Rāhu asurindo pana pādantato yāva kesantā yojanānaṁ cattāri
sahassāni aṭṭha ca satāni honti. Tassa dvinnaṁ bāhānaṁ antaraṁ
dvādasayojanasatikaṁ.
Bahalantena 1- chayojanasatikaṁ. Hatthapādatalāni puthulato dviyojanasatāni,
tiyojanasatika nāsikā, tathā mukhaṁ. Ekekaṁ aṅgulipabbaṁ paññāsayojanaṁ, tathā
bhamukantaraṁ. Nalāṭaṁ tiyojanasatikaṁ. Sīsaṁ navayojanasatikaṁ. Tassa
mahāsamuddaṁ otiṇṇassa
gambhīraṁ udakaṁ jānuppamāṇaṁ hoti. So evaṁ vadeyya "ayaṁ mahāsamuddo gambhīro
gambhīroti vadanti, kutassa gambhīratā, mayaṁ jānupaṭicchādanamattaṁpi udakaṁ na
labhāmā"ti. Tattha kāyūpapannassa rāhuno mahāsamuddo uttānoti aññesaṁ
uttānoti na vattabbo, evameva ñāṇūpapannassa therassa paṭiccasamuppādo
uttānoti aññesaṁpi uttānoti na vattabbo. Etamatthaṁ sandhāya bhagavā "mā
hevaṁ ānanda avaca, mā hevaṁ ānanda avacā"ti āha.
Therassa hi catūhi kāraṇehi gambhīropi paṭiccasamuppādo uttānoti
upaṭṭhāsi, 2- katamehi catūhi, pubbūpanissayasampattiyā, titthavāsena,
sotāpannatāya,
bahussutabhāvenāti.
Pubbūpanissayasampattikathā
ito kira satasahassime kappe padumuttaro nāma satthā loke
uppajji. Tassa haṁsavati nāma ahosi, ānando nāma rājā pitā, sumedhā
 nāma devī mātā, bodhisatto uttarakumāro nāma ahosi. So puttassa jātadivase
mahābhinikkhamanaṁ nikkhamma pabbajitvā padhānamanuyuñjanto 3- anukkamena
sabbaññutaṁ
patvā "anekajātisaṁsāran"ti udānaṁ udānetvā sattāhaṁ bodhipallaṅke

1 chaṂa. bahalattena, Ma. bahalatthena. 2 chaṂa. upaṭṭhāti. 3 i. padhānaṁ

anuyutto.

086
Vītināmetvā paṭhaviyaṁ ṭhapessāmīti pādaṁ abhinīhari. Atha paṭhaviṁ bhinditvā
mahantaṁ
padumaṁ uṭṭhāsi. Tassa dhurapattāni navutihatthāni, kesaraṁ tiṁsahatthaṁ, kaṇṇikā
dvādasahatthā, navaghaṭappamāṇā 1- reṇu ahosi.
Satthā pana ubbedhato aṭṭhapaṇṇāsahattho 2- ahosi tassa ubhinnaṁ
bāhānamantaraṁ aṭṭhārasahatthaṁ, nalāṭaṁ pañcahatthaṁ, hatthapādā ekādasahatthā.
Tassa ekādasahatthena pādena dvādasahatthāya kaṇṇikāya akkantamattassa
navaghaṭappamāṇā reṇu uṭṭhāya aṭṭhapaññāsahatthaṁ padesaṁ uggantvā
okiṇṇamanosilāya cuṇṇaṁ viya paccokiṇṇā. 3- Tadupādāya bhagavā padumuttarotveva
paññāyittha.
Tassa devilo ca sujāto ca dve aggasāvakā ahesuṁ. Amitā ca
asamā ca dve aggasāvikā. Sumano nāma upaṭṭhāko. Padumuttaro nāma bhagavā
pitu saṅgahaṁ kurumāno bhikkhusatasahassaparivāro haṁsavatiyā rājadhāniyā vasati.
Kaniṭṭhabhātā panassa sumanakumāro nāMa. Tassa rājā haṁsavatito
vīsatiyojanasate padese 4- bhogagāmaṁ adāsi. So kadāci karahaci 5- āgantvā
pitarañca satthārañca passati. Athekadivasaṁ paccanto kupito. Sumano rañño
pesesi "paccanto kupito"ti. Rājā "tvaṁ mayā tattha kasmā ṭhapito"ti
paṭipesesi. So nikkhamma core vūpasametvā "upasanto deva janapado"ti
rañño pesesi. Rājā tuṭṭho "sīghaṁ mama putto āgacchatū"ti āha. Tassa
sahassamattā amaccā honti. So tehi saddhiṁ antarāmagge mantesi "mayhaṁ
pitā tuṭṭho sace me varaṁ deti, kiṁ gaṇhāmi"ti. Atha naṁ ekacce "hatthiṁ
gaṇhatha, assaṁ gaṇhatha, rathaṁ gaṇhatha, janapadaṁ gaṇhatha, satta ratanāni
gaṇhathā"ti āhaṁsu. Apare "tumhe paṭhavissarassa puttā, tumhākaṁ dhanaṁ na
dullabhaṁ, laddhaṁpi cetaṁ sabbaṁ pahāya gamanīyaṁ, puññameva ekaṁ ādāya
gamanīyaṁ,

1 chaṂa.,i. navaghaṭappamāno evamuparipi 2 chaṂa. aṭṭhapaṇṇāsahatthubbedho.

3 chaṂa.,i. paccokiṇṇo 4 chaṂa.,i. ṭhāne 5 chaṂa.,i. karahacīti na dissati

087
Tasmā te deve varaṁ dadamāne temāsaṁ padumuttaraṁ bhagavantaṁ upaṭṭhātuṁ varaṁ
gaṇhathā"ti. So "tumhe mayhaṁ kalyāṇamittā, na mametaṁ cittaṁ atthi, tumhehi pana
uppāditaṁ, evaṁ karissāmī"ti gantvā pitaraṁ vanditvā pitarā 1- āliṅgitvā 2-
tassa matthake cumbitvā "varaṁ te putta demī"ti vutto 3- "sādhu mahārāja,
icchāmahaṁ mahārāja bhagavantaṁ temāsaṁ catūhi paccayehi upaṭṭhahanto jīvitaṁ
avañjhaṁ 4- kātuṁ, imaṁ me varaṁ dehī"ti āha. "na Sakkā tāta, aññe vare
demīti. "deva Khattiyānaṁ nāma dve kathā natthi etaṁ me dehi, na mamaññena
attho"ti. Tāta buddhānaṁ nāma cittaṁ dujjānaṁ, sace bhagavā na icchissati,
mayā dinnopi kiṁ bhavissatīti. So "sādhu deva ahaṁ bhagavato cittaṁ jānissāmīti
vihāraṁ gato.
Tena ca samayena bhattakiccaṁ niṭṭhapetvā bhagavā gandhakuṭiṁ paviṭṭho
hoti. So maṇḍalamāle sannisinnānaṁ bhikkhūnaṁ santikaṁ agamāsi. Te taṁ āhaṁsu
"rājaputta kasmā āgatosī"ti. Bhagavantaṁ dassanāya, dassetha me bhagavantanti.
Na mayaṁ rājaputta icchiticchitakkhaṇe satthāraṁ daṭṭhuṁ labhāmāti. Ko pana
bhante
labhatīti. Sumanatthero nāma rājaputtāti. So "kuhiṁ bhante thero"ti therassa
nisinnaṭṭhānaṁ pucchitvā gantvā vanditvā "icchāmahaṁ bhante bhagavantaṁ passituṁ,
dassetha me"ti āha. Thero "ehi rājaputtā"ti taṁ gahetvā taṁ
gandhakuṭipariveṇe ṭhapetvā gandhakuṭiṁ abhiruhi. Atha naṁ bhagavā "sumana kasmā
āgatosī"ti
 āha. Rājaputto "bhante bhagavantaṁ dassanāya āgato"ti. "tenahi Bhikkhu āsanaṁ
paññāpehī"ti. Thero āsanaṁ paññāpesi, nisīdi bhagavā paññatte āsane.
Rājaputto bhagavantaṁ vanditvā paṭisanthāraṁ akāsi. Kadā āgatosi rājaputtāti.
Bhante tumhesu gandhakuṭiṁ paviṭṭhesu. Bhikkhū pana "na mayaṁ icchiticchitakkhaṇe
bhagavantaṁ daṭṭhuṁ labhāmā"ti maṁ therassa santikaṁ pāhesuṁ. Thero pana
ekavacaneneva dassesi. Thero bhante tumhākaṁ sāsane vallabho maññeti. Āma

1 chaṂa. pitarāpi 2 chaṂa. āliṅgetvā

3 chaṂa. vutte 4 Ma. avajjhaṁ.

088
Rājakumāra, vallabho esa bhikkhu mayhaṁ sāsaneti. Bhante buddhānaṁ sāsane kiṁ
katvā
vallabhā hontīti. 1- Dānaṁ datvā sīlaṁ samādiyitvā uposathakammaṁ katvā
rājakumārāti. 2- Bhagavā ahaṁ thero viya buddhasāsane vallabho hotukāmo, temeāsaṁ
me
vassāvāsaṁ adhivāsethāti. Bhagavā "atthi nu kho tattha gatena attho"ti
oloketvā 3- atthīti disvā "suññāgāre kho rājakumāra tathāgatā abhiramantī"ti
āha. Kumāro "aññātaṁ bhagavā aññātaṁ sugatā"ti vatvā "ahaṁ bhante purimataraṁ
gantvā vihāraṁ kāremi, mayā pesite bhikkhusatasahassena saddhiṁ āgacchathā"ti
paṭiññaṁ gahegvā pitu santikaṁ gantvā "dinnā me deva bhagavatā paṭiññā,
mayā pahite bhagavantaṁ peseyyāthā"ti pitaraṁ vanditvā nikkhamitvā yojane
yojane vihāraṁ kāretvā 4- vīsatiyojanasataṁ addhānaṁ gantvā attano nagare
vihāraṭṭhānaṁ vicinanto sobhanaṁ 5- nāma kuṭumbikssa uyyānaṁ disvā satasahassena
kīṇitvā satasahassaṁ visajjetvā vihāraṁ kāresi. Tattha bhagavato gandhakuṭiṁ
sesabhikkhūnañca rattiṭṭhānadivāṭṭhānatthāya kuṭileṇamaṇḍape kāretvā 6-
pākāraparikkhepaṁ 7- katvā dvārakoṭṭhakañca niṭṭhapetvā pitu santikaṁ pesesi
"niṭṭhitaṁ mayhaṁ kiccaṁ, satthāraṁ pahiṇathā"ti.
Rājā bhagavantaṁ bhojetvā "bhagavā sumanassa kiccaṁ niṭṭhitaṁ, tumhākaṁ
gamanaṁ paccāsiṁsatī"ti āha. Bhagavā satasahassabhikkhuparivāro yojane yojane
vihāresu vasamāno agamāsi. Kumāro "satthā āgacchatī"ti 8- sutvā yojanaṁ
paccuggantvā gandhamālādīhi 9- pūjayamāno vihāraṁ pavesetvā:-
satasahassena me kītaṁ satasahassena māpitaṁ
sobhanaṁ nāma uyyānaṁ paṭiggaṇha mahāmunīti
vihāraṁ niyyādesi.
So vassūpanāyikadivase dānaṁ datvā attano puttadāre ca amacce
ca pakkosāpetvā āha:- "ayaṁ satthā amhākaṁ santikaṁ dūratova āgato,

1 chaṂa. vallabho hotīti. 2 chaṂa., i. kumārāti. 3 i. āloketvā.

4 i. kārento. 5 ka. i. sobhassa 6 chaṂa., i. kārāpetvā
7 chaṂa., i. pākāraparikkhepe. 8 chaṂa. āgatoti. 9 chaṂa. mālādīhi

089
Buddhā ca nāma dhammagaruno na āmisacakkhukā. Tasmā ahaṁ imaṁ temāsaṁ dve
sāṭke nivāsetvā dasa sīlāni samādiyitvā idheva vasissāmi, tumhe
khīṇāsavasatasahassassa imināva nīhārena temāsaṁ dānaṁ dadeyyāthā"ti.
So sumanattherassa vasanaṭṭhānasabhāgeyeva ṭhāne vasanto yaṁ thero
bhagavato vattaṁ karoti, taṁ sabbaṁ disvā "imasmiṁ ṭhāne ekantavallabho esa
thero etasseva me ṭhānantaraṁ patthetuṁ vaṭṭatī"ti cintetvā upakaṭṭhāya 1-
pavāraṇāya gāmaṁ pavisitvā sattāhaṁ mahādānaṁ datvā sattame divase
bhikkhusatasahassassa pādamūle ticīvaraṁ ṭhapetvā bhagavantaṁ vanditvā "bhante
yadetaṁ
mayā magge yojanantarikaṁ yojanantarikaṁ vihāraṁ kārāpanato paṭṭhāya puññaṁ
kataṁ, taṁ neva saggasampattiṁ na mārasampattiṁ, na brahmasampattiṁ
patthayantena,
buddhassa pana upaṭṭhākabhāvaṁ patthayantena kataṁ. Tasmā ahaṁpi bhagavā anāgate
sumanatthero viya buddhassa upaṭṭhāko bhaveyyan"ti pañcapatiṭṭhitena nipatitvā
 vandi.
Bhagavā "mahantaṁ kulaputtassa cittaṁ ijjhissati 2- nu kho no"ti
olokento "anāgate ito satasahassime kappe gotamo nāma buddho
uppajjissati, tasseva 3- upaṭṭhāko bhavissatī"ti ñatvā:-
icchitaṁ patthitaṁ tuyhaṁ sabbameva samijjhatu
sabbe pūrentu saṅkappā cando paṇṇaraso 4- yathāti āha.
Kumāro taṁ sutvā "budadhā nāma advejjhakathā hontī"ti dutiyadivaseyeva
tassa bhagavato pattacīvaraṁ gahetvā piṭṭhito paṭṭhito gacchanto viya ahosi.
So tasmiṁ buddhuppāde vassasatasahassaṁ dānaṁ datvā sagge nibbattitvā
kassapabuddhakālepi piṇḍāya carantassa 5- therassa pattaggahaṇatthaṁ
uttarisāṭakaṁ datvā
pūjaṁ akāsi. Puna sagge nibbattitvā tato cuto bārāṇasīrājā hutvā
aṭṭhannaṁ paccekabuddhānaṁ paṇṇasālāyo kāretvā maṇiādhārake upaṭṭhapetvā
catūhi paccayehi dasavassasahassāni upaṭṭhānaṁ akāsi. Etāni pākaṭaṭṭhānāni.

1 i. vūpakaṭṭhāya 2 chaṂa. samijjhissati 3 i. tassesa.

4 i. paṇṇarase 5 chaṂa., i. carato

090
Kappasatasahassaṁ pana dānaṁ dadamānova amhākaṁ bodhisattena saddhiṁ
tusitapure nibbattitvā tato cuto amitodanasakkassa gehe paṭisandhiṁ gahetvā
anupubbena katābhinikkhamane 1- sammamāsambodhiṁ patvā paṭhamagamanena
kapilavatthuṁ
āgantvā tato nikkhamante 2- bhagavati bhagavato parivāratthaṁ rājakumāresu
pabbajitesu 3- bhaddiyādīhi saddhiṁ nikkhamitvā bhagavato santike pabbajitvā na
cirasseva āyasmato puṇṇassa mantāṇīputtassa santike dhammakathaṁ sutvā
sotāpattiphale patiṭṭhahi. 4- Evamesa āyasmā pubbūpanissayasampanno, tassīmāya
pubbūpanissayasampattiyā gambhīropi paṭiccasamuppādo uttānako viya upaṭṭhāsi.
Titthavāsādivaṇṇanā
titthavāsoti punappunaṁ garūnaṁ santike uggahaṇasavanaparipucchanadhāraṇāni
vuccanti. So therassa ativiya parisuddho, tenāpissāyaṁ gambhīropi
paṭiccasamuppādo
uttānako viya upaṭṭhāsi.
Sotāpannānañca nāma paccayākāro uttānakova hutvā upaṭṭhāsi, 5-
ayañca āyasmā sotāpanno.
Bahussutānañca catuhatthe ovarake padīpe jalamāne mañcapīṭhaṁ viya
nāmarūpaparicchedo pākaṭo hoti, ayañca āyasmā bahussutānaṁ aggo hoti
iti 6- bāhusaccānubhāvenapissa gambhīropi paccayākāro uttānako viya upaṭṭhāsi.
Paṭiccasamuppādagambhīratā
tattha atthagambhīratāya dhammagambhīratāya desanāgambhīratāya
paṭivedhagambhīratāyāti catūhi ākārehi paṭiccasamuppādo gambhīro nāMa.
Tattha jarāmaraṇassa jātipaccayasambhūtasamudāgataṭṭho gambhīro .pe.
Saṅkhārānaṁ avijjāpaccayasambhūtasamudāgataṭṭho gambhīroti ayaṁ atthagambhīratā.

1 chaṂa.,i. katābhinikkhamano. 2 i. nikkhante. 3 i. pabbajantesu.

4 saṁ. khandha 17/83/84 ānandasutta 5 chaṂa.,i. upaṭṭhāti. 6 chaṂa.,i.
itisaddo na dissati.

091
Avijjāya saṅkhārānaṁ paccayaṭṭho gambhīro .pe. Jātiyā jarāmaraṇassa
paccayaṭṭho gambhīroti ayaṁ dhammagambhīratā. Katthaci vā sutte paṭiccasamuppādo
anulomato desiyati, katthaci paṭilomato, katthaci anulomapaṭilomato, katthaci
majjhato paṭṭhāya anulomato vā paṭilomato vā, anulomapaṭilomato vā. Katthaci
antato paṭṭhāya anulomato vā paṭilomato vā katthaci tisandhi catusaṅkhepo,
katthaci dvisandhi tisaṅkhepo, katthaci ekasandhi dvisaṅkhepoti ayaṁ
desanāgambhīratā.
Avijjāya pana aññāṇādassanasaccāpaṭivedhaṭṭho gambhīro, saṅkhārānaṁ
 abhisaṅkharaṇāyuhanasarāgavirāgaṭṭho, viññāṇassa suññatā abyāpārāsaṅkanti-
paṭisandhipātubhāvaṭṭho, nāmarūpassa
ekuppādavinibbhogāvinibbhoganamanaruppanaṭṭho,
saḷāyatanassa adhipatilokadvārakhettavisayībhāvaṭṭho, phassassa
phusanasaṅghaṭṭanasaṅgati-
sannipātaṭṭho, vedanāya
ārammaṇarasānubhavanasukhadukkhamajjhattabhāvanijjīvavedayitaṭṭho,
taṇhāya abhinanditājjhosānasaritālatātaṇhānadītaṇhāsamuddaduppūraṇaṭṭho, 1-
upādānassa ādānaggahaṇābhinivesaparāmāsaduratikkamaṭṭho, bhavassa
āyuhanābhisaṅkhāra-
yonigatiṭhitinivāsesukhipanaṭṭho, jātiyā jātisañjātiokkantinibbattipātubhāvaṭṭho,
jarāmaraṇassa khayavayabhedavipariṇāmaṭṭho gambhīroti evaṁ yo 2- avijjādīnaṁ
sabhāvo,
yena paṭivedhena avijjādayo dhammā sarasalakkhaṇato paṭividdhā honti, so
gambhīroti ayaṁ paṭivedhagambhīratāti veditabbo. So sabbopi 3- therassa uttānako
4-
viya upaṭṭhāsi. Tena bhagavā āyasmanataṁ ānandaṁ ussādento "mā hevan"ti
ādimāha. Ayañcettha adhippāyo:- ānanda tvaṁ mahāpañño visadañāṇo, tena
te gambhīropi paṭiccasamuppādo uttānako viya khāyati, tasmā mayhameva nu
kho esa uttānakova 5- hutvā upaṭṭhāti, udāhu aññesampī"ti mā evaṁ
avacāti. 6-
Apasādanāvaṇṇanā
yaṁ pana vuttaṁ "apasādento"ti, tattha ayaṁ adhippāyo:- ānanda
"atha ca pana me uttānakuttānako viya khāyatī"ti mā hevaṁ avaca. Yadi hi

1 Ma......samosaritā...., i.....samosaritatālatā... 2 ī. evaṁ yo yo, Ma.

evamādayo.
3 chaṂa., i. sā sabbāpi. 4 chaṂa. uttānakā.
5 chaṂa. vasaddo na dissati. 6 i. itisaddo na dissati.

092
Te esa uttānakuttānako viya khāyati, kasmā tvaṁ attano dhammatāya sotāpanno
nāhosi, mayā dinnanaye 1- ṭhatvā sotāpattimaggaṁ paṭivijjhi. 2- Ānanda idaṁ
nibbānameva gambhīraṁ, paccayākāro pana tava uttānako jāto, atha kasmā
oḷārikaṁ kāmarāgasaṁyojanaṁ paṭighasaṁyojanaṁ, oḷārikaṁ kāmarāgānusayaṁ
paṭighānusayanti
ime cattāro kilese samugghātetvā sakadāgāmiphalaṁ na sacchikarosi, teyeva
anusahagate cattāro kilese samugghātetvā anāgāmiphalaṁ na sacchikarosi,
rūparāgādīni pañca saṁyojanāni, bhavarāgānusayaṁ mānānusayaṁ avijjānusayanti ime
aṭṭha kilese samugghātetvā arahattaṁ na sacchikarosi.
Kasmā ca satasahassakappādhikaṁ ekaṁ asaṅkheyyaṁ pūritapāramino
sāriputtamoggallānā viya sāvakapāramīñāṇaṁ na paṭivijjhasi,
satasahassakappādhikāni
dve asaṅkheyyāni pūritapāramino paccekabuddhā viya ca paccekabodhiñāṇaṁ na
paṭivijjhasi? yadi hi 3- vā te sabbathāva 4- esa uttānako hutvā upaṭṭhāti,
atha kasmā satasahassakappādhikāni cattāri aṭṭha soḷasa vā asaṅkheyyāni
pūritapāramino buddhā viya sabbaññutañāṇaṁ na sacchikarosi, kiṁ anatthikosi
etehi visesādhigamehi, passa yāvañca te aparaddhaṁ, tvaṁ nāma sāvako padesañāṇe
ṭhito atigambhīraṁ paccayākāraṁ "uttānako me upaṭṭhātī"ti vadasi, tassa te idaṁ
vacanaṁ buddhānaṁ kathāya paccanīkaṁ hoti, tādisena nāma bhikkhunā buddhānaṁ
kathāya
paccanīkaṁ kathetabbanti na yuttametaṁ.
Nanu mayhaṁ ānanda imaṁ paccayākāraṁ paṭivijjhituṁ vāyamantasseva
satasahassakappādhikāni cattāri asaṅkheyyāni atikkantāni. Paccayākāraṁ
paṭivijjhanatthāya ca pana me adinnaṁ dānaṁ nāma natthi, apūritā pāramī
nāma natthi. Ajja 5- paccayākāraṁ paṭivijjhissāmīti ca pana me nirussāsaṁ 6- viya
mārabalaṁ vidhamantassa ayaṁ mahāpaṭhavī dvaṅgulamattaṁpi nākampi, tathā
paṭhamayāme

1 chaṂa. dinnanayeva 2 chaṂa. paṭivijjhasi 3 chaṂa.,i. hisaddo na dissati

4 i. sabbathā ca 5 chaṂa. ajjāti na dissati. 6 chaṂa.,i. nirussāhaṁ.

093
Pubbenivāsaṁ majjhimayāme dibbacakkhuṁ sampādentassa. Pacchimayāme pana me
balavapaccūsasamaye "avijā saṅkhārānaṁ navahi ākārehi paccayo hotī"ti
diṭaṭhamatteva dasasahassīlokadhātu ayadaṇḍena ākoṭṭitakaṁsatālaṁ viya
viravasahassaṁ
viravasahassaṁ 1- muñcamānā vātāhatapaduminipaṇṇe udakabindu viya kampittha. Evaṁ
gambhīro cāyaṁ ānanda paṭiccasamuppādo gambhīrāvabhāso ca. Etassa ānanda
dhammassa ananubodhā apaṭivedhā saṁsāraṁ nātivattanti.
Etassa dhammassāti etassa paccayadhammassa. Ananubodhāti
ñātapariññāvasena ananubujjhanā. Apaṭivedhāti tīrajhapahānapariññāvasena
apaṭivijjhanā.
Tantākulakajātāti tantaṁ viya ākulajātā. Yathā nāma dunnikkhittaṁ mūsikacchinnaṁ
pesakārānaṁ tantaṁ tahiṁ tahiṁ ākulaṁ hoti, idaṁ aggaṁ idaṁ mūlanti aggena vā
aggaṁ mūlena vā mūlaṁ samānetuṁ dukkaraṁ hoti, evameva sattā imasmiṁ
paccayākāre khalitā ākulabyākulā honti, na sakkonti paccayākāraṁ 2- ujaṁ
kātuṁ. Tattha tantaṁ paccattapurisakāre ṭhatvā sakkāpi bhaveyya ujuṁ kātuṁ,
ṭhapetvā
pana dve bodhisatte aññe sattā attano dhammatāya paccayākāraṁ ujuṁ kātuṁ
samatthā nāma natthi. Yathā pana ākulaṁ tantaṁ kañjiyaṁ datvā kocchena pahataṁ
tattha tattha kulakajātaṁ hoti gaṇṭhibaddhaṁ, evamime sattā paccayesu pakkhalitvā
paccaye ujuṁ kātuṁ asakkontā dvāsaṭṭhidiṭṭhigatavasena ākulakajātā honti
gaṇṭhibaddhā. Ye hi keci diṭṭhiyo 3- nissitā, sabbe paccayākāraṁ ujuṁ kātuṁ
asakkontāyeva.
Guṇagaṇṭhikajātāti 4- guṇagaṇṭhikaṁ vuccati pesakārakañjiyasuttaṁ. Guṇā
nāma sakuṇikā, tassā kulāvakotipi eke. Yathā hi tadubhayaṁpi ākulaṁ aggena
vā aggaṁ mūlena vā mūlaṁ samānetuṁ dukkaranti purimanayeneva yojetabbaṁ.
Muñjapabbajabhūtāti muñjatiṇaṁ viya pabbajatiṇaṁ viya ca bhūtā. Yathā
tāni tiṇāni koṭṭetvā katarajjuṁ jiṇṇakāle katthaci patitaṁ gahetvā tesaṁ

1 chaṂa. viravasataṁ viravasahassaṁ, i. virāvasataṁ virāvasahassaṁ 2 chaṂa.,i.

taṁpaccayākāraṁ
3 chaṂa. diṭṭhigatanissitā 4 chaṂa. kulāgaṇṭhikajātā, i. gulāguṇḍikajātā,
evamuparipi

094
Tiṇānaṁ idaṁ aggaṁ idaṁ mūlanti aggena vā aggaṁ mūlena vā mūlaṁ samānetuṁ
dukkaranti. Taṁpi paccattapurisakāre ṭhatvā sakkā bhaveyya ujuṁ kātuṁ, ṭhapetvā
pana dve bodhisatte aññe sattā attano dhammatāya paccayākāraṁ ujuṁ kātuṁ
samatthā nāma natthi. Evamayaṁ pajā paccayākāraṁ 1- ujuṁ kātuṁ asakkontī
diṭṭhigatavasena gaṇṭhikajātā hutvā apāyaṁ duggatiṁ vinipātaṁ saṁsāraṁ
nātivattati.
Tattha apāyoti nirayatiracchānayonipittivisayāsurakāyā. Sabbepi hi
te vuḍḍhisaṅkhātassa ayassa abhāvato "apāyo"ti 2- vuccanti. Tathā dukkhassa
gatibhāvato duggati. Sukhasamussayato vinipatitattā vinipāto. Itaro pana:-
khandhānañca paṭipāṭi dhātuāyatanāna ca
abbocchinnaṁ vattamānā 3- saṁsāroti pavuccatīti.
Taṁ sabbaṁpi nātivattati nātikkamati, athakho cutito paṭisandhiṁ,
paṭisandhito cutinti evaṁ punappunaṁ cutipaṭisandhiyo gaṇhantā tīsu bhavesu
catūsu
yonīsu pañcasu gatīsu sattasu viññāṇaṭṭhitīsu navasu sattāvāsesu mahāsamudde
vātukkhittā nāvā viya yante 4- yuttagoṇo viya ca paribbhamatiyeva. Iti sabbametaṁ
bhagavā āyasmantaṁ ānandaṁ apasādento āhāti veditabbaṁ.
Paṭiccasamuppādavaṇṇanā
[96] Idāni yasmā idaṁ suttaṁ "gambhīro cāyaṁ ānanda
 paṭiccasamuppādo"ti ca "tantākulakajātā"ti ca dvīhiyeva padehi āraddhaṁ, 5-
tasmā "gambhīro cāyaṁ ānanda paṭiccasamuppādo"ti iminā tāva anusandhinā
paccayākārassa gambhīrabhāvadassanatthaṁ desanaṁ ārabhanto atthi idappaccayā
jarāmaraṇanti ādimāha. Tatrāyamattho:-

1 chaṂa., i. paccayākāre. 2 i. apāyāti. 3 i. vattamānaṁ

4 chaṂa. yantesu 5 chaṂa., i. ābaddhaṁ

095
Imassa jarāmaraṇassa paccayo idappaccayo, tasmā idappaccayā
atthi jarāmaraṇaṁ, atthi nu kho so 1- jarāmaraṇassa paccayo, yamhā paccayā
jarāmaraṇaṁ bhaveyyāti evaṁ puṭṭhena satā ānanda paṇḍitena puggalena yathā
"taṁ jīvaṁ taṁ sarīran"ti vutte ṭhapanīyattā pañhassa tuṇhī bhavitabbaṁ hoti,
"abyākatametaṁ tathāgatenā"ti vā vattabbaṁ hoti, evaṁ apaṭipajjitvā, yathā
"cakkhu sassataṁ asassatan"ti vutte asassatanti ekaṁseneva vattabbaṁ hoti,
evaṁ ekaṁseneva atthītissa vacanīyaṁ. Puna kiṁpaccayā jarāmaraṇaṁ, ko nāma so
paccayo, yato jarāmaraṇaṁ hotīti vutte jātipaccayā jarāmaraṇanti iccassa
vacanīyaṁ,
evaṁ vattabbaṁ bhaveyyāti attho. Esa nayo sabbattha padesu.
Nāmarūpapaccayā phassoti idaṁ pana yasmā saḷāyatanapaccayāti vutte
cakkhusamphassādīnaṁ channaṁ vipākasamphassānaṁyeva gahaṇaṁ hoti, idha ca
"saḷāyatanapaccayā"ti iminā padena gahitaṁpi aggahitaṁpi paccayuppannavisesaṁ,
phassassa ca
saḷāyatanato atirittaṁ aññaṁpi visesapaccayaṁ dassetukāmo, tasmā vuttanti
veditabbaṁ. Iminā pana vārena bhagavatā kiṁ kathitanti. Paccayānaṁ nidānaṁ
kathitaṁ.
Idaṁ hi suttaṁ paccaye nippaccaye nijjaṭe niggumbe katvā kathitattā
mahānidānanti vuccati.
[98] Idāni tesaṁ tesaṁ paccayānaṁ tathāvitathānaññathapaccayabhāvaṁ
dassetuṁ jātipaccayā jarāmaraṇanti iti kho panetaṁ vuttanti ādimāha.
Tattha pariyāyenāti kāraṇena. Sabbena sabbaṁ sabbathā sabbanti
nipātadvayametaṁ. Tassattho "sabbākārena sabbā sabbena sabhāvena sabbā
jāti nāma yadi na bhaveyyā"ti. Bhavādīsupi imināva nayena attho veditabbo.
Kassacīti amiyamavacanametaṁ, devādīsu yassa kassaci. Kimhicīti idaṁpi
aniyamavacanameva,
kāmabhavādīsu navasu bhavesu yattha katthaci. Seyyathīdanti
aniyamitaniyamanikkhittāttha-
vibhājanaṭṭhe 2- nipāto, tassattho "yaṁ vuttaṁ `kassaci kimhicī'ti, tassa te
atthaṁ
vibhajissāmī"ti. Atha naṁ vibhajanto "devānaṁ vā devattāyā"ti ādimāha.

1 chaṂa. soti na dissati. 2 chaṂa. aniyamitanikkhittātthavibhajanatthe,

i. ayamidha nikkhittassa atthavibhajanatthe

096
Tattha devānaṁ vā devattāyāti yā ayaṁ devānaṁ devabhāvāya khandhajāti,
yāya khandhajātiyā devā "devā"ti vuccanti, sace hi jāti sabbena
sabbaṁ nābhavissāti imināva nayena sabbapadesu attho veditabbo. Ettha ca
devāti upapattidevā. Gandhabbāti mūlakhandhādīsu adhivaṭṭhadevatā. 1- Yakkhāti
amanussā. Bhūtāti ye keci nibbattasattā. Pakkhinoti ye keci aṭṭhipakkhā vā
cammapakkhā vā lomapakkhā vā. Siriṁsapāti 2- ye keci bhūmiyaṁ sarantā gacchanti.
Tesaṁ tesanti tesaṁ tesaṁ devagandhabbādīnaṁ. Tathattāyāti
devagandhabbādibhāvāya.
Jātinirodhāti jātivigamā, jātiabhāvāti attho.
Hetūti ādīni sabbānipi kāraṇavevacanānieva. Kāraṇañhi yasmā
attano phalatthāya hinoti pavattati, tasmā "hetū"ti vuccati. Yasmā taṁ phalaṁ
nideti "idaṁ 3- gaṇhatha nan"ti appeti viya, tasmā nidānaṁ. Yasmā phalaṁ tato
samudeti uppajjati, tañca paṭicca eti pavattati, tasmā samudayoti ca paccayoti
ca vuccati. Esa nayo sabbattha. Apica yadidaṁ jātīti ettha yadidanti nipāto,
 tassa sabbapadesu liṅgānurūpato attho veditabbo. Idha pana "yā esā jātī"ti 4-
ayamassa attho. Jarāmaraṇassa hi jāti upanissayakoṭiyā paccayo hoti.
[99] Bhavapade "kimhicī"ti iminā okāsapariggaho kato. Tattha heṭṭhā
avīcipariyantaṁ katvā upari paranimmitavasavattideve anto karitvā kāmabhavoti
veditabbo. Ayaṁ nayo upapattibhave. Idha pana kammabhavo 5- yujjati. So hi jātiyā
upanissayakoṭiyāva paccayo hoti. Upādānapadādīsupi "kimhicī"ti iminā
okāsapariggahova katoti veditabbo.
[100] Upādānapaccayā bhavoti ettha kāmūpādānaṁ tiṇṇaṁ 6-
kammabhavānaṁ tiṇṇañca upapattibhavānaṁ paccayo, tathā sesānipīti upādānapaccayā
catuvīsati bhavā veditabbā. Nippariyāyenettha dvādasa kammabhavā labbhanti. Tesaṁ
upādānaṁ 7- sahajātakoṭiyāpi upanissayakoṭiyāpi paccayo.

1 chaṂa. adhivatthadevatāva 2 chaṂa. sarīsapāti 3 chaṂa. handa naṁ gaṇhathā"ti

4 ka. yā esāti, jāti saddo na dissati. 5 chaṂa., i. kammabhave.
6 chaṂa. tiṇṇampi. 7 chaṂa. upādānāni i. upādānānaṁ

097
[101] Rūpataṇhāti rūpārammaṇe taṇhā. Esa nayo saddataṇhādīsu.
Sā panesā taṇhā upādānassa sahajātakoṭiyāpi upanissayakoṭiyāpi paccayo
hoti.
[102] Esa paccayo taṇhāya, yadidaṁ vedanāti ettha vipākavedanā
taṇhāya upanissayakoṭiyā paccayo hoti, aññā aññathāpīti.
[103] Ettāvatā pana bhagavā vaṭṭamūlabhūtaṁ purimataṇhaṁ dassetvā
idāni desanaṁ, piṭṭhiyaṁ paharitvā kesesu vā gahetvā viravantaṁ viravantaṁ
maggato
okkamento viya navahi padehi samudācārataṇhaṁ dassento "iti kho panetaṁ
ānanda vedanaṁ paṭicca taṇhā"ti ādimāha.
Tattha taṇhāti dve taṇhā esanātaṇhā ca, esitataṇhā ca.
Yāya taṇhāya ajapathasaṅkupathādīni paṭipajjitvā bhoge esati gavesati, ayaṁ
esanātaṇhā nāMa. Yā tesupi esitesu gavesitesu paṭiladdhesu taṇhā, ayaṁ
esitataṇhā nāMa. Tadubhayaṁpi samudācāratañhāyaeva adhivacanaṁ. Tasmā duvidhā
cesā vedanaṁ paṭicca taṇhā nāMa. Pariyesanāti rūpādiārammaṇapariyesanā, sā hi
taṇhāya sati hoti. Lābhoti rūpādiārammaṇapaṭilābho, so hi pariyesanāya sati
hoti.
Vinicchayo pana ñāṇataṇhādiṭṭhivitakkavasena catubbidho. Tattha
"sukhavinicchayaṁ jaññā, sukhavinicchayaṁ ñatvā ajjhattaṁ sukhamanuyuñjeyyā"ti 1-
ayaṁ
ñāṇavinicchayo. "vinicchayoti Dve vinicchayā taṇhāvinicchayo ca diṭṭhivinicchayo
cā"ti 2- evaṁ āgatāni aṭṭhasatataṇhāvicaritāni taṇhāvinicchayo. Dvāsaṭṭhidiṭṭhiyo
diṭṭhivinicchayo. "chando Kho devānaminda vitakkanidāno"ti 3- imasmiṁ pana sutte
idha vinicchayoti vutto vitakkoyeva āgato. Lābhaṁ labhitvā hi iṭṭhāniṭṭhaṁ
sundarāsundarañca vitakkeneva vinicchinanti 4- "ettakaṁ me rūpārammaṇatthāya
bhavissati, ettakaṁ saddādiārammaṇatthāya, ettakaṁ mayhaṁ bhavissati, ettakaṁ
parassa,

1 Ma.upari. 14/323/296 araṇavibhaṅgasutta 2 khuṃahā. 29/470/319

kalahavivādasuttaniddesa (sayā) 3 dī. mahā. 10/358/237 sakkapañhasutta
4 chaṂa. vinicchināti, i. vinicchitanti

098
Ettakaṁ paribhuñjissāmi, ettakaṁ nidahissāmī"ti. Tena vuttaṁ "lābhaṁ paṭicca
vinicchayo"ti.
Chandarāgoti evaṁ akusalavitakkena vitakkitavatthusmiṁ dubbalarāgo ca
balavarāgo
ca uppajjati, idaṁ hi idha taṇhā. Chandoti dubbalarāgassādhivacanaṁ. Ajjhosānanti
 ahaṁ mamanti balavasanniṭṭhānaṁ. Pariggahoti taṇhādiṭṭhivasena
pariggahaṇakaraṇaṁ.
Macchariyanti parehi sādhāraṇabhāvassa asahanatā. Tenevassa porāṇā evaṁ
vacanatthaṁ
vadanti "idaṁ acchariyaṁ mayhameva hotu, mā aññesaṁ acchariyaṁ hotūti pavattattā
macchariyanti vuccatī"ti. Ārakkhoti dvārapidahanamañjusagopanādivasena suṭṭhu
rakkhanaṁ. Adhikarotīti adhikaraṇaṁ, kāraṇassetaṁ nāmaṁ. Ārakkhādhikaraṇanti
bhāvanapuṁsakaṁ,
ārakkhahetūti attho. Daṇḍādānādīsu paraṁ nissedhanatthaṁ daṇḍassa ādānaṁ
daṇḍādānaṁ. Ekatodhārādino satthassa ādānaṁ satthādānaṁ. Kalahoti kāyakalahopi
vācākalahopi. Purimo purimo virodho viggaho. Pacchimo pacchimo vivādo. Tuvaṁ
tuvanti agāravavacanaṁ tuvaṁ tuvaṁ.
[112] Idāni paṭilomanayenāpi taṁ samudācārataṇhaṁ dassetuṁ puna
"ārakkhādhikaraṇan"ti ārabhanto desanaṁ nivattesi. Tattha kāmataṇhāti
pañcakāmaguṇikarāgavasena uppannā rūpāditaṇhā. Bhavataṇhāti sassatadiṭṭhisahagato
rāgo.
Vibhavataṇhāti ucchedadiṭṭhisahagato rāgo. Ime dve dhammāti vaṭṭamūlataṇhā ca
samudācārataṇhā cāti ime dve dhammā. Dvayenāti taṇhālakkhaṇena 1- ekabhāvaṁ
gatāpi vaṭṭamūlasamudācāravasena dvīhi koṭṭhāsehi vedanāya ekasamosaraṇā
bhavanti, vedanāpaccayena ekapaccayāti attho. Tividhaṁ hi samosaraṇaṁ
osaraṇasamosaraṇaṁ, sahajātasamosaraṇaṁ, paccayasamosaraṇañca. Tattha "atha kho
sabbāni tāni
gāmasamosaraṇāni bhavantī"ti 2- idaṁ osaraṇasamosaraṇaṁ nāMa. "chandamūlakā Āvuso
ete dhammā phassasamudayā vedanāsamosaraṇā"ti 3- idaṁ sahajātasamosaraṇaṁ nāMa.
"dvayena Vedanāya ekasamosaraṇā"ti idaṁ pana paccayasamosaraṇanti veditabbaṁ.

1 chaṂa. taṇhālakkhaṇavasena 2 dī.Sī. 9/524/234 tevijjasutta

3 aṅ. aṭṭhaka. 23/189/351 mūlakasutta, aṅ. dasaka. 24/58/85 mūlakasutta (sayā)

099
[113] Cakkhusamphassoti ādayo sabbe vipākaphassāyeva. Tesu 1-
ṭhapetvā cattāro lokuttaravipākaphasse avasesā battiṁsa phassā honti. Yadidaṁ
phassoti ettha pana phasso bahudhā vedanāya paccayo hoti.
[114] Yehi ānanda ākārehīti ādīsu ākārā vuccanti
vedanādīnaṁ aññamaññaṁ asadisasabhāvā. Teyeva sādhukaṁ dassiyamānā taṁ taṁ
līnamatthaṁ
gamentīti liṅgāni. Tassa tassa sañjānanahetuto nimittāni. Tathā tathā
uddisitabbato uddesā. Tasmā ayamettha attho:- "ānanda yehi ākārehi .pe.
Yehi uddesehi nāmakāyassa nāmasamūhassa paññatti hoti, yā esā ca
vedanāya vedayitākāre vedayitaliṅge vedayitanimitte vedanāti uddese sati,
saññāya sañjānanākāre sañjānanaliṅge sañjānananimitte saññāti uddese
sati, saṅkhārānaṁ cetanākāre cetanāliṅge cetanānimitte cetanāti uddese
sati, viññāṇassa vijānanākāre vijānanaliṅge vijānananimitte viññāṇanti
uddese sati `ayaṁ nāmakāyo'ti nāmakāyassa paññatti hoti, tesu
nāmakāyapaññattihetūsu vedanādīsu ākārādīsu asati api nu kho rūpakāye
adhivacanasamphasso paññāyetha. Yvāyaṁ cattāro khandhe vatthuṁ katvā manodvāre
adhivacanasamphassavevacano manosamphasso uppajjati, api nu kho so rūpakāye
paññāyetha,
pañca pasāde vatthuṁ katvā 2- uppajjeyyā"ti. Atha āyasmā ānando
ambarukkhe asati jambūrukkhato ambapakkassa uppattiṁ viya rūpakāyato tassa
uppattiṁ
asampaṭicchanto nohetaṁ bhanteti āha.
Dutiyapañhe ruppanākāraruppanaliṅgaruppananimittavasena rūpanti
uddesavasena ca ākārādīnaṁ attho veditabbo. Paṭighasamphassoti 3-
sappaṭigharūpakkhandhaṁ
vatthuṁ katvā uppajjanakasamphasso. Idhāpi thero jambūrukkhe asati ambarukkhato
jambūpakkassa uppattiṁ viya nāmakāyato tassa uppattiṁ asampaṭicchanto "nohetaṁ
bhante"ti āha.
 1 i. te 2 chaṂa. katvā katvā. 3 Ma. sappaṭighasamphassoti.

100
Tatiyapañho ubhayavaseneva vutto. Tatra thero ākāse ambajambūpakkānaṁ
uppattiṁ viya nāmarūpābhāve dvinnaṁpi phassānaṁ uppattiṁ asampaṭicchanto
"nohetaṁ bhante"ti āha.
Evaṁ dvinnaṁ phassānaṁ visuṁ visuṁ paccayaṁ dassetvā idāni dvinnaṁpi
tesaṁ avisesato nāmarūpapaccayataṁ dassetuṁ "yehi ānanda ākārehī"ti
catutthapañhaṁ ārabhi.
Yadidaṁ nāmarūpanti yaṁ idaṁ nāmarūpaṁ, yaṁ etaṁ 1- chasupi dvāresu
nāmarūpaṁ, eseva hetu eseva paccayoti attho. Cakkhudvārādīsu hi cakkhvādīni
ceva rūpārammaṇādīni ca rūpaṁ, sampayuttakā khandhā nāmanti evaṁ pañcavidhopi
so phasso nāmarūpapaccayāva phasso. Manodvārepi hadayavatthuñceva yañca rūpaṁ
ārammaṇaṁ hoti, idaṁ rūpaṁ. Sampayuttadhammā ceva yañca arūpaṁ ārammaṇaṁ hoti,
idaṁ nāmanti. 2- Evaṁ manosamphassopi nāmarūpapaccayāva 3- phassoti veditabbo.
Nāmarūpaṁ panassa bahudhā paccayo hoti.
[115] Na okkamissathāti pavisitvā vattamānaṁ 4- viya paṭisandhivasena
na vattissatha. Samucchissathāti 5- paṭisandhiviññāṇe asati api nu kho suddhaṁ
avasesaṁ nāmarūpaṁ antomātukucchismiṁ kalalādibhāvena samucchitaṁ 6-
missakabhūtaṁ hutvā
vattissatha. Okkamitvā vokkamissathāti paṭisandhivasena okkamitvā cutivasena
vokkamissatha, nirujjhissathāti attho. So panassa nirodho na tasseva cittassa
nirodhena hoti, tato dutiyatatiyānaṁ nirodhena na hoti.
Paṭisandhicittena hi saddhiṁ samuṭṭhitāni samatiṁsa kammajarūpāni
nibbattanti. Tesu pana ṭhitesuyeva soḷasa bhavaṅgacittāni uppajjitvā nirujjhanti.
Etasmiṁ antare gahitapaṭisandhikassa dārakassa vā mātuyā vā panassa antarāyo
natthi. Ayañhi anokāso nāMa. Sace pana paṭisandhicittena saddhiṁ samuṭṭhitarūpāni
sattarasamassa bhavaṅgassa paccayaṁ dātuṁ sakkonti, pavatti pavattati, paveṇī

1 chaṂa., i. idaṁ 2 chaṂa. arūpaṁ nāma, i. idaṁ arūpanti

3 chaṂa., i. vasaddo na dissati 4 chaṂa., i. pavattamānaṁ
5 chaṂa. samuccissathāti 6 chaṂa. samuccitaṁ

101
Ghaṭiyati. Sace pana na sakkonti, pavatti nappavattati, paveṇī na ghaṭiyati,
vokkamanaṁ 1- nāma hoti, taṁ sandhāya "okkamitvā vokkamissathā"ti vuttaṁ.
Itthattāyāti itthabhāvāya, evaṁ paripuṇṇapañcakkhandhabhāvāyāti attho.
Daharasseva satoti mandasseva santassa. 2- Vocchijjissathāti
upacchijjissatha. Vuḍḍhiṁ viruḷhiṁ vepullanti viññāṇe upacchinne suddhaṁ
nāmarūpameva uṭṭhahitvā paṭhamavayavasena vuḍḍhiṁ, majjhimavayavasena viruḷhiṁ,
pacchimavayavasena
vepullaṁ api nu kho āpajjissathāti. Dasavassavīsativassa .pe.
Vassasahassasampāpanena
vā api nu kho vuḍḍhiṁ viruḷhiṁ vepullaṁ āpajjissathāti attho.
Tasmātihānandāti yasmā mātu kucchiyaṁ paṭisandhiggahaṇepi kucchivāsepi
kucchito nikkhamanepi, pavattiyaṁ dasavassādikālepi viññāṇamevassa paccayo, tasmā
eseva hetu esa paccayo nāmarūpassa yadidaṁ viññāṇaṁ. Yathā hi rājā attano
parisaṁ niggaṇhanto evaṁ vadeyya "tvaṁ uparājā, tvaṁ senāpatīti kena kato,
nanu mayā kato, sace hi mayi akaronte tvaṁ attano dhammatāya uparājā vā
senāpati vā bhaveyyāsi, jāneyyāma te 3- balan"ti. Evameva viññāṇaṁ
nāmarūpassa paccayo hoti. Atthato evaṁ nāmarūpaṁ vadati viya "tvaṁ nāmaṁ nāma, 4-
tvaṁ rūpaṁ nāma, tvaṁ nāmarūpaṁ nāmāti kena kataṁ, nanu mayā kataṁ, sace hi mayi
purecārike hutvā mātu kucchimhi paṭisandhiṁ aggaṇhante tvaṁ nāmaṁ vā rūpaṁ
vā nāmarūpaṁ vā bhaveyyāsi, jāneyyāma te balan"ti. Tampanetaṁ viññāṇaṁ
nāmarūpassa bahudhā paccayo hoti.
[116] Dukkhasamudayasambhavoti dukkharāsisambhavo. Yadidaṁ nāmarūpanti
yaṁ idaṁ nāmarūpaṁ, eseva hetu esa paccayo. Yathā hi rājapurisā rājānaṁ
 niggaṇhantaṁ 5- evaṁ vadeyyuṁ "tvaṁ rājāti kena kato, nanu amhehi 6- kato,
sace hi mayi uparājaṭṭhāne, mayi senāpatiṭṭhāne atiṭṭhante tvaṁ ekakova
rājā bhaveyyāsi, passeyyāma te rājabhāvan"ti, evameva nāmarūpampi atthato

1 chaṂa. vokkamati 2 chaṂa., i. mandassa bālasseva santassa.

3 chaṂa., i. vo evamuparipi 4 chaṂa., i. nāmasaddo na dissati.
5 chaṂa., i. niggaṇhanto 6 chaṂa., i. mayā.

102
Evaṁ viññāṇampi 1- vadati viya "tvaṁ paṭisandhiviññāṇanti kena kataṁ, nanu
amhehi kataṁ, sace hi tvaṁ tayo khandhe hadayavatthuñca anissāya
paṭisandhiviññāṇaṁ
nāma bhaveyyāsi, passeyyāma te paṭisandhiviññāṇabhāvan"ti. Tañca panetaṁ
nāmarūpaṁ
viññāṇassa bahudhā paccayo hoti.
Ettāvatā khoti viññāṇe nāmarūpassa paccaye honte, nāmarūpe
viññāṇassa paccaye honte, dvīsu aññamaññapaccayavasena pavattesu ettakena
jāyetha vā .pe. Upapajjetha 2- vā, jātiādayo paññayeyyuṁ aparāparaṁ vā
cutipaṭisandhiyoti.
Adhivacanapathoti "sirivaḍḍhako dhanavaḍḍhako"ti ādikassa atthaṁ adisvā
nāmavacanamattameva 3- adhikicca pavattassa vohārassa patho. Niruttipathoti
saratīti
sato, sampajānātīti sampajānoti ādikassa kāraṇāpadesavasena pavattassa
vohārassa patho. Paññattipathoti "paṇḍito byatto medhāvī nipuṇo
kataparappavādo"ti ādikassa nānappakārato viññāpanavasena 4- pavattassa
vohārassa patho. Iti tīhi padehi 5- adhivacanādīnaṁ vatthubhūtā khandhāpi 6-
kathitā.
Paññāvacaranti paññāya avacaritabbaṁ jānitabbaṁ. Vaṭṭaṁ vattatīti 7-
saṁsāravaṭṭaṁ
vattati, 7- itthattanti itthabhāvo, 8- khandhapañcakassetaṁ nāmaṁ. Paññāpanāyāti
nāmapaññattatthāya. "vedanā Saññā"ti ādinā nāmapaññattatthāya, khandhapañcakaṁpi
ettāvatā paññāyatīti attho. Yadidaṁ nāmarūpaṁ saha viññāṇenāti yaṁ idaṁ
nāmarūpaṁ saha viññāṇena aññamaññapaccayatāya pavattati, ettāvatāti vuttaṁ
hoti. Idaṁ hettha niyyātavacanaṁ 9-.
Attapaññattivaṇṇanā
[117] Iti bhagavā "gambhīro cāyaṁ ānanda paṭiccasamuppādo
gambhīrāvabhāso cā"ti padassa anusandhiṁ dassetvā idāni "tantākulakajātā"ti

1 chaṂa.i. pisaddo na dissati 2 i. uppajjeyyātha 3 chaṂa. vacanamattameva

4 chaṂa.,i. ñāpanavasena 5 i. tīhipi imehi. 6 chaṂa. khandhāva 7 ka. vaṭṭatīti...
vaṭṭati 8 chaṂa.,i. itthaṁbhāvo 9 chaṂa. niyyātitavacanaṁ, i. niyyātanavacanaṁ

103
Padassa anusandhiṁ dassento "kittāvatā cā"ti ādikaṁ desanaṁ ārabhi. Tattha
rūpiṁ vā hi ānanda parittaṁ attānanti ādīsu yo avaḍḍhitaṁ kasiṇanimittaṁ
attāti gaṇhāti, so rūpiṁ parittaṁ paññapeti. 1- Yo pana nānākasiṇalābhī hoti,
so taṁ kadāci nīlo, kadāci pītakoti paññapeti. Yo vaḍḍhitaṁ kasiṇanimittaṁ
attāti gaṇhāti, so rūpiṁ 2- anantaṁ paññapeti. Yo vā pana avaḍḍhitakasiṇanimittaṁ
ugghātetvā nimittaphuṭṭhokāsaṁ vā tattha pavatte cattāro khandhe vā tesu
viññāṇamattameva vā attāti gaṇhāti, so arūpiṁ parittaṁ paññapeti. Yo
vaḍḍhitakasiṇanimittaṁ 3- ugghātetvā nimittaphuṭṭhokāsaṁ vā tattha pavatte
cattāro
khandhe vā tesu viññāṇamattameva vā attāti gaṇhāti, so arūpiṁ 4- anantaṁ 5-
paññapeti.
[118] Tatrānandāti ettha tatrāti tesu catūsu diṭṭhigatikesu.
 Etarahi vāti idāneva, na ito paraṁ. Ucchedavasenetaṁ vuttaṁ. Tathābhāviṁ 6- vāti
7- tathāvāse loke bhāviṁ. Sassatavasenetaṁ vuttaṁ. Atathaṁ vā pana santanti
atathasabhāvaṁ
samānaṁ vā. 8- Tathattāyāti tathabhāvāya. Upakappessāmīti sampādessāmi. Imināpi
9-
vivādaṁ dasseti. Ucchedavādī hi "sassatavādino attānaṁ atathaṁ
anucchedasabhāvaṁpi
samānaṁ tathattāya 10- ucchedasabhāvāya upakappessāmi, sassatavādaṁ ca jānāpetvā
ucchedavādameva naṁ gāhessāmī"ti cintesi. 11- Sassatavādīpi "ucchedavādino
attānaṁ atathaṁ asassatasabhāvaṁpi samānaṁ tathattāya sassatabhāvāya
upakappessāmi,
ucchedavādaṁ ca jānāpetvā sassatavādameva naṁ gāhessāmī"ti 12- cintesi.
Evaṁ santaṁ khoti evaṁ samānaṁ rūpiṁ parittaṁ attānaṁ paññāpayantanti 13-
attho. Rūpinti rūpakasiṇalābhiṁ. Parittattānudiṭṭhi anusetīti paritto attāti ayaṁ
diṭṭhi anuseti, sā pana na valli viya ca latā viya ca anuseti. Appahīnaṭṭhena

1 i. paññāpeti evamuparipi. 2 ka. rūpinaṁ 3 chaṂa.,i. vaḍḍhitaṁ nimittaṁ.

4 ka. arūpinaṁ 5 i. anattaṁ. 6 chaṂa.,i. tatthabhāviṁ 7-7 chaṂa.,i. tattha vā
paraloke bhāviṁ. 8 chaṂa.,i. vā saddo na dissati. 9 chaṂa.,i. pi saddo na dissati.
10 tathatthāya evamuparipi. 11 chaṂa. cinteti evamuparipi.
12 i. gāhāpessāmi. 13 paññapentanti, i. paññāpenti evamuparipi.

104
Anusetīti veditabbā. 1- Iccālaṁ vacanāyāti taṁ puggalaṁ evarūpā diṭṭhi anusetīti
vattuṁ yuttaṁ. Esa nayo sabbattha.
Arūpinti ettha pana arūpakasiṇalābhiṁ, arūpakkhandhagocaraṁ vāti evamattho
daṭṭhabbo. Ettāvatā lābhino cattāro, tesaṁ antevāsikā cattāro, takkikā
cattāro, tesaṁ antevāsikā cattāroti atthato 2- soḷasadiṭṭhigatikā dassitā
honti.
Nāttapaññattivaṇṇanā
[119] Evaṁ ye attānaṁ paññapenti, te dassetvā idāni
ye na paññapenti, te dassetuṁ "kittāvatā ca ānandā"ti ādimāha. Ke
pana na paññapenti? sabbe tāva ariyapuggalā na paññapenti. Ye ca bahussutā
tipiṭakadharā dvipiṭakadharā ekapiṭakadharā, antamaso ekanikāyaṁpi sādhukaṁ
vinicchinitvā
uggahitadhammakathikopi āraddhavipassakopi puggalo, te na paññapentiyeva. 3-
Etesaṁ hi paṭibhāgakasiṇe paṭibhāgakasiṇamicceva saññā 4- hoti. Arūpakkhandhesu
ca
arūpakkhandhā icceva.
Attasamanupassanāvaṇṇanā
[121] Evaṁ ye na paññapenti, te dassetvā idāni ye te
paññapenti, te yasmā diṭṭhivasena samanupassitvā paññapenti, sā 5- panesā 5-
samanupassanā vīsativatthukāya sakkāyadiṭṭhiyā appahīnattā hoti, tasmā taṁ
vīsativatthukaṁ sakkāyadiṭṭhiṁ dassetuṁ puna kittāvatā ca 6- ānandāti ādimāha,
tattha vedanaṁ vā hīti iminā vedanākkhandhavatthukā sakkāyadiṭṭhi
kathitā. 7- Appaṭisaṁvedano me attāti iminā rūpakkhandhavatthukā. Attā me

1 chaṂa. veditabbo, i. veditabbaṁ. 2 chaṂa. attato 3 i. paññāpetiyeva.

4 chaṂa. ñāṇaṁ. 5-5 chaṂa. sā ca nesaṁ, i. sā hi ca nesaṁ. 6 i. casaddo na
dissati. 7 i. vuttā.

105
Vediyati, vedanādhammo hi me attāti iminā saññāsaṅkhāraviññāṇakkhandhavatthukā.
Idaṁ hi khandhattayaṁ vedanāsampayuttattā vediyati. Etassa ca vedanādhammo
avippayuttasabhāvo.
[122] Idāni tattha dosaṁ dassento "tatrānandā"ti ādimāha.
Tattha tatrāti tesu tīsu diṭṭhigatikesu. Yasmiṁ ānanda samayeti ādi yo yo
 yaṁ yaṁ vedanaṁ attāti samanupassati, tassa tassa attano kadāci bhāvaṁ, kadāci
abhāvanti evamādidosadassanatthaṁ vuttaṁ.
[123] Aniccādīsu hutvā abhāvato aniccā. Tehi tehi kāraṇehi
saṅgamma samāgamma katāti saṅkhatā. Taṁ taṁ paccayaṁ paṭicca sammā kāraṇeneva
uppannāti paṭiccasamuppannā. Khayoti ādi sabbaṁ bhaṅgassa vevacanaṁ. Yaṁ hi
bhijjati,
taṁ khīyatipi vayatipi virajjatipi nirujjhatipi, tasmā khayadhammāti ādi vuttaṁ.
Byagā meti vi agāti byagā, vigato niruddho me attāti attho.
Kiṁ pana ekasseva tīsupi kālesu "eso me attā"ti hotīti, kiṁ pana na
bhavissati. Diṭṭhigatikassa hi thūsarāsimhi nikkhittakhāṇukasseva 1- niccalatā
nāma
natthi, vanamakkaṭo viya aññaṁ gaṇhāti, aññaṁ muñcati. Aniccaṁ sukhaṁ dukkhaṁ
vokiṇṇanti 2- visesena taṁ taṁ vedanaṁ attāti samanupassanto aniccañceva
sukhañca dukkhañca attānaṁ samanupassati, avisesena 3- vedanaṁ attāti
samanupasasanto
vokiṇṇaṁ uppādavayadhammaṁ attānaṁ samanupassati. Vedanā hi tividhā
ceva uppādavayadhammā ca, tañcesa attāti samanupassati. Iccassa anicco ceva
attā āpajjati, ekakkhaṇe ca bahunnaṁ vedanānaṁ uppādo. Taṁ 4- kho panesa
aniccaṁ attānaṁ anujānāti, na ekakkhaṇe bahunnaṁ vedanānaṁ uppatti atthi.
Imamatthaṁ sandhāya "tasmātihānanda etenapetaṁ nakkhamati" `vedanā me attā'ti
samanupassitun"ti vuttaṁ.
[124] Yattha panāvusoti yattha suddharūpakkhandhe sabbaso vedayitaṁ
natthi. Api nukho tatthāti api nukho tasmiṁ vedanā virahite tālavaṇṭe vātapāne

1 i. nikhātakhāṇukasseva 2 chaṂa. aniccasukhadukkhavokiṇṇanti

3 i. aviseseneva 4 i. na kho panesa

106
Vā asmīti evaṁ ahaṁkāro uppajjeyyāti attho. Tasmātihānandāti yasmā
suddharūpakkhandho uṭṭhāya asmīti 1- na vadati, tasmā etenapi etaṁ nakkhamatīti
attho.
[125] Api nukho tattha ayamahamasmīti siyāti api nukho tesu
vedanādhammesu tīsu khandhesu ekakkhandhopi 2- ayaṁ nāma ahamasmīti evaṁ vattabbo
siyā. Athavā vedanānirodhā saheva vedanāya niruddhesu tesu tīsu khandhesu api
nukho ayamahamasmīti vā ahamasmīti vā uppajjeyyāti attho. Athāyasmā
ānando sasavisāṇassa tikhiṇabhāvaṁ viya taṁ asampaṭicchanto no hetaṁ bhanteti
āha.
Ettāvatā kiṁ kathitaṁ hoti? vaṭṭakathā kathitā hoti. Bhagavā hi
Vaṭṭakathaṁ kathento katthaci avijjāsīsena kathesi, 3- katthaci taṇhāsīsena,
katthaci
diṭṭhisīsena. Tattha "purimā bhikkhave koṭi na paññāyati avijjāya `ito pubbe
avijjā nāhosi, atha pacchā sambhavī'ti, evañcidaṁ bhikkhave vuccati. Atha ca pana
paññāyati idappaccayā avijjā"ti 4- evaṁ avijjāsīsena kathitā. "purimā Bhikkhave
koṭi na paññāyati bhavatañhāya `ito pubbe bhavataṇhā nāhosi, atha pacchā
sambhavī'ti, evañcidaṁ bhikkhave vuccati. Atha ca pana paññāyati idappaccayā
bhavatañhāti 5- evaṁ taṇhāsīsena kathitā. "purimā Bhikkhave koṭi na paññāyati
bhavadiṭṭhiyā `ito pubbe bhavadiṭṭhi nāhosi, atha pacchā sambhavī'ti, evañcidaṁ
bhikkhave vuccati. Atha ca pana paññāyati idappaccayā bhavadiṭṭhī"ti evaṁ
diṭṭhisīsena
kathitā. Idhāpi diṭṭhisīseneva kathitā. Diṭṭhigatiko hi sukhādivedanaṁ attāti
gahetvā ahaṁkāramamaṁkāraparāmāsavasena
sabbabhavayonigativiññāṇaṭṭhitisattāvāsesu
tato tato cavitvā tattha tattha upapajjanto mahāsamudde vātukkhittanāvā viya
sattaṁ samitaṁ paribbhamati, vaṭṭato sīsaṁ ukkhipituṁyeva na sakkoti.
[126] Iti bhagavā paccayākāramuḷhassa diṭṭhigatikassa ettakena
kathāmaggena vaṭṭaṁ kathetvā idāni vivaṭṭaṁ kathento yato kho pana ānanda
bhikkhūti ādimāha.

1 chaṂa.,i. ahamasmīti 2 chaṂa.,i. ekadhammopi. 3 i. katheti evamuparipi.

 4 aṅ. dasaka 24/61/90 avijjāsutta 5 aṅ. dasaka 24/62/92 taṇhāsutta

107
Tañca pana vivaṭṭakathaṁ bhagavā desanāsu kusalatāya 1- visaṭṭhakammaṭṭhānaṁ
navakammādivasena vikkhittapuggalaṁ anāmasitvā kārakassa satipaṭṭhānavihārino
puggalassa vasena ārabhanto neva vedanaṁ attānaṁ samanupassatīti ādimāha. Evarūpo
hi bhikkhu "yaṁkiñci rūpaṁ atītānāgatapaccuppannaṁ ajjhattaṁ vā bahiddhā vā
oḷārikaṁ vā sukhumaṁ vā hīnaṁ vā paṇītaṁ vā yaṁ dūre vā santike vā, sabbaṁ
rūpaṁ aniccato vavaṭṭhapeti, ekaṁ sammasanaṁ dukkhato vavaṭṭhapeti, ekaṁ
sammasanaṁ
anattato vavaṭṭhapeti, ekaṁ sammasanan"ti 2- ādinā nayena vuttassa
sammasanañāṇassa vasena sabbadhammesu pavattattā neva vedanaṁ attānaṁ 3-
samanupassati,
na aññe 4- dhamme, 4- so evaṁ asamanupassanto na kiñci loke upādiyatīti
khandhalokādibhede loke rūpādīsu dhammesu kiñci ekaṁ dhammaṁpi attāti vā
attaniyanti vā na upādiyati.
Anupādiyaṁ ca na paritassatīti anupādiyanto taṇhādiṭṭhimānaparitassanāyapi
na paritassati. Aparitassanti aparitassamāno. Paccattaññeva parinibbāyatīti
attanāva kilesaparinibbānena parinibbāyati, evaṁ parinibbutassa panassa
paccavekkhaṇapavattidassanatthaṁ khīṇā jātīti ādi vuttaṁ.
Iti sā diṭṭhīti yā tathā vimuttassa arahato diṭṭhi, sā evaṁ
diṭṭhi. "itissa Diṭṭhī"tipi pāṭho. So 5- tathā vimutto arahā, evaṁ assa
diṭṭhīti attho. Tadakallanti taṁ na yuttaṁ. Kasmā? evaṁ hi sati "arahā na
kiñci jānātī"ti vuttaṁ bhaveyya, evaṁ ñatvā vimuttañaca arahantaṁ "na kiñci
jānātī"ti vattuṁ na yuttaṁ. Teneva catunnaṁpi nayānaṁ avasāne "taṁ kissa hetū"ti
ādimāha.
Tattha yāvatānanda adhivacananti yattako adhivacanasaṅkhāto vohāro
atthi. Yāvatā adhivacanapathoti yattako adhivacanapatho, khandhā āyatanāni
dhātuyo
vā atthi. Esa nayo sabbattha. Paññāvacaranti paññāya avacaritabbaṁ

1 chaṂa.,i. kusalattā. 2 khu. paṭi 31/48 sammasanañāṇaniddesa 3 chaṂa. attāti.

4-4 chaṂa. na aññaṁ so evaṁ i. na añña' dhammaṁ so evaṁ 5 chaṂa.,i. yo

108
Khandhapañcakaṁ. Tadabhiññāti taṁ abhijānitvā. Ettakena bhagavatā kiṁ dassitaṁ.
Tantākulakapadasseva anusandhi dassitā. 1-
Sattaviññāṇaṭṭhitivaṇṇanā
[127] Idāni yo so 2- "na paññapetī"ti vutto, so yasmā
gacchanto gacchanto ubhatobhāgavimutto nāma hoti. Yo ca "na samanupassatī"ti
vutto, so yasmā gacchanto gacchanto paññāvimutto nāma hoti. Tasmā tesaṁ
heṭṭhā vuttānaṁ dvinnaṁ bhikkhūnaṁ nigamanaṁ ca nāmaṁ cadassetuṁ satta kho imā
ānanda viññāṇaṭṭhitiyoti ādimāha.
Tattha sattāti paṭisandhivasena vuttā, ārammaṇavasena saṅgītisutte 3-
vuttā catasso āgamissanti. Viññāṇaṁ tiṭṭhati etthāti viññāṇaṭṭhiti,
viññāṇapatiṭṭhānassetaṁ adhivacanaṁ. Dve ca āyatanānīti dve nivāsanaṭṭhānāni.
Nivāsanaṭṭhānañca idhāyatananti adhippetaṁ. Teneva vakkhati "asaññīsattāyatanaṁ
4-
nevasaññānāsaññāyatanameva dutiyanti. Kasmā panetaṁ sabbaṁ gahitanti?
vaṭṭapariyādānatthaṁ. Vaṭṭaṁ hi na suddhaviññāṇaṭṭhitivasena vā
suddhāyatanavasena vā
pariyādānaṁ gacchati, bhavayonigatisattāvāsavasena pana gacchati, tasmā
sabbemetaṁ gahitaṁ.
Idāni anukkamena tamatthaṁ vibhajanto katamā sattāti ādimāha.
Tattha seyyathāpīti nidassanaṭṭhe nipāto, yathā manussāti attho.
Aparimāṇesu hi cakkavāḷesu aparimāṇānaṁ manussānaṁ vaṇṇasaṇṭhānādivasena
dvepi ekasadisā natthi. Yepi hi katthaci yamakabhātaro vaṇṇena vā saṇṭhānena
vā ekasadisā honti, tesaṁpi ālokitavilokitakathitahasitagamanaṭhānādīhi viseso
hotiyeva. Tasmā nānattakāyāti vuttā. Paṭisandhisaññā pana nesaṁ tihetukāpi
 dvihetukāpi ahetukāpi honti, "nānattasaññino"ti vuttā.

1 chaṂa., i. dassito 2 chaṂa. so na dissati

3 dī. pāṭi 11/311/203 saṅgītisutta (18) 4 chaṂa., i. asaññasattāyatanaṁ.

109
Ekacce ca devāti chakāmāvacaradevā. Tesu hi kesañci kāyo nīlo
hoti, kesañci pītakādivaṇṇo. Saññā pana nesaṁ dvihetukāpi tihetukāpi
honti ahetukā natthi.
Ekacce ca vinipātikāti catuapāyavinimuttakā uttaramātā yakkhinī,
piyaṅkaramātā, pussamittā 1- dhammaguttāti evamādikā vemānikapetā. 2- Etesaṁ hi
pītaodātakāḷamaṅgurucchavisāmavaṇṇādivasena ceva kīsathūlarassadīghavasena ca
kāyo
nānā hoti, manussānaṁ viya dvihetukatihetukāhetukavasena saññāpi. Te pana devā
viya na mahesakkhā, kapaṇamanussā viya appesakkhā, dullabhaghāsacchādanā
dukkhapīḷitā
viharanti. Ekacce kāḷapakkhe dukkhitā juṇhapakkhe sukhitā honti, tasmā
sukhasamussayato vinipatitattā vinipātikāti vuttā. Ye panettha tihetukā tesaṁ
dhammābhisamayopi hoti, piyaṅkaramātā hi yakkhinī paccūsasamaye
anuruddhattherassa
dhammaṁ sajjhāyato sutvā:-
"mā saddamakari piyaṅkara
bhikkhu dhammapadāni bhāsati.
Apica dhammapadaṁ vijāniya
paṭipajjema hitāya no siyā.
Pāṇesu ca saññamāmase 3-
sampajānamusā na bhaṇāma se
sikkhema susīlyamattano
api muccema pisācayoniyā"ti. 4-
Evaṁ puttakaṁ saññāpetvā taṁdivasaṁ sotāpattiphalaṁ pattā. Uttaramātā
pana bhagavato dhammaṁ sutvāva sotāpannā jātā.
Brahmakāyikāti brahmapārisajjā brahmapurohitā mahābrahmāno.
Paṭhamābhinibbattāti te sabbepi paṭhamena jhānena abhinibbattā. Tesu

1 chaṂa. phussamittā. i. punabbasumittā 2 chaṂa., i. aññe ca vemānikā petā.

3 ka. saṁyamāmase 4 saṁ.sagā. 15/240/252 piyaṅkarasutta

110
Brahmapārisajjā pana parittena abhinibbattā, tesaṁ kappassa tatiyo bhāgo
āyuppamāṇaṁ. Brahmapurohitā majjhimena, tesaṁ upaḍḍhakappo āyuppamāṇaṁ,
kāyo ca tesaṁ vipphārikataro hoti. Mahābrahmāno paṇītena, tesaṁ kappo
āyuppamāṇaṁ, kāyo pana tesaṁ ativipphārikatarova 1- hoti. Iti te kāyassa
nānattā, paṭhamajjhānavasena saññāya ekattā nānattakāyā ekattasaññinoti
veditabbā.
Yathā ca te, evaṁ catūsu apāyesu sattā. Nirayesu hi kesañci
gāvutaṁ, kesañci aḍḍhayojanikaṁ, kesañci yojanaṁ attabhāvo hoti, devadattassa
pana yojanasatiko jāto. Tiracchānesupi keci khuddakā, keci mahantā. Pittivisayesu
2-
keci saṭṭhihatthā honti, keci sattatihatthā, keci asītihatthā, keci suvaṇṇā, keci
dubbaṇṇā honti. Tathā kālakañjikā 3- asuRā. Apicettha dīghapiṭṭhikapetā nāma
saṭṭhiyojanikāpi honti. Saññā pana sabbesaṁpi akusalavipākāhetukāpi 4- honti.
Iti āpāyikāpi nānattakāyā ekattasaññinotveva saṅkhayaṁ gacchanti.
Ābhassarāti daṇḍaukkāya acci viya etesaṁ sarīrato ābhā chijjitvā
chijjitvā patantī viya saratīti 5- ābhassaRā. Tesu catukkapañcakanayesu 6-
dutiyatatiyajjhānadvayaṁ parittaṁ bhāvetvā upapannā parittābhā nāma honti,
tesaṁ dve kappā āyuppamāṇaṁ. Majjhimaṁ bhāvetvā upapannā appamāṇābhā
nāma honti. Tesaṁ cattāro kappā āyuppamāṇaṁ. Paṇītaṁva bhāvetvā upapannā
ābhassarā nāma honti, tesaṁ aṭṭha kappā āyuppamāṇaṁ. Idha pana
ukkaṭṭhaparicchedavasena sabbepi te gahitā. Sabbesaṁpi 7- tesaṁ kāyo
ekavipphārova
hoti, saññā pana avitakkavicāramattā vā avitakkāvicārā vāti nānā.
Subhakiṇhāti 8- subhena okiṇṇā vikiṇṇā, subhena sarīrappabhāvaṇṇena
ekaghanāti attho. Etesaṁ hi ābhassarānaṁ viya na chijjitvā chijjitvā

1 chaṂa. ativipphāriko, i. ativipphārikova. 2 chaṂa. pettivisayepi,

i. pettivisayesupi. 3 i. kālakañjā. 4 chaṂa.,i....ahetukāva. 5 chaṂa. sarati
vissaratīti, i. sarati visaratīti. 6 chaṂa. pañcakanayena, i. pañcakanaye

7 chaṂa.,i. sabbesañhi. 8 i. subhakiṇṇā evamuparipi

111
Pabhā gacchati. Pañcakanaye pana parittamajjhimapaṇītassa catutthajjhānassa
vasena
soḷasadvattiṁsacatusaṭṭhikappāyukā parittasubhā appamāṇasubhā subhakiṇhā nāma
hutvā nibbattanti. Iti sabbepi te ekattakāyā ceva catutthajjhānasaññāya
ekattasaññino cāti veditabbā. Vehapphalāpi ca catutthaviññāṇaṭṭhitimeva bhajanti.
Asaññīsattā 1- viññāṇābhāvā ettha saṅgahaṁ na gacchanti, sattāvāsesu
gacchanti.
Suddhāvāsāpi vivaṭṭapakkhe ṭhitā, na sabbakālikā kappasatasahassaṁpi
asaṅkheyyaṁpi buddhasuññe loke na uppajjanti. Soḷasakappasahassabbhantare
buddhesu uppajjantesuyeva uppajjanti. Dhammacakkappavattassa bhagavato
khandhavāraṭṭhānasadisā honti, tasmā neva viññāṇaṭṭhitiṁ na sattāvāsaṁ bhajanti.
Mahāsivatthero pana "na kho pana so sāriputta sattāvāso sulabharūpo, yo mayā
anāvuṭṭhapubbo 2- iminā dīghena addhunā aññatra suddhāvāsehi devehī"ti 3-
iminā suttena suddhāvāsāpi catutthaviññāṇaṭṭhitiṁ catutthasattāvāsaṁyeva
bhajantīti
vadati, taṁ apaṭibāhiyattā suttassa anuññātaṁ.
Sabbaso rūpasaññānanti ādīnaṁ attho visuddhimagge vutto.
Nevasaññānāsaññāyatanaṁ pana yatheva saññāya, evaṁ viññāṇassāpi sukhumattā
neva viññāṇaṁ nāviññāṇaṁ. Tasmā viññāṇaṭṭhitīsu avatvā āyatanesu vuttaṁ.
[128] Tatrāti tāsu viññāṇaṭṭhitīsu. Tañca pajānātīti tañca
viññāṇaṭṭhitiṁ pajānāti. Tassā ca samudayanti "avijjāsamudayā rūpasamudayo"ti 4-
ādinā nayena tassā samudayañca pajānāti. Tassā ca atthaṅgamanti "avijjānirodhā
rūpanirodho"ti 5- ādinā nayena tassā atthaṅgamañca pajānāti. Assādanti
yaṁ rūpaṁ .pe. Yaṁ viññāṇaṁ paṭicca uppajjati sukhaṁ somanassaṁ, ayaṁ viññāṇassa
assādoti 6- evaṁ tassā assādañca pajānāti. Ādīnavanti yaṁ rūpaṁ .pe. Yaṁ
viññāṇaṁ aniccaṁ dukkhaṁ vipariṇāmadhammaṁ, ayaṁ viññāṇassa ādīnavoti 6- evaṁ
tassā ādīnavañca pajānāti. Nissaraṇanti yo rūpasmiṁ .pe. Yo viññāṇe

1 chaṂa.,i. asaññasattā. 2 chaṂa. anivutthapubbo. 3 Maṃū. 12/160/124

mahāsīhanādasutta 4 khu.paṭi. 31/106/79 udayabbayañāṇaniddesa 5 khu.paṭi.
31/107/80
udayabbayañāṇaniddesa (sayā) 6 saṁ.khandha. 17/26/23 assādasutta.

112
Chandarāgavinayo chandarāgappahānaṁ idaṁ viññāṇassa nissaraṇanti 1- evaṁ tassā
nissaraṇañca pajānāti. Kallaṁ nu tenāti yuttaṁ nu tena bhikkhunā taṁ
viññāṇaṭṭhitiṁ
taṇhāmānadiṭṭhīnaṁ vasena ahanti vā mamanti vā abhinanditunti etenupāyena
sabbattha attho veditabbo. Yattha pana rūpaṁ natthi, tattha catunnaṁ khandhānaṁ
vasena, yattha viññāṇaṁ natthi, tattha ekassa khandhassa vasena samudayādayo 2-
yojetabbā. 2- Āhārasamudayā, āhāranirodhāti aṁdaṁ cettha padaṁ na yojetabbaṁ.
Yato kho ānanda bhikkhūti yadā kho ānanda bhikkhu. Anupādā
vimuttoti catūhi upādānehi aggahetvā vimutto. Paññāvimuttoti paññāya
vimutto, aṭṭha vimokkhe asacchikatvā paññābaleneva nāmakāyassa ca rūpakāyassa
 ca appavattiṁ katvā vimuttoti attho. So sukkhavipassako ca paṭhamajjhānādīsu
aññatarasmiṁ ṭhatvā arahattaṁ patto cāti pañcavidho hoti. 3- Vuttampi cetaṁ
"katamo ca puggalo paññāvimutto, idhekacco puggalo na heva kho aṭṭha
vimokkhe kāyena phusitvā viharati, paññāya cassa disvā āsavā parikkhīṇā
honti, ayaṁ vuccati puggalo paññāvimutto"ti. 4-
Aṭṭhavimokkhavaṇṇanā
[129] Evaṁ ekassa bhikkhuno nigamanañca nāmañca dassetvā
itarassa dassetuṁ aṭṭha kho imeti ādimāha. Tattha vimokkhoti kenaṭṭhena
vimokkho? adhimuccanaṭṭhena. Ko panāyaṁ adhimuccanaṭṭho nāma? paccanīkadhammehi
ca
suṭṭhu muccanaṭṭho, ārammaṇe ca abhirativasena suṭṭhu muccanaṭṭho, pitu aṅke
visaṭṭhaṅgapaccaṅgassa dārakassa sayanaṁ viya aniggahitabhāvena nirāsaṅkatāya
ārammaṇe pavattatīti 5- vuttaṁ hoti. Ayaṁ panattho pacchime vimokkhe natthi,
purimesu sabbesu atthi.
Rūpī rūpāni passatīti ettha ajjhattaṁ kesādīsu nīlakasiṇādīsu
nīlakasiṇādivasena uppāditaṁ rūpajjhānaṁ rūpaṁ, tadassatthīti rūpī. Bahiddhā
rūpāni

1 saṁ.khandha. 17/26/23 assādasutta 2-2 chaṂa. samudayo yojetabbo 3 chaṂa. hotīti

na
dissati 4 abhi.pu. 36/41/145, ekakapuggalapaññatti, 36/151/234 navakaniddesa
(sayā)
5 chaṂa. pavattīti

113
Passatīti bahiddhāpi nīlakasiṇādīni rūpāni jhānacakkhunā passati. Iminā
ajjhattabahiddhāvatthukesu kasiṇesu uppāditajjhānassa puggalassa cattāri
rūpāvacarajjhānāni dassitāni. Ajjhattaṁ arūpasaññīti ajjhattaṁ na rūpasaññī,
attano
kesādīsu anuppāditarūpāvacarajjhānoti attho. Iminā bahiddhā parikammaṁ katvā
bahiddhāva uppāditajjhānassa puggalassa rūpāvacarajjhānāni dassitāni.
Subhanteva adhimutto hotīti iminā suvisuddhesu nīlādīsu vaṇṇakasiṇesu
jhānāni dassitāni. Tattha kiñcāpi anto appanāyaṁ subhanti ābhogo
natthi, yo pana suvisuddhaṁ subhaṁ kasiṇaṁ ārammaṇaṁ karitvā viharati, so yasmā
subhanti adhimutto hotīti vattabbataṁ āpajjati. Tasmā evaṁ desanā katā.
Paṭisambhidāmagge pana "kathaṁ subhanteva adhimutto hotīti vimokkho, idha bhikkhu
mettāsahagatena cetasā ekaṁ disaṁ pharitvā viharati .pe. Mettāya bhāvitattā
sattā apaṭikūlā honti. Karuṇāmuditāupekkhāsahagatena cetasā ekaṁ disaṁ pharitvā
viharati .pe. Upekkhāya bhāvitattā sattā apaṭikūlā honti. Evaṁ subhanteva
adhimutto hotīti vimokkho"ti 1- vuttaṁ.
Sabbaso rūpasaññānanti ādīsu yaṁ vattabbaṁ, taṁ sabbaṁ visuddhimagge
vuttameva. Ayaṁ aṭṭhamo vimokkhoti ayaṁ catunnaṁ khandhānaṁ sabbaso visuddhattā
vimuttattā aṭṭhamo uttamo vimokkho nāMa.
[130] Anulomanti ādito paṭṭhāya yāva pariyosānā. Paṭilomanti
pariyosānato paṭṭhāya yāva ādito. Anulomapaṭilomanti idaṁ atipaguṇattā
samāpattīnaṁ aṭhatvāva ito cito ca sañcaraṇavasena vuttaṁ. Yatthicchakanti
okāsaparidīpanaṁ, yattha yattha okāse icchati. Yadicchakanti
samāpattiparidīpanaṁ, 2-
yaṁ yaṁ samāpattiṁ icchati. Yāvaticchakanti addhānaparicchedadīpanaṁ, yāvatakaṁ
addhānaṁ
icchati. Samāpajjatīti taṁ taṁ samāpattiṁ pavisati. Vuṭṭhātīti tato vuṭṭhāya
tiṭṭhati.
Ubhatobhāgavimuttoti dvīhi bhāgehi vimutto, arūpasamāpattiyā rūpakāyato
vimutto maggena nāmakāyato vimuttoti. Vuttampi. Cetaṁ:-

1 khu. paṭi. 31/476/359 vimokkhakathā (sayā) 2 chaṂa., i. samāpattidīpanaṁ

114
"accī Yathā vātavegena khittaṁ 1- (upasīvāti bhagavā)
atthaṁ paleti na upeti saṅkhaṁ 2-
evaṁ munī nāmakāyā vimutto
atthaṁ paleti na upeti saṅkhanti. 3-
So panesa ubhatobhāgavimutto ākāsānañcāyatanādīsu aññatarato
vuṭṭhāya arahattaṁ patto ca anāgāmī hutvā nirodhā vuṭṭhāya arahattaṁ patto
cāti pañcavidho hoti. 4- Keci pana "yasmā rūpāvacaracatutthajjhānaṁpi duvaṅgikaṁ
upekkhāsahagataṁ, arūpāvacarajjhānaṁpi tādisameva. Tasmā
rūpāvacaracatutthajjhānato
vuṭṭhāya arahattaṁ pattopi ubhatobhāgavimutto"ti. Ayaṁ pana
ubhatobhāgavimuttapañho
heṭṭhālohapāsādepi 5- samuṭṭhahitvā tepiṭakacullasumanattherassa 6- vaṇṇanaṁ
nissāya
cirena vinicchayaṁ patto.
Girivihāre kira therassa antevāsiko ekassa piṇḍapātikassa mukhatova
taṁ pañhaṁ sutvā āha "āvuso heṭṭhālohapāsāde amhākaṁ ācariyassa dhammaṁ
vaṇṇayato na kenaci sutapubban"ti. Kiṁ pana bhante thero avacāti?
rūpāvacaracatutthajjhānaṁ kiñcāpi duvaṅgikaṁ upekkhāsahagataṁ, kilese
vikkhambheti,
kilesānaṁ pana āsannapakkhepi rūpārammaṇaṭṭhāne 7- samudācarati. Ime hi kilesā
nāma pañcavokārabhave nīlādīsu aññatramārammaṇaṁ upanissāya samudācaranti,
rūpāvacarajjhānañca taṁ ārammaṇaṁ na samatikkamati. Tasmā sabbaso rūpaṁ
nivattetvā
arūpajjhānavasena kilese vikkhambhetvā arahattaṁ pattova ubhatobhāgavimuttoti
idaṁ
āvuso thero avaca. Idañca pana vatvā idaṁ suttaṁ āhari "katamo ca puggalo
ubhatobhāgavimutto. Idhekacco puggalo aṭṭha vimokkhe kāyena phusitvā viharati,
paññāya cassa disvā āsavā parikkhīṇā honti, ayaṁ vuccati puggalo
ubhatobhāgavimutto"ti. 8-
Imāya ca ānanda ubhatobhāgavimuttiyāti ānanda ito ubhatobhāgavimuttito.
Sesaṁ sabbattha uttānamevāti.
Mahānidānasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

1 chaṂa.,i. khittā 2 ka. saṁkhyaṁ evamuparipi 3 khu.su. 25/1081/539

upasīvamāṇavakapañhā 4 chaṂa. hotīti na dissati 5 chaṂa.,i. pi saddo na dissati
6 chaṂa. tipiṭakacūḷasumanattherassa 7 chaṂa.,i. āsannapakkhe virūhanaṭṭhāne

8 abhi.pu. 36/40/145 ekakapuggalapaññatti

115
3. Mahāparinibbānasutta
nidānavaṇṇanā
[131] Evamme sutanti mahāparinibbānasuttaṁ. Tatrāyaṁ
anupubbapadavaṇṇanā:- gijjhakūṭeti gijjhā tassa kūṭe 1- vasiṁsu, gijjhasadisaṁ vā
tassa
kūṭaṁ 2- atthīti gijjhakūṭo tasmiṁ gijjhakūṭe. Abhiyātukāmoti abhibhavanatthāya
yātukāmo.
Vajjīti vajjirājāno. Evaṁ mahiddhiketi evaṁ mahatiyā rājiddhiyā samannāgate,
etena nesaṁ samaggabhāvaṁ kathesi. Evaṁ mahānubhāveti evaṁ mahantena ānubhāvena
samannāgate, etena nesaṁ hatthisippādīsu katasikkhataṁ kathesi, yaṁ sandhāya
vuttaṁ
"sikkhitā vatime licchavikumārakā, susikkhitā vatime licchavikumārakā, yatra hi
nāma
sukhumena tāḷacchiggalena asanaṁ atipātayissanti poṅkhānupoṅkhaṁ avirādhitan"ti.
3-
Ucchejjāmīti 4- ucchindissāmi. Vināsessāmīti nāsessāmi, adassanaṁ
pāpayissāmi. 5- Anayabyasananti ettha na ayoti anayo, avuḍḍhiyā 6- etaṁ nāmaṁ.
 Hitañca sukhañca viyasati 7- vikkhipatīti byasanaṁ, ñātipārijuññādīnaṁ etaṁ
nāmaṁ.
Āpādessāmīti pāpayissāmi.
Iti kira so ṭhānanisajjādīsu imaṁ yuddhakathanameva 8- katheti, gamanasajjā
hothāti evaṁ balakāyaṁ āṇāpeti, kasmā? gaṅgāya kira ekaṁ paṭṭanagāmaṁ
nissāya aḍḍhayojanaṁ ajātasattuno āṇā, aḍḍhayojanaṁ licchavīnaṁ. Ettha pana
āṇāpavattiṭṭhānaṁ hotīti attho. Tatrāpica pabbatapādato mahagghabhaṇḍaṁ otarati.
Taṁ sutvā "ajja yāmi, sve yāmī"ti ajātasattuno saṁvidahantasseva
licchavirājāno samaggā sammodamānā puretaraṁ gantavā sabbaṁ mahagghabhaṇḍaṁ 9-
gaṇhanti.
Ajātasattu pacchā gantvā taṁ pavuttiṁ 10- ñatvā kujjhitvā gacchati. Te puna
saṁvaccharepi tatheva karonti. Atha so balavāghātajāto tadā evamakāsi.
Tato cintesi "gaṇena saddhiṁ yuddhaṁ nāma bhāriyaṁ, ekopi
moghappahāro nāma natthi, ekena nu kho pana paṇḍitena saddhiṁ mantetvā karonto

1 chaṂa. kūṭesu. 2 i. kūṭo. 3 saṁṃahā 19/1115/394 vālasutta 4 chaṂa. ucchecchāmīti

5 chaṂa. pāpessāmi i. nayissāmi 6 chaṂa., i. avaḍḍhiyā 7 chaṂa. viyassati
8 chaṂa. yuddhakathameva. 9 chaṂa.,i. mahagghabhaṇḍanti na dissati 10 chaṂa.,i.
pavattiṁ

116
Niraparādho 1- hoti, paṇḍito ca satthārā sadiso nāma natthi, satthā ca
avidūre dhuravihāre vasati, handāhaṁ pesetvā pucchāmi. Sace me gatena koci
attho bhavissati, satthā tuṇhī bhavissati, anatthe pana sati `kiṁ rañaño tattha
gamanenāti vakkhatī"ti. So vassakāraṁ brāhmaṇaṁ pesesi. Brāhmaṇo gantvā
bhagavato etamatthaṁ ārocesi.
[132] Tena vuttaṁ "athakho rājā .pe. Āpādessāmi vajjin"ti. 2-
Rājāparihāniyadhammavaṇṇanā
[134] Bhagavantaṁ vījayamānoti 3- thero vattasīsena ṭhatvā bhagavantaṁ
vījati, 4- bhagavato pana sītaṁ vā uṇhaṁ vā natthi. Bhagavā brāhmaṇassa vacanaṁ
sutvā tena saddhiṁ āmantetvā therena saddhiṁ mantetukāmo kinti te ānanda
sutanti ādimāha. Abhiṇhasannipātāti divasassa tikkhattuṁ sannipatantāpi
antarantarā sannipatantāpi abhiṇahasannipātāva. Sannipātabahulāti hiyyopi
sannipatitamhā, purimadivasaṁpi sannipatitamhā, puna ajja kimatthaṁ sannipatitā
homāti vosānaṁ anāpajjantā sannipātabahulā nāma honti. Yāvakīvañcāti
yattakaṁ kālaṁ. Vuḍḍhiyeva ānanda vajjīnaṁ pāṭikaṅkhā, no parihānīti abhiṇhaṁ
asannipatantā hi disāvidisāsu āgatasāsanaṁ na suṇanti, tato "asukagāmasīmā
vā nigamasīmā vā ākulā, asukaṭṭhāne corā vā pariyuṭṭhitā"ti na jānanti,
corāpi "pamattā rājāno"ti ñatvā 5- gāmanigamādīni paharantā janapadaṁ
nāsenti. Evaṁ rājūnaṁ parihāni hoti. Abhiṇhaṁ sannipatantā pana taṁ taṁ pavuttiṁ
suṇanti, tato balaṁ pesetvā amittamaddanaṁ karonti, corāpi "appamattā
rājāno, na sakkā amhehi vaggabandhehi vicaritun"ti bhijjitvā palāyanti.
Evaṁ rājūnaṁ vuḍḍhi hoti. Tena vuttaṁ "vuḍḍhiyeva ānanda vajjīnaṁ pāṭikaṅkhā
no parihānī"ti. Tattha pāṭikaṅkhāti icchitabbā, avassaṁ bhavissatīti evaṁ
daṭṭhabbāti attho.

1 chaṂa. nipparādho. 2 chaṂa. āpādessāmīti, Ma., i. āpādessāmi vajjīti

3 chaṂa. bījayamānoti i. vījamānoti 4 chaṂa. bījati 5 Ma. sutvā

117
Samaggāti ādīsu sannipātabheriyā niggatāya "ajja me kiccaṁ
atthi, maṅgalaṁ atthī"ti vikkhepaṁ 1- vikkhepaṁ karontā na samaggā sannipatanti
nāMa. Bherisaddaṁ pana sutvāva bhuñjamānāpi alaṅkariyamānāpi vatthāni
nivāsentāpi aḍḍhabhuttā vā aḍḍhālaṅkatā vā vatthaṁ nivāsayamānā vā
sannipatantā samaggā sannipatanti nāMa. Sannipatitā 2- pana cintetvā
mantetvā kattabbaṁ katvā ekatova avuṭṭhahantā na samaggā vuṭṭhahanti nāMa.
Evaṁ vuṭṭhitesu hi ye paṭhamaṁ gacchanti, tesaṁ evaṁ hoti "amhehi bāhirakathāva
 sutā, idāni vinicchayakathā bhavissatī"ti. Ekato vuṭṭhahantā pana samaggā
vuṭṭhahanti nāMa. Apica "asukaṭṭhānesu gāmasīmā vā nigamasīmā vā ākulā,
corā vā pariyuṭṭhitā"ti sutvā "ko gantvā imaṁ amittamaddanaṁ karissatī"ti
vutte "ahaṁ paṭhamaṁ, ahaṁ paṭhaman"ti vatvā gacchantāpi samaggā vuṭṭhahanti
nāMa.
Ekassa pana kammante osīdamāne sesā rājāno puttabhātaro pesetvā
tassa kammantaṁ upatthambhayamānāpi, āgantukarājānaṁ "asukassa gehaṁ gacchatu,
asukassa gehaṁ gacchatū"ti avattā sabbe ekato saṅgaṇhantāpi, ekassa
maṅgale vā roge vā aññasmiṁ vā pana tādise sukhadukkhe uppanne sabbe
tattha sahāyabhāvaṁ gacchantāpi samaggā vajjikaraṇīyāni karonti nāMa.
Apaññattanti ādīsu pubbe akataṁ suṅkaṁ vā baliṁ vā daṇḍaṁ
vā anāharāpentā 3- apaññattaṁ na paññapenti nāMa. Porāṇappaveṇiyā
āgatameva pana āharāpentā 4- paññattaṁ na samucchindanti nāMa. Coroti
gahetvā dassite avinicchinitvāva 5- chejjabhejjaṁ anusāsantā porāṇaṁ vajjidhammaṁ
samādāya na vattanti nāMa. Tesaṁ apaññattaṁ paññapentānaṁ abhinavasuṅkādīhi
pīḷitā manussā "itiupaddūtamhā, ko imesaṁ vijite vasissatī"ti paccantaṁ
pavisitvā corā vā corasahāyā vā hutvā janapadaṁ paharanti. Paññattaṁ
samucchindantānaṁ paveṇīāgatāni suṅkādīni aggaṇhantānaṁ koso parihāyati,

1 i. nikkhepaṁ karontā, chaṂa. vikkhepaṁ karontā. 2 Ma., i. sannipatantā

3 chaṂa., i. āharāpentā 4 chaṂa., i. anāharāpentā 5 chaṂa. avicinitvāva.

118
Tato hatthiassabalakāyā orodhādayo yathā nibaddhaṁ vatthuṁ 1- alabhamānā thāmena
balena parihāyanti. Te neva yuddhakkhamā honti na pāricariyakkhamā. Porāṇaṁ
vajjidhammaṁ samādāya avattantānaṁ vijite manussā "amhākaṁ puttaṁ pitaraṁ
bhātaraṁ
acoraṁyeva coroti katvā chindiṁsu bhindiṁsū"ti kujjhitvā paccantaṁ pavisitvā corā
vā corasahāyā vā hutvā janapadaṁ paharanti, evaṁ rājūnaṁ parihāni hoti.
Paññattaṁ paññapentānaṁ pana "paveṇīāgatameva rājāno karontī"ti manussā
haṭṭhatuṭṭhā kasivaṇijjādike kammante sampādenti: paññattaṁ asamucchindantānaṁ
paveṇīāgatāni suṅkādīni gaṇhantānaṁ koso vaḍḍhati, tato hatthiassabalakāyā
orodhādayo yathā nibaddhaṁ vatthuṁ labhamānā thāmabalasampannā yudadhakkhamā ceva
pāricariyakkhamā ca honti.
Porāṇaṁ vajjidhammanti ettha pubbe kira vajjirājāno "ayaṁ
coro"ti ānetvā dassite "gaṇhatha naṁ coran"ti avatvā vinicchayamahāmattānaṁ
denti. Tepi 2- vinicchinitvā 3- acoro 4- ce, visajjenti. Coro ce, attanā
kiñci avatvā vohārikānaṁ denti. Tepi vinicchinitvā 5- acoro ce, visajjenti.
Coro ce, antokārikā 6- nāma honti tesaṁ denti. Tepi vinicchinitvā acoro
ce, visajjenti. Coro ce, aṭṭhakulikānaṁ denti. Tepi tatheva katvā senāpatissa,
senāpati uparājassa, uparājā rañño, rājā vinicchinitvā acoro ce,
visajjeti. Sace pana coro hoti, paveṇīpotthakaṁ vācāpeti, tattha "yena idaṁ
nāma kataṁ, tassa ayaṁ nāma daṇḍo"ti likhitaṁ. Rājā tassa kiriyaṁ tena samānetvā
tadanucchavikaṁ daṇḍaṁ karoti. Iti etaṁ porāṇaṁ vajjidhammaṁ samādāya vattantānaṁ
manussā na ujjhāyanti, "rājāno porāṇappaveṇiyā kammaṁ karonti, etesaṁ
doso natthi, amhākaṁyeva doso"ti appamattā kammante karonti. Evaṁ
rājūnaṁ vuḍḍhi hoti. Tena vuttaṁ "vuḍḍhiyeva ānanda vajjīnaṁ pāṭikaṅkhā, no
parihānī"ti.

1 chaṂa.,i. vaṭṭaṁ, Ma. vattaṁ evamuparipi. 2 chaṂa.,i. te. 3 chaṂa.,i. vicinitvā

4 chaṂa., i. sace acoro hoti. 5 chaṂa. vinicchinitvāti na dissati.
6 chaṂa. suttadharānaṁ denti, i. suttadharā nāMa.....

119
Sakkarontīti yaṁkiñci tesaṁ sakkāraṁ karontā sundarameva karonti.
Garukarontīti garubhāvaṁ paccupaṭṭhapetvāva karonti. Mānentīti manena piyāyanti.
Pūjentīti nipaccakāraṁ dassenti. Sotabbaṁ maññantīti divasassa dve tayo vāre
 upaṭṭhānaṁ gantvā tesaṁ kathaṁ sotabbaṁ saddhātabbaṁ maññanti. Tattha ye evaṁ
mahallakānaṁ rājūnaṁ sakkārādīni na karonti, ovādatthāya ca nesaṁ upaṭṭhānaṁ
na gacchanti. Te tehi visaṭṭhā anovadiyamānā kīḷāpasutā rajjato parihāyanti.
Ye pana tathā paṭipajjanti, tesaṁ mahallakarājāno "idaṁ kātabbaṁ, idaṁ na
kātabban"ti porāṇappaveṇiṁ ācikkhanti. Saṅgāmaṁ patvāpi "evaṁ pavisitabbaṁ,
evaṁ nikkhamitabban"ti upāyaṁ dassenti. Te tehi ovadiyamānā yathāovādaṁ
paṭipajjantā sakkonti rājappaveṇiṁ sandhāretuṁ. Tena vuttaṁ "vuḍḍhiyeva
ānanda vajjīnaṁ pāṭikaṅkhā, no parihānī"ti.
Kulitthiyoti kulagharaṇiyo. Kulakumāriyoti aniviṭṭhā 1- tāsaṁ dhītaro.
Okkassa pasayhāti ettha "okkassā"ti vā "pasayhā"ti vā pasayhākārassevetaṁ
nāmaṁ. "ukkassā"tipi Paṭhanti. Tattha okkassāti apakassitvā 2-
ākaḍḍhitvā. Pasayhāti abhibhavitvā ajjhottharitvāti attho. 3- Evañhi karontānaṁ
vijite manussā `amhākaṁ gehe puttamātaropi, kheḷasighāṇikādīni mukhena
apanetvā saṁvaḍḍhitadhītaropi ime rājāno balakkārena gahetvā attano ghare
vāsentī"ti kupitvā 4- paccantaṁ pavisitvā corā vā corasahāyā vā hutvā
janapadaṁ paharanti. Evaṁ akarontānaṁ pana vijite manussā appossukkā sakāni
kammāni karontā rājakosaṁ vaḍḍhenti. Evamettha vuḍḍhihāniyo veditabbā.
Vajjīnaṁ vajjicetiyānīti vajjirājūnaṁ vijite raṭṭhe 5- cittīkataṭṭhena
cetiyānīti laddhanāmāni yakkhaṭṭhānāni. Abbhantarānīti antonagare ṭhitāni.
Bāhirānīti bahinagare ṭhitāni. Dinnapubbanti pubbe dinnaṁ. Katapubbanti pubbe

1 chaṂa. anividdhā 2 chaṂa. avakassitvā, i. avakasitvā 3 chaṂa.,i. ayaṁ

vacanattho.
4 chaṂa., i. kupitā 5 chaṂa., i. vajjiraṭṭhe

120
Kataṁ. No parihāpessantīti aparihāpetvā yathāpavattameva karissanti, dhammikaṁ
baliṁ
parihāpentānaṁ hi devatā ārakkhaṁ susaṁvihitaṁ na karonti, anuppannaṁ dukakhaṁ
uppādetuṁ 1- asakkontāpi uppannaṁ kāsasīsarogādiṁ vaḍḍhenti, saṅgāme pana 2-
sante 3- sahāyā na honti. Aparihāpentānaṁ pana ārakkhaṁ susaṁvihitaṁ karonti,
anuppannaṁ sukhaṁ uppādetuṁ asakkontāpi uppannaṁ kāsasīsarogādiṁ haranti, 4-
saṅgāmasīse sahāyā hontīti evamettha vuḍḍhihāniyo veditabbā.
Dhammikā rakkhāvaraṇaguttīti 5- ettha rakkhāeva yathā anicchitaṁ
nāgacchati, 6- evaṁ āvaraṇato āvaraṇaṁ. Yathā icchitaṁ na nassati, 7- evaṁ
gopāyanato gutti. Tattha balakāyena parivāretvā rakkhanaṁ pabbajitānaṁ dhammikā
rakkhāvaraṇagutti nāma na hoti. Yathā pana vihārassa upavane rukkhe na chindanti,
vāgurāhi 8- migaṁ na gaṇhanti 8- pokkharaṇīsu macche na gaṇhanti, evaṁ karaṇaṁ
dhammikā rakkhāvaraṇagutti nāMa. Kinti anāgatā cāti iminā pana nesaṁ evaṁ
paccupaṭṭhitacittasantānoti cittappavattiṁ pucchati.
Tattha ye anāgatānaṁ arahantānaṁ na āgamanaṁ na icchanti, te
assaddhā honti appasannā. Pabbajite ca sampatte paccuggamanaṁ na karonti,
gantvā na passanti, paṭisanthāraṁ na karonti, pañhaṁ na pucchanti, dhammaṁ na
suṇanti, dānaṁ na denti, anumodanaṁ na suṇanti, nivāsanaṭṭhānaṁ na saṁvidahanti,
atha nesaṁ avaṇṇo abbhuggacchati "asuko nāma rājā assaddho appasanno,
pabbajite sampatte paccuggamanaṁ na karoti .pe. Nivāsanaṭṭhānaṁ na
saṁvidahatī"ti.
Taṁ sutvā pabbajitā tassa nagaradvārena na gacchanti, gacchantāpi nagaraṁ na
pavisanti. Evaṁ anāgatānaṁ arahantānaṁ anāgamanameva hoti. Āgatānaṁpi phāsuvihāre
asati yepi ajānitvā āgatā, te "vasissāmāti tāva cintetvā āgatamhā,
imesaṁ pana rājūnaṁ iminā nīhārena ko vasissatī"ti nikkhamitvā gacchanti. Evaṁ
anāgatesu anāgacchantesu, āgatesu dukkhaṁ viharantesu so deso pabbajitānaṁ

1 chaṂa.,i. janetuṁ 2 chaṂa.,i. panasaddo na dissati 3 chaṂa.,i. patte

4 chaṂa. hananti 5 i. dhammikaṁ rakkhāvaraṇaguttinti 6 chaṂa. na gacchati
7 chaṂa., i. vinassati 8-8 chaṂa., i. vājikā vajjaṁ na karonti
121
Anāvāso hoti. Tato devatārakkhā na hoti, devatārakkhāya asati amanussā
okāsaṁ labhanti, amanussā ussannā anuppannaṁ byādhiṁ uppādenti,
sīlavantānaṁ dassanapañhāpucchanādivatthukassa puññassa anāgamo hoti.
Vipariyāyena
ca yathāvuttakaṇhapakkhaviparitassa sukkapakkhassa sambhavo hotīti evamettha
vuḍḍhihāniyo veditabbā.
[135] Ekamidāhanti idaṁ bhagavā pubbe vajjīnaṁ imassa
vajjisuttassa 1- desitabhāvappakāsanatthaṁ āha.
Tattha sārandade cetiyeti evannāmake vihāre. Anuppanne kira
buddhe tattha sārandadassa yakkhassa nivāsanaṭṭhānaṁ cetiyaṁ ahosi. Athettha
bhagavato vihāraṁ kārāpesuṁ, so sārandadacetiye katattā sārandadacetiyaṁtveva
saṁkhayaṁ gato.
Akaraṇīyāti akātabbā, aggahetabbāti attho. Yadidanti nipātamattaṁ.
Yuddhassāti karaṇaṭṭhe sāmivacanaṁ, abhimukhaṁ yuddhena gahetuṁ na sakkāti attho.
Aññatra upalāpanāyāti ṭhapetvā upalāpanaṁ. Upalāpanā nāma "alaṁ vivādenapi,
idāni samaggā homā"ti hatthiassarathahiraññasuvaṇṇādīni pesetvā saṅgahakaraṇaṁ,
evañhi saṅgahaṁ katvā kevalaṁ vissāsena sakkā gaṇhitunti attho. Aññatra
mithubhedāyāti ṭhapetvā mithubhedaṁ. Iminā aññamaññaṁ bhedaṁ katvāpi sakkā ete
gahetunti dasseti. Idaṁ brāhmaṇo bhagavato kathāya nayaṁ labhitvā āha.
Kiṁ pana bhagavā brāhmaṇassa imāya kathāya nayalābhaṁ na jānātīti, āma
jānātīti. Jānanto kasmā kathesi, 2- anukampāya. Evaṁ kirassa ahosi "mayā
akathitepi katipāhena gantvā sabbe gaṇhissati, kathite pana samagge bhindanto
tīhi saṁvaccharehi gaṇhissati, ettakaṁpi jīvitameva varaṁ, ettakaṁ hi jīvantā
attano patiṭṭhānabhūtaṁ puññaṁ karissantī"ti.
Abhinanditvāti cittena abhinanditvā. Anumoditvāti "yāva subhāsitañcidaṁ
bho gotamāti 3- vācāya anumoditvā. Pakkāmīti rañño santikaṁ gato.

1 chaṂa. vajjisattakassa i. vajjīsantakassa 2 chaṂa. kathesīti. 3 chaṂa.,i. bhotā

gotamenāti

122
Tato naṁ rājā "kiṁ ācariya bhagavā avocā"ti pucchi. So "yathā bho samaṇassa
gotamassa vacanaṁ na sakkā vajjī kenaci gahetuṁ, apica upalāpanāya vā
mithubhedena
vā sakkā"ti āha. Tato naṁ rājā "upalāpanāya amhākaṁ hatthiassādayo
nassissanti, bhedeneva te gahessāma, 1- kiṁ karomā"ti pucchi. Tenahi mahārāja
tumhe vajjī ārabbha parisati kathaṁ samuṭṭhāpetha, tato ahaṁ "kinte mahārāja
tehi, attano santakehi kasivaṇijjādīni katvā jīvantu ete rājāno"ti
vatvā pakkamissāmi. Tato tumhe "kiṁ nukho bho esa brāhmaṇo vajjiṁ ārabbha
pavattaṁ kathaṁ paṭibāhatī"ti vadeyyātha divasabhāgevāhaṁ tesaṁ paṇṇākāraṁ
pesessāmi,
taṁpi gāhāpetvā tumhepi mama dosaṁ āropetvā bandhanatāḷanādīni akatvāva
kevalaṁ khuramuṇḍaṁ maṁ katvā nagarā nīharāpetha. Athāhaṁ "mayā te nagare pākāro
ca parikkhā ca kāritā, ahaṁ thiradubbalaṭṭhānañca uttānagambhīraṭṭhānañca jānāmi,
na cirassevadāni taṁ ujuṁ karissāmīti vakkhāmi. Taṁ sutvā tumhe `gacchatū'ti
vadeyyāthā"ti. Rājā sabbaṁ akāsi.
Licchavī tassa nikkhamanaṁ sutvā "saṭho brāhmaṇo, mā tassa gaṅgaṁ
uttarituṁ adatthā"ti āhaṁsu. Tatrekaccehi "amhe ārabbha kathitattā kira so
evaṁ kato"ti vutte "tenahi bhaṇe etū"ti bhaṇiṁsu. So gantvā licchavī disvā
"kiṁ akatthā"ti 2- pucchito taṁ pavuttaṁ 3- ārocesi, licchavino "appamattakena
nāma evaṁ garubhaṇḍaṁ kātuṁ na yuttan"ti vatvā "kinte tatra ṭhānantaran"ti
pucchiṁsu. Vinicchayāmaccohamasmīti. Tadeva te ṭhānantaraṁ hotūti. So suṭṭhutaraṁ
vinicchayaṁ karoti, rājakumārā tassa santike sippaṁ uggaṇhanti.
So patiṭṭhitaguṇo hutvā ekadivasaṁ ekaṁ licchaviṁ gahetvā ekamantaṁ
gantvā dārakā kasantīti pucchi. Āma kasantīti. Dve goṇe yojetvāti.
Āma dve goṇe yojetvāti. Ettakaṁ vatvā nivatto. Tato taṁ añño "kiṁ
ācariyo āhā"ti pucchitvā tena vuttaṁ asaddahanto "na me esa yathābhūtaṁ
 1 chaṂa. gahessāmi 2 chaṂa., i. āgatatthāti. 3 chaṂa., i. pavattiṁ

123
Kathesī"ti tena saddhiṁ bhijji. Brāhmaṇo aññampi divasaṁ 1- ekaṁ licchaviṁ
ekamantaṁ netvā "kena byañjanena bhuttosī"ti pucchitvā nivatto. Taṁpi añño
pucachitvā asaddahanto tatheva bhijji. Brāhmaṇo aparaṁpi divasaṁ ekaṁpi licchaviṁ
ekamantaṁ netvā "atiduggatosi kirā"ti pucchi. Ko evamāhāti 2- asuko nāma
licchavīti. Aparaṁpi ekamantaṁ netvā "tvaṁ kira bhīrukajātiko"ti pucchi. Ko
evamāhāti. Asuko nāma licchavīti. Evaṁ aññena akathitameva aññassa kathento
tīhi saṁvaccharehi te rājāno aññamaññaṁ bhinditvā yathā dve ekamaggena na
gacchanti, tathā katvā sannipātabheriñcārāpesi. 3- Licchavino "issarā
sannipatantu, sūrā sannipatantū"ti vatvā na sannipatiṁsu.
Brāhmaṇo "ayandāni kālo, sīghaṁ āgacchatū"ti rañño sāsanaṁ
pesesi. Rājā sutvā balabheriñcārāpetvā nikkhami. Vesālikā sutvā "rañño gaṅgaṁ
uttarituṁ na dassāmā"ti bheriñcārāpesuṁ. Taṁpi sutvā "gacchantu issarā"ti 4-
ādīni vatvā na sannipatiṁsu. "nagarappavesanaṁ Na dassāma, dvārāni pidahitvā
vasāmāti 5- bheriñcārāpesuṁ. Ekopi na sannipati, yathāvivaṭeheva dvārehi
pavisitvā sabbe anayabyasanaṁ pāpetvā gato.
Bhikkhuaparihāniyadhammavaṇṇanā
[136] Athakho bhagavā acirapakkanteti ādimhi. Sannipātetvāti
dūravihāresu iddhimante pesetvā santikavihāresu sayaṁ gantvā "sannipatatha
āyasmanto, bhagavā vo sannipātaṁ icchatī"ti sannipātetvā. Aparihāniyeti
aparihānikare, vuḍḍhihetubhūteti attho. Dhamme desissāmīti candasahassaṁ
suriyasahassaṁ uṭṭhāpento viya catukuṭṭake gehe anto teladīpasahassaṁ ujjālento
viya pākaṭe katvā kathayissāmīti.

1 chaṂa. divase 2 chaṂa. evamāhāti pucchito 3 chaṂa.,i. sannipātabheriṁ carāpesi

evamuparipi 4 chaṂa.,i. sūrarājāno. 5 chaṂa.,i. ṭhassāmāti

124
Tattha abhiñhasannipātāti idaṁ vajjisannipāte 1- vuttasadisameva. Idhāpica
abhiṇhaṁ asannipatitattā 2- disāsu āgatasāsanaṁ na suṇanti, tato "asukavihārasīmā
ākulā, uposathapavāraṇā ṭhitā, asukasmiṁ ṭhāne bhikkhū vejjakammadūtakammādīni
karonti, viññattibahulā pupphadānādīhi jīvitaṁ kappentī"ti ādīni na jānanti,
pāpabhikkhūpi "pamatto saṁgho"ti 3- ñatvā rāsibhūtā sāsanaṁ osakkāpenti. Abhiṇhaṁ
sannipatitattā pana taṁ taṁ pavattiṁ suṇanti, tato bhikkhusaṁghaṁ pesetvā sīmaṁ
ujuṁ
karonti, uposathapavāraṇādayo pavattāpenti, micchājīvānaṁ ussannaṭṭhāne
ariyavaṁsake pesetvā ariyavaṁsaṁ kathāpenti, pāpabhikkhūnaṁ vinayadharehi
niggahaṁ
kārāpenti, pāpabhikkhūpi "appamatto saṁgho 3-, na sakkā amhehi vaggabandhena
vicarituna"ti bhijjitvā palāyanti. Evamettha hānivuḍḍhiyo veditabbā.
Samaggāti ādīsu cetiyaṁ paṭijagganatthaṁ vā bodhiyaṅgaṇe 4- vā
paṭijagganatthaṁ uposathāgāracchādanatthaṁ 4- vā katikavattaṁ kathetukāmatāya 5-
ovādaṁ
dhātukāmatāya "saṁgho sannipatatū"ti bheriyā vā gaṇḍiyā 6- vā ākoṭṭi tāya
"mayhaṁ cīvarakammaṁ atthi, mayhaṁ patto pacitabbo, mayhaṁ navakammaṁ atthī"ti
vikkhepaṁ karontā na samaggā sannipatanti nāMa. Sabbaṁ pana taṁ kammaṁ
ṭhapetvā "ahaṁ purimataraṁ, ahaṁ purimataran"ti ekappahāreneva sannipatantā
samaggā sannipatanti nāMa. Sannipatitā pana cintetvā mantetvā kattabbaṁ
katvā ekato avuṭṭhahantā na samaggā vuṭṭhahanti nāMa. Evaṁ vuṭṭhitesu
hi ye paṭhamaṁ gacchanti, tesaṁ evaṁ hoti "amhehi bāhirakathāva sutā,
idāni vinicchayakathā bhavissatī"ti. Ekappahāreneva vuṭṭhahantā pana samaggā
vuṭṭhahanti nāMa. Apica "asukaṭṭhāne vihārasīmā ākulā, uposathapavāraṇā ṭhitā,
asukaṭṭhāne vejjakammādikārakā pāpabhikkhū ussannā"ti sutvā "ko gantvā
tesaṁ niggahaṁ karissatī"ti vutte "ahaṁ paṭhamaṁ, ahaṁ paṭhaman"ti vatvā
gacchantāpi
samaggā vuṭṭhahanti nāMa.
 1 chaṂa. i. vajjisattake, Ma. vajjisuttake. 2 chaṂa. asannipatitā, i.
asannipatantā evamuparipi 3-3 chaṂa. bhikkhusaṁgho 4-4 chaṂa.,i.
bodhigehauposathāgāracchādanatthaṁ vā
5 chaṂa.,i. ṭhapetukāmatāya 6 chaṂa. ghaṇṭiyā, Ma. ghaṇḍiyā, i. ghaṇṭhiyā

125
Āgantukaṁ pana disvā "imaṁ pariveṇaṁ yāhi, etaṁ pariveṇaṁ yāhī"ti, 1-
kiñci 2- avatvā sabbe 3- vattaṁ karontāpi, jiṇṇapattacīvarakaṁ disvā tassa
bhikkhācāravattena pattacīvaraṁ pariyesamānāpi, gilānassa gilānabhesajjaṁ
pariyesamānāpi, gilānameva anāthaṁ "asukapariveṇaṁ yāhi, asukapariveṇaṁ yāhī"ti
avatvā
attano attano pariveṇe paṭijaggantāpi, eko oliyamānako gaṇṭho hoti,
paññavantaṁ bhikkhuṁ saṅgaṇhitvā tena taṁ gaṇṭhaṁ ukkhipāpentāpi samaggā
saṁghakaraṇīyāni karonti nāMa.
Apaññattanti ādīsu. Navaṁ adhammikaṁ katikavattaṁ vā sikkhāpadaṁ vā
bandhantā apaññattaṁ paññapenti nāma, purāṇasanthatavatthusmiṁ sāvatthiyaṁ
bhikkhū
viya. Uddhammaṁ ubbinayaṁ sāsanaṁ dīpentā paññattaṁ samucchindanti nāma,
vassasataparinibbute bhagavati vesālikā vajjiputtakā viya. Khuddānukhuddakā pana
āpattiyo sañcicca vītikkamantā yathāpaññattesu sikkhāpadesu samādāya na vattanti
nāma, assajipunabbasukā viya. Navaṁ pana katikavattaṁ vā sikkhāpadaṁ vā
abandhantā, dhammavinayato sāsanaṁ dīpentā, khuddānukhuddakāni sikkhāpadāni
asamūhanantā apaññattaṁ na paññapenti, paññattaṁ na samucchindanti,
yathāpaññattesu
sikkhāpadesu samādāya vattanti nāma, āyasmā upaseno viya ca,
āyasmā yaso kākaṇḍakaputto viya ca.
"suṇātu Me āvuso saṁgho, santamhākaṁ sikkhāpadāni gihigatāni gihinopi
jānanti `idaṁ vo samaṇānaṁ sakyaputtiyānaṁ kappati, idaṁ vo na kappatī'ti,
sace hi mayaṁ khuddānukhuddakāni sikkhāpadāni samūhanissāma, bhavissanti
vattāro `dhūmakālikaṁ samaṇena gotamena sāvakānaṁ sikkhāpadaṁ paññattaṁ,
yāvimesaṁ satthā aṭṭhāsi, tāvime sikkhāpadesu sikkhiṁsu, yato imesaṁ
satthā parinibbuto, na dānime sikkhāpadesu sikkhantī'ti. Yadi saṁghassa
pattakallaṁ, saṁgho apaññattaṁ na paññāpeyya, paññattaṁ na samucchindeyya,
yathāpaññattesu sikkhāpadesu samādāya vatteyyā"ti 4-

1 chaṂa. yāhi, ayaṁ ko"ti, avatvā sabbe... 2 chaṂa. kiñcīti na dissati

3 Ma. sabbaṁ 4 vinaYu. cūḷa. 7/442/279 khuddānukhuddakasikkhāpadakathā

126
Imaṁ tantiṁ ṭhapayanto āyasmā mahākassapo viya ca. Vuḍḍhiyevāti
sīlādīhi guṇehi vuḍḍhiyeva, no parihāni.
Therāti thirabhāvappattā therakaraṇehi guṇehi samannāgatā. Bahū rattiyo
jānantīti rattaññū. Ciraṁ pabbajitānaṁ 1- etesanti cirapabbajitā. Saṁghassa
pituṭṭhāne 2- ṭhitāti saṁghapitaro. Pituṭṭhāne ṭhitattā saṁghaṁ pariṇenti
pubbaṅgamā
hutvā tīsu sikkhāpadesu pavattentīti saṁghapariṇāyakā.
Ye tesaṁ sakkārādīni na karonti, ovādatthāya dve tayo vāre
upaṭṭhānaṁ na gacchanti, tepi tesaṁ ovādaṁ na denti, paveṇīkathaṁ na kathenti,
sārabhūtaṁ dhammapariyāyaṁ na sikkhāpenti. Te tehi visaṭṭhā sīlādīhi
dhammakkhandhehi
sattahi ca ariyadhanehīti evamādīhi guṇehi parihāyanti. Ye pana tesaṁ sakkārādīni
karonti, upaṭṭhānaṁ gacchanti, tepi tesaṁ ovādaṁ denti. "evante Abhikkamitabbaṁ
evante paṭikkamitabbaṁ, evante ālokitabbaṁ evante vilokitabbaṁ, evante
sammiñajitabbaṁ evante pasāritabbaṁ, evante saṁghāṭipattacīvaraṁ dhāretabban"ti.
Paveṇīkathaṁ kathenti, sārabhūtaṁ dhammapariyāyaṁ sikkhāpenti, terasahi
dhutaṅgehi dasahi
kathāvatthūhi anusāsanti. Te tesaṁ ovāde ṭhatvā sīlādīhi guṇehi vaḍḍhamānā
sāmaññatthaṁ anupāpuṇanti. Evamettha hānivuḍḍhiyo veditabbā.
 Punabbhavadānaṁ punabbhavo, so sīlamassāti ponabbhavikā, 3-
ponabbhavadāyikāti 4-
attho, tassā ponobbhavikāya, 5- na vasaṁ gacchissantīti 6- ettha
ye catunnaṁ paccayānaṁ kāraṇā upaṭṭhākānaṁ piṇḍapaṭipiṇḍikā 7- hutvā gāmato
gāmaṁ vicaranti te tassā taṇhāya vasaṁ gacchanti nāma, itare na gacchanti
nāma, tattha hānivuḍḍhiyo pākaṭāyeva.
Āraññakesūti pañcadhanusatikapacchimesu. Sāpekkhāti sataṇhā sālayā.
Gāmantasenāsanesu hi jhānaṁ appetvāpi tato vuṭṭhitamattova itthipurisadārikādi-
saddaṁ suṇāti, yenassa adhigatavisesopi hāyatiyeva. Araññe pana niddāyitvā

1 ka. pabbajitaṁ 2 ka. pitiṭṭhāne evamuparipi 3 chaṂa. ponobbhavikā, i.

ponobhavikā
4 chaṂa. punabbhavadāyikāti 5 ka. ponabbhavikāya 6 chaṂa. gacchantīti
7 chaṂa.,i. padānupadikā

127
Paṭibuddhamatto sīhabyagghamorādisaddaṁ suṇāti, yathā 1- araññe 1- pītiṁ labhitvā
tameva sammasanto aggaphale patiṭṭhāti. Iti bhagavā gāmantasenāsane jhānaṁ
appetvā nisinnabhikkhuto araññe niddāyamānameva pasaṁsati. Tasmā tameva
atthavasaṁ paṭicca "āraññakesu senāsanesu sāpekkhā bhavissantī"ti āha.
Paccattaññeva satiṁ upaṭṭhapessantīti attano 2- abbhantare satiṁ
upaṭṭhapessanati. Pesalāti piyasīlā. Idhāpi sabrahmacārīnaṁ āgamanaṁ anicchantā
nevāsikā assaddhā honti appasannā. Sampattabhikkhūnaṁ paccuggamanapattacīvara-
paṭiggahaṇāasanapaññāpanatālavaṇṭaggahaṇādīni na karonti, atha nesaṁ avaṇṇo
uggacchati "asukavihāravāsino bhikkhū assaddhā appasannā vihāraṁ paviṭṭhānaṁ
vattapaṭivattaṁ na karontī"ti. Taṁ sutvā pabbajitā vihāradvārena gacchantāpi
vihāraṁ
na pavisanti. Evaṁ anāgatānaṁ anāgamanameva hoti. Āgatānaṁ pana phāsuvihāre
asati yepi ajānitvā āgatā, te "vasissāmāti tāva cintetvā pana āgatamhā,
imesaṁ pana nevāsikānaṁ iminā nīhārena ko vasissatī"ti nikkhamitvā gacchanti.
Evaṁ so vihāro aññesaṁ bhikkhūnaṁ anāvāsova hoti. Tato nevāsikā sīlavantānaṁ
dassanaṁ alabhantā kaṅkhāvinodakaṁ 3- vā ācārasikkhāpakaṁ vā
madhuradhammassavanaṁ vā
na labhanti, tesaṁ neva aggahitadhammaggahaṇaṁ, na gahitasajjhāyakaraṇaṁ hoti.
Iti
nesaṁ hāniyeva hoti na vuḍḍhi.
Ye pana sabrahmacārīnaṁ āgamanaṁ icchanti, te saddhā honti
pasannā, āgatānaṁ sabrahmacārīnaṁ paccuggamanādīni katvā senāsanaṁ paññapetvā
denti, te gahetvā bhikkhācāraṁ pavisanti kaṅkhaṁ vinodenti madhuradhammassavanaṁ
labhanti. Atha nesaṁ kittisaddo uggacchati "asukavihāre bhikkhū evaṁ
saddhāpasannā
vattasampannā saṅgāhakā"ti. Taṁ sutvā bhikkhū dūratopi enti, tesaṁ nevāsikā
vattaṁ karonti, samīpaṁ āgantvā vuḍḍhataraṁ āgantukaṁ vanditvā nisīdanti,

1 chaṂa. yena araññakaṁ, i. yena araññako

2 chaṂa. attanāva attano, i. attano attano 3 chaṂa. kaṅkhāvinodanaṁ

128
Navakatarassa santike āsanaṁ gahetvā nisīdanti. Nisīditvā "imasmiṁ vihāre
vasissatha, gamissathā"ti pucchanti. Gamissāmīti vutte "sappāyaṁ senāsanaṁ,
sulabhā
bhikkhā"ti ādīni vatvā gantuṁ na denti. Vinayadharo ce hoti, tassa santike
vinayaṁ sajjhāyanti. Suttantādidharo ce, tassa santike taṁ taṁ dhammaṁ
sajjhāyanti.
Āgantukānaṁ therānaṁ ovāde ṭhatvā saha paṭisambhidāhi arahattaṁ pāpuṇanti.
Āgantukā "ekaṁ dve divasāni vasissāmāti āgatamhā, imesaṁ pana sukhasaṁvāsatāya
dasa dvādasa vassāni vasimhā"ti 1- vattāro honti. Evamettha vuḍḍhihāniyo 2-
 veditabbā.
[137] Dutiyasattake kammaṁ ārāmo etesanti kammārāmā. Kamme
ratāti kammaratā. Kammārāmataṁ anuyuttāti 3- yuttā payuttā anuyuttā. Tattha
kammanti kātabbakammaṁ 4- vuccati. Seyyathīdaṁ:- cīvaravicāraṇaṁ cīvarakaraṇaṁ
upatthambhanaṁ
sūcigharaṁ pattatthavikaṁ aṁsavaddhakaṁ kāyabandhanaṁ dhammakarakaṁ 5- ādhārakaṁ
pādakathalikaṁ
sammajjanīādīnaṁ karaṇanti. Ekacco hi etāni karonto sakaladivasaṁ etāneva karoti,
taṁ sandhāyesa paṭikkhePo. Yo pana etesaṁ karaṇavelāyameva etāni karoti,
uddesavelāya uddesaṁ gaṇhāti, sajjhāyavelāya sajjhāyati, cetiyaṅgaṇavelāya
cetiyaṅagaṇe vattaṁ karoti, manasikāravelāya manasikāraṁ karoti, na so kammārāmo
nāMa.
Na bhassārāmāti ettha yo itthīvaṇṇapurisavaṇṇādivasena allāpasallāpaṁ 6-
karontoyeva divasañca rattiñca vītināmeti, evarūpe bhasse pariyantakārī na hoti,
ayaṁ bhassārāmo nāMa. Abhassārāmo 7- nāMa. Yo pana rattindivaṁ dhammaṁ katheti,
pañhaṁ visajjeti, ayaṁ appabhassova bhasse pariyantakārīyeva. Kasmā?
"sannipatitānaṁ
vo bhikkhave dvayaṁ karaṇīyaṁ dhammīkathā vā ariyo vā tuṇhībhāvo"ti 8- vuttattā.
Na niddārāmāti ettha yo gacchantopi nisinnopi nipannopi
thīnamiddhābhibhūto niddāyatiyeva, ayaṁ niddārāmo nāMa. Yassa pana

1 chaṂa.,i. vasissāmāti. 2 chaṂa.,i. hānivuddhiyo. 3 chaṂa.

kammārāmatamanuyuttāti
4 chaṂa. itikātabbakammaṁ. 5 chaṂa. dhamakaraṇaṁ 6 chaṂa. ālāpasallāpaṁ
7 chaṂa. abhassārāmo nāmāti pāṭho na dissati 8 Maṃū. 12/273/235 pāsarāsisutta

129
Karajakāyagelaññena cittaṁ bhavaṅge otarati, nāyaṁ niddārāmo nāMa. Tenevāha
"abhijānāmahaṁ aggivessana "gimhānaṁ pacchime māse pacchābhattaṁ
piṇḍapātapaṭikkanto
catugguṇaṁ saṁghāṭiṁ paññapetvā dakkhiṇena passena sato sampajāno niddaṁ
okkamitā"ti. 1-
Na saṅgaṇikārāmāti ettha yo ekassa dutiyo dvinnaṁ tatiyo
tiṇṇaṁ catuttho 2- evaṁ saṁsaṭṭhova viharati, ekako assādaṁ na labhati, ayaṁ
saṅgaṇikārāmo. Yo pana catūsu iriyāpathesu ekako assādaṁ labhati, nāyaṁ
saṅgaṇikārāmoti veditabbo.
Na pāpicchāti ettha asantasambhāvanaicchāya samannāgatā dussīlā
pāpicchā nāMa.
Na pāpamittādīsu pāpā mittā etesanti pāpamittā. Catūsu
iriyāpathesu saha ayanato pāpā sahāyā etesanti pāpasahāyā.
Taṁninnatappoṇatappabbhāratāya pāpesu sampavaṅkāti pāpasampavaṅkā.
Oramattakenāti avaramattakena appamattakena. Antarāti arahattaṁ
appatvāva etthantare. Vosānanti pariniṭṭhitabhāvaṁ 3- "alamettāvatā"ti osakkanaṁ
ṭhitakiccataṁ. Idaṁ vuttaṁ hoti "yāva sīlapārisuddhikamattena vā vipassanāmattena
vā jhānamattena vā sotāpannabhāvamattena vā sakadāgāmibhāvamattena vā
anāgāmibhāvamattena vā vosānaṁ na āpajjissanti, tāva vuḍḍhiyeva bhikkhūnaṁ
pāṭikaṅkhā, no parihānī"ti.
[138] Tatiyasattake saddhāti saddhāsampannā. Tattha āgamanīyasaddhā,
adhigamasaddhā, pasādasaddhā, okappanasaddhāti catubbidhā saddhā. Tattha
āgamanīyasaddhā sabbaññubodhisattānaṁ hoti. Adhigamasaddhā ariyapuggalānaṁ.
Buddho dhammo
saṁghoti vutte pana pasādo pasādasaddhā. Okappitvā kappetvā 4- pana saddhā 5-
okappanasaddhā. Sā duvidhāpi idhādhippetā. Tāya hi saddhāya samannāgato

1 Maṃū. 12/387/345 mahāsaccakasutta 2 chaṂa.,i. catutthoti 3 ka.

padhānaṭhitabhāvaṁ.
4 chaṂa.,i. pakappetvā. 5 chaṂa.,i. saddahanaṁ.
130
Saddhādhimutto vakkalittherasadiso hoti. Tassa hi cetiyaṅgaṇavattaṁ vā,
bodhiyaṅgaṇavattaṁ vā katameva hoti. Upajjhāyavattāacariyavattādīni sabbavattāni
pūreti.
Hirimanāti pāpajigucchanalakkhaṇāya hiriyā yuttacittā. Ottappīti pāpato
bhāyanalakkhaṇena ottappena samannāgatā.
Bahussutāti ettha pana pariyattibahussuto, paṭivedhabahussutoti dve
bahussutā. Pariyattīti tīṇi piṭakāni. Paṭivedhoti saccapaṭivedho. Imasmiṁ pana
ṭhāne pariyatti adhippetā. Sā yena bahu sutā, so bahussuto. So panesa
nissayamuccanako, parisupaṭṭhāpako, 1- bhikkhunovādako, sabbatthabahussutoti
catubbidho
hoti. Tattha tayo bahussutā samantapāsādikāya vinayaṭṭhakathāya ovādavagge
vuttanayena gahetabbā. Sabbatthabahussutā pana ānandattherasadisā honti. Te
idha adhippetā.
Āraddhaviriyāti yesaṁ kāyikañca cetasikañca viriyaṁ āraddhaṁ hoti.
Tattha ye kāyasaṅgaṇikaṁ vinodetvā catūsu iriyāpathesu aṭṭhāarambhavatthuvasena
ekakā honti, tesaṁ kāyikaviriyaṁ āraddhaṁ nāma hoti. Ye cittasaṅgaṇikaṁ
vinodetvā aṭṭhasamāpattivasena ekakā honti, gamane uppannakilesassa ṭhānaṁ
pāpuṇituṁ na denti, ṭhāne uppannakilesassa nisajjaṁ, nisajjāya uppannakilesassa
sayanaṁ vā pāpuṇituṁ na denti, uppannuppannaṭṭhāneyeva kilese niggaṇhanti,
tesaṁ cetasikaṁ viriyaṁ āraddhaṁ nāma hoti.
Upaṭṭhitassatīti cirakatādīnaṁ saritā anussaritā mahāgatimbābhayatthera-
dīghabhāṇakābhayattheratipiṭakacūḷābhayattherā 2- viya. Mahāgatimbābhayatthero
kira
jātapañcamadivase maṅgalapāyāse tuṇḍaṁ pasārentaṁ vāyasaṁ disvā huṁhunti
saddamakāsi.
Atha so therakāle "kadā paṭṭhāya bhante sarathā"ti bhikkhūhi pucchito
"jātapañcamadivase katasaddato paṭṭhāya āvuso"ti āha.

1 chaṂa. parisupaṭṭhāko. 2 chaṂa. mahāgatimbyābhayatthera....evamuparipi.

131
Dīghabhāṇakābhayattherassa jātanavamadivase mātā cumbissāmīti onatā
tassā moli mucci. 1- Tato tumbamattāni sumanapupphāni dārakassa ure patitvā
dukkhaṁ janayiṁsu. So therakāle "kadā paṭṭhāya bhante sarathā"ti pucchito
"jātanavamadivasato paṭṭhāyā"ti āha.
Tipiṭakacūḷābhayatthero "anurādhapure tīṇi dvārāni pidahāpetvā
manussānaṁ ekena dvārena nikkhamanaṁ katvā `tvaṁ kiṁnāmo, tvaṁ kiṁnāmo'ti
pucchitvāva sāyaṁ puna apucchitvāva tesaṁ nāmāni paṭicchāpetuṁ 2- sakkā āvuso"ti
āha. Evarūpe bhikkhū sandhāya ca "upaṭṭhitassatī"ti vuttaṁ.
Paññavantoti pañcannaṁ khandhānaṁ udayavayapariggahikāya paññāya
samannāgatā. Apica dvīhi etehi padehi vipassakānaṁ bhikkhūnaṁ vipassanā-
sambhārahetubhūtā 3- sammāsati ceva vipassanāpaññā ca kathitā.
[139] Catutthasattake satiyeva sambojjhaṅgo satisambojjhaṅgo.
Esa nayo sabbattha. Tattha upaṭṭhānalakkhaṇo satisambojjhaṅgo, pavicayalakkhaṇo
dhammavicayasambojjhaṅgo, paggahaṇalakkhaṇo viriyasambojjhaṅgo, pharaṇalakkhaṇo
pītisambojjhaṅgo, upasamalakkhaṇo passaddhisambojjhaṅgo, avikkhepalakkhaṇo
samādhisambojjhaṅgo, paṭisaṅkhānalakkhaṇo upekkhāsambojjhaṅgo. Bhāvessantīti
satisambojjhaṅgaṁ catūhi kāraṇehi samuṭṭhapentā, chahi kāraṇehi
dhammavicayasambojjhaṅgaṁ
samuṭṭhapentā, navahi kāraṇehi viriyasambojjhaṅgaṁ samuṭṭhapentā, dasahi
kāraṇehi pītisambojjhaṅgaṁ samuṭṭhapentā, sattahi kāraṇehi passaddhisambojjhaṅgaṁ
samuṭṭhapentā, dasahi kāraṇehi samādhisambojjhaṅgaṁ samuṭṭhapentā, pañcahi
kāraṇehi upekkhāsambojjhaṅgaṁ samuṭṭhapentā vaḍḍhessantīti attho. Iminā
vipassanāmaggaphalasampayutte lokiyalokuttaramissake sambojjhaṅge kathesi.
[140] Pañcamasattake aniccasaññāti 4- aniccānupassanāya saddhiṁ
uppannā saññā. Anattasaññādīsupi eseva nayo. Imā satta lokiyavipassanāpi
 1 chaṂa. muccittha. 2 chaṂa. sampaṭicchādetuṁ.
3 chaṂa., i. vipassanāsambhārabhūtā 4 i. aniccasaññanti

132
Honti. "etaṁ Santaṁ, etaṁ paṇītaṁ, yadidaṁ sabbasaṅkhārasamatho
sabbūpadhipaṭinissaggo
taṇhakkhayo virāgo nirodho"ti 1- āgatavasenettha dve lokuttarāpi hontīti
veditabbā.
[141] Chakke mettaṁ kāyakammanti mettacittena kattabbaṁ kāyakammaṁ
vacīkammamanokammesupi eseva nayo. Imāni pana bhikkhūnaṁ vasena āgatāni gihīsupi
labhanti. Bhikkhūnañhi mettacittena abhisamācārikadhammapūraṇaṁ mettaṁ kāyakammaṁ
nāMa.
Gihīnaṁ cetiyavandanatthāya bodhivandanatthāya saṁghanimantanatthāya gamanaṁ,
gāmaṁ
piṇḍāya paviṭṭhe 2- bhikkhū disvā paccuggamanaṁ, pattapaṭiggahaṇaṁ
āsanapaññapanaṁ, 3-
anugamanaṁ, telamakkhananti 4- evamādikaṁ mettaṁ kāyakammaṁ nāMa.
Bhikkhūnaṁ mettacittena ācārapaññattisikakhāpadapaññāpanaṁ,
kammaṭṭhānakathanaṁ
dhammadesanā tepiṭakaṁpi buddhavacanaṁ mettaṁ vacīkammaṁ nāMa. Gihīnaṁ
cetiyaṁ vandanāya gacchāma, bodhiṁ vandanāya gacchāma, dhammassavanaṁ karissāma,
dīpamālādhūpapūjaṁ 5- kāressāma, 6- tīṇi sucaritāni samādāya vattissāma,
salākabhattādīni dassāma, vassāvāsikaṁ dassāma, ajja saṁghassa cattāro paccaye
dassāma, saṁghaṁ nimantetvā khādanīyādīni saṁvidahatha, āsanāni paññāpetha,
pānīyaṁ
upaṭṭhapetha, saṁghaṁ paccuggantvā ānetha, paññattāsane nisīdāpetha, chandajātā
ussāhajātā veyyāvaccaṁ karothāti ādikathanakāle mettaṁ vacīkammaṁ nāMa.
Bhikkhūnaṁ pātova uṭṭhāya sarīrapaṭijagganaṁ cetiyaṅgaṇavattādīni ca katvā
vivittāsane nisīditvā imasmiṁ vihāre bhikkhū sukhī hontu averā abyāpajjhāti
cintanaṁ mettaṁ manokammaṁ nāMa. Gihīnaṁ ayyā sukhī hontu averā abyāpajjhāti
cintanaṁ mettaṁ manokammaṁ nāMa.
Āvi ceva raho cāti sammukhā ca parammukhā ca. Tattha navakānaṁ
cīvarakammādīsu sahāyabhāvagamanaṁ sammukhā mettaṁ kāyakammaṁ nāMa. Therānaṁ pana
pādadhovanavījanādibhedaṁpi 7- sabbaṁ sāmīcikammaṁ sammukhā mettaṁ kāyakammaṁ
nāMa.

1 aṅ navaka. 23/240/439 jhānasutta (sayā.) 2 chaṂa. paviṭṭhaṁ bhikkhuṁ 3 chaṂa.,i.

āsana-
paññāpanaṁ 4 chaṂa.,i. "anugamanaṁtelamakkhananti"ayaṁ pāṭho na dissati 5
chaṂa.,i.
dīpamālapupphapūjaṁ 6 chaṂa. karissāma 7 chaṂa.,i.
pādadhovanavandanabījanadānādibhedaṁ

133
Ubhayehipi dunnikkhittānaṁ dārubhaṇḍādīnaṁ tesu avamaññaṁ akatvā attanā
dunnikkhittānaṁ viya paṭisāmanaṁ parammukhā mettaṁ kāyakammaṁ nāMa.
Devatthero tissattheroti evaṁ paggayhavacanaṁ sammukhā mettaṁ vacīkammaṁ
nāMa. Vihāre asantaṁ pana paṭipucchantassa kuhiṁ amhākaṁ devatthero, kuhiṁ
amhākaṁ tissatthero, kadā nukho āgamissatīti evaṁ mamāyanavacanaṁ parammukhā
mettaṁ
vacīkammaṁ nāMa.
Mettāsinehasiniddhāni pana nayanāni ummiletvā pasannena mukhena
olokanaṁ sammukhā mettaṁ manokammaṁ nāMa. Devatthero tissatthero arogo hotu
appābādhoti samannāharaṇaṁ parammukhā mettaṁ manokammaṁ nāMa.
Lābhāti cīvarādayo laddhapaccayā. Dhammikāti kuhanādibhedaṁ micchājīvaṁ
vajjetvā dhammena samena bhikkhācāravattena uppannā. Antamaso pattapariyāpanna-
mattampīti pacchimakoṭiyā pattapariyāpannaṁ pattassa anto gataṁ dvittikaṭacchu-
 bhikkhāmattaṁpi. Appaṭivibhattabhogīti ettha dve paṭivibhattāni 1- nāma āmisa-
paṭivibhattaṁ puggalapaṭivibhattañca. Tattha "ettakaṁ dassāmi, ettakaṁ na
dassāmī"ti
evaṁ cittena vibhajanaṁ āmisapaṭivibhattaṁ nāMa. "asukassa Dassāmi, asukassa na
dassāmī"ti evaṁ cittena vibhajanaṁ pana puggalapaṭivibhattaṁ nāMa. Tadubhayaṁpi
akatvā
yo apaṭivibhattaṁ bhuñjati, ayaṁ appaṭivibhattabhogī nāMa.
Sīlavantehi sabrahmacārīhi sādhāraṇabhogīti ettha sādhāraṇabhogino
idaṁ lakkhaṇaṁ, yaṁ yaṁ paṇītaṁ labhati, taṁ taṁ neva lābhena lābhaṁ
jigiṁsanatāmukhena 2-
gihīnaṁ deti, na attanā paribhuñjati, 3- paṭiggaṇhantova 4- "saṁghena sādhāraṇaṁ
hotū"ti gahetvā gaṇḍiṁ 5- paharitvā paribhuñjitabbaṁ saṁghasantakaṁ viya passati.
Imaṁ pana sārāṇīyadhammaṁ ko pūreti ko na pūreti. 6- Dussīlo tāva
na pūreti. Na hi tassa santakaṁ sīlavantā gaṇhanti. Parisuddhasīlo pana vattaṁ
akhaṇḍento pūreti. Tatrīdaṁ vattaṁ:- yo hi odissakaṁ katvā mātu vā pitu

1 chaṂa. paṭivibhattā 2 chaṂa. nijigīsanatāmukhena, i. nijigiṁsanatāmukhena 3

chaṂa. bhuñjati
4 chaṂa.,i. paṭiggaṇhanto ca 5 chaṂa. ghaṇṭiṁ 6 chaṂa. pūretīti

134
Vā ācariyupajjhāyādīnaṁ vā deti, so dātabbaṁ deti, sārāṇīyadhammo panassa
na hoti, palibodhajagganaṁ nāma hoti. Sārāṇīyadhammo hi muttapalibodhasseva
vaṭṭati. Tena pana odissakaṁ dentena gilānagilānupaṭṭhākāagantukagamikānañceva
navapabbajitassa ca saṁghāṭipattaggahaṇaṁ ajānantassa dātabbaṁ. Etesaṁ datvā
avasesaṁ therāsanato paṭṭhāya thokaṁ thokaṁ adatvā yo yattakaṁ gaṇhāti, tassa
tattakaṁ dātbbaṁ. Avasiṭṭhe asati puna piṇḍāya caritvā therāsanato paṭṭhāya
yaṁ yaṁ paṇītaṁ, taṁ taṁ datvā sesaṁ bhuñjitabbaṁ. 1- "sīlavantehī"ti Vacanato
dussīlassa adātuṁpi vaṭṭati.
Ayaṁ pana sārāṇīyadhammo 2- susikkhitāya parisāya supūro hoti, no
asikkhitāya parisāya. Susikkhitāya hi parisāya yo aññato labhati, so na gaṇhāti.
Aññato alabhantopi pamāṇayuttameva gaṇhāti, na atirekaṁ. Ayaṁ pana sārāṇīyadhammo
evaṁ punappunaṁ piṇḍāya caritvā laddhaṁ laddhaṁ dentassāpi dvādasahi vassehi
pūrati, na tato oraṁ. Sace hi dvādasame vasse sārāṇīyadhammapūrako piṇḍapātapūraṁ
pattaṁ āsanasālāyaṁ ṭhapetvā nhāyituṁ gacchati, saṁghattherova 3- kasseso
pattoti,
"sārāṇīyadhammapūrakassā"ti vutte "āharatha nan"ti sabbaṁ piṇḍapātaṁ vicāretvāva
bhuñjitvā rittapattaṁva ṭhapeti. Atha so bhikkhu rittapattaṁ disvā "mayhaṁ
anavasesetvāva bhikkhū 4- paribhuñjiṁsū"ti domanassaṁ uppādeti, sārāṇīyadhammo
bhijjati, puna dvādasa vassāni pūretabbo hoti. Titthiyaparivāsasadiso hesa, sakiṁ
khaṇḍe
jāte puna pūretabbova. Yo pana "lābhā vata me, suladdhaṁ vata me, yassa me
pattagataṁ anāpucchāva sabrahmacārī paribhuñjantī"ti somanassaṁ janeti, tassa
puṇṇo nāma hoti.
Evaṁ pūritasārāṇīyadhammassa pana neva issā, na macchariyaṁ hoti.
So manussānaṁ ca piyo hoti, sulabhapaccayo ca hoti, pattagatamassa dīyamānaṁpi
na khīyati, bhājanīyabhaṇḍaṭṭhāne aggabhaṇḍaṁ labhati, bhaye vā chātake vā
sampatte
devatā ussukkaṁ āpajjanti.

1 chaṂa. paribhuñjitabbaṁ 2 chaṂa. sāraṇīyadhammo evamuparipi

3 chaṂa., i. saṁghatthero ca 4 chaṂa. bhikkhūti saddo na dissati

135
Tatrīmāni vatthūni:- leṇagirivāsī 1- tissatthero kira mahāgirigāmaṁ
upanissāya viharati. Paññāsa mahātherā nāgadīpaṁ cetiyaṁ vandanatthāya gacchantā
girigāme piṇḍāya caritvā kiñci aladdhā nikkhamiṁsu. Thero pana pavisanto te
disvā pucchi "laddhaṁ bhante"ti. Vicarimhā āvusoti. So tesaṁ aladdhabhāvaṁ ñatvā
āha "bhante yāvāhaṁ āgacchāmi, tāva idheva hothā"ti. Mayaṁ āvuso paññāsa
 janā pattatemanamattaṁpi na labhimhāti. Bhante nevāsikā nāma paṭibalā honti,
alabhantāpi bhikkhācāramaggasabhāgaṁ jānantīti. Therā āgamesuṁ. Thero gāmaṁ
pāvisi,
dhūrageheyeva mahāupāsikā khīrabhattaṁ sajjetvā theraṁ olokayamānāva ṭhitā. Atha
therassa dvāraṁ sampattasseva pattaṁ pūretvā adāsi, so taṁ ādāya therānaṁ
santikaṁ gantvā gaṇhatha bhanteti saṁghattheraṁ āha. Thero "amhehi ettakehi
kiñci na laddhaṁ, ayaṁ sīghameva gahetvā āgato, kiṁ nukho"ti sesānaṁ mukhaṁ
olokesi. Thero olokanākāreneva ñatvā "bhante dhammena samena laddhaṁ
piṇḍapātaṁ 2- nikkukkuccā gaṇhathā"ti ādito paṭṭhāya sabbesaṁ yāvadatthaṁ bhattaṁ
datvā attanāpi yāvadatthaṁ bhuñji.
Atha naṁ bhattakiccāvasāne therā pucachiṁsu "kadāvuso lokuttaradhammaṁ
paṭivijjhā"ti. 3- Natthi me bhante lokuttaradhammoti. Jhānalābhīsi āvusoti.
Evaṁpi 4-
bhante natthīti. Nanu āvuso pāṭihāriyanti. Sārāṇīyadhammo me bhante pūrito,
tassa me dhammassa pūritakālato paṭṭhāya sacepi bhikkhusatasahassaṁ hoti,
pattagataṁ
na khīyatīti. Te sutvā "sādhu sādhu sappurisa, anucchavikamidaṁ tuyhan"ti āhaṁsu.
Idaṁ tāva "pattagataṁ na khīyatī"ti ettha vatthu.
Ayameva pana thero cetiyapabbate giribhaṇḍamahāpūjāya dānaṭṭhānaṁ
gantvā imasmiṁ dāne kiṁ aggabhaṇḍanti 6- pucchi. Dve sāṭakā bhanteti. Ete
mayhaṁ pāpuṇissantīti. Taṁ sutvā amacco rañño ārocesi "eko daharo evaṁ
vadatī"ti. Daharassa evaṁ cittaṁ, mahātherānaṁ pana sukhumasāṭakā vaṭṭantīti
vatvā
mahātherānaṁ dassāmīti ṭhapeti. Tassa bhikkhusaṁghe paṭipāṭiyā ṭhite dentassa

1 chaṂa. seṇagirivāsī 2 chaṂa.,i. piṇḍapāto

3 chaṂa.,i. paṭivijjhīti 4 chaṂa.,i. etampi me 6 chaṂa.,i. varabhaṇḍanti

136
Matthake ṭhapitāpi dve 1- sāṭakā hatthaṁ nārohanti. Aññe ārohanti. Daharassa
dānakāle panassa hatthaṁ āruhanti. 2- So tassa hatthe ṭhapetvā 3- amaccassa
mukhaṁ oloketvā daharaṁ nisīdāpetvā dānaṁ datvā saṁghaṁ visajjetvā daharassa
santike nisīditvā "bhante imaṁ dhammaṁ kadā paṭivijjhitthā"ti āha. So
pariyāyenāpi
asantaṁ avadanto "natthi mayhaṁ mahārāja lokuttaradhammo"ti āha. Nanu
bhante pubbe avacutthāti. Āma mahārāja, sārāṇīyadhammo 4- pūrito mayā, tassa
me dhammassa pūritakālato paṭṭhāya bhājanīyaṭṭhāne 5- aggabhaṇḍaṁ pāpuṇātīti.
"sādhu Sādhu bhante anucchavikamidaṁ tuyhan"ti vatvā 6- pakkāmi. Idaṁ
"bhājanīyaṭṭhāne aggabhaṇḍaṁ pāpuṇātī"ti ettha vatthu.
Brāhmaṇatissabhaye pana bhātaragāmavāsino nāgattheriyā anārocetvāva
palāyiṁsu. Therī paccūsasamaye "ativiya appanigghoso gāmo, upadhāretha tāvā"ti
daharabhikkhuniyo āha. Tā gantvā sabbesaṁ gatabhāvaṁ ñatvā āgamma theriyā
ārocesuṁ. Sā sutvā "mā tumhe tesaṁ gatabhāvaṁ cintayittha, attano
uddesaparipucchāyonisomanasikāresuyeva yogaṁ karothā"ti vatvā bhikkhācāravelāya
pārupitvā attadvādasamā gāmadvāre nigrodhamūle aṭṭhāsi. Rukkhe adhivaṭṭhā devatā
dvādasannaṁ 7- bhikkhunīnaṁ piṇḍapātaṁ datvā "ayye mā aññattha gacchatha, niccaṁ
idheva ethā"ti āha. Theriyā pana kaniṭṭhabhātā nāgatthero nāma atthi, so
"mahantaṁ bhayaṁ, na sakkā idha yāpetuṁ, paratīraṁ gamissāmī"ti attadvādasamo 8-
attano vasanaṭṭhānā nikkhanto theriṁ disvā gamissāmīti bhātaragāmaṁ āgato.
Therī "therā āgatā"ti sutvā tesaṁ santikaṁ gantvā kiṁ ayyāti pucchi.
So taṁ pavattiṁ ācikkhi. Sā "ajja ekadivasaṁ vihāreyeva vasitvā sve gamissathā"ti
āha. Therā vihāraṁ agamaṁsu.
Therī punadivase rukkhamūle piṇḍāya caritvā theraṁ upasaṅkamitvā
"imaṁ piṇḍapātaṁ paribhuñjathā"ti āha. Thero "vaṭṭissati therī"ti vatvā tuṇhī

1 chaṂa.,i. te 2 chaṂa.,i. āruḷhā 3 chaṂa. pātetvā

4 chaṂa.,i. sāraṇīyadhammapūrako ahaṁ. 5 chaṂa. bhājanīyabhaṇḍaṭṭhāne evamuparipi
6 chaṂa.,i. vanditvā. 7 chaṂa.,i. dvāsannampi. 8 chaṂa., i. attadvādasamova
137
Aṭṭhāsi. Dhammiko tātā piṇḍapāto, kukkuccaṁ akatvā paribhuñjathāti. "vaṭṭissati
Therī"ti. Sā pattaṁ gahetvā ākāse khipi. Patto ākāse aṭṭhāsi. Thero
"sattatālamatte ṭhitaṁpi bhikkhunībhattameva therī"ti vatvā "bhayaṁ nāma
sabbakālaṁ
na hoti, bhaye vūpasante ariyavaṁsaṁ kathayamāno `bho piṇḍapātika evarūpaṁ 1-
bhikkhunībhattaṁ bhuñjitvā vītināmayitthā'ti cittena anuvadiyamāno santhambhetuṁ
na
sakkhissāmi, appamattā hotha theriyo"ti maggaṁ āruhi.
Rukkhadevatāpi "sace thero theriyā hatthato piṇḍapātaṁ paribhuñjissati,
na naṁ nivattessāmi. Sace na paribhuñjissati, nivattessāmī"ti cintayamānā
ṭhatvā therassa gamanaṁ disvā rukkhā oruyha pattaṁ bhante dethāti pattaṁ
gahetvā theraṁ rukkhamūleyeva 2- ānetvā āsanaṁ paññapetvā piṇḍapātaṁ datvā
katbhattakiccaṁ paṭiññaṁ kāretvā dvādasa bhikkhuniyo dvādasa ca bhikkhū satta
vassāni upaṭṭhahati. Idaṁ "devatā ussukkaṁ āpajjantī"ti ettha vatthu. Tatra
hi therī sārāṇīyadhammapūrikā ahosi.
Akhaṇḍānītiādīsu yassa sattasu āpattikkhandhesu ādimhi vā ante
vā sikkhāpadaṁ bhinnaṁ hoti, tassa sīlaṁ pariyante chinnasāṭako viya khaṇḍaṁ
nāMa. Yassa pana vemajjhe bhinnaṁ, tassa majjhe chiddasāṭako viya chiddaṁ nāma
hoti. Yassa pana paṭipāṭiyā dve tīṇi bhinnāni, tassa piṭṭhiyaṁ vā kucchiyaṁ
vā uṭṭhitena visabhāgavaṇṇena kāḷarattādīnaṁ aññataravaṇṇā gāvī viya sabalannāma
hoti. Yassa 3- antarantarā bhinnāni, tassa antarantarā visabhāgabinducitragāvī 3-
viya kammāsaṁ nāma hoti. Yassa pana sabbena sabbaṁ abhinnāni, tassa tāni
sīlāni akhaṇḍāni nāma 4- acchiddāni nāma 4- asabalāni nāma 4- akammāsāni
nāma honti. Tāni panetāni taṇhādāsabyato mocetvā bhujissabhāvakaraṇato
bhujissāni, buddhādīhi viññūhi pasatthattā viññūpasatthāni, 5- taṇhādiṭṭhīhi

1 chaṂa. evarūpanti na dissati., i. tvaṁ 2 chaṂa., i. rukkhamūlaṁyeva

3-3 chaṂa. yassa pana antarantarā visabhāgabinducitrā gāvī. 4 chaṂa., i.
nāmasaddo na dissati 5 chaṂa. viññupasatthāni.

138
Aparāmaṭṭhattā, "idaṁ nāma tvaṁ āpannapubbo"ti kenaci parāmaṭṭhuṁ asakkuṇeyyattā
ca aparāmaṭṭhāni, upacārasamādhiṁ vā appanāsamādhiṁ vā saṁvattayantīti
samādhisaṁvattanikānīti vuccanti.
Sīlasāmaññagatā viharissantīti tesu tesu disābhāgesu viharantehi
bhikkhūhi saddhiṁ samānabhāvūpagatasīlā viharissanti. Sotāpannādīnañhi sīlaṁ
samuddantarepi devalokepi vasantānaṁ aññesaṁ sotāpannādīnaṁ sīlena samānameva
hoti, natthi maggaphalasīle 1- nānattaṁ. Taṁ sandhāyetaṁ vuttaṁ.
Yāyaṁ diṭṭhīti maggasampayuttā sammādiṭṭhi. Ariyāti niddosā.
Niyyātīti niyyānikā. Takkarassāti yo tathākārī hoti. Sammādukkhakkhayāyāti
sabbavaṭṭadukkhakkhayatthaṁ. Diṭṭhisāmaññagatāti samānadiṭṭhibhāvaṁ upagatā hutvā
viharissanti. Vuḍḍhiyevāti evaṁ viharantānaṁ vuḍḍhiyeva bhikkhūnaṁ pāṭikaṅkhā, no
parihānīti.
[142] Etadeva bahulanti āsannaparinibbānatatā bhikkhū ovadanto
punappunaṁ etaṁyeva dhammīkathaṁ karoti. Iti sīlanti evaṁ sīlaṁ ettakaṁ sīlaṁ.
Ettha
catupārisuddhisīlaṁ sīlaṁ, cittekaggatā samādhi, vipassanā 2- paññāti veditabbā.
Sīlaparibhāvitoti ādīsu yasmiṁ sīle ṭhatvāva maggasamādhiṁ phalasamādhiṁ
nibbattenti,
so tena sīlena paribhāvito mahapphalo hoti mahānisaṁso. Yamhi samādhimhi
ṭhatvā maggapaññaṁ phalapaññaṁ nibbattenti, sā tena samādhinā paribhāvitā
mahapphalā hoti mahānisaṁsā. Yassaṁ 3- paññāya ṭhatvā maggacittaṁ phalacittaṁ
nibbattenti, taṁ tāya paribhāvitaṁ sammadeva āsavehi vimuccati.
[143] Yathābhirantanti buddhādīnaṁ 4- anabhirati paritassitā 5- nāma natthi,
yathāruciṁ 6- yathāajjhāsayanti pana vuttaṁ hoti. Āyāmāti ehi yāMa. "ayāmā"tipi
 Pāṭho, gacchāmāti attho. Ānandāti bhagavā santikāvacarantaṁ 7- theraṁ ālapi. 8-

1 chaṂa.,i. maggasīle. 2 chaṂa.,i. vipassanāpaññā. 3 chaṂa.,i. yāYu.

4 chaṂa.,i. buddhānaṁ. 5 i. paritassanā, chaṂa. paritassitaṁ. 6 chaṂa.,i.
yathāruci.
7 chaṂa.,i. santikāvacarattā. 8 chaṂa.,i. ālapati

139
Thero pana "gaṇhathāvuso pattacīvarāni, bhagavā asukaṭṭhānaṁ gantukāmo"ti
bhikkhūnaṁ
ārocesi. 1-
[144-145] Ambalaṭṭhikāgamanaṁ uttānameva. Athakho āyasmā
sāriputtotiādi sampasānīdaye 2- vitthāritaṁ.
Dussīlāadīnavavaṇṇanā
[148] Pāṭaligāme 3- āvasathāgāranti āgantukānaṁ āvasathagehaṁ.
Pāṭaligāme kira niccakālaṁ dvinnaṁ rājūnaṁ sahāyakā āgantvā kulāni gehato
nīharitvā māsaṁpi aḍḍhamāsaṁpi vasanti. Te manussā niccūpaddūtā "etesaṁ
āgatakāle vasanaṭṭhānaṁ bhavissatī"ti nagaramajjhe mahatiṁ sālaṁ karitvā tassā
ekasmiṁ padese bhaṇḍapaṭisāmanaṭṭhānaṁ, ekasmiṁ padese nivāsanaṭṭhānaṁ akaṁsu.
Te "bhagavā āgato"ti sutvāva "amhehi gantvāpi bhagavā ānetabbo siyā,
so sayameva amhākaṁ vasanaṭṭhānaṁ sampatto, ajja bhagavantaṁ āvasathe maṅgalaṁ
vadāpessāmā"ti etadatthameva upasaṅkamantā. Tasmā evamāhaṁsu. Yena
āvasathāgāranti
te kira "buddhā nāma araññajjhāsayā araññārāmā antogāme vasituṁ iccheyyuṁ
vā no vā"ti bhagavato manaṁ ajānantā āvasathāgāraṁ apaṭijaggitvāva āgamiṁsu.
Idāni bhagavato manaṁ ñatvā "puretaraṁ gantvā paṭijaggissāmā"ti yenāvasathāgāraṁ,
tenupasaṅkamiṁsu. Sabbasantharitanti yathā sabbaṁ santhataṁ hoti, evaṁ santhariṁ.
[149] Dussīloti asīlo nissīlo. Sīlavipannoti vipannasīlo
bhinnasaṁvaro. Pamādādhikaraṇanti pamādakāraṇā.
Idañca suttaṁ gahaṭṭhānaṁ vasena āgataṁ, pabbajitānaṁpi pana labbhateva.
Gahaṭṭho hi yena yena sippuṭṭhānena 4- jīvitaṁ kappeti yadi kasiyā yadi
vaṇijjāya. Pāṇātipātādivasena pamatto tantaṁ yathākālaṁ sampādetuṁ na

1 chaṂa., i. āroceti. 2 dī.pāṭi. 11/16/13 sampasādanīyasutta

3 chaṂa. pāṭaligamane, i. pāṭaligāmagamanena 4 chaṂa., i. sippaṭṭhānena

140
Sakkoti, athassa mūlaṁ vinassati, māghātakāle pāṇātipātaṁ pana adinnādānañaca 1-
karonto daṇḍavasena mahatiṁ bhogajāniṁ niggacchati. Pabbajitopi dussīlo
pamādakāraṇā sīlato buddhavacanato jhānato sattāriyadhanato ca jāniṁ niggacchati.
Tassa gahaṭṭhassa "asuko nāma asukakule jāto dussīlo pāpadhammo
pariccattaidhalokaparaloko 2- salākabhattamattaṁpi na detī"ti catuparisamajjhe
pāpako
kittisaddo abbhuggacchati. Pabbajitassa vā "asuko nāma nāsakkhi sīlaṁ rakkhituṁ,
na buddhavacanaṁ uggahetuṁ, vejjakammādīhi jīvati, chahi agāravehi samannāgato"ti
evaṁ abbhuggacchati.
Avisāradoti gahaṭṭho tāva "avassaṁ bahunnaṁ sannipātaṭṭhāne keci
mama kammaṁ jānissanti, atha maṁ niggaṇhissanti vā, rājakulassa vā dassentī"ti 3-
sabhayo upasaṅkamati, maṅkubhūto pattakkhankho adhomukho aṅguṭṭhakena
bhūmiṁ kasanto nisīdati, visārado hutvā kathetuṁ na sakkoti, pabbajitopi "bahū
bhikkhū sannipatitā, avassaṁ koci mama kammaṁ jānissati, atha me uposathaṁpi
pavāraṇaṁpi ṭhapetvā sāmaññato cāvetvā nikkaḍḍhissantī"ti sabhayo upasaṅkamati,
visārado hutvā kathetuṁ na sakkoti. Ekacco pana dussīlopi adussīlo 4- viya
carati, sopi ajjhāsayena maṅku hotiyeva.
Sammūḷho kālaṁ karotīti tassa hi maraṇamañce nipannassa dussīlakamme
samādāya vattitaṭṭhānaṁ 5- āpāthaṁ āgacchati, so ummiletvā idhalokaṁ
passati, nimmiletvā paralokaṁ passati, tassa cattāro apāyā upaṭṭhahanti,
 sattisatena sīse pahariyamāno viya hoti, so "vāretha, vārethā"ti viravanto
marati. Tena vuttaṁ "sammūḷho kālaṁ karotī"ti. Pañcamapadaṁ uttānameva.
[150] Ānisaṁsakathā vuttavipariyāyena veditabbā.
[151] Bahudeva rattiṁ dhammiyā kathāyāti aññāya pālimuttikāya
dhammīkathāya ceva āvasathānumodanakathāya ca ākāsagaṅgaṁ otārento viya,
yojanappamāṇaṁ mahāmadhuṁ pīḷetvā madhupānaṁ pāyento viya bahudeva rattiṁ

1 chaṂa.,i. adinnādānādīni ca 2 Ma.,i. pariccattaidhalokaparalokattho

3 chaṂa. dassantīti 4 chaṂa.,i. dappito 5 chaṂa. pavattitaṭṭhānaṁ, i. pavattitaṁ
ṭhānaṁ

141
Santappetvā 1- sandassetvā samādapetvā sampahaṁsetvā khayavayaṁ upaṭṭhapetvā
uyyojeti. 1- Abhikkantāti nikkhantā 2- khīṇā. Suññāgāranti pāṭiyekkaṁ
suññāgāraṁ nāma natthi, tattheva pana ekapasse sāṇipākārena parikkhipitvā
"idha satthā vissamissatī"ti mañcakaṁ paññāpesuṁ. Bhagavā "catūhipi iriyāpathehi
paribhuttaṁ etesaṁ mahapphalaṁ bhavissatī"ti tattha sīhaseyyaṁ kappesi. Taṁ
sandhāya
vuttaṁ "suññāgāraṁ pāvisī"ti.
Pāṭaliputtanagaramāpanavaṇṇanā
[152] Sunīdhavassakārāti sunīdho ca vassakāro ca dve brāhmaṇā.
Magadhamahāmattāti magadharañño mahāmattā mahāamaccā, magadharaṭṭhe vā mahāmattā
mahatiyā issariyamattāya samannāgatāti magadhamahāmattā. Pāṭaligāme nagaranti
pāṭaligāmaṁ nagaraṁ katvā māpenti. Vajjīnaṁ paṭibāhāyāti vajjirājakulānaṁ
āyamukhapacchindanatthaṁ.
Sahassevāti 3- ekekavaggavasena sahassaṁ sahassaṁ hutvā. Vatthūnīti
gharavatthūni. Cittāni namanti nivesanāni māpetunti raññañca 4-
rājamahāmattānañca
nivesanāni māpetuṁ vatthuvijjāpāṭhakānaṁ cittāni namanti. Te kira attano
sippānubhāvena heṭṭhā paṭhaviyā tiṁsahatthamatte ṭhāne "idha nāgaggāho idha
yakkhaggāho idha bhūtaggāho pāsāṇo vā khāṇuko vā atthī"ti passanti. Te
tadā sippaṁ jappitvā devatāhi saddhiṁ mantayamānā viya māpenti. Athavā tesaṁ
sarīre devatā adhimuccitvā tattha tattha nivesanāni māpetuṁ cittaṁ nāmenti. Tā
catūsu koṇesu khāṇuke koṭṭetvā vatthumhi gahitamatte pariggaṇhanti. 5- Saddhānaṁ
kulānaṁ saddhā devatāva tathā karonti, assaddhānaṁ kulānaṁ assaddhā devatā.
Kiṁkāraṇā? saddhānañhi evaṁ hoti "idha manussā nivesanaṁ 6- māpetvā paṭhamaṁ

1-1 chaṂa.,i. sandassetvā sampahaṁsetvā uyyojesi 2 chaṂa. atikkantā khīṇā

khayavayaṁ upetā 3 chaṂa.,Ma. sahassassevāti, i. sahassa sahassevāti 4 i. raññā
ca
5 chaṂa.,i. paṭivigacchanti 6 i. nivesanāni

142
Bhikkhusaṁghaṁ nisīdāpetvā maṅgalaṁ vācessanti, 1- atha mayaṁ sīlavantānaṁ
dassanaṁ,
dhammakathaṁ pañhāvisajjanaṁ anumodanañca sotuṁ labhissāma, manussā dānaṁ datvā
amhākaṁ pattiṁ dassantī"ti.
Tāvatiṁsehīti yathā hi ekasmiṁ kule ekaṁ paṇḍitamanussaṁ, ekasmiṁ
vā vihāre ekaṁ bahussutaṁ bhikkhuṁ upādāya "asukakule manussā paṇḍitā,
asukavihāre bhikkhū bahussutā"ti saddo abbhuggacachati, evameva sakkaṁ
devarājānaṁ
vissakammañca 2- devaputtaṁ upādāya "tāvatiṁsā paṇḍitā"ti saddo abbhuggato.
Tenāha "tāvatiṁsehī"ti. Tāvatiṁsehi saddhiṁ mantetvā viya māpentīti attho.
Yāvatā ariyaṁ āyatananti yattakaṁ ariyamanussānaṁ osaraṇaṭṭhānaṁ nāma
atthi. Yāvatā vaṇippathoti yattakaṁ vāṇijānaṁ ābhatabhaṇḍassa rāsivasena vā 3-
kayavikkayaṭṭhānaṁ nāma, vāṇijānaṁ vasanaṭṭhānaṁ vā atthi. Idaṁ agganagaranti
tesaṁ
 ariyāyatanavaṇippathānaṁ idaṁ agganagaraṁ jeṭṭhakaṁ pāmokkhaṁ bhavissatīti.
Puṭabhedananti
bhaṇḍapuṭabhedanaṭṭhānaṁ, bhaṇḍabhaṇḍikānaṁ 4- mocanaṭṭhānanti vuttaṁ hoti.
Sakalajambūdīpe
aladdhabhaṇḍaṁpi hi idheva labhissanti, aññattha vikkayena agacchantaṁpi 5- ca
idheva gamissati. 5- Tasmā idhevapuṭaṁ bhindissatīti attho. Catūsu hi
nagaradvāresu
cattāri nagaramajjhe 6- ekanti evaṁ divase divase pañca satasahassāni
uṭṭhahissantīti dasseti.
Aggito vātiādīsu cakāraṭṭho vāsaddo, agginā ca udakena ca
mithubhedena vā 7- nassissatīti attho. Ekakoṭṭhāso agginā nassissati,
nibbāpetuṁ na sakkhissanti. Ekaṁ gaṅgā gahetvā gamissati. Eko "iminā akathitaṁ
amussa, amunā akathitaṁ imassā"ti vadantānaṁ pisuṇavācānaṁ vasena bhinnānaṁ
manussānaṁ aññamaññabhedeneva nassissatīti attho. Iti vatvā bhagavā paccūsakāle
gaṅgāya tīraṁ gantvā katamukhadhovano bhikkhācārakālaṁ 8- āgamayamāno nisīdi.

1 chaṂa., i. vaḍḍhāpessanti, Ma. vadāpessanti 2 Ma. visukammañca

3 chaṂa., i. rāsivaseneva 4 Ma. bhaṇḍagaṇṭhikānaṁ
5-5 Ma. āgacchantampi idhevāgamissati 6 chaṂa., i. sabhāyaṁ

7 chaṂa., i. ca. 8 chaṂa., i. bhikkhācāravelāyaṁ

143
[153] Sunīdhavassakārāpi "amhākaṁ rājā samaṇassa gotamassa
upaṭṭhāko, so amhe pucchissati, `satthā kira pāṭaligāmaṁ agamāsi, tassa santikaṁ
upasaṅkamittha na upasaṅkamitthā'ti. Upasaṅkamimhāti ca vutte `nimantayittha na
nimantayitthā'ti ca pucchissati. Na nimantayimhāti ca vutte amhākaṁ dosaṁ
āropetvā niggaṇhissati. Idañcāpi mayaṁ akatṭṭhāne 1- nagaraṁ māpema, samaṇassa
kho pana gotamassa gatagataṭṭhāne kāḷakaṇṇī sattā paṭikkamantīti. 2- Taṁ mayaṁ
nagaramaṅgalaṁ vācāpessāmā"ti 3- cintetvā satthāraṁ upasaṅkamitvā nimantayiṁsu.
Tasmā "athakho sunīdhavassakārā"ti ādi vuttaṁ.
Pubbaṇhasamayanti pubbaṇhakāle. Nivāsetvāti gāmappavesananīhārena
nivāsanaṁ nivāsetvā kāyabandhanaṁ bandhitvā. Pattacīvaramādāyāti pattañca
cīvarañca
ādiyitvā kāyapaṭibaddhaṁ katvā.
Sīlavantetthāti sīlavante 4- ettha. Saññateti kāyavācāmanehi saññate.
Tāsaṁ dakkhiṇamādiseti saṁghassa dinne cattāro paccaye tāsaṁ
gharadevatānaṁ ādiseyya, pattiṁ dadeyya. Pūjitā pūjayantīti "ime manussā amhākaṁ
ñātakāpi na honti, evaṁpi no pattiṁ dentī"ti ārakkhaṁ susaṁvidahitaṁ 5- karothāti
suṭṭhu ārakkhaṁ karonti. Mānitā mānayantīti kālānukālaṁ balikammakaraṇena mānitā
"ete manussā amhākaṁ ñātakāpi na honti, catumāsachamāsantareva no balikammaṁ
karontī"ti mānenti, mānentiyo uppannaparissayaṁ haranti.
Tato nanti tato naṁ paṇḍitajātikaṁ manussaṁ. Orasanti ure ṭhapetvā
saṁvaḍḍhitaṁ, yathā mātā orasaṁ puttaṁ anukampantī 6- uppannaparissayassa
haraṇatthaṁ 6-
vāyamati, evaṁ anukampantīti attho. Bhadrāni passatīti sundarāni passati.
[154] Uḷumpanti pāragamanatthāya āṇiyo koṭṭetvā kataṁ.
Kullanti valliādīhi bandhitvā kataṁ. 7-

1 chaṂa. āgataṭṭhāne, i. asukaṭṭhāne. 2 chaṂa.,i. itisaddo na dissati. 3 chaṂa.

vadāpessāmāti 4 i. sīlavanto. 5 chaṂa.,i. susaṁvihitaṁ 6-6 chaṂa. uppanna-
parissayaharaṇatthameva tassa, i. uppannaparissayaharaṇatthamevassa. 7 i. kātabbaṁ.

144
"ye Taranti aṇṇavan"ti gāthāya aṇṇavanti sabbantimena
paricchedena yojanamattaṁ gambhīrassa ca puthulassa ca udakaṭṭhānassetaṁ
adhivacanaṁ.
 Saranti idha nadī adhippetā. Idaṁ vuttaṁ hoti, ye gambhīravitthataṁ taṇhāsaraṁ
taranti, te ariyamaggasaṅkhātaṁ setuṁ katvāna. Visajja pallalānīti 1- anāmasitvā
udakabharitāni ninnaṭṭhānāni. Ayaṁ pana idaṁ appamattakaṁ udakaṁ taritukāmopi
kullaṁ jano bandhati, 2- buddhā ca buddhasāvakā ca vināyeva kullena tiṇṇā
medhāvino janāti.
Paṭhamabhāṇavāravaṇṇanā niṭṭhitā.
------------
Ariyasaccakathāvaṇṇanā
[155] Koṭigāmoti mahāpanādassa pāsādakoṭiyaṁ katagāmo.
Ariyasaccānanti ariyabhāvakarānaṁ saccānaṁ. Ananubodhāti abujjhanena ajānanena.
Appaṭivedhāti appaṭivijjhanena. Sandhāvitanti bhavato bhavaṁ gamanavasena
sandhāvitaṁ.
Saṁsaritanti punappunaṁ gamanāgamanavasena saṁsaritaṁ. Mamañceva tumhākañcāti
mayā
ca tumhehi ca. Athavā sandhāvitaṁ saṁsaritanti sandhāvanaṁ saṁsaraṇaṁ mamañceva
tumhākañca ahosīti evamettha attho veditabbo. 3- Saṁsaritabbanti saṁsaritaṁ. 3-
Bhavanetti samūhatāti bhavato bhavaṁ nayanasamatthā taṇhārajju suṭṭhu hatā chinnā
appavattikatā.
Anāvattidhammasambodhiparāyanavaṇṇanā
[156] Nādikāti 4- ekaṁ taḷākaṁ nissāya dvinnaṁ cūḷapitumahāpituputtānaṁ
dve gāmā. Nādiketi ekasmiṁ ñātigāmake. Giñjakāvasatheti iṭṭhakāmaye
āvasathe.
[157] Orambhāgiyānanti heṭṭhābhāgiyānaṁ, kāmabhaveyeva
paṭisandhiggāhāpakānanti attho. Oranti laddhanāmehi vā tīhi maggehi pahātabbānipi

1 chaṂa. itisaddo na dissati. 2 chaṂa.,i. kullañhi jano pabandhati. 3 chaṂa. ime

pāṭhā na dissanti, i. saṁsitaṁ saṁsaritaṁ. 4 chaṂa. nātikāti...evamuparipi.

145
Orambhāgiyāni. Tattha kāmacchando, byāpādoti imāni dve samāpattiyā vā
avikkhambhitāni, maggena vā asamucchinnāni nibbattivasena uddhaṁbhāgaṁ
rūpabhavañca
arūpabhavañca gantuṁ na denti. Sakkāyadiṭṭhiādīni tīṇi tattha nibbattaṁpi
ānetvā puna idheva nibbattāpentīti sabbānipi orambhāgiyāneva.
Anāvattidhammāti paṭisandhivasena anāgamanasabhāvā. Rāgadosamohānaṁ tanuttāti
ettha kadāci karahaci uppattiyā ca, pariyuṭṭhānamandatāya cāti dvedhāpi
tanubhāvo veditabbo. Sakadāgāmissa hi puthujjanānaṁ viya abhiṇhaṁ rāgādayo na
uppajjanti, kadāci karahaci uppajjanti. Uppajjamānā pana puthujjanānaṁ viya
bahalabahalā na uppajjanti, macchikapattaṁ viya tanukatanukā uppajjanti.
Dīghabhāṇakamahāsivatthero 1- panāha "yasmā sakadāgāmissa puttadhītaro honti,
orodhā ca honti, tasmā bahalāva kilesā. Idaṁ pana bhavatanukavasena kathitan"ti.
Taṁ aṭṭhakathāyaṁ "sotāpannassa satta bhave ṭhapetvā aṭṭhame bhave bhavatanukaṁ
natthi. Sakadāgāmissa dve bhave ṭhapetvā pañcasu bhavesu bhavatanukaṁ natthi.
Anāgāmissa rūpārūpabhave ṭhapetvā kāmabhave bhavatanukaṁ natthi. Khīṇāsavassa
kismiñci
bhave bhavatanukaṁ natthī"ti vuttattā paṭikkhittaṁ hoti.
Imaṁ lokanti idaṁ kāmāvacaralokaṁ sandhāya vuttaṁ. Ayañcettha adhippāyo,
sace hi manussesu sakadāgāmiphalappatto devesu nibbattitvā arahattaṁ
sacchikaroti, iccetaṁ kusalaṁ. Asakkonto pana avassaṁ manussalokaṁ āgantvā
sacchikaroti. Devesu sakadāgāmiphalappattopi sace manussesu nibbattitvā arahattaṁ
sacchikaroti, iccetaṁ kusalaṁ. Asakkonto pana avassaṁ devalokaṁ gantvā
sacchikarotīti.
Avinipātadhammoti ettha vinipatanaṁ vinipāto, nāssa vinipāto dhammoti
avinipātadhammo. Catūsu apāyesu avinipātadhammo catūsu apāyesu avinipātasabhāvoti
attho. Niyatoti dhammaniyāmena niyato. Sambodhiparāyanoti uparimaggattayasaṅkhātā
sambodhi paraṁ ayanaṁ assa, gati paṭisaraṇaṁ avassaṁ pattabbanti 2-
sambodhiparāyano.

1 chaṂa., i. dīghabhāṇakatipiṭakamahāsīvatthero 2 chaṂa., i. pattabbāti.

146
Dhammādāsadhammapariyāyavaṇṇanā
[158] Vihesāvesāti 1- tesaṁ tesaṁ ñāṇagatiṁ ñāṇaupapattiṁ ñāṇābhisamparāyaṁ
olokentassa kāyakilamathova esa ānanda tathāgatassāti dīpeti,
cittavihesā pana buddhānaṁ natthi. Dhammādāsanti dhammamayaṁ ādāsaṁ. Yenāti yena
dhammādāsena samannāgato. Khīṇāpāyaduggativinipātoti idaṁ nirayādīnaṁyeva
vevacanavasena vuttaṁ. Nirayādayo hi vuḍḍhisaṅkhātato ayato apetattā āpāyā.
Dukkhassa gati paṭisaraṇanti duggati. Dukkaṭakārino ettha vivasā nipatantīti
vinipāto. 2-
[159] Aveccappasādenāti buddhaguṇānaṁ yathābhūtato ñātattāva
acalena acutena pasādena. Uparipadadvayepi eseva nayo. Itipi so bhagavāti
ādīnaṁ pana vitthāro visuddhimagge vutto.
Ariyakantehīti ariyānaṁ kantehi piyehi manāpehi. Pañcasīlāni hi
ariyasāvakānaṁ kantāni honti, bhavantarepi avijahitabbato. Tāni sandhāyetaṁ
vuttaṁ.
Sabbopi panettha saṁvaro labbhatiyeva.
Sotāpannohamasmīti idaṁ desanāsīsameva. Sakadāgāmiādayopi pana
sakadāgāmīhamasmīti ādinā nayena byākarontiyevāti. Sabbesaṁpi
sikkhāpadāvirodhena yuttaṭṭhāne byākaraṇaṁ anuññātameva hoti.
Ambapālīgaṇikāvatthuvaṇṇanā
[160] Vesāliyaṁ viharatīti ettha tena kho pana samayena vesālī
iddhā ceva hoti phītā cāti 3- ādinā khandhake vuttanayena vesāliyā sampannabhāvo
veditabbo. Ambapālivaneti ambapāliyā gaṇikāya uyyānabhūte ambavane.
Sato bhikkhaveti bhagavā ambapālidassane satipaccupaṭṭhāpanatthaṁ visesato idha
satipaṭṭhānadesanaṁ ārabhi. Tattha saratīti sato. Sampajānātīti sampajāno. Satiyā
ca

1 chaṂa. vihesāti. 2 chaṂa.,i. vinipātā 3 vinaYu. mahāvagga. 5/326/123

jīvakavatthu

147
Sampajaññena ca samannāgato hutvā vihareyyāti attho. Kāye kāyānupassīti
ādīsu yaṁ vattabbaṁ, taṁ mahāsatipaṭṭhāne vakkhāMa.
[161] Nīlāti idaṁ sabbasaṅgāhikaṁ. Nīlavaṇṇāti ādi tasseva ca
vibhāgadassanaṁ. Tattha na tesaṁ pakativaṇṇo nīlo, nīlavilittattā 1- panetaṁ
vuttaṁ.
Nīlavatthāti paṭadukulakoseyyādīnipi tesaṁ nīlāneva honti. Nīlālaṅkārāti
nīlamaṇīhi
nīlapupphehi alaṅkatā, rathāpi tesaṁ nīlamaṇikhacitā nīlavatthaparikkhittā
nīladdhajā
nīlavammikehi nīlābharaṇehi nīlāssehi yuttā, paṭodalaṭṭhiyopi nīlāyevāti iminā
nayena sabbapadesu attho veditabbo. Paṭivaṭṭesīti 2- pahari. Kiṁ je ambapālīti
jeti ālapanavacanaṁ, bhoti ambapāli kiṁkāraṇāti vuttaṁ hoti. "kiñcā"tipi Pāṭho,
ayamevettha attho. Sāhāranti sajanapadaṁ. Aṅgulī poṭhesunti 3- aṅguliṁ cālesuṁ.
Ambakāyāti itthikāya.
Yesanti karaṇaṭṭhe sāmivacanaṁ, yehi adiṭṭhāti vuttaṁ hoti. Olokethāti
passatha. Avalokethāti 4- punappunaṁ passatha. Upasaṁharathāti upanetha, imaṁ
licchavīparisaṁ tumhākaṁ cittena tāvatiṁsasadisaṁ 5- upasaṁharatha upanetha
alliyāpetha.
Yatheva hi tāvatiṁsā abhirūpā pāsādikā nīlādinānāvaṇṇā, evamime
licchavirājānopīti tāvatiṁsehi samake katvā passathāti attho.
Kasmā pana bhagavā anekasatehi suttehi cakkhvādīnaṁ rūpādīsu
nimittaggāhaṁ paṭisedhetvā idha mahantena ussāhena nimittaggāhe niyojetīti? 6-
hitakāmatāya. Tatra kira ekacce bhikkhū ossaṭṭhaviriyā, 7- tesaṁ sampattiyā
palobhento "appamādena samaṇadhammaṁ karontānaṁ evarūpā issariyasampatti
sulabhā"ti samaṇadhamme ussāhajananatthaṁ āha. Aniccalakkhaṇavibhāvanatthañcāpi
evamāha.
Nacirasseva hi sabbepime ajātasattussa vasena vināsaṁ pāpuṇissanti. Atha
 nesaṁ rajjasirisampattiṁ disvā ṭhitabhikkhū "tathārūpāyapi nāma sirisampattiyā
vināso
paññāyissatī"ti aniccalakkhaṇaṁ bhāvetvā saha paṭisambhidāhi arahattaṁ
pāpuṇissantīti
aniccalakkhaṇavibhāvanatthaṁ āha.

1 chaṃa,i. nīlavilepanavilittattā 2 chaṂa. parivaṭṭesi

3 chaṂa.,ka. aṅguliṁ phoṭesunti, i. aṅguliṁ poṭhesunti 4 chaṂa.,i. apaloketha
5 i. tāvatiṁsaparisaṁ. 6 chaṂa. uyyojetīti. 7 chaṂa.,i. osannavīriyā

148
Adhivāsetūti ambapāliyā nimantitabhāvaṁ ñatvāpi kasmā nimantentīti?
asaddahanatāya ceva vattasīsena ca. Sā hi dhuttā itthī animantetvā 1-
nimantesinti 2- vadeyyāti tesaṁ cittaṁ ahosi, dhammaṁ sutvā gamanakāle ca
nimantetvā gamanaṁ nāma manussānaṁ vattameva.
Veḷuvagāmavassūpagamanavaṇṇanā
[163] Veḷuvagāmakoti vesāliyā samīpe veḷuvagāmo 3- yathāmittanti
ādīsu mittā mittāva. Sandiṭṭhāti tattha tattha saṅgamma diṭṭhamattā sandiṭṭhā
na daḷhamittā. 4- Sambhattāti suṭṭhu bhattā sinehamittā 5- daḷhamittā. Yesaṁ
yesaṁ yattha yattha evarūpā bhikkhū atthi, te te tattha tattha vassaṁ upethāti
attho. Kasmā evamāha? tesaṁ phāsuvihāratthāya. Tesaṁ hi veḷuvagāmake senāsanaṁ
nappahoti, bhikkhāpi mandā. Samantā vesāliyā pana bahūni senāsanāni,
bhikkhāpi sulabhā, tasmā evamāha. Atha kasmā "yathāsukhaṁ gacchathā"ti na
visajjesi?
tesaṁ anukampāya. Evaṁ kirassa ahosi "ahaṁ dasamāsamattaṁ ṭhatvā
parinibbāyissāmi,
sace ime dūraṁ gacchissanti, maṁ 6- parinibbānakāle daṭṭhuṁ na sakkhissanti.
Atha nesaṁ `satthā parinibbāyanto amhākaṁ satimattaṁpi nādāsi, sace jāneyyāma,
na evaṁ dūre vaseyyāmā'ti 7- vipaṭisāro bhaveyye. Vesāliyā samantā pana
vasantā māsassa aṭṭha vāre āgantvā dhammaṁ suṇissanti bhagavato vādaṁ
labhissantī"ti na visajjesi.
[164] Kharoti pharuso. Ābādhoti visabhāgarogo. Bāḷhāti balavatiyo.
Maraṇantikāti 8- maraṇanti maraṇasantikaṁ pāpanasamatthā. Sato sampajāno
adhivāsesīti
satiṁ supaṭṭhitaṁ katvā ñāṇena paricchinditvā adhivāsesi. Avihaññamānoti
vedanānuvattanavasena aparāparaṁ parivattanaṁ akaronto apīḷiyamāno
adukkhiyamānova
adhivāsesi. Anāmantetvāti ajānāpetvā. 9- Anapaloketvāti na

1 chaṂa.,i. animantetvāpi 2 chaṂa. nimantemīti 3 ka. pāṭaligāmo, Sī.,

i. pādagāmo 4 chaṂa.,i. nātidaḷhamittā 5 chaṂa. sinehavanto 6 chaṂa. mama
7 i. vasissāmāti 8 chaṂa. māraṇantikāti 9 i. anavahetvā

149
Aploketvā, ovādānusāsaniṁ adatvāti vuttaṁ hoti. Viriyenāti pubbabhāgaviriyena
ceva phalasamāpattiviriyena ca. Paṭipaṇāmetvāti vikkhambhetvā. Jīvitasaṅkhāranti
ettha
jīvitaṁpi jīvitasaṅkhāro. Yena jīvitaṁ saṅkhariyati chijjamānaṁ ghaṭṭetvā
ṭhapiyati, so 1-
phalasamāpattidhammopi jīvitasaṅkhāro. So idha adhippeto. Adhiṭṭhāyāti
adhiṭṭhahitvā
pavattetvā, jīvitaṭhapanasamatthaṁ phalasamāpattiṁ samāpajjeyyanti ayamettha
saṅkhepattho.
Kiṁ pana bhagavā ito pubbe phalasamāpattiṁ na samāpajjatīti. Samāpajjati.
Sā pana khaṇikasamāpatti. Khaṇikasamāpatti ca antosamāpattiyaṁyeva vedanaṁ
 vikkhambheti, samāpattito vuṭṭhitamattassa kaṭṭhapātena vā kaṭhalapātena vā
chinnasevālo viya udakaṁ puna sarīraṁ vedanā ajjhottharati. Yā pana
rūpasattakañca
arūpasattakañca niggumbaṁ nijjaṭaṁ katvā mahāvipassanāvasena samāpannasamāpatti,
sā suṭṭhu vikkhambheti. Yathā nāma purisena pokkharaṇiṁ oggāhetvā hatthehi
ca pādehi ca suṭṭhu apabyuḷho sevālo cirena udakaṁ ottharati, evameva tato
vuṭṭhitassa cirena vedanā uppajjati. Iti bhagavā taṁdivasaṁ mahābodhipallaṅke
abhinavavipassanaṁ paṭṭhapento viya rūpasattakaṁ arūpasattakaṁ niggumbaṁ nijjaṭaṁ
katvā
cuddasahākārehi sannetvā mahāvipassanāya vedanaṁ vikkhambhetvā "dasa māse mā
uppajjitthā"ti samāpattiṁ samāpajji. Samāpattivikkhambhitā vedanā dasa māse
na uppajjiyeva.
Gilānā vuṭṭhitoti gilāno hutvā puna vuṭṭhito. Madhurakajāto viyāti
sañjātagarubhāvo sañjātathaddhabhāvo sūle uttāsitapuriso 2- viya. Na
pakkhāyantīti
nappakāsanti, nānākārato na upaṭṭhahanti. Dhammāpi maṁ nappaṭibhantīti
satipaṭṭhānadhammāpi 3- mayhaṁ pākaṭā na hontīti dīpeti. Tantidhammā pana
therassa
suppaguṇā. Na udāharatīti pacchimaṁ ovādaṁ na deti. Taṁ sandhāya vadati.
[165] Anantaraṁ abāhiranti dhammavasena vā puggalavasena vā ubhayaṁ
akatvā. "ettakaṁ Dhammaṁ parassa na desessāmī"ti hi cintento dhammaṁ abbhantaraṁ
karoti nāMa. "ettakaṁ Parassa desessāmī"ti cintento dhammaṁ bāhiraṁ karoti
nāMa. "imassa Puggalassa desessāmī"ti cintento pana puggalaṁ abbhantaraṁ

1 i. yo 2 i. uttāsitasadiso 3 chaṂa. satipaṭṭhānādidhamma

150
Karoti nāMa. "imassa Na desessāmī"ti cintento puggalaṁ bāhiraṁ karoti
nāMa. Evaṁ akatvā desitoti attho. Ācariyamuṭṭhīti yathā bāhirakānaṁ ācariyamuṭṭhi
nāma hoti. Daharakāle kassaci akathetvā pacchimakāle maraṇamañce nipannā
piyamanāpassa antevāsikassa kathenti, evaṁ tathāgatassa "idaṁ mahallakakāle
pacchimakāle 1- kathessāmī"ti muṭṭhiṁ katvā pariharitvā 2- ṭhapitaṁ kiñci
natthīti
dasseti.
Ahaṁ bhikkhusaṁghanti ahameva bhikkhusaṁghaṁ pariharissāmīti vā.
Mamuddesikoti
ahaṁ uddisitabbaṭṭhena uddeso assāti mamuddesiko. Maṁyeva uddisitvā mamaṁ
paccāsiṁsamāno bhikkhusaṁgho hotu, mama accayena mā vā ahesuṁ, yaṁ vā taṁ vā
hotūti iti vā pana yassa assāti attho. Na evaṁ hotīti bodhipallaṅkeyeva
issāmacchariyānaṁ vihatattā 3- evaṁ na hoti. Sakinti so kiṁ. Āsītikoti 4-
asītisaṁvacchariko. Idaṁ pacchimavayaṁ anuppattabhāvadīpanatthaṁ vuttaṁ.
Veḷumissakenāti
5- bāhabaddhacakkabaddhādinā paṭisaṅkharaṇena veḷumissakena. Maññeti jarasakaṭaṁ
6-
viya veḷumissakena maññe yāpeti. Arahattaphalabandhanena 7-
catuiriyāpathakappanaṁ tathāgatassa
hotīti dasseti.
Idāni tamatthaṁ pakāsento yasmiṁ ānanda samayeti ādimāha. Tattha
sabbanimittānanti rūpanimittādīnaṁ kalāpānaṁ. 8- Ekaccānaṁ vedanānanti lokiyānaṁ
vedanānaṁ. Tasmātihānandāti yasmā iminā phalasamāpattivihārena phāsu hoti,
tasmā tumhepi phāsukatthāya 9- evaṁ viharathāti dasseti. Attadīpāti
mahāsamuddamajjhe
dīpaṁ 10- viya attānaṁ dīpaṁ patiṭṭhaṁ katvā viharatha. Attasaraṇāti attagatikāva
hotha, mā aññagatikā. Dhammadīpadhammasaraṇapadesupi eseva nayo. Tamataggeti
tamāgge. Majjhe takāro padasandhivasena vutto. Idaṁ vuttaṁ hoti "ime aggatamā

1 chaṂa.,i. pacchimaṭṭhāne 2 chaṂa. "pariharissāmī"ti ṭhapitaṁ 3 i. vigatattā

4 ka. asītikoti 5 chaṂa. veṭhamissakenāti, Ma. vekhamissakenāti, i.
veghamissakenāti
 6 chaṂa. jiṇṇasakaṭaṁ 7 chaṂa. phalaveṭhanena 8 chaṂa.,i. kalāpānanti na dissati.

9 chaṂa.,i. tadatthāya 10 chaṂa.,i. mahāsamuddagatadīpaṁ

151
Ime aggatamāti. 1- Evaṁ sabbaṁ tamayogaṁ chinditvā ativiya agge uttamabhāve
te ānanda mama bhikkhū bhavissanti. Tesaṁ 2- atiagge bhavissanti, ye keci
sikkhākāmā, sabbepi te catusatipaṭṭhānagocarā ca 3- bhikkhū agge bhavissanti. 4-
Arahattanikūṭana desanaṁ saṅgaṇhāti.
Dutiyabhāṇavāravaṇṇanā niṭṭhitā.
-------------
Nimittobhāsakathāvaṇṇanā
[166] Vesāliṁ piṇḍāya pāvisīti kadā pāvisi? ukkavelato 5-
nikkhamitvā vesālīgatakāle. Bhagavā kira vuṭṭhavasso veḷuvagāmakā nikkhamitvā
sāvatthiṁ gamissāmīti āgatamaggeneva paṭinivattanto anupubbena sāvatthiṁ patvā
jetavanaṁ pāvisi,
dhammasenāpati bhagavato vattaṁ dassetvā divāṭṭhānaṁ gato. So tattha
antevāsikesu vattaṁ dassetvā paṭikkantesu divāṭṭhānaṁ sammajjitvā cammakkhaṇḍaṁ
paññapetvā pāde pakkhāletvā pallaṅkaṁ ābhujitvā phalasamāpattiṁ pāvisi.
Athassa yathāparicchedena tato vuṭṭhitassa ayaṁ parivitakko udapādi "buddhā nu
kho
paṭhamaṁ parinibbāyanti, aggasāvakā nu kho"ti. Tato "aggasāvakā paṭhaman"ti
ñatvā attano āyusaṅkhāraṁ olokesi. So "sattāhameva āyusaṅkhārā me
pavattissantī"ti ñatvā "kattha parinibbāyissāmī"ti cintesi. Tato "rāhulo
tāvatiṁse parinibbuto, aññākoṇḍaññatthero 6- chaddantadahe, ahaṁ kattha
parinibbāyissāmī"ti punappunaṁ 7- cintento mātaraṁ ārabbha satiṁ uppādesi
"mayhaṁ mātā sattannaṁ arahantānaṁ mātā hutvāpi buddhadhammasaṁghesu appasannā,
atthi nu kho tassā upanissayo, natthi nu kho"ti āvajjetvā sotāpattimaggassa

1 chaṂa. "ime aggatamāti tamataggāti, i. ime aggatamā aggatamāti 2 i. kesaṁ

3 chaṂa. va 4 chaṂa.,i. bhavissantīti. 5 chaṂa.,i. ukkacelato
6 chaṂa. aññāsikoṇḍaññatthero, i. aññātakoṇḍaññatthero 7 chaṂa.,i. puna

152
Upanissayaṁ disvā "kassa desanāya abhisamayo bhavissatī"ti olokento "mameva
dhammadesanāya bhavissati, na aññassa, sace kho panāhaṁ appossukko bhaveyyaṁ,
bhavissanti me vattāro `sāriputtatthero avasesajanānaṁpi avassayo hoti. Tathā
hissa samacittasuttadesanādivase 1- koṭisatasahassadevatā arahattaṁ pattā. Tayo
magge paṭividdhadevatānaṁ gaṇanā natthi. Aññesu ca ṭhānesu anekā abhisamayā
dissanti. There ca cittaṁ pasādetvā sagge nibbattāneva asītikulasahassāni.
Sodāni mātu micchādassanamattaṁpi harituṁ nāsakkhī'ti. Tasmā mātaraṁ
micchādassanā
mocetvā jātovarakeyeva parinibbāyissāmī"ti sanniṭṭhānaṁ katvā "ajjeva
bhagavantaṁ anujānāpetvā nikkhamissāmī"ti cundattheraṁ āmantesi "āyāmāvuso 2-
cunda amhākaṁ pañcasatāya bhikkhuparisāya saññaṁ dehi `gaṇhathāvuso
pattacīvarāni,
dhammasenāpati nālakagāmaṁ gantukāmo"ti. Thero tathā akāsi. Bhikkhū senāsanaṁ
saṁsāmetvā pattacīvaramādāya therassa santikaṁ āgamiṁsu.
Thero senāsanaṁ saṁsāmetvā divāṭṭhānaṁ sammajjitvā divāṭṭhānadvāre
ṭhatvā divāṭṭhānaṁ olokento "idaṁdāni pacchimadassanaṁ, puna āgamanaṁ natthī"ti
pañcasatabhikkhuparivuto bhagavantaṁ upasaṅkamitvā vanditvā bhagavantaṁ
etadavoca:-
chinnodāni bhavissāmi lokanātha mahāmuni
gamanāgamanaṁ natthi pacchimā vandanā ayaṁ.
Jīvitaṁ appakaṁ mayhaṁ ito sattāhamaccaye
nikkhipeyyāmahaṁ dehaṁ bhāravoropanaṁ yathā.
 Anujānātu me bhante (bhagavā) anujānātu sugato
parinibbānakālo me ossaṭṭho āyusaṅkhāroti.
Buddhā pana yasmā "parinibbāhī"ti vutte maraṇavaṇṇaṁ 3- saṁvaṇṇenti
nāma "mā parinibbāhī"ti vutte vaṭṭassa guṇaṁ kathentīti 4- micchādiṭṭhikā dosaṁ
āropenti 5- tasmā tadubhayaṁpi na vadanti. Tena naṁ bhagavā "kattha
parinibbāyissasi

1 aṅḍuka. 20/37/62 samacittavagga 2 chaṂa.,i. āvuso 3 chaṂa. maraṇasaṁvaṇṇanaṁ,

i. maraṇasaṁvaṇṇaṁ 4 i. kathenti nāma 5 chaṂa. āropessanti

153
Sāriputtā"ti. "atthi Bhante magadhesu nālakagāme jātovarako, tatthāhaṁ
parinibbāyissāmī"ti vutte "yassadāni tvaṁ sāriputta kālaṁ maññasi, idāni pana
te jeṭṭhakaniṭṭhabhātikānaṁ tādisassa bhikkhuno dassanaṁ dullabhaṁ bhavissatīti
desehi
tesaṁ dhamman"ti āha.
Thero "satthā mayhaṁ iddhivikubbanapubbaṅgamaṁ dhammadesanaṁ paccāsiṁsatī"ti
ñatvā bhagavantaṁ vanditvā tālappamāṇaṁ abbhuggantvā puna oruyha
bhagavantaṁ vanditvā yāva 1- sattatālappamāṇe antalikkhe ṭhito idadhivikubbanaṁ
dassetvā dhammaṁ desesi. Sakalanagaraṁ sannipati. Thero oruyha bhagavantaṁ
vanditvā
"gamanakālo me bhante"ti āha. Bhagavā 2- dhammāsane nisinno "paṭipādessāmī"ti 2-
dhammāsanā uṭṭhāya gandhakuṭiabhimukho gantvā maṇiphalake 3- aṭṭhāsi.
Thero tikkhattuṁ padakkhiṇaṁ katvā catūsu ṭhānesu vanditvā:- "bhagavā ito
kappasatasahassādhikassa asaṅkheyyassa upari anomadassisammāsambuddhassa pādamūle
nipatitvā tumhākaṁ dassanaṁ patthesiṁ, sā me patthanā samiddhā, diṭṭhā tumhe,
taṁ paṭhamaṁ dassanaṁ, idaṁ pacchimadassanaṁ. Puna tumhākaṁ dassanaṁ natthī"ti
vatvā
dasanakhasamodhānasamujjalaṁ añjaliṁ paggayha yāva dassanavisayo, tāva
abhimukhova
paṭikkamitvā "ito paṭṭhāya cutipaṭisandhivasena kismiñci ṭhāne gamanāgamanaṁ
nāma natthī"ti vanditvā pakkāmi. Udakapariyantaṁ katvā mahābhūmicālo ahosi.
Bhagavā parivāretvā ṭhitabhikkhū āha "anugacchatha bhikkhave tumhākaṁ
jeṭṭhabhātikan"ti.
Bhikkhū yāva dvārakoṭṭhakā agamaṁsu. Thero "tiṭṭhatha tumhe āvuso appamattā
hothā"ti nivattāpetvā attano parisāyeva saddhiṁ pakkāmi.
Manussā "pubbe ayyo paccāgamanacārikaṁ carati, idaṁdāni gamanaṁ na
puna paccāgamanāyā"ti paridevantā anubandhiṁsu. Tepi "appamattā hotha, āvuso
evaṁbhāvino nāma saṅkhārā"ti nivattāpesi. Athakho āyasmā sāriputto
antarāmagge sattāhaṁ manussānaṁ anuggahaṁ karonto sāyaṁ nālakagāmaṁ patvā
gāmadvāre nigrodharukkhamūle aṭṭhāsi.

1 chaṂa.,i. yāva na dissati 2-2 chaṂa.,i. bhagavā "dhammasenāpatiṁ

paṭipādessāmī"ti
3 i. maṇipallaṅke

154
Atha uparevato nāma therassa bhāgineyyo bahigāmaṁ gacchanto theraṁ
disvā upasaṅkamitvā vanditvā aṭṭhāsi. Thero taṁ āha "atthi gehe te
ayyikā"ti. Āma bhanteti. Gaccha amhākaṁ idhāgatabhāvaṁ ārocehi, "kasmā
āgato"ti ca vutte "ajja kira ekadivasaṁ antogāme bhavissati, jātovarakaṁ
paṭijaggatha, pañcannañca bhikkhusatānaṁ vasanaṭṭhānaṁ jānāthā"ti. So gantvā
"ayyike mayhaṁ mātulo āgato"ti āha. Idāni kuhinti. Gāmadvāreti. Ekakova,
aññopi koci atthīti. Atthi pañcasatā bhikkhūti. Kiṁkāraṇā āgatoti. So taṁ
pavuttiṁ 1- ārocesi. Brāhmaṇī "kiṁ nu kho ettakānaṁ vasanaṭṭhānaṁ paṭijaggāpeti,
daharakāle pabbajitvā mahallakakāle gihī hotukāmo"ti cintentī jātovarakaṁ
paṭijaggāpetvā pañcasatānaṁ bhikkhūnaṁ vasanaṭṭhānaṁ kāretvā daṇḍadīpake 2-
jāletvā therassa pāhesi.
Thero bhikkhūhi saddhiṁ pāsādaṁ abhiruhi, abhiruhitvā ca jātovarakaṁ
 pavisitvā nisīdi. Nisajjeva "tumhākaṁ vasanaṭṭhānaṁ gacchathā"ti bhikkhū
uyyojesi.
Tesu gatamattesuyeva therassa kharo ābādho uppajji, lohitapakkhandikā
maraṇantikā 3- vedanā vattanti, ekaṁ bhājanaṁ pavisati, ekaṁ nikkhamati. Brāhmaṇī
"mama puttassa pavatti mayhaṁ na ruccatī"ti attano vasanagabbhadvāraṁ nissāya
aṭṭhāsi. Cattāro mahārājāno "dhammasenāpati kuhiṁ viharatī"ti olokentā
"nālakagāme jātovarake parinibbānamañce nipanno, pacchimadassanaṁ gamissāmā"ti
āgamma vanditvā aṭṭhaṁsu. Thero ke tumheti pucchi. Amhe 4- mahārājāno
bhanteti. Kasmā āgatatthāti. Gilānūpaṭṭhākā bhavissāmāti. Hotu atthi
gilānūpaṭṭhāko, gacchatha tumheti uyyojesi. Tesaṁ gatāvasāne teneva nayena sakko
devānamindo. Tasmiṁ gate suyāmādayo mahābrahmā ca āgamiṁsu. Tepi tatheva
thero uyyojesi.
Brāhmaṇī devatānaṁ āgamanañca gamanañca disvā "ke nu kho ete
mama puttaṁ vanditvā vanditvā gacchantī"ti therassa gabbhadvāraṁ gantvā "tāta

1 chaṂa. pavattiṁ evamuparipi 2 chaṂa., i. daṇḍadīpikāyo

3 chaṂa. māraṇantikā evamuparipi 4 chaṂa., i. amheti saddo na dissati

155
Cunda kā pavattī"ti pucchi. So taṁ pavuttiṁ ācikkhitvā "mahāupāsikā bhante
āgatā"ti āha. Thero "kasmā avelāya āgatatthā"ti pucchi. Sā "tumhākaṁ
tāta dassanatthāyā"ti vatvā "tāta ke paṭhamaṁ āgatā"ti pucchi. Cattāro
mahārājāno upāsiketi. Tāta tvaṁ catūhi mahārājehi mahantataroti. Ārāmikasadisā
ete upāsike, amhākaṁ satthuno paṭisandhiggahaṇato paṭṭhāya khaggahatthā
hutvā ārakkhaṁ akaṁsūti. Tesaṁ tāta gatāvasāne ko āgatoti. Sakko devānamindoti.
Devarājatopi tvaṁ tāta mahantataroti. Bhaṇḍaggāhakasāmaṇerasadiso esa
upāsike, amhākaṁ satthuno tāvatiṁsato otaraṇakāle pattacīvaraṁ gahetvā
otiṇṇoti. Tassa tāta gatāvasāne jotamāno viya ko āgatoti. Upāsike tuyhaṁ
bhagavā ca satthā ca suddhāvāsamahābrahmā nāma esoti. Mayhaṁ bhagavato
mahābrahmatopi tvaṁ tāta mahantataroti. Āma upāsike, ete nāma kira amhākaṁ
satthuno jātadivase cattāro mahābrahmāno mahāpurisaṁ suvaṇṇajālena
paṭiggaṇhiṁsūti.
Atha brāhmaṇiyā "puttassa tāva me ayaṁ ānubhāvo, kīdiso vata
mayhaṁ puttassa bhagavato satthu ānubhāvo bhavissatī"ti cintayantiyā sahasā
pañcavaṇṇā pīti uppajjitvā sakalasarīraṁ 1- phari. Thero "uppannaṁ me mātu
pītisomanassaṁ, ayaṁ idāni kālo dhammadesanāyā"ti cintetvā "kiṁ cintesi
mahāupāsike"ti āha. Sā "puttassa tāva me ayaṁ guṇo, satthu panassa kīdiso
guṇo bhavissatīti idaṁ tāta cintemī"ti āha. Mahāupāsike mayhaṁ satthu
jātakkhaṇe mahābhinikkhamane sambodhiyaṁ dhammacakkappavattane ca dasasahassī
lokadhātu
kampittha, sīlena samādhinā paññāya vimuttiyā vimuttiñāṇadassanena samo nāma
natthi, itipi so bhagavāti vitthāretvā buddhaguṇapaṭisaṁyuttaṁ dhammadesanaṁ
kathesi.
Brāhmaṇī piyaputtassa dhammadesanāpariyosāne sotāpattiphale
patiṭṭhāya puttaṁ āha "tāta upatissa, kasmā evamakāsi, evarūpaṁ nāma amataṁ
mayhaṁ ettakaṁ kālaṁ na adāsī"ti. Thero "dinnaṁdāni me mātuyā sāriyā 2-

1 chaṂa. sakalasarīre 2 chaṂa., i. rūpasāriyā

156
Brāhmaṇiyā posāvanikamūlaṁ, ettakena vaṭṭissatī"ti cintetvā "gacchatha 1-
mahāupāsike"ti brāhmaṇiṁ uyyojetvā "cunda kā velā"ti āha. Balavapaccūsakālo
bhanteti. Tenahi bhikkhusaṁghaṁ sannipātehīti, sannipatito bhante saṁghoti. Maṁ
ukkhipitvā nisīdāpehi cundāti cundo ukkhipitvā nisīdāpesi. Thero bhikkhū
āmantesi "āvuso catucattāḷīsaṁ vo vassāni mayā saddhiṁ vasantānaṁ yaṁ me
kāyikaṁ vā vācasikaṁ vā na rocetha, khamatha taṁ āvuso"ti. Ettakaṁ bhante amhākaṁ
chāyā viya tumhe amuñcitvā vicarantānaṁ aruccanakaṁ nāma no natthi, tumhe
pana amhākaṁ khamathāti. Atha thero aruṇasikhāya paññāyamānāya mahāpaṭhaviṁ
unnādayanto anupādisesāya nibbānadhātuyā parinibbāyi. Bahū devamanussā therassa
 parinibbānaṭṭhāne 2- sakkāraṁ kariṁsu.
Āyasmā cundo therassa pattacīvarañca dhātuparissāvanañca gahetvā
jetavanaṁ gantvā ānandattheraṁ gahetvā bhagavantaṁ upasaṅkami. Bhagavā
dhātuparissāvanaṁ gahetvā pañcahi gāthāsatehi therassa guṇaṁ kathetvā
dhātucetiyaṁ
kārāpetvā rājagahagamanatthāya ānandattherassa saññaṁ adāsi. Thero bhikkhūnaṁ
ārocesi.
Bhagavāpi bhikkhusaṁghaparivuto rājagahaṁ agamāsi. Tattha gatakāle
mahāmoggallānatthero
parinibbāyi. Bhagavā tassāpi dhātuyo gahetvā cetiyaṁ kāretvā 3-
rājagahato nikkhamitvā anupubbena gaṅgābhimukho gantvā ukkavelaṁ 4- agamāsi.
Tattha gaṅgātīre bhikkhusaṁghaparivuto nisīditvā tattha sāriputtamoggallānānaṁ
parinibbānapaṭisaṁyuttaṁ suttaṁ 5- desetvā ukkavelato nikkhamitvā vesāliṁ
agamāsi.
Evaṁ gate 6- athakho bhagavā pubbaṇhasamayaṁ nivāsetvā pattacīvaramādāya vesāliṁ
piṇḍāya pāvisīti ayamettha anupubbikathā. Nisīdananti idha cammakkhaṇḍaṁ
adhippetaṁ.
[167] Udenaṁ cetiyanti 7- udenayakkhassa cetiyaṭṭhāne katavihāro
vuccati. Gotamakādīsupi eseva nayo. Bhāvitāti vaḍḍhitā. Bahulīkatāti punappunaṁ

1 chaṂa.,i. gaccha 2 chaṂa.,i. parinibbāne 3 chaṂa.,i. kārāpetvā

4 chaṂa.,i. ukkacelaṁ 5 saṁṃahā. 19/379/140 cundastata 6 i. gato
7 ka. chaṂa.,i. udenacetiyanti

157
Katā. Yānīkatāti yuttayānaṁ viya katā. Vatthukatāti patiṭṭhānaṭṭhena vatthu viya
katā. Anuṭṭhitāti adhiṭṭhitā. Paricitāti samantato citā suvaḍḍhitā.
Susamāraddhāti
suṭṭha samāraddhā. Iti aniyamena kathetvā puna niyametvā dassento tathāgatassa
khotiādimāha. Ettha ca kappanti āyukappaṁ. Tasmiṁ tasmiṁ kāle yaṁ manussānaṁ
āyuppamāṇaṁ hoti, taṁ paripuṇṇaṁ karonto tiṭṭheyya. Kappāvasesaṁ vāti "appaṁ
vā bhiyyo"ti 1- vuttavassasatato atirekaṁ vā. Mahāsivatthero panāha "buddhānaṁ
aṭṭhāne gajjitaṁ nāma natthi. Yatheva hi veḷuvagāmake uppannaṁ maraṇantikaṁ
vedanaṁ dasa māse vikkhambheti, evaṁ punappnaṁ taṁ samāpattiṁ samāpajjitvā dasa
2-
māse 2- vikkhambhento imaṁ bhaddakappameva tiṭṭheyyāti. 3- Kasmā pana na ṭhitoti.
Upādinnakasarīraṁ nāma khaṇḍiccādīhi abhibhuyyati, buddhā ca khaṇḍiccādibhāvaṁ
appatvā pañcame āyukoṭṭhāse bahujanassa piyamanāpakāleyeva parinibbāyanti.
Buddhānubuddhesu ca mahāsāvakesu parinibbutesu ekakeneva khāṇukena viya ṭhātabbaṁ
hoti, daharasāmaṇeraparivārena 4- pana gato `aho buddhānaṁ parisā'ti 4-
hīḷetabbataṁ
āpajjeyya. Tasmā na ṭhito"ti. Evaṁ vuttepi so pana 5- ruccati, "āyukappo"ti
idameva aṭṭhakathāyaṁ niyamitaṁ.
Yathā taṁ mārena pariyuṭṭhitacittoti ettha tanti nipātamattaṁ, yathā
mārena pariyuṭṭhitacitto ajjhotthaṭacitto aññopi koci puthujjano paṭivijjhituṁ
na sakkuṇeyya, evameva nāsakkhi paṭivijjhitunti attho. Kiṁkāraṇā? māro hi
yassa sabbena sabbaṁ cattāro 6- vipallāsā appahīnā, tassa cittaṁ pariyuṭṭhāti.
Therassa cattāro vipallāsā appahīnā, tenassa māro cittaṁ pariyuṭṭhāti. So
pana cittapariyuṭṭhānaṁ karonto kiṁ karotīti. Bheravaṁ rūpārammaṇaṁ vā dasseti,
saddārammaṇaṁ vā sāveti, tato sattā taṁ disvā vā taṁ sutvā vā satiṁ
visajjetvā vivaṭamukhā honti. Tesaṁ mukhena hatthaṁ pavesetvā hadayaṁ maddati.

1 dīṃahā 10/7/3 mahāpadānasutta, aṅ. sattaka. 23/71/141 arakasutta 2-2 chaṂa.

dasa dasa
māse 3 chaṂa. iti saddo na dissati 4-4 chaṂa. daharasāmaṇeraparivāritena vā tato
`aho...parisā'ti 5 chaṂa. na 6 chaṂa., i. dvādasa
158
Tatopi visaññīva 1- hutvā tiṭṭhanti, therassa panesa mukhena hatthaṁ pavesetuṁ
kiṁ
sakkhissati. Bheravārammaṇaṁ pana dasseti. Taṁ disvā thero nimittobhāsaṁ na
paṭivijjhi.
Bhagavā jānantoyeva kimatthaṁ yāvatatiyaṁ āmantesīti parato "tiṭṭhatu bhante
bhagavā"ti yācite "tuyhevetaṁ dukkaṭaṁ, tuyhevetaṁ aparaddhan"ti dosāropanena
sokatankaraṇatthaṁ.
Mārayācanakathāvaṇṇanā
[168] Māro pāpimāti ettha māroti satte anatthe niyojento
māretīti māro. Pāpimāti tasseva vevacanaṁ. So hi pāpadhammasamannāgatattā
"pāpimā"ti vuccati. Kaṇho, antako namuci, pamattabandhūtipi tasseva nāmāni.
Bhāsitā kho panesāti ayañhi bhagavato sambodhipattiyā aṭṭhame sattāhe
bodhimaṇḍeyeva āgantvā "bhagavā yadatthaṁ tumhehi pāramiyo pūritā, so te 2-
attho anuppatto, paṭividdhaṁ sabbaññutañāṇaṁ, kiṁ te lokavicāraṇenā"ti vatvā,
yathā ajja, evameva "parinibbātudāni bhante bhagavā"ti yāci. Bhagavā cassa
"na tāvāhan"ti ādīni vatvā paṭikkhipi. Taṁ sandhāya "bhāsitā kho panesā
bhante"ti ādimāha.
Tattha viyattāti maggavasena viyattā. Tatheva vinītā tathā visāradā.
Bahussutāti tepiṭakavasena bahu sutametesanti bahussutā. Tameva dhammaṁ
dhārentīti
dhammadhaRā. Athavā pariyattibahussutā ceva paṭivedhabahussutā ca. Pariyatti-
paṭivedhadhammānaṁyeva dhāraṇato dhammadharāti evamettha attho daṭṭhabbo.
Dhammānudhamma-
paṭipannāti ariyadhammassa anudhammabhūtaṁ vipassanādhammaṁ paṭipannā.
Sāmīcipaṭipannāti
anucchavikaṁ paṭipadaṁ paṭipannā. Anudhammacārinoti anudhammacaraṇasīlā. Sakaṁ
ācariyakanti
attano ācariyavādaṁ. Ācikkhissantīti ādīni sabbāni aññamaññassa vevacanāni.
Saha dhammenāti sahetukena sakāraṇena vacanena. Sappāṭihāriyanti yāva niyyānikaṁ
katvā 3- dhammaṁ desessanti.

1 chaṂa.,i. tato visaññāva 2 chaṂa.,i. vo 3 chaṂa. yāva na niyayānikaṁ katvā

159
Brahmacariyanti sikkhattayasaṅgahitaṁ sakalaṁ sāsanabrahmacariyaṁ. Iddhanti
samiddhaṁ jhānādivasena. 1- Phītanti vuḍtippattaṁ sabbaphāliphullaṁ viya
abhiññāya
sampattivasena. Vitthārikanti vitthataṁ tasmiṁ tasmiṁ disābhāge patiṭṭhitavasena.
Bāhujaññanti bahujanehi ñātaṁ paṭividdhaṁ mahājanābhisamayavasena. Puthubhūtanti
sabbākāravasena puthulabhāvappattaṁ. Kathaṁ? yāva devamanussehi suppakāsitanti
yattakā viññūjātikā devā ceva manussā ca atthi, sabbehi suṭṭhu pakāsitanti
attho.
Appossukkoti nirālayo. Tvaṁ hi pāpima aṭṭhamasattāhato paṭṭhāya
"parinibbātudāni bhante bhagavā parinibbātu sugato"ti viravanto āhiṇḍittha.
Ajjadāni paṭṭhāya vigatussāho hohi, mā mayhaṁ parinibbānatthaṁ vāyāmaṁ
karohīti vadati.
Āyusaṅkhāraossajjanavaṇṇanā
[169] Sato sampajāno āyusaṅkhāraṁ ossajjīti 2- satiṁ supaṭṭhitaṁ
katvā ñāṇena paricchinditvā āyusaṅkhāraṁ visajji pajahi. Tattha na bhagavā
hatthena leḍḍuṁ viya āyusaṅkhāraṁ ossajji, temāsamattameva pana nirantaraṁ 3-
samāpattiṁ samāpajjitvā tato paraṁ na samāpajjissāmīti cittaṁ uppādesi, taṁ
sandhāya vuttaṁ "ossajjī"ti. "ussajjī"tipi Pāṭho. Mahābhūmicāloti mahanto
paṭhavīkamPo. Tadā kira dasasahassī lokadhātu kampittha. Bhiṁsanakoti
bhayajanako.
Devadundubhiyo ca 4- phaliṁsūti devabheriyo phaliṁsu, devo sukkhagajjitaṁ gajji,
akālavijjulatā nicchariṁsu, khaṇikavassaṁ vassīti vuttaṁ hoti.
Udānaṁ udānesīti kasmā udānesi. Koci nāma vadeyya "bhagavā
 pacchato pacchato anubandhitvā `parinibbāyatha bhante, parinibbāyatha bhante'ti
upaddūto bhayena āyusaṅkhāraṁ visajjesī"ti. "tassokāso Mā hotūti 5- bhītassa
udānaṁ nāma natthī"ti etassa dīpanatthaṁ pītivegavisaṭṭhaṁ udānaṁ udānesi.

1 chaṂa.,i. ñānassādavasena 2 chaṂa. ossajīti evamuparipi 3 chaṂa.,i.

nirantaranti
na dissati 4 ka. devadundabhiyova 5 chaṂa.,i. itisaddo na dissati

160
Tattha sabbesaṁ soṇasigālādīnaṁ 1- paccakkhabhāvato tulitaṁ paricchinnanti
tulaṁ. Kintaṁ? kāmāvacarakammaṁ. Na tulaṁ, na vā tulaṁ sadisamassa aññaṁ
lokiyakammaṁ
atthīti atulaṁ. Kintaṁ? mahaggatakammaṁ. Athavā kāmāvacaraṁ rūpāvacaraṁ tulaṁ,
arūpāvacaraṁ
atulaṁ. Appavipākaṁ vā tulaṁ, bahuvipākaṁ atulaṁ. Sambhavanti sambhavahetubhūtaṁ,
piṇḍakāraka
rāsikārakanti attho. Bhavasaṅkhāranti punabbhavasaṅkhāraṇakaṁ. Avassajīti 2-
visajjesi.
Munīti buddhamuni. Ajjhattaratoti niyakajjhattarato. Samāhitoti upacārappanā-
samādhivasena samāhito. Abhindi kavacamivāti kavacaṁ viya abhindi.
Attasambhavanti attani
sañjātaṁ kisesaṁ. Idaṁ vuttaṁ hoti "savipākaṭṭhena sambhavaṁ,
bhavābhisaṅkharaṇaṭṭhena
bhavasaṅkhāranti ca laddhanāmaṁ tulātulasaṅkhātaṁ lokiyakammañca ossaji.
Saṅgāmasīse
mahāyodho kavacaṁ viya attasambhavaṁ kilesañca ajjhattarato samāhito hutvā
abhindī"ti.
Athavā tulanti tulento tīrento. Atulañca sambhavanti nibbānañceva
bhavañca. 3- Bhavasaṅkhāranti bhavagāmikammaṁ. Avassaji 2- munīti "pañcakkhandhā
aniccā,
pañcannaṁ khandhānaṁ nirodho nibbānaṁ niccan"ti ādinā 4- nayena tulayanto
buddhamuni bhave ādīnavaṁ, nibbāne ca ānisaṁsaṁ disvā taṁ khandhānaṁ mūlabhūtaṁ
bhavasaṅkhārakammaṁ "kammakkhayāya saṁvattatī"ti 5- evaṁ vuttena kammakkhayassa
karena
ariyamaggena avassaji. Kathaṁ? ajjhattarato samāhito abhindi kavacamiva
attasambhavaṁ.
So hi vipassanāvasena ajjhattarato samathavasena samāhitoti evaṁ pubbabhāgato
paṭaṭhāya samathavipassanābalena kavacamiva attabhāvaṁ pariyonaddhitvā 6- ṭhitaṁ,
attani
sambhavattā "attasambhavan"ti laddhanāmaṁ sabbaṁ kilesajālaṁ abhindi.
Kilesābhāvena
ca katakammaṁ apaṭisandhikattā avasaṭṭhannāma hotīti evaṁ kilesappahānena kammaṁ
pajahi, pahīnakilesassa ca bhayaṁ nāma natthi, tasmā abhītova āyusaṅkhāraṁ
ossajīti 7-
abhītabhāvaṁ ñāpanatthañca udānaṁ udānesīti veditabbo.

1 chaṂa. soṇasiṅgālādīnampi 2-2 ka. avassajjīti, avassajji 3 chaṂa. sambhavañca

4 khu. paṭi. 31/735/630 vipassanākathā 5 MaṂa. 13/81/57 aṅ. catukka. 21/232/258
6 chaṂa., i. pariyonandhitvā 7 chaṂa., i. itisaddo na dissati

161
Aṭṭhamahābhūmicālahetuvaṇṇanā
[171] Yaṁ mahāvātāti yena samayena yasmiṁ vā samaye mahāvātā
vāyanti. Mahāvātā vāyantāti 1- ukkhepakavātā nāma uṭṭhahanti, te vāyantā
saṭṭhisahassādhikanavayojanasatasahassabahalaṁ udakasandhārakavātaṁ
upacchindanti, tato
ākāse udakaṁ bhassati, tasmiṁ udake bhassante paṭhavī bhassati. Puna vāto
 attano balena antodhammakarake 2- viya udakaṁ ābandhitvā gaṇhāti, tato udakaṁ
uggacchati, tasmiṁ uggacchante paṭhavī uggacchati. Evaṁ udakaṁ kampitaṁ paṭhaviṁ
kampeti. Evañaca 3- kampanaṁ yāva ajjakālāpi hotiyeva, balahabhāvena 4- pana
oggacchanuggacchanaṁ na paññāyati.
Mahiddhiko mahānubhāvoti ijjhanassa mahantatāya mahiddhiko anubhavitabbassa
mahantatāya mahānubhāvo. Parittāti dubbalā. Appamāṇāti balavā. So
imaṁ paṭhaviṁ kampetīti so iddhiṁ nibbattetvā saṁvejento vā mahāmoggallāno
viya, vīmaṁsanto vā mahānāgattherassa bhāgineyyo saṁgharakkhitasāmaṇero viya
paṭhaviṁ
kampeti. So kirāyasmā khuraggeyeva arahattaṁ patto 5- cintesi "atthi nukho
kenaci bhikkhunā 6- pabbajitadivaseyeva arahattaṁ patvā vejayanto pāsādo
kampitapubbo"ti. Tato "natthi kocī"ti ñatvā "ahaṁ kampessāmī"ti abhiññābalena
vejayantamatthake ṭhatvā pādena paharitvā kampetuṁ nāsakkhi. Atha naṁ sakkassa
nāṭakitthiyo āhaṁsu "putta saṁgharakkhita tvaṁ pūtigandheneva sīsena vejayantaṁ
kampetuṁ icchasi, supatiṭṭhitokāso 7- tāta pāsādo, kathaṁ kampetuṁ
sakkhissasī"ti.
Sāmaṇero "imā devatā mayā saddhiṁ keḷiṁ karonti, ahaṁ kho pana
ācariyaṁ nālatthaṁ, kahaṁ nu kho me ācariyo sāmuddikamahānāgatthero"ti
āvajjento mahāsamudde udakaleṇaṁ māpetvā divāvihāraṁ nisinnoti ñatvā tattha
gantvā theraṁ vanditvā aṭṭhāsi. Tato naṁ thero "kintāta saṁgharakkhita

1 chaṂa. vāyantāpi 2 chaṂa. antodhamakaraṇe 3 chaṂa.,i. etañca

4 Ma. bahulabhāvena 5 chaṂa. i. patvā 6 chaṂa.,i. koci bhikkhu, yena
7 chaṂa., i. supatiṭṭhito

162
Asikkhitvāva yuddhaṁ paviṭṭhosī"ti vatvā "nāsakkhi tāta vejayantaṁ kampetun"ti
pucchi. Ācariyaṁ bhante nālatthanti. Atha naṁ thero "tāta tumhādise akampente ko
añño kampessati, diṭṭhapubbante tāta udakapiṭṭhe gomayapiṇḍaṁ pallavatanti 1-
vatvā tāta kapallapūvaṁ 2- pacantā ante 3- na 3- paricchindanti, iminā opammena
jānāhī"ti āha. So "vaṭṭissati bhante ettakenā"ti vatvā pāsādena
patiṭṭhitokāsaṁ udakaṁ hotūti adhiṭṭhāya vejayantābhimukho agamāsi.
Devadhītaro taṁ disvā "ekavāraṁ lajjitvā gato, punapi sāmaṇero
eti, punapi etī"ti vadiṁsu. Sakko devarājā "mā mayhaṁ puttena saddhiṁ
kathayittha, idāni tena ācariyo laddho, khaṇena pāsādaṁ kampessatī"ti āha.
Sāmaṇero 4- pādaṅguṭṭhena pāsādathūpikampahari. Pāsādo catūhi disāhi onamati.
Devatā "dehi tāta pāsādassa patiṭṭhātuṁ, dehi tāta pāsādassa patiṭṭhātun"ti
viraviṁsu. Sāmaṇero pāsādaṁ yathāṭhāne ṭhapetvā pāsādamatthake ṭhatvā udānaṁ
udānesi:-
ajjevāhaṁ pabbajito ajjapattāsavakkhayaṁ
ajja kampemi pāsādaṁ aho buddhassuḷāratā.
Ajjevāhaṁ pabbajito ajja pattāsavakkhayaṁ
ajja kampemi pāsādaṁ aho dhammassuḷāratā.
Ajjevāhaṁ pabbajito ajja pattāsavakkhayaṁ
ajja kampemi pabbajito aho saṁghassuḷāratāti.
Ito paresu chasu paṭhavīkampesu yaṁ vattabbaṁ, taṁ mahāpadāne vuttameva.
Iti imesu aṭṭhasu paṭhavīkampesu paṭhamo dhātukopena, 5- dutiyo
iddhānubhāvena, tatiyacatutthā puññatejena, pañcamo ñāṇatejena, chaṭṭho
sādhukāradānavasena, sattamo kāruññabhāvena, aṭṭhamo ārodanena. Mātu kucchiṁ ca
okkamante ca tato nikkhamante ca mahāsatte tassa puññatejena paṭhavī akampittha.
Abhisambodhiyaṁ ñāṇatejena abhihatā hutvā akampittha. Dhammacakkappavattane

1 chaṂa. pilavantaṁ, i. pilavantanti 2 chaṂa. kapallakapūvaṁ 3-3 chaṂa., i.

antantena
4 chaṂa. sāmaṇeropi 5 Ma. i. dhātukkhobhena

163
 Sādhukārabhāvasaṇṭhitā sādhukāraṁ dadamānā akampittha. Āyusaṅkhārossajjane
kāruññabhāvasaṇṭhitā cittasaṅkhobhaṁ asahamānā akampittha. Parinibbāne
ārodanavegatunnā hutvā akampittha. Ayaṁ panattho paṭhavīdevatāya vasena
veditabbo,
mahābhūtapaṭhaviyā panetaṁ natthi acetanattāti.
Ime kho ānanda aṭṭha hetūti ettha imeti niddiṭṭhanidassanaṁ.
Ettāvatā ca panāyasmā ānando "addhā ajja bhagavatā āyusaṅkhāro
ossaṭṭho"ti sallakkhesi. Bhagavā pana sallakkhitabhāvaṁ jānantopi okāsaṁ adatvāva
aññānipi aṭṭhakāni sampiṇḍanto "aṭṭha kho imā"ti ādimāha.
Aṭṭhaparisavaṇṇanā
[172] Tattha anekasataṁ khattiyaparisanti bimbisārasamāgamañāti-
samāgamalicchavisamāgamādisadisaṁ, sā pana aññesu cakkavāḷesupi labbhatiyeva.
Sallapitapubbanti alallāpasallāpo 1- katapubbo. Sākacchāti dhammasākacchāpi
samāpajjitapubbā. Yādisako tesaṁ vaṇṇoti te odātāpi honti kāḷāpi maṅguracchavīpi,
satthā suvaṇṇavaṇṇova. Idaṁ pana saṇṭhānaṁ paṭicca kathitaṁ. Saṇṭhānaṁpi ca
kevalaṁ
tesaṁ paññāyatiyeva, na pana bhagavā milakkhasadiso 2- hoti nāpi
āmuttamaṇikuṇḍalo,
buddhaveseneva nisīdati. Te pana attanā 3- samānasaṇṭhānameva passanti.
Yādisako tesaṁ saroti te chinnassarāpi honti gaggarassarāpi kākassarāpi
honti, satthā brahmassarova. Idaṁ pana bhāsantaraṁ sandhāya kathitaṁ. Sacepi hi
tattha satthā rājāsane nisinno katheti, "ajja rājā madhurena sarena kathetī"ti
tesaṁ hoti. Kathetvā pakkante pana bhagavati puna rājānaṁ āgataṁ disvā "ko
nukho ayan"ti vīmaṁsā uppajjati. Tattha "ko nu kho ayan"ti imasmiṁ ṭhāne
idāneva magadhabhāsāya 4- sīhalabhāsāya madhurenākārena kathento ko nu kho ayaṁ
antarahito, kiṁ devo, udāhu manussoti evaṁ vimaṁsantāpi na jānantīti attho.

1 chaṂa. ālāpasallāpo evamuparipi 2 chaṂa. milakkhusadiso

3 chaṂa., i. attano 4 chaṂa. māgadhabhāsāya

164
Kimatthaṁ panevaṁ ajānantānaṁ dhammaṁ desetīti. Vāsanatthāya. Evaṁ sutopi hi
dhammo
anāgate paccayo hotiyevāti anāgataṁ paṭicca deseti. Anekasataṁ brāhmaṇaparisanti
ādīnaṁpi soṇadaṇḍakūṭadantasamāgamādivasena 1- ceva aññacakkavāḷavasena
ca sambhavo veditabbo.
Imā pana aṭṭha parisā bhagavā kimatthaṁ āhari? abhītabhāvadassanatthameva.
Imā kira āharitvā evamāha "ānanda imāpi aṭṭha parisā upasaṅkamitvā
dhammaṁ desentassa tathāgatassa bhayaṁ vā sārajjaṁ vā natthi, māraṁ
pana ekakaṁ disvā tathāgato bhāyeyyāti ko evaṁ saññaṁ uppādetuṁ arahati.
Abhīto ānanda tathāgato acchambhī sato sampajāno āyusaṅkhāraṁ ossajī"ti.
Aṭṭhabhibhāyatanavaṇṇanā
[173] Abhibhāyatanānīti abhibhavanakāraṇāni. Kiṁ abhibhavanti?
paccanīkadhammepi
ārammaṇānipi. Tāni hi paṭipakkhabhāvena paccanīkadhamme abhibhavanti
puggalassa ñāṇuttariyatāya ārammaṇāni.
Ajjhattaṁ rūpasaññīti ādīsu pana ajjhattarūpe parikammavasena ajjhattaṁ
rūpasaññī nāma hoti. Ajjhattaṁ hi nīlaparikammaṁ karonto kese vā pitte vā
akkhitārakāya vā karoti. Pītaparikammaṁ karonto mede vā chaviyā vā
hatthapādapiṭṭhesu
vā akkhīnaṁ pītakaṭṭhāne vā karoti. Lohitaparikammaṁ karonto maṁse vā
lohite vā jivhāya vā akkhīnaṁ rattaṭṭhāne vā karoti. Odātaparikammaṁ karonto
aṭṭhimhi vā dante vā nakhe vā akkhīnaṁ setaṭṭhāne vā karoti. Taṁ pana
sunīlaṁ supītaṁ sulohitaṁ suodātakaṁ na hoti, avisuddhameva hoti.
Eko bahiddhā rūpāni passatīti yassetaṁ 2- parikammaṁ ajjhattaṁ
uppannaṁ hoti, nimittaṁ pana bahiddhā, so evaṁ ajjhattaṁ parikammassa bahiddhā
ca appanāya vasena "ajjhattaṁ rūpasaññī eko bahiddhā rūpāni passatī"ti vuccati.

1 chaṂa. soṇadaṇḍakūṭadaṇḍasamāgamādivasena 2 chaṂa. yassevaṁ

165
Parittānīti avaḍḍhitāni. Suvaṇṇadubbaṇnānīti suvaṇṇāni vā honti
dubbaṇṇāni vā, parittavaseneva idaṁ abhibhāyatanaṁ vuttanti veditabbaṁ. Tāni
abhibhuyyāti yathā nāma sampannagahaṇiko kaṭacchumattaṁ bhattaṁ labhitvā "kiṁ
ettha
bhuñjitabbaṁ atthī"ti saṅkaḍḍhitavā ekaṁ kabaḷameva karoti, evameva ñāṇuttariko
puggalo visadañāṇo "kiṁ ettha parittake ārammaṇe samāpajjitabbaṁ atthi,
nāyaṁ mama bhāro"ti tāni rūpāni abhibhavitvā samāpajjati. Saha
nimittuppādenevettha
appanaṁ pāpetīti attho. Jānāmi passāmīti iminā panassa ābhogo
kathito. So ca kho samāpattito vuṭṭhitassa, na anto samāpattiyaṁ. Evaṁsaññī
hotīti ābhogasaññāyapi jhānasaññāyapi evaṁ saññī hoti. Abhibhavanasaññā hissa
anto samāpattiyaṁpi atthi, ābhogasaññā pana samāpattito vuṭṭhitasseva.
Appamāṇānīti vaḍḍhitappamāṇāni, mahantānīti attho. Abhibhuyyāti
ettha pana yathā mahagghaso puriso ekaṁ bhattavaḍḍhitakaṁ labhitvā "aññaṁpi
hotu, kiṁ etaṁ mayhaṁ karissatī"ti taṁ na mahantato passati. Evameva ñāṇuttaro
puggalo visadañāṇo "kiṁ ettha samāpajjitabbaṁ, nayidaṁ appamāṇanti 1- na
mayhaṁ cittekaggatākaraṇe bhāro atthī"ti tāni abhibhavitvā samāpajjati, saha
cittuppādenevettha 2- appanaṁ pāpetīti attho.
Ajjhattaṁ arūpasaññīti alābhitāya vā anatthikatāya vā ajjhattarūpe
parikammasaññāvirahito.
Eko bahiddhā rūpāni passatīti yassa parikammaṁpi nimittaṁpi bahiddhāva
uppannaṁ, so evaṁ bahiddhā parikammassa ceva appanāya ca vasena "ajjhattaṁ
arūpasaññī eko bahiddhā rūpāni passatīti vuccati. Sesamettha catutthābhibhāyatane
vuttanayameva.
Imesu pana catūsu parittaṁ vitakkacaritavasena āgataṁ, appamāṇaṁ
mohacaritavasena, suvaṇṇaṁ dosacaritavasena, dubbaṇṇaṁ rāgacaritavasena. Etesañhi

1 chaṂa., i. itisaddo na dissati 2 chaṂa., i. nimittuppādenevettha

166
Etāni sappāyāni, sāpi nesaṁ sappāyatā vitthārato visuddhimagge caritaniddese
vuttā.
Pañcamābhibhāyatanādīsu nīlānīti sabbasaṅgāhikavasena 1- vuttaṁ.
Nīlavaṇṇānīti vaṇṇavasena. Nīlanidassanānīti nidassanavasena,
apaññāyamānavivarāni
asambhinnavaṇṇāni ekanīlāneva hutvā dissantīti vuttaṁ hoti. Nīlanibhāsānīti
idaṁ pana obhāsavasena vuttaṁ, nīlobhāsāni nīlappabhāyuttānīti attho. Etena
tesaṁ visuddhattaṁ 2- dasseti. Visuddhavaṇṇavaseneva hi imāni cattāri
abhibhāyatanāni
vuttāni. Umāpupphanti 3- etaṁ hi pupphaṁ siniddhaṁ mudu, dissamānaṁpi nīlameva
hoti, girikaṇṇikapupphādīni pana dissamānāni setadhātukāni honti, tasmā idameva
gahitaṁ, 4- na tāni. Bārāṇaseyyakanti bārāṇasiyaṁ sambhavaṁ. Tattha kira
kappāsopi
mudu, suttakantikāyopi tantavāyāpi chekā, udakampi suci siniddhaṁ. Tasmā taṁ
vatthaṁ ubhatobhāgavimaṭṭhaṁ hoti, dvīsupi passesu maṭṭhaṁ mudu siniddhaṁ
khāyati.
Pītānīti ādīsupi imināva nayena attho veditabbo. "nīlakasiṇaṁ
Uggaṇhanto nīlasmiṁ nimittaṁ gaṇhāti pupphasmiṁ vā vatthasmiṁ vā vaṇṇadhātuyā
vā"ti ādikaṁ panettha kasiṇakaraṇañca parikammañca appanāvidhānañca sabbaṁ
visuddhimagge vitthārato vuttanayameva.
Imānipi aṭṭha abhibhāyatanāni abhītabhāvadassanatthameva ānītāni.
Imānipi kira vatvā evamāha "ānanda evarūpāpi samāpattiyo samāpajjantassa
ca vuṭṭhahantassa ca tathāgatassa bhayaṁ vā sārajjaṁ vā natthi, māraṁ pana ekakaṁ
disvā tathāgato bhāyeyyāti ko evaṁ saññaṁ uppādetuṁ arahati, abhīto ānanda
tathāgato acchambhī sato sampajāno āyusaṅkhāraṁ ossajjī"ti.
Aṭṭhavimokkhavaṇṇanā
[174] Vimokkhakathā uttānatthāyeva. Imepi aṭṭha vimokkhā
 abhītabhāvadassanatthameva ānītā. Imepi kira vatvā evamāha "ānanda etāpi

1 chaṂa., sabbasaṅgāhakavasena 2 i. suvisuddhataṁ 3 ka.,i. ummāpupphanti

4 i. vihitaṁ

167
Samāpattiyo samāpajjantassa ca vuṭṭhahantassa ca tathāgatassa bhayaṁ vā sārajjaṁ
vā natthi .pe. Ossajjī"ti.
[175] Idānipi bhagavā ānandattherassa okāsaṁ adatvāva
ekamidāhanti ādinā nayena aparaṁpi desanaṁ ārabhi. Tattha paṭhamābhisambuddhoti
abhisambuddho hutvā paṭhamameva aṭṭhame sattāhe.
[177] Ossaṭṭhoti visajjito pariccatto, 1- evaṁ kira vatvā
"tenāyaṁ dasasahassīlokadhātu kampitthā"ti āha.
Ānandayācanakathāvaṇṇanā
[178] Alanti paṭikkhepavacanametaṁ. Bodhinti catumaggañāṇapaṭivedhaṁ.
Saddahasi tvanti evaṁ vuttabhavaṁ tathāgatassa saddahasīti vadati.
Tasmātihānandāti
yasmā idaṁ vacanaṁ saddahasi, tasmā tuyhevetaṁ dukkaṭanti dasseti.
[179] Ekamidāhanti idaṁ bhagavā "na kevalaṁ ahaṁ idheva taṁ
āmantesiṁ, aññadāpi āmantetvā oḷārikaṁ nimittaṁ akāsiṁ, taṁpi tayā na
paṭividdhaṁ, tavevāyaṁ aparādho"ti evaṁ sokavinodanatthāya nānappakārato
therasseva
dosāropanatthaṁ ārabhi.
[183] Piyehi manāpehīti mātupitubhātubhaginīādikehi jātiyā
nānābhāvo, maraṇena vinābhāvo, bhavena aññathābhāvo. Taṁ kutettha labbhāti tanti
tasmā, yasmā sabbeheva piyehi manāpehi nānābhāvo, tasmā dasa pāramiyo
pūretvāpi, sambodhiṁ patvāpi, dhammacakkaṁ pavattetvāpi, yamakapāṭihāriyaṁ
dassetvāpi
devorohaṇaṁ katvāpi yantaṁ jātaṁ bhūtaṁ saṅkhataṁ palokadhammaṁ, taṁ vata
tathāgatassāpi
sarīraṁ mā palujjīti netaṁ ṭhānaṁ vijjati, rodantenāpi kandantenāpi na sakkā
taṁ kāraṇaṁ laddhunti. Puna paccāgamissatīti 2- yaṁ cattaṁ vantaṁ, taṁ vata puna
paṭidissatīti 3- attho.

1 chaṂa. paricchinno 2 chaṂa.,i. paccāvamissatīti 3 chaṂa. paṭikhādissatīti,

i. paṭisaṅkharissatīti

168
[184] Yathayidaṁ brahmacariyanti yathā idaṁ sikkhattayasaṅgahaṁ
sāsanabrahmacariyaṁ.
Addhaniyanti addhānakkhamaṁ. Ciraṭṭhitikanti cirappavattivasena ciraṭṭhitikaṁ.
Cattāro satipaṭṭhānāti ādi sabbaṁ lokiyalokuttaravaseneva kathitaṁ. Etesaṁ pana
bodhipakkhiyānaṁ dhammānaṁ vinicchayo sabbākārena visuddhimagge
paṭipadāñāṇadassana-
visuddhiniddese vutto. Sesamettha uttānamevāti.
Tatiyabhāṇavāravaṇṇanā niṭṭhitā.
--------
Nāgāpalokitavaṇṇanā
[186] Nāgāpalokitanti yathā hi mahājanassa aṭṭhīni koṭiyā koṭiṁ
āhacca ṭhitāni paccekabuddhānaṁ, aṅkusakalaggāni viya, na evaṁ buddhānaṁ.
Buddhānaṁ
pana suvaṇṇakkhandhaṁ 1- viya ekābaddhāni hutvā ṭhitāni, tasmā pacchato
apalokanakāle
na sakkā hoti gīvaṁ parivattetuṁ. Yathā pana hatthināgo pacchābhāgaṁ
apaloketukāmo
sakalasarīreneva parivattati, evaṁ parivattetabbaṁ hoti. Bhagavato pana
nagaradvāre
ṭhatvā "vesāliṁ apalokessāmī"ti citte uppannamatte "bhagavā anekāni
kappakoṭisatasahassāni 2- pāramiyo pūrentehi tumhehi na gīvaṁ parivattetvā
 apalokanakammaṁ katan"ti ayaṁ mahāpaṭhavī 3- kulālacakkaṁ viya parivattetvā
bhagavantaṁ
vesālīnagarābhimukhaṁ akāsi. Taṁ sandhāyetaṁ vuttaṁ.
Nanu ca na kevalaṁ vesāliyāva, sāvatthīrājagahanālandapāṭaligāmakoṭi-
gāmanādikagāmakesupi tato tato nikkhantakāle tantaṁ sabbaṁ pacchimadassanameva,
tattha tattha kasmā nāgāpalokitaṁ nāpalokesīti. Anacchariyattā. Tattha tattha hi
nivattetvā apalokentassetaṁ na acchariyaṁ hoti, tasmā nāpalokesi. Apica
vesālīrājāno āsannavināsā, tiṇṇaṁ vassānaṁ upari vinassissantīti. 4- Te taṁ

1 chaṂa. saṅkhalikāni, i. saṅkhalikā 2 chaṂa. kappakoṭisahassāni

3 chaṂa. pathavī 4 chaṂa., i. itisaddo na dissati

169
Nagaradvāre nāgāpalokitaṁ nāma cetiyaṁ katvā gandhamālādīhi pūjessanti, taṁ
nesaṁ dīgharattaṁ hitāya sukhāya bhavissatīti tesaṁ anukampāya apalokesi.
Dukkhassantaṅkaroti vaṭṭadukkhassa antakaro. Cakkhumāti pañcahi cakkhūhi
cakkhumā. Parinibbutoti kilesaparinibbānena parinibbuto.
Catumahāpadesakathāvaṇṇanā
[187] Mahāpadeseti mahāokāse, mahāapadese vā, buddhādayo
mahante mahante apadisitvā vuttāni mahākāraṇānīti attho.
[188] Neva 1- abhinanditabbanti haṭṭhatuṭṭhehi sādhukāraṁ datvā
pubbeva na sotabbaṁ, evaṁ kate hi pacchā "idaṁ na sametī"ti vuccamānopi
"kiṁ pubbeva ayaṁ dhammo, idāni na dhammo"ti vatvā laddhiṁ na visajjeti.
Nappaṭikkositabbanti "kiṁ esa bālo vadatī"ti evaṁ pubbeva na vattabbaṁ, evaṁ
vutte hi vattuṁ yuttaṁpi na vakkhati. Tenāha "anabhinanditvā appaṭikkositvā"ti.
Padabayañjanānīti padasaṅkhātāni bayañjanāni. Sādhukaṁ uggahetvāti imasmiṁ ṭhāne
pāli vuttā, imasmiṁ ṭhāne attho vutto, imasmiṁ ṭhāne anusandhi kathitā 2-
imasmiṁ ṭhāne pubbāparaṁ kathitanti suṭṭhu gahetvā. Sutte otāretabbānīti. 3-
Sutte otāretabbāni. Vinaye sandassetabbānīti vinayena saṁsandetabbāni. 4-
Ettha ca suttanti vinayo. Yathāha "kattha paṭikkhittaṁ, sāvatthiyā
suttavibhaṅge"ti. 5- Vinayoti khandhako. Yathāha "kosambiyaṁ 6- vinayātisāre"ti.
Evaṁ vinayapiṭakaṁpi na pariyādiyati. Ubhatovibhaṅgā pana suttaṁ,
khandhakaparivārā
vinayoti evaṁ vinayapiṭakaṁ pariyādiyati. Athavā suttantapiṭakaṁ suttaṁ
vinayapiṭakaṁ
vinayoti evaṁ dveyeva piṭakāni pariyādiyanti. Suttantābhidhammapiṭakakāni vā
suttaṁ, vinayapiṭakaṁ vinayoti evampi tīṇi piṭakāni na tāva pariyādiyanti.

1 ka. nevāti saddo na dissati 2 chaṂa. kathito 3 chaṂa. osāretabbānīti

4 i. sandassetabbāni 5 vinaYu. 7/457/301 sattasatikkhandhaka
6 chaṂa. kosambiyanti ayaṁ na dissati

170
Asuttanāmakaṁ 1- kiñci buddhavacanaṁ nāma atthi. Seyyathīdaṁ:- jātakaṁ
paṭisambhidā
niddeso suttanipāto dhammapadaṁ udānaṁ itivuttakaṁ vimānavatthu petavatthu
theragāthā
therīgāthā apadānanti.
Sudinnatthero pana "asuttakaṁ nāma kiṁ buddhavacanaṁ atthī"ti taṁ sabbaṁ
paṭikkhipitvā "tīṇi piṭakāni suttaṁ, vinayo pana kāraṇan"ti āha. Tato taṁ
kāraṇaṁ dassento idaṁ suttamāhari:- ye kho tvaṁ gotami dhamme jāneyyāsi,
ime dhammā sarāgāya saṁvattanti no virāgāya, saññogāya saṁvattanti no
visaññogāya, ācayāya saṁvattanti no apacayāya, mahicchatāya saṁvattanti no
appicchatāya, asantuṭṭhiyā saṁvattanti no santuṭṭhiyā, saṅgaṇikāya saṁvattanti
no pavivekāya, kosajjāya saṁvattanti no viriyārambhāya, dubbharatāya saṁvattanti
no subharatāya, ekaṁsena gotami dhāreyyāsi "neso dhammo, neso vinayo, netaṁ
satthusāsanan"ti. Ye ca kho tvaṁ gotami dhamme jāneyyāsi ime dhammā virāgāya
 saṁvattanti no sarāgāya, visaññogāya saṁvattanti no saññogāya, apacayāya
saṁvattanti no ācayāya, appicchatāya saṁvattanti no mahicchatāya, santuṭṭhiyā
saṁvattanti no asantuṭṭhiyā, pavivekāya saṁvattanti no saṅgaṇikāya,
viriyārambhāya
saṁvattanti no kosajjāya, subharatāya saṁvattanti no dubbharatāya, ekaṁsena
gotami
dhāreyyāsi "eso dhammo, eso vinayo, etaṁ satthusāsanan"ti. 2-
Tasmā sutteti tepiṭake buddhavacane otāretabbāni. Vinayeti etasmiṁ
rāgādivinayakāraṇe saṁsandetabbānīti ayamettha attho. Na ceva sutte otarantīti 3-
suttapaṭipāṭiyā katthaci anāgantvā challiṁ uṭṭhapetvā guḷhavessantaraguḷha-
ummaggaguḷhavinayavedallapiṭakānaṁ aññatarato āgatāni paññāyantīti attho. Evaṁ
āgatāni hi rāgādivinaye pana na paññāyamānāni chaḍḍetabbāni honti.
Tena vuttaṁ "iti hetaṁ bhikkhave chaḍḍeyyāthā"ti. Etenupāyena sabbattha attho
veditabbo.

1 chaṂa.,i. asukanāmakañhi 2 vinaYu. 7/406/239 bhikkhunikkhandhaka, aṅ.aṭṭhaka.

23/143/288 (sayā) 3 chaṂa. osarantīti

171
Idaṁ bhikkhave catutthaṁ mahāpadesaṁ dhāreyyāthāti idaṁ catutthadhammassa
patiṭṭhānokāsaṁ dhāreyyātha.
Imasmiṁ pana ṭhāne imaṁ pakiṇṇakaṁ veditabbaṁ:- sutte cattāro
mahāpadesā, khandhake cattāro mahāpadesā, cattāri pañhābyākaraṇāni, suttaṁ,
suttānulomaṁ, ācariyavādo, attano mati, tisso saṅgītiyoti.
Tattha "ayaṁ dhammo, ayaṁ vinayo"ti dhammavinicchaye patte ime
cattāro mahāpadesā pamāṇaṁ. Yaṁ ettha sameti tadeva gahetabbaṁ, itaraṁ
virujjhantassāpi 1- na gahetabbaṁ.
"idaṁ Kappati, idaṁ na kappatī"ti kappiyākappiyavinicchaye patte "yaṁ
bhikkhave mayā "idaṁ na kappatī"ti appaṭikkhittaṁ, tañce akappiyaṁ anulometi,
kappiyaṁ paṭibāhati, taṁ vo na kappatī"tiādimā 2- nayena khandhake vuttā cattāro
mahāpadesā pamāṇaṁ. Tesaṁ vinicchayakathā samantapāsādikāya vuttā. Tattha
vuttanayena
yaṁ kappiyaṁ anulometi, tadeva kappiyaṁ, itaraṁ akappiyanti evaṁ sanniṭṭhānaṁ
kātabbaṁ.
Ekaṁsabyākaraṇīyo pañho, vibhajjabyākaraṇīyo pañho, paṭipucchābyākaraṇīyo
pañho, ṭhapanīyo pañhoti imāni cattāri pañhābyākaraṇāni
nāMa. Tattha "cakkhuṁ aniccan"ti puṭṭhena "āma aniccan"ti ekaṁseneva byākātabbaṁ.
Esa nayo sotādīsu. Ayaṁ ekaṁsabyākaraṇīyo pañho. "aniccaṁ Nāma
cakkhun"ti puṭṭhena pana "na cakkhumeva, sotampi aniccaṁ ghānaṁpi aniccan"ti
evaṁ vibhajitvā byākātabbaṁ. Ayaṁ vibhajjabyākaraṇīyo pañho. "yathā Cakkhuṁ tathā
sotaṁ, yathā sotaṁ tathā cakkhun"tiādīni puṭṭhena "kenaṭṭhena pucchasī"ti
paṭipucchitvā
"dassanaṭṭhena pucchāmī"ti vutte "na hī"ti byākātabbaṁ, "aniccaṭaṭhena
pucchāmī"ti vutte āmāti byākātabbaṁ. Ayaṁ paṭipucchābyākaraṇīyo pañho. "taṁ
Jīvaṁ taṁ sarīran"tiādīni puṭṭhena pana "abyākatametaṁ bhagavatā"ti ṭhapetabbo,

1 chaṂa., i. viravantassapi 2 vinaYu. 5/305/90 bhesajjakkhandhaka

172
Esa pañoha. Na byākātabbo. Ayaṁ ṭhapanīyo pañho. Iti tenākārena pañhe
sampatte imāni cattāri pañhābyākaraṇāni pamāṇaṁ. Imesaṁ vasena so pañho
byākātabbo.
Suttādīsu pana suttaṁ nāma tisso saṅgītiyo āruḷhāni tīṇi
piṭakāni. Suttānulomaṁ nāma anulomakappiyaṁ. Ācariyavādo nāma aṭṭhakathā.
Attano mati nāma nayaggāhena anubuddhiyā attano paṭibhāṇaṁ. Tattha suttaṁ
apaṭibāhiyaṁ, taṁ paṭibāhantena buddhova paṭibāhito hoti. Anulomakappiyaṁ pana
suttena samentameva gahetabbaṁ, na itaraṁ. Ācariyavādopi suttena samentoyeva
gahetabbo, na itaro. Attano mati pana sabbadubbalā, sāpi suttena samentāyeva
gahetabbā, na itaRā.
 Pañcasatikā, sattasatikā, sahassikāti imā pana tisso saṅgītiyo.
Suttaṁpi tāsu āgatameva pamāṇaṁ, itaraṁ gārayhasuttaṁ na gahetabbaṁ. Tattha
otarantānipi hi padabyañjanāni na ceva sutte otaranti, na ca vinaye
sandissantīti veditabbāni.
Kammāraputtacundavatthuvaṇṇanā
[189] Kammāraputtassāti suvaṇṇakāraputtassa. So kira aḍḍho
mahākuṭumbiko bhagavato paṭhamadassaneneva sotāpanno hutvā attano ambavane
vihāraṁ kārāpetvā niyyādesi. Taṁ sandhāya vuttaṁ "ambavane"ti
sūkaramaddavanti nātitaruṇassa nātijiṇṇassa ekajeṭṭhakasūkarassa
pavattamaṁsaṁ. Taṁ kira muduñceva siniddhañca hoti, taṁ paṭiyādāpetvā sādhukaṁ
pacāpetvāti attho. Eke 1- bhaṇanti "sūkaramaddavanti pana muduodanassa
pañcagorasayūsapācanavidhānassa nāmetaṁ, yathā gavapānaṁ nāma pākanāman"ti. Keci
bhaṇanti
"sūkaramaddavaṁ nāma rasāyanavidhi, taṁ pana rasāyanasatthe āgacchati, taṁ
cundena
`bhagavato parinibbānaṁ na bhaveyyā'ti rasāyanaṁ paṭiyattan"ti. 1- Tattha pana
dvisahassadīpaparivāresu catūsu mahādīpesu devatā ojaṁ paṭikkhipiṁsu. 2-

1-1 i.eke bhaṇanti .pe. paṭiyattanti ime pāṭhā na dissanati 2 chaṂa.,i.

pakkhipiṁsu

173
Nāhantanti idaṁ sīhanādaṁ kimatthaṁ nadati? parūpavādamocanatthaṁ. Attanā
paribhuttāvasesaṁ neva bhikkhūnaṁ, na manussānaṁ dātuṁ adāsi, āvāṭe nikkhaṇāpetvā
vināsesīti hi vattukāmānaṁ idaṁ sutvā vacanokāso na bhavissatīti paresaṁ
upavādamocanatthaṁ sīhanādaṁ nadati.
[190] Bhuttassa ca sūkaramaddavenāti bhuttassa udapādi, na pana
bhuttapaccayā. Yadi hi abhuttassa uppajjissati, 1- atikharo ābādho 2- bhavissati.
3-
Siniddhabhojanaṁ bhuttattā panassa tanuvedanā ahosi. Teneva padasā gantuṁ
asakkhi.
Virecamānoti 4- abhiṇhaṁ pavattalohitavirecamānova samāno. Avocāti attanā
gāthāyoti veditabbā. Paṭṭhitaṭṭhāne parinibbānatthāya evamāha. Imā pana
dhammasaṅgāhakattherehi ṭhapitā
pānīyāharaṇavaṇṇanā
[191] Iṅghāti codanaṭṭhe nipāto. Acchodakāti pasannodakā.
Sātodakāti madhurodakā. Sītodakāti sītalasalilā. 5- Setodakāti 6- nikkaddamā.
Suppatitthāti sundaratitthā. 7-
Pukkusamallaputtavatthuvaṇṇanā
[192] Pukkusoti tassa nāmaṁ. Mallaputtoti mallarājaputto. Mallā
kira vārena rajjaṁ kārenti. Yāva yesaṁ 8- vāro na pāpuṇāti, tāva vāṇijjaṁ 9-
karonti. Ayaṁpi vāṇijjameva karonto pañca sakaṭasatāni yojetvā 10- purato
vāte 11- vāyante purato gacchati, pacchā vāte vāyante satthavāhaṁ purato
pesetvā sayaṁ pacchā gacchati. Tadā pana pacchā vāto vāyi, tasmā esa
purato satthavāhaṁ pesetvā sabbaratanayāne nisīditvā kusinārāto 12- nikkhamitvā

1 chaṂa.,i. uppajjissatha 2 chaṂa.,i. ābādhoti ayaṁ na dissati 3 i. abhavissa

4 Sī. viriccamāno 5 chaṂa. tanusītalasalilā, i. anusītalasalilā 6 chaṂa. Sī.,i.
setakāti
7 ka. supatiṭṭhāti sundaratiṭṭhā 8 chaṂa. nesaṁ, i. tesaṁ 9 chaṂa. vaṇijjaṁ
evamuparipi

10 chaṂa.,i. yojāpetvā 11 chaṂa.,i. dhuravāte 12 chaṂa. kusinārato

174
"pāvaṁ Gamissāmī"ti maggaṁ paṭipajji. Tena vuttaṁ "kusinārāya pāvaṁ
addhānamaggapaṭipanno hotī"ti.
Āḷāroti tassa nāmaṁ. Dīghapiṅgalo kireso, tenassa āḷāroti
 nāmaṁ ahosi. Kālāmoti gottaṁ. Yatra hi nāmāti yo hi nāMa. Neva dakkhatīti
na addasa. Yatrasaddayuttattā panetaṁ anāgatavasena vuttaṁ. Evarūpaṁ hi īdisesu
ṭhānesu saddalakkhaṇaṁ.
[193] Niccharantīsūti viravantīsu. 1- Asaniyā phalantiyāti navavidhāya
asaniyā bhijjamānāya viya mahāravaṁ viravantiyā. Navavidhā hi asanī asaññā
vicakkā saterā gaggarā kapisīsā macchavilolikā kukkuṭakā daṇḍamaṇikā
sukkhāsanīti.
Tattha asaññā asaññaṁ karoti. Vicakkā ekācakkaṁ karoti. Saterā
lakārasadisā 2- hutvā patati. Gaggarā gaggarāyamānā patati. Kapisīsā bhamukaṁ
ukkhipanto makkaṭo viya hoti. Macchavilolikā vilulitamaccho 3- viya hoti.
Kukkuṭakā
kukkuṭasadisā hutvā patati. Daṇḍamaṇikā naṅgalasadisā hutvā patati. Sukkhāsanī
patitaṭṭhānaṁ samugghāteti. Deve vassanteti sukkhagajjitaṁ gajjitvā antarantarā
vassante.
Ātumāyanti ātumaṁ nissāya viharāmi. Bhusāgāreti khalasālāyaṁ.
Etthesoti 4- etasmiṁ kāraṇe eso mahājanakāyo sannipatito. Kva ahosīti
kuhiṁ ahosi. So taṁ bhanteti so tvaṁ bhante.
[194] Siṅgīvaṇṇanti siṅgīsuvaṇṇavaṇṇaṁ. Yugamaṭṭhanti maṭṭhayugaṁ,
saṇhaṁ sāṭakayugalanti attho. Dhāraṇīyanti antarantarā mayā dhāretabbaṁ,
paridahitabbanti attho. Taṁ kira so tathārūpe chaṇadivaseyeva dhāretvā sesakāle
nikkhipati. Evaṁ uttamaṁ maṅgalavatthayugaṁ sandhāyāha. Anukampaṁ upādāyāti mayi
anukampaṁ paṭicca. Acchādehīti upacāravacanametaṁ, ekaṁ mayhaṁ dehi, ekaṁ
ānandassāti attho. Kiṁ pana thero taṁ gaṇhīti. Āma gaṇhīti. Kasmā? matthakap-
pattakiccattā. Kiñacāpi hesa evarūpaṁ lābhaṁ paṭikkhipitvā upaṭṭhākaṭṭhānaṁ
paṭipanno,

1 chaṂa., i. vicarantīsu 2 chaṂa., i. saterasadisā, Ma. saṅkārasadisā

3 chaṂa. vilolitamaccho 4 ka. ettha soti

175
Taṁ panassa upaṭṭhākakiccaṁ matthakaṁ pattaṁ, tasmā aggahesi. Ye 1- vā pana evaṁ
vadeyyuṁ "anārādhako maññe ānando, pañcavīsati vassāni upaṭṭhahantena na
kiñci bhagavato santikā tena laddhapubban"ti tesaṁ vacanokāsacchedanatthaṁpi
aggahesi. Apica jānāti bhagavā "ānando gahetvāpi attanā na dhāressati,
mayhaṁyeva pūjaṁ karissati. Mallaputtena pana ānandaṁ pūjantena saṁghopi pūjito
bhavissati, evamassa mahāpuññarāsi bhavissatī"ti therassa ekaṁ dāpesi. Theropi
teneva kāraṇena aggahesīti. Dhammiyā kathāyāti vatthānumodanakathāya.
[195] Bhagavato kāyaṁ upanāmitanti nivāsanapārupanavasena alliyāpitaṁ.
Bhagavāpi tato ekaṁ nivāsesi, ekaṁ pārupi. Hataccikaṁ viyāti 2- yathā
hatacciko aṅgāro antanteneva jotati, bahi panassa pabhā natthi, evaṁ bahi
pacchinnappabhaṁ 3- hutvā khāyatīti attho.
Imesu kho ānnada dvīsu kālesūti kasmā imesu dvīsu kālesu
evaṁ hoti? āhāravisesena ceva balavasomanassena ca. Etesu dvīsu kālesu
sakalacakkavāḷadevatā āhāre ojaṁ pakkhipanti, taṁ pana bhojanaṁ 4- kucchiṁ
pavisitvā
pasannarūpaṁ samuṭṭhāpeti. Āhārasamuṭṭhānarūpassa pasannattā manacchaṭṭhāni
indriyāni
ativiya virocanti. Sambodhidivase cassa "anekakappakoṭisatasahassasañcito
vata me kilesarāsi ajja pahīno"ti āvajjentassa 5- balavasomanassaṁ uppajjati,
cittaṁ pasīdati, citte pasanne lohitaṁ pasīdati, lohite pasanne manacchaṭṭhāni
indriyāni ativiya virocanti. Parinibbānadivase "ajjadānāhaṁ anekehi
buddhasatasahassehi paviṭṭhaṁ amatamahānibbānanagaraṁ 6- pavisissāmī"ti
āvajjentassa
balavasomanassaṁ uppajjati, cittaṁ pasīdati, citte pasanne lohitaṁ pasīdati,
lohite
pasanne manacchaṭṭhāni indriyāni ativiya virocanti. Iti āhāravasena 7- ceva
balavasomanassena ca imesu dvīsu kālesu evaṁ hotīti veditabbaṁ. Upavattaneti
pācīnato nivattanasālavane. Antare 8- yamakasālānanti yamakasālarukkhānaṁ majjhe.
 1 chaṂa. i. ye cāpi 2 Sī.,i. vītaccikaṁ viyāti 3 chaṂa. paṭicchannappabhaṁ,
i. pacchinnapabhā 4 chaṂa.,i. paṇītabhojanaṁ 5 chaṂa. āvajjantassa evamuparipi
6 chaṂa.,i. amatamahānibbānaṁ nāma nagaraṁ 7 chaṂa.,i. āhāraviseseneva

8 chaṂa.,i. antarena

176
Siṅgīvaṇṇanti gāthā saṅgītikāle ṭhapitā.
[196] Nhātvā ca pivitvā cāti ettha tadā kira bhagavati nhāyante
antonadiyaṁ macchakacchapā ca ubhato tīresu vanasaṇḍo ca sabbaṁ suvaṇṇavaṇṇameva
ahosi. 1- Ambavananti tassāyeva nadiyā tīre ambavanaṁ. Āyasmantaṁ cundakanti
tasmiṁ kira khaṇe ānandatthero udakasāṭakaṁ pīḷento ohiyi, cundatthero samīpe
ahosi. Taṁ bhagavā āmantesi.
Gantvāna buddho nadikaṁ kakudhanti imāpi gāthā saṅgītikāleyeva ṭhapitā.
Tattha pavattā bhagavā idha dhammeti bhagavā idha sāsane dhamme pavattā, caturā-
sītidhammakkhandhasahassāni pavattānīti attho. Pamukhe 2- nisīdīti satthu purato
nisīdi.
Ettāvatā ca thero anuppatto. Evaṁ anuppattaṁ athakho bhagavā āyasmantaṁ
ānandaṁ āmantesi.
[197] Te alābhāti ye aññesaṁ dānānisaṁsasaṅkhātā lābhā honti,
te alābhā. Dulladdhanti puñañavisesenapi laddhampi manussattaṁ dulladdhaṁ. Yassa
teti yassa tava. Uttaṇḍulaṁ vā atikilinnaṁ vā ko jānāti, kīdisaṁpi pacchimaṁ
piṇḍapātaṁ paribhuñjitvā tathāgato parinibbuto, addhā te yaṁ vā taṁ vā dinnaṁ
bhavissatīti. Lābhāti diṭṭhadhammikasamparāyikadānānisaṁsasaṅkhātā lābhā.
Suladdhanti
tuyhaṁ manussattaṁ suladdhaṁ. Samasamaphalāti sabbākārena samasamaphalā. 3-
Nanu ca yaṁ sujātāya dinnaṁ piṇḍapātaṁ bhuñjitvā tathāgato abhisambuddho,
so sarāgasadosasamohakāle paribhutto, ayaṁ pana cundena dinno
vītarāgavītadosavītamohakāle paribhutto, kasmā ete samasamaphalāti. 4-
Parinibbāna-
samatāya ca samāpattisamatāya ca anussaraṇasamatāya ca. Bhagavā hi sujātāya
dinnaṁ
piṇḍapātaṁ paribhuñjitvā saupādisesāya nibbānadhātuyā parinibbuto, cundena
dinnaṁ paribhuñjitvā anupādisesāya nibbānadhātuyā parinibbutoti evaṁ parinibbāna-
samatāyapi samaphalā. Abhisambujjhanadivase ca catuvīsatikoṭisatasahassasaṅkhyā
samāpattiyo samāpajji, parinibbānadivasepi sabbā tā samāpajjīti evaṁ

1 chaṂa. hoti 2 Ma. sammukhe 3 chaṂa. samānaphalā 4 chaṂa. samaphalāti

177
Samāpattisamatāyapi samaphalā. Sujātā ca aparabhāge assosi "na hi kira sā 1-
rukkhadevatā, bodhisatto so, 2- taṁ kira piṇḍapātaṁ paribhuñjitvā anuttaraṁ
sammāsambodhiṁ abhisambuddho, sattasattāhaṁ kirassa tena yāpanaṁ ahosī"ti. Tassā
idaṁ
sutvā "lābhā vata me"ti anussarantiyā balavapītisomanassaṁ udapādi. Cundassāpi
aparabhāge "avasānapiṇḍapāto kira mayā dinno, dhammasīsaṁ kira me gahitaṁ,
mayhaṁ kira piṇḍapātaṁ paribhuñjitvā satthā anupādisesāya nibbānadhātuyā
parinibbuto"ti sutvā "lābhā vata me"ti anussarato balavasomanassaṁ udapādīti
evaṁ anussaraṇasamatāyapi samaphalāti veditabbā.
Yasasaṁvattanikanti parivārasaṁvattanikaṁ. Adhipateyyasaṁvattanikanti 3-
jeṭṭhakabhāvasaṁvattanikaṁ.
Saṁyamatoti sīlasaṁyamena saṁyamantassa, 4- saṁvare ṭhitassāti attho. Veraṁ
na cīyatīti pañcavidhaṁ veraṁ na vaḍḍhati. Kusalo ca jahāti pāpakanti kusalo pana
ñāṇasampanno ariyamaggena anavasesaṁ pāpakaṁ lāmakaṁ akusalaṁ jahāti. Rāgadosa-
mohakkhayā sa nibbutoti so imaṁ pāpakaṁ jahitvā rāgādīnaṁ khayā kilesanibbānena
nibbutoti. Iti cundassa ca dakkhiṇaṁ, attano ca dakkhiṇeyyasampattiṁ
sampassamāno udānaṁ udānesīti.
Catutthabhāṇavāravaṇṇanā niṭṭhitā.
 -------------
Yamakasālāvaṇṇanā
[198] Mahatā bhikkhusaṁghena saddhinti idha bhikkhūnaṁ gaṇanaparicchedo
natthi. Veḷuvagāme vedanāvikkhambhanato paṭṭhāya hi "na cirena bhagavā
parinibbāyissatī"ti
sutvā tato tato āgatesu bhikkhūsu ekabhikkhupi pakkanto nāma natthi.
Tasmā gaṇanavītivatto saṁgho ahosi.

1 chaṂa., i. na kiresā 2 chaṂa., i. bodhisatto kiresa

3 chaṂa. ādhipateyyasaṁvattanikanti 4 ka. sīlasaññamena saññamantassa

178
Upavattanaṁ mallānaṁ sālavananti yatheva hi kalambanadītīrato
rājamātuvihāradvārena
thūpārāmaṁ gantabbaṁ hoti, evaṁ hiraññavatiyā pārimatīrato sālavanaṁ
uyyānaṁ, yathā anurādhapurassa thūpārāmo, evaṁ taṁ kusinārāya hoti. Yathā
thūpārāmato dakkhiṇadvārena nagaraṁ pavisanamaggo pācīnamukho gantvā uttarena
nivatto, evaṁ uyyānato sālavanaṁ pācīnamukhaṁ gantvā uttarena nivattaṁ. Tasmā
taṁ "upavattanan"ti vuccati.
Antarena yamakasālānaṁ uttarasīsakanti tassa kira mañcakassa ekā
sālapantī sīsabhāge hoti, ekā pādabhāge. Tatrāpi eko taruṇasālo sīsabhāgassa
āsanno hoti, eko pādabhāgassa. Apica yamakasālā nāma mūlakhandhaviṭapapattehi
aññamaññaṁ saṁsibbitvā ṭhitā sālāti vuttaṁ. Mañcakaṁ paññapehīti tasmiṁ kira
uyyāne rājakulassa sayanamañco atthi, taṁ sandhāya paññapehīti āha. Theropi
taṁyeva paññapetvā adāsi.
Kilantosmi ānanda, nipajjissāmīti tathāgatassa hi:-
gocari kalāpo gaṅgeyyo piṅgalo pabbateyyako.
Hemavato ca tambo ca mandākini uposatho.
Chaddantoyeva dasamo ete nāgānamuttamāti.
Ettha yaṁ dasannaṁ gocarisaṅkhātānaṁ pakatihatthīnaṁ balaṁ, taṁ ekassa
kalāpassāti evaṁ dasaguṇavaḍḍhitāya gaṇanāya pakatihatthīnaṁ
koṭisahassabalappamāṇaṁ
balaṁ, taṁ sabbaṁpi cundassa piṇḍapātaṁ paribhuttakālato paṭṭhāya paṅkavāre 1-
pakkhittaṁ udakaṁ viya parikkhayaṁ gataṁ. Pāvānagarato tīṇi gāvutāni
kusinārānagaraṁ,
etasmiṁ antare pañcavīsatiyā ṭhānesu nisīditvā mahatā ussāhena āgacchantopi
suriyatthaṅgatavelāyaṁ 2- sāyaṇhasamaye 3- bhagavā sālavanaṁ paviṭṭho. Evaṁ rogo
sabbaṁ
ārogyaṁ maddanto āgacchati. Etamatthaṁ dassento viya sabbalokassa saṁvegakaraṁ
vācaṁ bhāsanto "kilantosmi ānanda, nipajjissāmī"ti āha.

1 chaṂa.,i. caṅgavāre, Ma. caṅkavāre 2 chaṂa. suriyassa atthaṅgamitavelāyaṁ

3 chaṂa. sañjāsamaye

179
Kasmā pana bhagavā evaṁ mahantena ussāhena idhāgato, kiṁ aññattha
na sakkā parinibbāyitunti? parinibbāyituṁ nāma na katthaci na sakkā, tīhi
pana kāraṇehi idhāgato, idaṁ hi bhagavā evaṁ passati "mayi aññattha
parinibbāyante mahāsudassanasuttassa atthuppatti na bhavissati, kusinārāyaṁ pana
parinibbāyante yamahaṁ devaloke anubhavitabbaṁ sampattiṁ manussalokeyeva
anubhaviṁ,
taṁ dvīhi bhāṇavārehi maṇḍetvā desessāmi, taṁ me sutvā bahujanā kusalaṁ
kattabbaṁ maññissantī"ti.
Aparaṁpi passati "maṁ aññattha parinibbāyantaṁ subhaddo na passissati,
so ca buddhaveneyyo na sāvakaneyyo, na taṁ sāvakā vinetuṁ sakkonti,
kusinārāyaṁ parinibbāyantaṁ pana maṁ so upasaṅkamitvā pañhaṁ pucchissati,
pañhāvisajjanapariyosāne ca saraṇesu patiṭṭhāya mama santike pabbajjañca
upasampadañca labhitvā kammaṭṭhānaṁ gahetvā mayi dharamāneyeva arahattaṁ patvā
pacchimasāvako bhavissatī"ti.
 Aparaṁpi passati "mayi aññattha parinibbāyante dhātubhājanīye mahākalaho
bhavissati, lohitanadī 1- sandissati. Kusinārāyaṁ pana 2- parinibbute
doṇabrāhmaṇo
taṁ vivādaṁ vūpasametvā dhātuyo vibhajissatī"ti. Imehi tīhi kāraṇehi bhagavā evaṁ
mahantena ussāhena idhāgatoti veditabbo.
Sīhaseyyanti ettha petaseyyā, kāmabhogiseyyā, sīhaseyyā,
tathāgataseyyāti 3- catasso seyyā.
Tattha "yebhuyyena bhikkhave kāmabhogī sattā vāmena passena sentī"ti 3-
ayaṁ kāmabhogiseyyā. Te 4- hi yebhuyyena dakkhiṇapassena sayantā nāma natthi.
"yebhuyyena Bhikkhave petā uttānā sentī"ti 3- ayaṁ petaseyyā.
Appamaṁsalohitattā hi petā aṭṭhisaṅghāṭajaṭitā ekena passena sayituṁ
na sakkonti, uttānāva senti.

1 chaṂa. lohitaṁ nadī viya, i. lohitaṁ nadi viya 2 chaṂa. panasaddo na dissati
3-3 aṅ. catukka. 21/246/272 seyyāsutta 4 chaṂa. tesu, i. tattha

180
"sīho Bhikkhave migarājā dakkhiṇena passena seyyaṁ kappeti .pe.
Attamano hotī"ti 1- ayaṁ sīhaseyyā. Tejussadattā hi sīho migarājā dve
purimapāde ekasmiṁ ṭhāne ṭhapetvā pacchimapāde ekasmiṁ ṭhāne ṭhapetvā
naṅguṭṭhaṁ antarasatthimhi pakkhipitvā purimapādapacchimapādanaṅguṭṭhānaṁ
ṭhitokāsaṁ
sallakkhetvā dvinnaṁ purimapādānaṁ matthake sīsaṁ ṭhapetvā sayati. Divasaṁ
sayitvāpi
pabujjhamāno na utrasanto pabujjhati, sīsaṁ pana ukkhipitvā purimapādādīnaṁ
ṭhitokāsaṁ sallakkheti. Sace kiñci ṭhānaṁ vijahitvā ṭhitaṁ hoti, "nayidaṁ tuyhaṁ
jātiyā ca sūrabhāvassa ca anurūpan"ti anattamano hutvā tattheva sayati, na
gocarāya pakkamati. Avijahitvā ṭhite pana "tuyhaṁ jātiyā ca sūrabhāvassa ca
anurūpamidan"ti haṭṭhatuṭṭho uṭṭhāya sīhavijambhitaṁ vijambhitvā kesarabhāraṁ
vidhūnitvā
tikkhattuṁ sīhanādaṁ naditvā gocarāya pakkamati.
Catutthajjhānaseyyā pana tathāgataseyyāti 1- vuccati. Tāsu idha sīhaseyyā
āgatā, ayañhi tejussadairiyāpathattā uttamaseyyā nāMa.
Pāde pādanti dakkhiṇapāde vāmapādaṁ. Accādhāyāti atiādhāya, īsakaṁ
atikkamma ṭhapetvā. Gopphakena hi gopphake 2- jānunā vā jānumhi saṅghaṭṭiyamāne
abhiṇhaṁ vedanā uppajjati, cittaṁ ekaggaṁ na hoti, seyyā aphāsukā hoti.
Yathā pana na saṅghaṭṭeti evaṁ atikkamma ṭhapite na vedanā uppajjati, cittaṁ
ekaggaṁ hoti, seyyā phāsukā hoti. Tasmā evaṁ nipajji. Anuṭṭhānaseyyaṁ
upagatattā panettha "uṭṭhānasaññaṁ manasikaritvā"ti na vuttaṁ. Kāyavasena cettha
anuṭṭhānaṁ veditabbaṁ, niddāvasena pana taṁ rattiṁ bhagavato bhavaṅgassa
okāsoyeva
nāhosi. Paṭhamayāmasmiñhi mallānaṁ dhammadesanā ahosi, majjhimayāme subhaddassa,
pacchimayāme bhikkhusaṁghaṁ ovadi, balavapaccūse parinibbāyi.
Sabbaphāliphullāti 3- sabbe samantato pupphitā mūlato paṭṭhāya yāva
aggā ekacchannā ahesuṁ, na kevalañca yamakasālāyeva, sabbepi rukkhā

1-1 aṅ. catukka. 21/246/272 seyyāsutta 2 ka. goppakena goppakamhi

3 chaṂa. sabbapāliphullāti

181
Sabbaphāliphullāva ahesuṁ. Na kevalaṁ hi tasmiṁyeva uyyāne, sakalepi 1-
dasasahassacakkavāḷe pupphūpagā pupphaṁ gaṇhiṁsu, phalūpagā phalaṁ gaṇhiṁsu.
Sabbarukkhānaṁ
khandhesu khandhapadumāni, sākhāsu sākhāpadumāni, vallīsu vallipadumāni, ākāsesu
ākāsapadumāni paṭhavītalaṁ bhinditvā daṇḍapadumāni pupphiṁsu. Sabbo mahāsamuddo
pañcavaṇṇapadumasañchanno ahosi, tiyojanasahassavitthato himavā
ghanabaddhamorapiñjakalāpo 2-
viya, nirantaraṁ mālādāmagavacchiko viya, suṭṭhu pīḷetvā
ābaddhapupphavaṭaṁsako viya, supūritaṁ pupphacaṅkoṭakaṁ viya ca atiramaṇīyo
ahosi.
Te tathāgatassa sarīraṁ okirantīti te yamakasālā bhummadevatāhi
sañcālitakhandhasākhāviṭapā tathāgatassa sariraṁ avakiranti, sarīrassa upari
pupphāni
vikirantīti attho. Ajjhokirantīti ajjhottharantā viya kiranti. Abhippakirantīti
abhiṇhaṁ punappunaṁ pakirantiyeva.
Dibbānīti devaloke nandapokkharaṇīsambhavāni, tāni honti
suvaṇṇavaṇṇāni paṇṇacchattappamāṇapattāni, mahātumbamattaṁ reṇuṁ gaṇhanti. Na
kevalañca maṇḍāravapupphāneva, 3- aññānipi dibbāni 4-
pāricchattakoviḷārapupphādīni
5- suvaṇṇacaṅkoṭakāni pūretvā cakkavāḷamukhavaṭṭiyaṁpi tidasapurepi brahmalokepi
ṭhitāhi devatāhi paviṭṭhāni antalikkhā papatanti. 6- Tathāgatassa sarīranti
antarā
avikiṇṇāneva āgantvā pattakiñjakkhareṇucuṇṇehi tathāgatassa sarīrameva okiranti.
Dibbānipi candanacuṇṇānīti devatānaṁ upakappanacandanacuṇṇāni. Na
kevalañca devatānaṁyeva, nāgasupaṇṇamanussānaṁpi upakappanacandanacuṇṇāni. Na
kevalañca candanacuṇṇāneva,
kāḷānusārikalohitacandanādisabbadibbagandhajātacuṇṇāni,
7- haritālāñjanarajatasuvaṇṇacuṇṇāni sabbadibbagandhavāsavikatiyo
suvaṇṇarajatādisamugge
pūretvā cakkavāḷamukhavaṭṭiādīsu ṭhitāhi devatāhi paviṭṭhāni
antarā avippakiritvā tathāgatasseva sarīraṁ okiranti.

1 chaṂa. sakalamhipi 2 chaṂa.....ṃorapiñcha... 3 i. maṇḍārapupphāneva 4 i. sabbāni

5 chaṂa.,i. pāricchattakakoviḷārapupphādīni 6 chaṂa. patanti 7
chaṂa...ḍibbagandhajāla..

182
Dibbānipi turiyānīti devatānaṁ upakappanaturiyāni. Na kevalañca
tāniyeva, sabbānipi tantibaddhacammapariyonaddhaghanasusirabhedāni
dasasahassacakkavāḷa-
devatānāgasupaṇṇamanussānaṁ turiyāni ekacakkavāḷe sannipatitvā antalikkhe
vajjantīti veditabbāni.
Dibbānipi saṅgītānīti varuṇavāruṇadevatā 1- kira nāmetā dīghāyukā
devatā "mahāpuriso manussapathe nibbattitvā buddho bhavissatī"ti sutvā
"paṭisandhidivase 2- naṁ gahetvā gamissāmā"ti mālaṁ ganthituṁ ārabhiṁsu. Tā
ganthamānā
ca 3- "mahāpuriso mātu kucchiyaṁ nibbatto"ti sutvā "tumhe kassa ganthathā"ti
vuttā na tāva niṭṭhanti 4- "kucchito nikkhamanadivase ganthitvā gamissāmā"ti
āhaṁsu. "punapi Nikkhanto"ti sutvā "mahābhinikkhamanadivase gamissāmā"ti.
Ekūnatiṁsa
vassāni ghare vasitvā "ajja mahābhinikkhamanaṁ nikkhamanto"tipi 5- sutvā
"abhisambodhidivase gamissāmā"ti chabbassāni mahāpadhānaṁ 6- katvā "ajja
abhisambuddho"tipi sutvā "dhammacakkappavattanadivase gamissāmā"ti.
"sattasattāhāni
Bodhimaṇḍe vītināmetvā isipatanaṁ gantvā dhammacakkaṁ pavattitan"tipi sutvā
"yamakapāṭihāriyadivase gamissāmā"ti. "ajja Yamakapāṭihāriyaṁ karī"tipi sutvā
"devorohaṇadivase gamissāmā"ti. "ajja Devorohaṇaṁ karī"tipi sutvā
"āyusaṅkhārossajjane gamissāmā"ti. "ajja Āyusaṅkhāraṁ ossajī"tipi sutvā "na
tāva niṭṭhanti parinibbānadivase gamissāmā"ti. "ajja Bhagavā yamakasālānamantare
dakkhiṇena passena sato sampajāno sīhaseyyaṁ upagato balavapaccūsasamaye
parinibbāyissati. Tumhe kassa ganthathā"ti sutvā pana "kiṁ nāmetaṁ, `ajjeva mātu
kucchiyaṁ paṭisandhiṁ gaṇhi, ajjeva mātu kucchito nikkhami, ajjeva
mahābhinikkhamanaṁ
nikkhami, ajjeva buddho ahosi, ajjeva dhammacakkaṁ pavattayi, ajjeva
yamakapāṭihāriyaṁ
akāsi, ajjeva devalokā otiṇṇo, ajjeva āyusaṅkhāraṁ ossaji,
ajjeva kira parinibbāyissa"tīti. 7- Nanu nāma dutiyadivase yāgupānakālamattampi
ṭhātabbaṁ assa. Dasa pāramiyo pūretvā buddhattaṁ pattassa nāma
 1 chaṂa.,i. vāruṇavāraṇadevatā 2 chaṂa. paṭisandhiggahaṇadivase 3 chaṂa.,i. va
4 chaṂa.,i. niṭṭhāti evamuparipi 5 chaṂa.,i. nikkhanto"tipi 6 chaṂa.,i. padhānaṁ
7 i. parinibbuto

183
Ananucchavikametan"ti apariniṭṭhitāva mālāyo gahetvā āgamma antocakkavāḷe okāsaṁ
alabhamānā cakkavāḷamukhavaṭṭiyaṁ lambitvā cakkavāḷamukhavaṭṭiyāva ādhāvantiyo
hatthena hatthaṁ gīvāya gīvaṁ gahetvā tīṇī ratanāni ārabbha
dvattiṁsamahāpurisalakkhaṇāni
chabbaṇṇarasmiyo dasapāramiyo aḍḍhachaṭṭhāni jātakasatāni cuddasa
buddhañāṇāni 1- ārabbha gāyitvā tassa tassa avasāne "pahāyamhe
pahāyamhe"ti 2- vadanti. Idametaṁ paṭicca vuttaṁ "dibbānipi saṅgītāni antalikkhe
vajjanti 3- tathāgatassa pūjāyā"ti.
[199] Bhagavā pana yamakasālānaṁ antare 4- dakkhiṇena passena
nipannoyeva paṭhavītalato yāva cakkavāḷamukhavaṭṭiyā, cakkavāḷamukhavaṭṭito ca
yāva
brahmalokā sannipatitāya parisāya mahantaṁ ussāhaṁ 5- disvā āyasmato ānandassa
ārocesi. Tena vuttaṁ "athakho bhagavā āyasmantaṁ ānandaṁ .pe. Tathāgatassa
pūjāyā"ti. Evaṁ mahāsakkāraṁ dassetvā tenāpi attano asakkatabhāvameva
dassento na kho ānanda ettāvatāti ādimāha.
Idaṁ vuttaṁ hoti:- "ānanda mayā dīpaṅkarapādamūle nipannena
aṭṭha dhamme samodhānetvā abhinīhāraṁ karontena na mālāgandhaturiyasaṅgītānaṁ
atthāya abhinīhāro kato, na etadatthāya pāramiyo pūritā. Tasmā na kho ahaṁ
etāya pūjāya pūjito 6- nāma homī"ti.
Kasmā pana bhagavā aññattha ekaṁ ummāpupphamattaṁpi 7- gahetvā
buddhaguṇe āvajjitvā katāya pūjāya buddhañāṇenapi aparicchinnaṁ vipākaṁ vaṇ-
ṇetvā idha evaṁ mahatiṁ pūjaṁ paṭikkhipatīti. Parisānuggahena ceva sāsanassa ca
ciraṭṭhitikāmatāya. Sace hi bhagavā evaṁ na paṭikkhipeyya, anāgate sīlassa
āgataṭ-
ṭhāne sīlaṁ na paripūressanti, samādhissa āgataṭṭhāne samādhiṁ na paripūressanti,
vipassanāya āgataṭṭhāne vipassanaṁ gabbhaṁ na gāhāpessanti. Upaṭṭhāke samāda-
petvā samādapetvā pūjaṁyeva karontā viharissanti. Āmisapūjā ca nāmesā
sāsanaṁ ekadivasaṁpi ekayāgupānakālamattampi sandhāretuṁ na sakkoti.

1 Ma. buddhaguṇāni 2 chaṂa. mahāyaso mahāyasoti, i. sahāya he sahāya heti

3 chaṂa.,i. vattanti 4 chaṂa.,i. antarā 5 i. ussavaṁ 6 i. pūrito
7 chaṂa. umāpupphamattampi

184
Mahāvihārasadisañhi vihārasahassaṁ mahācetiyasadisañca cetiyasahassaṁpi sānaṁ
dhāretuṁ na
sakkonti. Yena kataṁ, 1- tasseva hoti. Sammāpaṭipatti pana tathāgatassa
anucchavikā pūjā. Sā hi tena paṭṭhitā ceva, sakkoti sāsanaṁ ca sandhāretuṁ,
tasmā taṁ dassento yo kho ānandāti ādimāha.
Tattha dhammānudhammapaṭipannoti navavidhassa lokuttaradhammassa anudhammaṁ
pubbabhāgapaṭipadaṁ paṭipanno. Sāyeva pana paṭipadā anucchavikattā "sāmīcī"ti
vuccati, taṁ sāmīciṁ paṭipannoti sāmīcipaṭipanno. Tameva
pubbabhāgapaṭipadāsaṅkhātaṁ
anudhammaṁ carati pūretīti anudhammacārī.
Pubbabhāgapaṭipadāti ca sīlaṁ ācārapaṇṇatti dhutaṅgasamādānaṁ yāva
gotrabhūto sammāpaṭipadā veditabbā. Tasmā yo bhikkhu chasu agāravesu patiṭṭhāya
paññattiṁ atikkamati, anesanāya jīvitaṁ 2- kappeti, ayaṁ na
dhammānudhammapaṭipanno. 3-
Yo pana sabbaṁ attano paññattasikkhāpadaṁ jinavelaṁ jinamariyādaṁ
 jinakāḷasuttaṁ anumattaṁpi na vītikkamati, ayaṁ dhammānudhammapaṭipanno nāMa.
Bhikkhuniyāpi eseva nayo. Yo pana upāsako pañca verāni dasa akusalakammapathe
samādāya vattati appeti, 4- ayaṁ na dhammānudhammapaṭipanno. Yo pana tīsu
saraṇesu pañcasu sīlesu dasasu sīlesu paripūrīkārī 5- hoti, māsassa aṭṭha
uposathe
karoti, dānaṁ deti, gandhapūjaṁ mālāpūjaṁ karoti, mātaraṁ upaṭṭhāti, pitaraṁ
upaṭṭhāti, dhammike samaṇabrāhmaṇe upaṭṭhāti, ayaṁ dhammānudhammapaṭipanno nāma
hoti. Upāsikāyapi eseva nayo.
Paramāya pūjāyāti uttamāya pūjāya, ayaṁ hi nirāmisapūjā nāma
sakkoti mama sāsanaṁ sandhāretuṁ. Yāva hi imā catasso parisā maṁ imāya pūjāya
pūjessanti, tāva mama sāsanaṁ majjhe nabhassa puṇṇacando viya virocissatīti
dasseti.

1 chaṂa.,i. yena kammaṁ kataṁ 2 chaṂa.,i. jīvikaṁ 3 i. dhammānudhammapaṭipadaṁ

paṭipanno
4 i. appetīti ayaṁ na dissati 5 chaṂa. paripūrakārī

185
Upavāṇattheravaṇṇanā
[200] Apasādetīti apaneti. 1- Apehīti apagaccha. Thero ekavacaneneva
tālapaṇṇaṁ 2- nikkhipitvā ekamantaṁ aṭṭhāsi. Upaṭṭhākoti ādi paṭhamabodhiyaṁ
anibaddhūpaṭṭhākabhāvaṁ 3- sandhāyāha. Ayaṁ bhante āyasmā upavāṇoti evaṁ therena
vutte ānando upavāṇassa sadosabhāvaṁ sallakkheti, handassa niddosabhāvaṁ
kathessāmīti bhagavā yebhuyyena ānandāti ādimāha. Tattha yebhuyyenāti idaṁ
asaññasattānañceva arūpadevatānañca ohīnabhāvaṁ 4- sandhāya vuttaṁ. Apphuṭoti 5-
apphuṭṭho 6- abharito 7- vā. Bhagavato kira āsannappadese vālaggamatte okāse
sukhumattabhāvaṁ māpetvā dasa dasa mahesakkhā devatā aṭṭhaṁsu. Tāsaṁ parato
vīsati
vīsati. Tāsaṁ parato tiṁsaṁ tiṁsaṁ. Tāsaṁ parato cattālīsaṁ cattālīsaṁ. Tāsaṁ
parato
paññāsaṁ paññāsaṁ. Tāsaṁ parato saṭṭhī saṭṭhī devatā aṭṭhaṁsu. Tā aññamaññaṁ
hatthena vā pādena vā vatthena vā na byābādhenti. "apehi, Mā maṁ
ghaṭṭehī"ti vattabbakāraṇaṁ 8- nāma natthi. "tā Kho pana sāriputta 9- devatāyo
dasapi hutvā vīsatipi hutvā tiṁsampi hutvā cattālīsampi hutvā paññāsampi
hutvā saṭṭhimpi 10- hutvā āraggakoṭinitudanamattepi tiṭṭhanti, na ca aññamaññaṁ
byābādhentī"ti 11- vuttasadisāva ahesuṁ. Ovārentoti avadhārento. 12- Thero
kira pakatiyāpi mahāsarīro hatthipotakasadiso paṁsukūlacīvaraṁ pārupitvā atimahā
viya
ahosi. Tathāgataṁ dassanāyāti bhagavato mukhaṁ daṭṭhuṁ alabhamānā evaṁ
ujjhāyiṁsu.
Kiṁ pana tā theraṁ vinivijjha passituṁ na sakkontīti. Āma na sakkonti. Devatā
hi puthujjane vinivijjha passituṁ sakkonti, na khīṇāsave. Therassa ca
mahesakkhatāya
tejussadatāya upagantuṁpi na sakkonti. Kasmā pana therova tejussado, na
aññe arahantoti? yasmā kassapabuddhassa cetiye ārakkhadevatā ahosi.

1 chaṂa.,i. apasāresīti apanesi 2 chaṂa.,i. tālavaṇṭaṁ 3 i.

ādibuddhupaṭṭhāyakabhāvaṁ
4 i. ohitabhāvaṁ 5 i. apphuṭṭhoti 6 chaṂa. asamphuṭṭho 7 i. aharito
8 i. kiṁ vattabbakāraṇaṁ, chaṂa. vattabbākāraṁ 9 chaṂa. sāriputtāti ayaṁ na
dissati

10 chaṂa.,i. saṭṭhimpi hutvāti ayaṁ na dissati 11 aṅḍuka. 20/37/63 samacittavagga

12 chaṂa.,i. āvārento

186
Vipassimhi kira sammāsambuddhe parinibbute ekaghanasuvaṇṇakkhandhasadisassa
dhātusarīrassa ekameva cetiyaṁ akaṁsu, dīghāyukabuddhānañhi ekameva cetiyaṁ hoti.
 Taṁ manussā ratanāyāmāhi vidatthivitthaṭāhi aṭṭhaṅgulabahalāhi 1- suvaṇṇiṭṭhakāhi
haritālena ca manosilāya ca mattikākiccaṁ tilateleneva udakakiccaṁ sādhetvā
yojanappamāṇaṁ aṭṭhapesuṁ. Tato bhummā devatā yojanappamāṇaṁ, tato
ākāsaṭṭhakadevatā,
tato uṇhavalāhakadevatā, tato abbhavalāhakadevatā, tato cātummahārājikā
devatā, tato tāvatiṁsā devatā yojanappamāṇaṁ uṭṭhapesunti evaṁ sattayojanikaṁ
cetiyaṁ ahosi. Manussesu mālāgandhavatthādīni gahetvā āgatesu ārakkhadevatā
gahetvā tesaṁ passantānaṁyeva cetiyaṁ pūjenti.
Tadā ayaṁ thero brāhmaṇamahāsālo hutvā ekaṁ pītavatthaṁ ādāya
gato. Devatā tassa hatthato vatthaṁ gahetvā cetiyaṁ pūjesuṁ. Brāhmaṇo taṁ disvā
pasannacitto hutvā "ahaṁpi anāgate evarūpassa buddhassa cetiye ārakkhadevatā
homī"ti patthanaṁ katvā tato cuto devaloke nibbatti. Tassa devaloke ca
manussaloke ca saṁsarantasseva kassapo bhagavā loke uppajjitvā parinibbāyi.
Tassāpi ekameva dhātusarīraṁ ahosi. Taṁ gahetvā yojanikaṁ cetiyaṁ kāresuṁ. So
tattha ārakkhadevatā hutvā sāsane antarahite sagge nibbattitvā amhākaṁ
bhagavato kāle tato cuto mahākule paṭisandhiṁ gahetvā nikkhamma pabbajitvā
arahattaṁ patto. Iti cetiye ārakkhadevatā hutvā āgatattā thero tejussadoti
veditabbo.
Devatā ānanda ujjhāyantīti iti ānanda devatā ujjhāyanti,
na mayhaṁ puttassa añño koci doso atthīti dasseti.
[201] Kathaṁ bhūtā pana bhanteti kasmā āha. Bhagavā "tumhe
`devatā ujjhāyantī'ti vadatha, kathaṁ bhūtā pana tumhe manasikarotha, 2- kiṁ
tumhākaṁ
parinibbānaṁ adhivāsentī"ti pucchati. Atha bhagavā "nāhaṁ adhivāsanakāraṇaṁ
vadāmī"ti tāsaṁ anadhivāsanabhāvaṁ dassento santānandāti ādimāha.

1 chaṂa. dvaṅgulabahalāhi, i. caturaṅgulabahalāhi 2 bha. manasikaronti

187
Tattha ākāse paṭhavīsaññiniyoti ākāse paṭhaviṁ māpetvā tattha
paṭhavīsaññiniyo. Kandantīti rodanti. Chinnapādaṁ 1- viya papatantīti majjhe
chinnā
viya hutvā yato vā tato vā patanti. Āvaṭṭantīti āvaṭṭantiyo 2- patitaṭṭhānameva
āgacchanti. Vivaṭṭntīti patitaṭṭhānato parabhāgaṁ vaṭṭamānā gacchanti. Apica dve
pāde pasāretvā sakiṁ purato sakiṁ pacchato sakiṁ vāmato sakiṁ dakkhiṇato
samparivattamānāpi "āvaṭṭanti vivaṭṭantī"ti vuccanti. Santānanda devatā
paṭhaviyā paṭhavīsaññiniyoti pakatipaṭhaviyaṁ 3- kira devatā dhāretuṁ na
sakkonti, 4-
tattha hatthakabrahmā viya devatā osīdanti. Tenāha bhagavā "oḷārikaṁ hatthaka
attabhāvaṁ abhinimmināhī"ti. 5- Tasmā yā devatā paṭhaviyaṁ paṭhaviṁ māpesuṁ, tā
sandhāya vuttaṁ "paṭhaviyaṁ paṭhavīsaññiniyo"ti.
Vītarāgāti pahīnadomanassā silāthambhasadisā anāgāmikhīṇāsavadevatā.
Catusaṁvejanīyaṭṭhānavaṇṇanā
[202] Vassaṁ vutthāti buddhakāle kira dvīsu kālesu bhikkhū
sannipatanti upakaṭṭhāya vassūpanāyikāya kammaṭṭhānagahaṇatthaṁ, vutthavassā ca
gahitakammaṭṭhānānuyogena nibbattitavisesārocanatthaṁ. Yathā ca buddhakāle, evaṁ
tāmbapaṇṇidīpepi aparagaṅgāya 6- bhikkhū lohapāsāde sannipatiṁsu, paragaṅgāya
bhikkhū tissamahāvihāre evameva karonti. 7- Tesu aparagaṅgāya bhikkhū
saṅkārachaḍḍanasammajjaniyo gahetvā mahāvihāre sannipatitvā cetiye sudhākammaṁ
katvā
vutthavassā āgantvā lohapāsāde sannipatitvā 8- vattaṁ katvā phāsukaṭṭhānesu
vasitvā vutthavassā āgantvā lohapāsāde pañcanikāyamaṇḍale, yesaṁ pāli
paguṇā, te pāliṁ sajjhāyanti. Yesaṁ aṭṭhakathā paguṇā, te aṭṭhakathaṁ
sajjhāyanti.

1 chaṂa. chinnapātaṁ 2 ka. vaṭṭantiyo 3 chaṂa.,i. pakatipathavī 4 chaṂa.,i.

sakkoti
5 aṅṭika. 20/128/272 hatthakasutta 6 chaṂa. pāragaṅgāya evamuparipi
7 chaṂa.,i. evameva karontīti ayaṁ na dissati 8 chaṂa.,i. sannipatathāti
188
Yo pāliṁ vā aṭṭhakathaṁ vā virādheti, taṁ "kassa santike tayā gahitan"ti
vicāretvā ujuṁ katvā gāhāpenti. Paragaṅgāvāsinopi tissamahāvihāre evameva
karonti. Evaṁ dvīsu kālesu sannipatitesu bhikkhūsu ye pure vassūpanāyikāya
kammaṭṭhānaṁ gahetvā gatā visesārocanatthaṁ āgacchanti, evarūpe sandhāya
"pubbe bhante vassaṁ vutthā"ti ādimāha.
Manobhāvanīyeti manasā bhāvite sambhāvite. Ye vā mano manaṁ bhāventi
vaḍḍhenti rāgarajādīni pavāhenti, evarūpeti attho. Thero kira vattasampanno
mahallakabhikkhu disvā thaddho hutvā na nisīdati, paccuggamanaṁ katvā hatthato
chattañca pattacīvarañca gahetvā pīṭhaṁ papphoṭetvā deti, tattha nisinnassa
vattaṁ
katvā senāsanaṁ paṭijaggitvā deti. Navakaṁ bhikkhuṁ disvā tuṇhībhūto na nisīdati,
samīpe ṭhatvā vattaṁ karoti. 1- So tāya vattapaṭipattiyā aparihāniṁ patthayamāno
evamāha.
Atha bhagavā "ānando manobhāvanīyānaṁ dassanaṁ na labhissāmīti cinteti,
handassa manobhāvanīyānaṁ dassanaṭṭhānaṁ ācikkhissāmi, yattha vasanto itocitoca
anāhiṇḍitvāva lacchati manobhāvanīye bhikkhū dassanāyā"ti cintetvā cattārimānīti
ādimāha.
Tattha saddhassāti buddhādīsu pasannacittassa vattasampannassa, yassa
pāto paṭṭhāya cetiyaṅgaṇavattādīni sabbavattāni katāneva paññāyanti.
Dassanīyānīti
dassanārahāni dassanatthāya gantabbāni. Saṁvejanīyānīti saṁvegajanakāni.
Ṭhānānīti
kāraṇāni, padesaṭṭhānāni vā.
Ye hi kecīti idaṁ cetiyacārikāya sātthakabhāvadassanatthaṁ vuttaṁ. Tattha
cetiyacārikaṁ āhiṇḍantāti ye ca tāva tattha tattha cetiyaṅgaṇaṁ sammajjitvā 2-
āsanāni dhovantā 3- bodhimhi udakaṁ āsiñcantā āhiṇḍanti, tesu vattabbameva
natthi. Asukavihāre "cetiyaṁ vandissāmā"ti nikkhamitvā pasannacittā
antarā kālaṁ karontāpi anantarāyena sagge patiṭṭhahissantiyevāti dasseti.

1 i. kāreti 2 chaṂa., i. sammajjantā 3 Ma. dhovanti

189
Ānandapucchākathāvaṇṇanā
[203] Adassanaṁ ānandāti yadetaṁ mātugāmassa adassanaṁ,
ayamettha anudhammapaṭipattīti 1- dasseti. Dvāraṁ pidahitvā senāsane nisinno hi
bhikkhu āgantvā dvāre ṭhitaṁpi mātugāmaṁ yāva na passati, tāvassa ekaṁseneva
lobho na uppajjati, na cittaṁ calati. Dassane pana satiyeva tadubhayaṁpi assa.
Tenāha "adassanaṁ ānandā"ti. Dassane bhagavā sati kathanti bhikkhaṁ gahetvā
upagataṭṭhānādīsu dassane sati kathaṁ paṭipajjitabbanti pucchati. Atha bhagavā
yasmā khaggaṁ gahetvā "sace mayā saddhiṁ ālapasi, ettheva te sīsaṁ pātessāmī"ti
ṭhitapurisena vā, "sace mayā saddhiṁ ālapasi, ettheva te maṁsaṁ vadhāpetvā 2-
khādissāmī"ti ṭhitāya vā yakkhiniyā ālapituṁ varaṁ. Ekasseva hi
attabhāvassa tappaccayā vināso hoti, na apāyesu aparicchinnadukkhānubhavanaṁ.
Mātugāmena pana allāpasallāpe sati vissāso hoti, vissāse sati otāro
hoti, otiṇṇacitto sīlabyasanaṁ patvā apāyapūrako hoti, tasmā anālāpoti
āha. Vuttampi cetaṁ:-
sallape asihatthena pisācenāpi sallape
āsīvisampi āsīde yena daṭṭho na jīvati
natveva eko ekāya mātugāmena sallapeti. 3-
Ālapanteti 4- sace mātugāmo divasaṁ vā pucchati, sīlaṁ vā yācati, dhammaṁ
vā sotukāmo hoti, pañhaṁ vā pucchati, tathārūpaṁ vā panassa pabbajitehi
kattabbakammaṁ hoti, evarūpe kāle anālapantaṁ "mūgo ayaṁ, badhiro ayaṁ, bhutvāva
thaddhamukho nisīdatī"ti vadati, tasmā avassaṁ ālapitabbaṁ hoti. Evaṁ ālapantena
pana bhante 5- kathaṁ paṭipajjitabbanti pucchati. Atha bhagavā "etha tumhe
bhikkhave
 1 chaṂa.,i. uttamā paṭipattīti 2 chaṂa. murumurāpetvā, i. paṭapaṭāpetvā khādāmīti
3 aṅ.pañcaka. 22/55/78 mātuputtasutta (syā) 4 chaṂa.,i. ālapantena panāti
5 chaṂa.,i. bhanteti ayaṁ na dissati

190
Mātumattīsu mātucittaṁ upaṭṭhapetha, bhaginīmattīsu bhaginīcittaṁ upaṭṭhapetha,
dhītumattīsu dhītucittaṁ uṭṭhapethā"ti 1- idaṁ ovādaṁ sandhāya sati ānanda
upaṭṭhapetabbāti āha.
[204] Abyāvaṭāti atantibaddhā nirussukkā hotha. Sadatthe 2-
ghaṭathāti uttamatthe arahatte ghaṭatha. Anuyuñjathāti tadadhigamāya anuyogaṁ
karotha.
Appamattāti tattha avippavuṭṭhasatī. 3- Viriyātāpayogena ātāpino. Kāye ca jīvite
ca nirapekkhatāya pahitattā pesitacittā viharatha.
[205] Kathaṁ pana bhanteti tehi khattiyapaṇḍitādīhi kathaṁ pana
paṭipajjitabbaṁ. Addhā maṁ te paṭipucchissanti "kathaṁ bhante ānanda tathāgatassa
sarīre paṭipajjitabban"ti, "tesāhaṁ kathaṁ paṭivacanaṁ demī"ti pucchati. Ahatena
vatthenāti navena kāsikavatthena. Vihatena kappāsenāti supothitena kappāsena.
Kāsikavatthaṁ hi sukhumattā telaṁ na gaṇhāti, kappāso pana gaṇhāti. Tasmā
"vihatena kappāsenā"ti āha. Ayasāyāti 4- sovaṇṇāya. Sovaṇṇaṁ hi idha
"ayasan"ti adhippetaṁ.
Thūpārahapuggalavaṇṇanā
[206] Rājā cakkavattīti ettha kasmā bhagavā agāramajjhe vasitvā
kālakatassa rañño thūpakaraṇaṁ 5- anujānāti, na sīlavato puthujjanabhikkhussāti.
Anacchariyattā. Puthujjanabhikkhūnañhi thūpe anuññāyamāne tāmbapaṇṇidīpe tāva
thūpānaṁ okāso na bhaveyya, tathā aññesu ṭhānesu. Tasmā "anacchariyā te
bhavissantī"ti nānujānāti. Rājā cakkavattī 6- ekova nibbattati, tenassa thūpo
acchariyo hoti. Puthujjanasīlavato pana parinibbutabhikkhuno viya mahantaṁpi
sakkāraṁ
kātuṁ vaṭṭatiyeva.

1 saṁ. saḷā. 18/195/140 bhāradvājasutta (syā) 2 chaṂa. sāratthe 3 chaṂa.

avipamuṭṭhisati 4 chaṂa. āyasāyāti 5 chaṂa. thūpārahataṁ 6 i. cakkavattīti ayaṁ
na
dissati

191
Ānandācchariyadhammavaṇṇanā
[207] Vihāranti idha maṇḍalamālo vihāroti adhippeto, taṁ
pavisitvā. Kapisīsanti dvārabāhākoṭiyaṁ ṭhitaṁ aggaḷarukkhaṁ. Rodamāno aṭṭhāsīti
so kira āyasmā cintesi "satthārā mama saṁvegajanakaṁ vasanaṭṭhānaṁ kathitaṁ,
cetiya-
cārikāya sātthakabhāvo kathito, mātugāme paṭipajjitabbapañho visajjito, attano
sarīre paṭipatti akkhātā, cattāro thūpārahā kathitā, dhuvaṁ ajja bhagavā
parinibbāyissatī"ti, tassevaṁ cintayato balavadomanassaṁ uppajji. Athassa
etadahosi
"bhagavato santike rodanaṁ nāma aphāsukaṁ, ekamantaṁ gantvā sokaṁ tanukaṁ
karissāmī"ti, so tathā akāsi. Tena vuttaṁ "rodamāno aṭṭhāsī"ti.
Ahañca vatamhīti ahañca vata amhi. Ahaṁ vatamhītipi pāṭho. Yo
mama anukampakoti yo maṁ anukampati anusāsati, svedāni paṭṭhāya kassa
mukhadhovanaṁ
dassāmi, kassa pāde dhovissāmi, kassa senāsanaṁ paṭijaggissāmi, kassa
pattacīvaraṁ
gahetvā vicarissāmīti bahulaṁ 1- vilapi. Āmantesīti bhikkhusaṁghassa antare
theraṁ adisvā āmantesi. Mettena kāyakammenāti mettacittavasena pavattitena
 mukhadhovanadānādikāyakammena. Hitenāti hitavuḍḍhiyā katena. Sukhenāti
sukhasomanassavasena 2- katena, na dukkhinā dummanena hutvāti attho. Advayenāti
dve
koṭaṭhāse katvā akatena. Yathā hi eko sammukhāva karoti na parammukhā, eko
parammukhāva karoti na sammukhā, evaṁ vibhāgaṁ akatvā katenāti vuttaṁ hoti.
Appamāṇenāti pamāṇavirahitena. Cakkavāḷaṁpi hi atisambādhaṁ, bhavaggaṁpi
atinīcaṁ,
tayā katakāyakammameva bahunti dasseti.
Mettena vacīkammenāti mettacittavasena pavattitena mukhadhovana-
kālārocanādinā vacīkammena. Apica ovādaṁ sutvā "sādhu bhante"ti vacanaṁpi mettaṁ
vacīkammameva, mettena manokammenāti kālasseva sarīrapaṭijagganaṁ katvā
vivittāsane
nisīditvā "satthā arogo hotu, abyāpajjho sukhī"ti evaṁ pavattitena

1 chaṂa., i. bahuṁ 2 chaṂa. sukhasomanasseneva

192
Manokammena. Katapuññosīti kappasatasahassaṁ abhinīhārasampannosīti dasseti.
Katapuññomhīti 1- ca ettāvatā mā visaṭṭho pamādamāpajji, athakho
padhānamanuyuñja.
Evaṁ hi anuyutto khippaṁ hohisi anāsavo, dhammasaṅgītikāle arahattaṁ pāpuṇissasi.
Na hi mādisassa katapāricariyā nipphalā nāma hotīti dasseti.
[208] Evañca pana vatvā mahāpaṭhaviṁ pattharanto viya ākāsaṁ
vitthārento viya cakkavāḷagiriṁ ussādento 2- viya sineruṁ ukkhipento viya
mahājambuṁ khandhe gahetvā cālento viya āyasmato ānandassa guṇakathaṁ
ārabhanto athakho bhagavā bhikkhū āmantesi.
Tattha "yepi te bhikkhave etarahī"ti kasmā na vuttaṁ. Aññassa
buddhassa natthitāya. Eteneva cetaṁ veditabbaṁ "yathā cakkavāḷantarepi añño
buddho natthīti. Paṇḍitoti viyatto. 3- Medhāvīti khandhadhātuāyatanādīsu kusalo.
[209] Bhikkhuparisā ānandaṁ dassanāyāti ye bhagavantaṁ passitukāmā
theraṁ upasaṅkamanti, ye ca "āyasmā kira ānando samantapāsādiko abhirūpo
dassanīyo bahussuto saṁghasobhano"ti therassa guṇe sutvāva āgacchanti, te
sandhāya "bhikkhuparisā ānandaṁ dassanāya upasaṅkamantī"ti vuttaṁ. Esa nayo
sabbattha. Attamanāti savanena no dassanaṁ sametīti sakamanā tuṭṭhacittā.
Dhammanti
"kacci āvuso khamanīyaṁ, kacci yāpanīyaṁ, kacci yonisomanasikāre 4- kammaṁ
karotha,
ācariyūpajjhāyavattaṁ pūrethā"ti evarūpaṁ paṭisanthāradhammaṁ. Tattha bhikkhunīsu
"kacci
bhaginiyo aṭṭha garudhamme samādāya vattathā"ti idaṁpi nānākaraṇaṁ hoti.
Upāsakesu
āgatesu "upāsaka na te kacci sīsaṁ vā aṅgaṁ vā rujjati, arogā te
puttabhātaro"ti na evaṁ paṭisanthāraṁ karoti, evaṁ pana karoti "kathaṁ pana
upāsakā
tīṇi saraṇāni pañca sīlāni rakkhatha, māsassa aṭṭha uposathaṅgāni 5- karotha,
mātāpitūnaṁ upaṭṭhānavattaṁ karotha, 6- dhammikasamaṇabrāhmaṇe paṭijaggathā"ti
upāsikāsupi eseva nayo.

1 chaṂa. katapuññosīti 2 chaṂa. osārento, i. ubbādento, Ma. otārento

3 chaṂa. byatto, i. vayatto 4 chaṂa.,i. yoni somanasikārena
5 chaṂa.,i. uposathe 6 chaṂa.,i. pūretha

193
Idāni ānandattherassa cakkavattinā saddhiṁ opammaṁ karonto
cattārome bhikkhaveti ādimāha. Tattha khattiyāti abhisittā ca anabhisittā ca
khattiyajātikā. Te kira "rājā cakkavattī nāma abhirūpo dassanīyo pāsādiko
ākāsena vicaranto rajjaṁ anusāsati dhammiko dhammarājā"ti tassa guṇakathaṁ
 sutvā savanena dassanamhi samente 1- attamanā honti. Bhāsatīti kathento "kathaṁ
tātā rājadhammaṁ pūretha, paveṇiṁ rakkhathā"ti paṭisanthāraṁ karoti. Brāhmaṇesu
pana "kathaṁ ācariyā mante vācetha, kathaṁ antevāsikā mante gaṇhanti, dakkhiṇaṁ
vā vatthāni vā kapilakaṁ vā labhathā"ti 2- evaṁ paṭisanthāraṁ karoti. Gahapatīsu
"kathaṁ
tātā na vo rājakulato daṇḍena vā balinā vā pīḷā atthi, sammā devo
dhāraṁ anupavecchati, sassāni sampajjantī"ti evaṁ paṭisanthāraṁ karoti. Samaṇesu
"kathaṁ bhante kacci 3- pabbajitaparikkhārā sulabhā, samaṇadhamme na
pamajjathā"ti
evaṁ paṭisanthāraṁ karoti.
Mahāsudassanasuttadesanāvaṇṇanā
[210] Khuddakanagaraketi nagarapaṭirūpake sambādhe khuddakanagarake.
Ujjaṅgalanagaraketi visamanagarake. Sākhānagaraketi yathā rukkhānaṁ sākhā nāma
khuddakā
honti, evameva aññesaṁ mahānagarānaṁ sākhāsadise khuddakanagarake.
Khattiyamahāsālāti
khattiyamahāsārappattā mahākhattiyā. Esa nayo sabbattha.
Tesu khattiyamahāsālā nāma yesaṁ koṭisataṁpi koṭisahassaṁpi dhanaṁ
nikkhaṇitvā ṭhapitaṁ, divasaparibbayo ekaṁ kahāpaṇasakaṭaṁ niggacchati, sāyaṁ dve
pavisanti. Brāhmaṇamahāsālā nāma yesaṁ asītikoṭidhanaṁ nihitaṁ hoti,
divasaparibbayo
ekaṁ kahāpaṇakumbhaṁ 4- niggacchati, sāyaṁ ekasakaṭaṁ pavisati. Gahapatimahāsālā
nāma yesaṁ cattālīsakoṭidhanaṁ nihitaṁ hoti, divasaparibbayo pañca
kahāpaṇambaṇāni
niggacchati, sāyaṁ kumbho pavisati.

1 chaṂa. samanti, i. sametīti 2 chaṂa. alatthāti

3 chaṂa. kaccisaddo na dissati 4 chaṂa. eko kahāpaṇakumbho, i. eko kahāpaṇatumbo

194
Mā hevaṁ ānanda avacāti ānanda mā evaṁ avaca, "na idaṁ
khuddakanagarakan"ti vattabbaṁ. Ahaṁ hi imasseva nagarassa sampattiṁ kathetuṁ
"anekavāraṁ
tiṭṭhaṁ nisīdaṁ mahantenussāhena mahantena parakkamena idhāgato"ti vatvā
bhūtapbbanti ādimāha. Subhikkhāti khajjabhojjasampannā. Hatthisaddenāti ekasmiṁ
hatthimhi saddaṁ karonte caturāsītihatthisahassāni saddaṁ karonti, iti
hatthisaddena
avivittā hoti. Tathā assasaddena. Puññavanto panettha sattā catusindhavayuttehi
rathehi aññamaññaṁ anubandhamānā antaravīthīsu vicaranti, rathasa ddena avivittā
hoti.
Niccappayojitāneva panettha bheriādīni turiyāni, iti bherisaddādīhipi
avivattāva hoti. Tattha sammasaddoti kaṁsatālasaddo. Tālasaddoti 1-
pāṇitālacaturassāmbaṇatālasaddo. 2- "kūṭabherisaddo"tipi Vadanti.
Asatha pivatha khādathāti asnātha pivatha khādatha. Ayaṁ panettha saṅkhepo,
bhuñjatha bhoti iminā dasamena saddena avivittā hoti anupacchinnasaddā. Yathā
panaññesu nagaresu "kacavaraṁ chaḍḍetha, kuddālaṁ gaṇhatha, pacchiṁ gaṇhatha,
pavāsaṁ
gamissāma, taṇḍulapuṭaṁ gaṇhatha, bhattapuṭaṁ gaṇhatha, phalakāvudhāni
sajjāpethā"ti 3-
evarūpā saddā honti, na idha evaṁ ahosīti dasseti.
"dasamena Saddenā"ti ca vatvā "kusāvatī ānanda rājadhānī sattahi
pākārehi parikkhittā ahosī"ti sabbaṁ mahāsudassanasuttaṁ niṭṭhāpetvā gaccha
tvaṁ ānandāti ādimāha.
Tattha abhikkamathāti abhimukhā kamatha, āgacchathāti attho. Kiṁ pana te
bhagavato āgatabhāvaṁ na jānantīti? jānanti. Buddhānaṁ gatagataṭṭhāne 4- nāma
mahantaṁ kolāhalaṁ hoti, kenacideva karaṇīyena nisinnattā nāgatā. "te
Āgantvā bhikkhusaṁghassa ṭhānanisajjokāsaṁ saṁvidahitvā dassantī"ti tesaṁ santike
avelāyaṁpi bhagavā pesesi.
 1 chaṂa., i. pāṇitālasaddoti 2 chaṂa. pāṇinā caturassāmbṇa....
3 chaṂa., i. sajjāni karothāti 4 chaṂa. gatagataṭṭhānaṁ, i. gataṭṭhāne

195
Mallānaṁ vandanāvaṇṇanā
[211] Amhākaṁ ca noti ettha nokāro nipātamatto. Aghāvinoti
uppannadukkhā. Dummanāti anattamanā. Cetodukkhasamappitāti domanassasamappitā.
Kulaparivattaso kulaparivattaso ṭhapetvāti ekekaṁ kulaparivattaṁ kulasaṁkhepaṁ
vīthisabhāgena
ceva racchāsabhāgena ca visuṁ visuṁ ṭhapetvā.
Subhaddaparibbājakavatthuvaṇṇanā
[212] Subhaddo nāma paribbājakoti udiccabrāhmaṇamahāsālakulā
pabbajito channaparibbājako. Kaṅkhādhammoti vimatidhammoti vimatidhammo. Kasmā
panassa ajja evaṁ ahosīti? tathāvidhaupanissayattā. Pubbe kira puññakaraṇakāle
dve bhātaro ahesuṁ. Te ekatova sassaṁ akaṁsu. Tattha jeṭṭhakassa "ekasmiṁ
sasse nava vāre aggasassadānaṁ mayā kattabban"ti 1- ahosi. So vappakāle
vījaggaṁ nāma datvā gabbhakāle kaniṭṭhena saddhiṁ mantesi "gabbhakāle gabbhaṁ
phālitvā dassāmā"ti. Kaniṭṭho "taruṇasassaṁ nāsetukāmosī"ti āha. Jeṭṭho
kaniṭṭhassa ananuvattanabhāvaṁ ñatvā khettaṁ vibhajitvā attano koṭṭhāsato gabbhaṁ
phālitvā khīraṁ nīharitvā sappiphāṇitena 2- saṁyojetvā adāsi, puthukakāle
puthukaṁ
kāretvā adāsi, lāyanakāle lāyanaggaṁ adāsi, veṇikaraṇakāle veṇiggaṁ 3-
adāsi, kalāpadīsu kalāpaggaṁ, khalaggaṁ, maddagagaṁ, 4- koṭṭhagganti evaṁ
ekasasse
nava vāre aggadānaṁ adāsi. Kaniṭṭho pana uddharitvā adāsi.
Tesu jeṭṭhako aññākoṇḍaññatthero 5- jāto, bhagavā "kassa
nukho ahaṁ paṭhamaṁ dhammaṁ deseyyan"ti olokento "aññākoṇḍañño 5- ekasmiṁ
sasse nava vāre 6- aggadānāni adāsi, imaṁ aggadhammaṁ tassa desessāmī"ti
sabbapaṭhamaṁ dhammaṁ desesi. So aṭṭhārasahi brahmakoṭīhi saddhiṁ sotāpattiphale
patiṭṭhāsi. Kaniṭṭho pana ohiyitvā pacchā dānassa dinnattā satthu
parinibbānakāle evaṁ cintetvā satthāraṁ daṭṭhukāmo ahosi.

1 chaṂa.,i. dātabbanti 2 chaṂa. sappinavanītena 3 chaṂa. veṇikaraṇe veṇaggaṁ

4 chaṂa. khalabhaṇḍaggaṁ, i. bhaṇḍaggaṁ 5-5 chaṂa. aññāsikoṇḍaññatthero,
aññāsi... 6 chaṂa.,i. vāreti dissati

196
Mā tathāgataṁ viheṭhesīti thero kira "ete aññatitthiyā nāma
attaggahaṇameva gaṇhanti, tassa visajjāpanatthāya bhagavato bahuṁ bhāsamānassa
kāyikavācasikavihesā bhavissati, pakatiyāpi ca kilantoyeva bhagavā"ti maññamāno
evamāha. Paribbājako "na me ayaṁ bhikkhu okāsaṁ karoti, atthikena pana
anuvattitvā kāretabbo"ti theraṁ anuvattento dutiyampi tatiyampi āha.
[213] Assosi khoti sāṇidvāre ṭhitassa bhāsato pakatisoteneva
assosi, sutvā ca pana subhaddasseva atthāya mahatā ussāhena āgatattā
alaṁ ānandāti ādimāha. Tattha alanti paṭikkhepaṭṭhe nipāto. Aññāpekkho vāti
ñātukāmova 1- hutvā. Abbhaññiṁsūti yathā tesaṁ paṭiññā, tatheva jāniṁsu. Idaṁ
vuttaṁ hoti:- sace nesaṁ sā paṭiññā niyyānikā, sabbe abbhaññiṁsu,
no ce, na abbhaññiṁsu. Tasmā kiṁ tesaṁ paṭiññā niyyānikā, na niyyānikāti
ayameva tassa pañhassa attho. Atha bhagavā tesaṁ aniyyānikabhāvakathanena
aṭṭhānabhāvato 2- ceva okāsābhāvato ca "alan"ti paṭikkhipitvā dhammameva
desesi. Paṭhamayāmamhi mallānaṁ dhammaṁ desetvā majjhimayāme subhaddassa,
pacchimayāme
bhikkhusaṁghaṁ ovaditvā balavapaccūsasamaye parinibbāyissāmīti 3- bhagavā āgato.
[214] Samaṇopi tattha na upalabbhatīti paṭhamo sotāpannasamaṇopi
tattha natthi, dutiyo sakadāgāmisamaṇopi, tatiyo anāgāmisamaṇopi, catuttho
arahantasamaṇopi tattha natthīti attho. "imasmiṁ Kho"ti purimadesanāya aniyamato
vatvā idāni attano sāsanaṁ niyamento āha. Suññā parappavādā samaṇebhīti
catunnaṁ maggānaṁ atthāya āraddhavipassakehi catūhi, maggaṭṭhehi catūhi,
phalaṭṭhehi
catūhīti dvādasahi samaṇehi parappavādā suññā tucchā rittakā. Ime ca subhaddāti
ime dvādasa bhikkhū. Sammā vihareyyuynati ettha sotāpanno attanā 4-
adhigataṭṭhānaṁ aññassa kathetvā taṁ sotāpannaṁ karonto sammā viharati nāMa.
Esa nayo sakadāgāmiādīsu. Sotāpattimaggaṭṭho aññaṁpi sotāpattimaggaṭṭhaṁ

1 chaṂa. aññātukāmova 2 chaṂa. atthābhāvato, i. abhāvato

3 chaṂa., i. parinibbāyissāmicceva 4 chaṂa. attano

197
Karonto sammā viharati nāMa. Esa nayo sesamaggaṭṭhesu. Sotāpattimaggatthāya
āraddhavipassako attanā paguṇaṁ kammaṭṭhānaṁ gahetvā aññaṁpi sotāpattimaggatthāya
āraddhavipassakaṁ karonto sammā viharati nāMa. Esa nayo sesamaggatthāya
āraddhavipassakesu. Idaṁ sandhāyāha "sammā vihareyyun"ti. Asuñño loko
arahantehi assāti naḷavanaṁ saravanaṁ viya nirantaro assa.
Ekūnatiṁso vayasāti vayena ekūnatiṁsavasso hutvā. Yaṁ pabbajinti
ettha yanti nipātamattaṁ. Kiṁkusalānuesīti "kiṁkusalan"ti anuesanto pariyesanto.
Tattha "kiṁkusalan"ti sabbaññutañāṇaṁ adhippetaṁ, taṁ gavesantoti attho. Yato
ahanti
yato paṭṭhāya ahaṁ pabbajito, etthantare samādhikāni paññāsa vassāni
hontīti dasseti. Ñāyassa dhammassāti ariyamaggadhammassa. Padesavattīti padese
vipassanāmaggepi vattento. Ito bahiddhāti mama sāsanato bahiddhā. Samaṇopi
natthīti padesavattivipassakopi natthi, paṭhamasamaṇo sotāpannopi natthīti vuttaṁ
hoti.
[215] Ye etthāti ye tumhe ettha sāsane satthārā sammukhā
antevāsikābhisekena abhisittā, tesaṁ te lābhā tesaṁ te suladdhanti. Bāhirasamaye
kira yaṁ antevāsikaṁ ācariyo "imaṁ pabbājehi, imaṁ ovada, imaṁ anusāsā"ti
vadati, so tena attano ṭhāne ṭhapito hoti, tasmā tassa "imaṁ pabbājehi,
imaṁ ovada, imaṁ anusāsā"ti ime lābhā honti. Theraṁpi subhaddo tameva
bāhirasamayaṁ gahetvā evamāha.
Alattha khoti kathaṁ alattha? thero kira taṁ ekamantaṁ netvā udakatumbato
Pānīyena sīsaṁ temetvā tacapañcakakammaṭṭhānaṁ kathetvā kesamassuṁ ohāretvā
kāsāyāni vatthāni acchādāpetvā saraṇāni datvā bhagavato santikaṁ ānesi.
Bhagavā upasampādetvā kammaṭṭhānaṁ ācikkhi. So taṁ gahetvā uyyānassa ekamante
caṅkamaṁ adhiṭṭhāya ghaṭento vāyamanto vipassanaṁ sodhento 1- saha paṭisambhidāhi

1 chaṂa. vaḍḍhento, i. māraṁ nisedhento

198
Arahattaṁ patvā āgamma bhagavantaṁ vanditvā nisīdi. Taṁ sandhāya "acirūpasampanno
kho panā"ti ādi vuttaṁ.
So ca bhagavato pacchimo sakkhisāvako ahosīti saṅgītikārakānaṁ
vacanaṁ. Tattha yo bhagavati dharamāne pabbajitvā aparabhāge upasampadaṁ labhitvā
kammaṭṭhānaṁ gahetvā arahattaṁ pāpuṇāti, upasampadaṁpi vā bhagavati dharamāneyeva
labhitvā aparabhāge kammaṭṭhānaṁ gahetvā arahattaṁ pāpuṇāti, kammaṭṭhānaṁpi vā
dharamāneyeva gahetvā aparabhāge arahattameva pāpuṇāti, sabbopi so pacchimo
sakkhisāvako. Ayaṁ pana dharamāne bhagavati pabbajito ca upasampanno ca
kammaṭṭhānaṁ
ca gahetvā arahattaṁ pattoti.
Pañcamabhāṇavāravaṇṇanā niṭṭhitā.
------------
Tathāgatapacchimavācāvaṇṇanā
[216] Idāni bhikkhusaṁghassa ovādadānaṁ 1- āraddhaṁ, taṁ dassetuṁ
athakho bhagavāti ādi vuttaṁ. Tattha desito paññattoti dhammopi desito ceva
paññatto ca, vinayopi desito ceva paññatto ca. Paññatto nāma ṭhapito
paṭṭhapitoti attho. So vo mamaccayenāti so dhammavinayo tumhākaṁ mamaccayena
satthā. Mayā hi vo ṭhiteneva "idaṁ lahukaṁ, idaṁ garukaṁ, idaṁ satekicchaṁ, idaṁ
atekicchaṁ, idaṁ lokavajjaṁ, idaṁ paṇṇattivajjaṁ, ayaṁ āpatti puggalassa santike
vuṭṭhāti, ayaṁ āpatti gaṇassa santike vuṭṭhāti, ayaṁ āpatti saṁghassa
 santike vuṭṭhātī"ti sattāpattikkhandhavasena otiṇṇe vatthusmiṁ
sakhandhakaparivāro
ubhatovibhaṅgo vinayo nāma desito, taṁ sakalaṁpi vinayapiṭakaṁ mayi parinibbute
tumhākaṁ
satthu kiccaṁ sādhessati.
Ṭhiteneva ca mayā "ime cattāro satipaṭṭhānā, cattāro sammappadhānā,
cattāro iddhipādā, pañcindriyāni, pañca balāni, satta bojjhaṅgā, ariyo

1 chaṂa., i. ovādaṁ ārabhi.

199
Aṭṭhaṅgiko maggo"ti tena tenākārena ime dhamme vibhajitvā vibhajitvā
suttantapiṭakaṁ desitaṁ. Taṁ sakalaṁpi suttantapiṭakaṁ mayi parinibbute tumhākaṁ
satthu
kiccaṁ sādhessati. Ṭhiteneva ca mayā "ime pañcakkhandhā, dvādasāyatanāni,
aṭṭhārasa dhātuyo, cattāri saccāni, bāvīsatindriyāni, nava hetū, cattāro
āhārā, satta phassā, satta vedanā, satta saññā, satta sañcetanā, satta
cittāni. Tatrāpi `ettakā dhammā kāmāvacarā, ettakā rūpāvacarā, ettakā
arūpāvacarā, ettakā pariyāpannā, ettakā apariyāpannā, ettakā lokiyā,
ettakā lokuttarā"ti ime dhamme vibhajitvā vibhajitvā catuvīsatisamantapaṭṭhānaṁ
anantanayamahāpaṭṭhānapaṭimaṇḍitaṁ abhidhammapiṭakaṁ desitaṁ, taṁ sakalaṁpi
abhidhammapiṭakaṁ
mayi parinibbute tumhākaṁ satthu kiccaṁ sādhessatīti.
Iti sabbaṁ cetaṁ abhisambodhito paṭṭhāya yāva parinibbānā
pañcacattālīsavassāni
bhāsitaṁ lapitaṁ "tīṇi piṭakāni pañca nikāyā navaṅgāni
caturāsītidhammakkhandhasahassānī"ti
evaṁ mahappabhedaṁ hoti. Iti imāni caturāsītidhammakkhandhasahassāni tiṭṭhanti,
ahaṁ
ekakova parinibbāyissāmi. 1- Ahañca kho panidāni ekakova ovadāmi anusāsāmi,
mayi parinibbute imāni caturāsītidhammakkhandhasahassāni tumhe ovadissanti
anusāsissantīti evaṁ bhagavā bahūni kāraṇāni dassento "so vo mamaccayena
satthā"ti ovaditvā puna anāgate cārittaṁ dassento yathā kho panāti ādimāha.
Tattha samudācarantīti kathenti voharanti. Nāmena vā gottena vāti
"navakā"ti avatvā "tissa, nāgā"ti evaṁ nāmena vā, "kassapa, gottā"ti 2-
evaṁ gottena vā, "āvuso tissa, āvuso kassapā"ti evaṁ āvuso vādena
vā samudācaritabbo. Bhanteti vā āyasmāti vāti bhante tissa, āyasmā tissāti
evaṁ samudācaritabbo. Samūhanatūti ākaṅkhamāno samūhanatu, yadi icchati
samūhaneyyāti
attho. Kasmā pana samūhanathāti ekaṁseneva avatvā vikappavacanena ṭhapesīti.

1 chaṂa., i. parinibbāyāmi 2 chaṂa., i. gotamāti

200
Mahākassapassa balaṁ diṭṭhattā. Passati hi bhagavā "samūhanathāti vuttepi
saṅgītikāle
kassapo na samūhanissatī"ti. Tasmā vikappeneva ṭhapesi.
Tattha "ekacce therā evamāhaṁsu cattāri pārājikāni ṭhapetvā
avasesāni khuddānukhuddakānī"ti ādinā nayena pañcasatikasaṅgītiyaṁ
khuddānukhuddakakathā
āgatāva. Vinicchayo cettha samantapāsādikāya vutto.
Keci panāhu:- "bhante nāgasena katamaṁ khuddakaṁ, katamaṁ anukhuddakan"ti
milindena
raññā pucchitena 1- "dukkaṭaṁ mahārāja khuddakaṁ, dubbhāsitaṁ anukhuddakan"ti
vuttattā nāgasenatthero khuddānukhuddakaṁ jānāti. Mahākassapatthero pana taṁ
ajānanto:-
suṇātu me āvuso saṁgho, santamhākaṁ sikkhāpadāni gihigatāni,
gihinopi jānanti "idaṁ vo samaṇānaṁ sakyaputtiyānaṁ kappati, idaṁ vo na
kappatī"ti. Sace mayaṁ khuddānukhuddakāni sikkhāpadāni samūhanissāma, bhavissanti
 vattāro "dhūmakālikaṁ samaṇena gotamena sāvakānaṁ sikkhāpadaṁ paññattaṁ,
yāvimesaṁ
satthā aṭṭhāsi, tāvime sikkhāpadesu sikkhiṁsu, yato 2- imesaṁ satthā parinibbuto,
nadānime 3- sikkhāpadesu sikkhantī"ti. Yadi saṁghassa pattakallaṁ, saṁgho
apaññattaṁ
na paññapeyya, paññattaṁ na samucchindeyya, yathāpaññattesu sikkhāpadesu
samādāya vatteyya, esā ñattīti kammavācaṁ sāvesīti. Na taṁ evaṁ gahetabbaṁ.
Nāgasenatthero hi "paravādino okāso mā ahosī"ti evamāha. Mahākassapatthero
"khuddakānukhuddakāpattiṁ na samūhanissāmī"ti kammavācaṁ sāvesīti.
Brahmadaṇḍakathāpi saṅgītiyaṁ āgatattā samantapāsādikāyaṁ vinicchitā.
[217] Kaṅkhāti dveḷhakaṁ. Vimatīti vinicchituṁ asamatthatā, buddho
nukho, na buddho nukho, dhammo nukho, na dhammo nukho, saṁgho nukho, na saṁgho
nukho, maggo nukho, na maggo nukho, paṭipadā nukho, na paṭipadā nukhoti
yassa saṁsayo uppajjeyya, taṁ vo vadāmi "pucchatha bhikkhave"ti ayamettha
saṁkhepattho.

1 chaṂa., i. pucchito 2 i. yadā 3 i. nadānimesu

201
Satthugāravenāpi na puccheyyāthāti mayaṁ satthu santike pabbajimhā, 1- cattāro
paccayāpi no satthu santakāva, te mayaṁ ettakaṁ kālaṁ kaṅkhaṁ akatvā na arahāma
ajja pacchimakāle kaṅkhaṁ kātunti sace evaṁ satthari gāravena na pucchatha.
Sahāyakopi bhikkhave sahāyakassa ārocetūti tumhākaṁ yo yassa bhikkhuno sandiṭṭho
sambhatto, so tassa ārocetu, ahaṁ ekabhikkhussa 2- kathessāmi, tassa kathaṁ sutvā
sabbe nikkaṅkhā bhavissathāti dasseti.
Evaṁ pasannoti evaṁ saddahāmi ahanti attho. Ñāṇamevāti
nikakaṅkhabhāvaṁ paccakkhakaraṇaṁ ñāṇameva, ettha tathāgatassa na saddhāmattanti
attho.
Imesaṁ hi ānnadāti imesaṁ antosāṇiyaṁ nisinnānaṁ pañcannaṁ bhikkhusatānaṁ.
Yo pacchimakoti yo guṇavasena pacchimako. Ānandattheraṁyeva sandhāyāha.
[218] Appamādena sampādethāti satiavippavāsena sabbakiccāni
sampādeyyātha. Iti bhagavā parinibbānamañce nipanno pañcacattālīsavassāni
dinnaṁ ovādaṁ sabbaṁ ekasmiṁ appamādapadeyeva pakkhipitvā adāsi. Ayaṁ
tathātatassa
pacchimā vācāti idaṁ pana saṅgītikārakānaṁ vacanaṁ.
Parinibbutakathāvaṇṇanā
[219] Ito paraṁ yaṁ parinibbānaparikammaṁ katvā bhagavā parinibbuto,
taṁ dassetuṁ athakho bhagavā paṭhamajjhānanti ādi vuttaṁ. Tattha parinibbuto
bhanteti
nirodhaṁ samāpannassa bhagavato assāsapassāsānaṁ abhāvaṁ disvā pucchati. Na
āvusoti thero kathaṁ jānāti? thero kira satthārā saddhiṁyeva taṁ taṁ samāpattiṁ
samāpajjanto yāva nevasaññānāsaññāyatanā vuṭṭhānaṁ, tāva gantvā idāni
bhagavā nirodhasamāpattiṁ samāpanno, anto nirodhe 3- ca kālakiriyā nāma natthīti
jānāti.

1 chaṂa. pabbajimha 2 chaṂa. etassa bhikkhussa 3 i. anto nirodho

202
Akakho bhagavā saññāvedayitanirodhasamāpattiyā vuṭṭhahitvā
nevasaññānāsaññāyatanaṁ samāpajji .pe. Tatiyajjhānā vuṭṭhahitvā catutthaṁ jhānaṁ
samāpajjīti ettha bhagavā catuvīsatiyā ṭhānesu paṭhamaṁ jhānaṁ samāpajjati, 1-
terasasu
ṭhānesu dutiyaṁ, tathā tatiyaṁ, paṇṇarasasu ṭhānesu catutthaṁ jhānaṁ samāpajji.
Kathaṁ?
dasasu asubhesu, dvattiṁsākāre, aṭṭhasu kasiṇesu, mettākaruṇāmuditāsu, ānāpāne,
paricchedākāseti imesu tāva catuvīsatiyā ṭhānesu paṭhamaṁ jhānaṁ samāpajji.
Ṭhapetvā
pana dvattiṁsākārañca dasa asubhāni ca sesesu terasasu dutiyaṁ jhānaṁ, tesuyeva
ca tatiyaṁ jhānaṁ samāpajji. Aṭṭhasu pana kasiṇesu, upekkhābrahmavihāre, ānāpāne,
 paricchedākāse, catūsu āruppesūti imesu paṇṇarasasu ṭhānesu catutthaṁ jhānaṁ
samāpajji. Ayaṁpi ca saṅkhepakathāva. Nibbānapuraṁ pavisanto pana bhagavā
dhammassāmi
sabbāpi catuvīsatikoṭisatasahassasaṅkhātā samāpattiyo pavisitvā videsaṁ gacchanto
ñātijanaṁ āliṅgitvā viya sabbaṁ samāpattisukhaṁ anubhavitvā paviṭṭho.
Catutthajjhānā vuṭṭhahitvā samanantarā bhagavā parinibbāyīti ettha
jhānasamanantaraṁ, paccavekkhaṇā samanantaranti dve samanantarāni. Tattha jhānā
2-
vuṭṭhāya bhavaṅgaṁ otiṇṇassa tattheva parinibbānaṁ jhānasamanantaraṁ nāMa. Jhānā
vuṭṭhahitvā puna jhānaṅgāni paccavekkhitvā bhavaṅgaṁ otiṇṇassa tattheva
parinibbānaṁ
paccavekkhaṇasamanantaraṁ nāMa. Imāni dvepi samanantarāneva. Bhagavā pana jhānaṁ
samāpajjitvā jhānā vuṭṭhāya jhānaṅgāni paccavekkhitvā bhavaṅgacittena abyākatena
dukkhasaccena parinibbāyi. Ye hi keci buddhā vā sāvakā 3- vā antamaso
kunthakipilikaṁ 4- upādāya sabbe bhavaṅgacitteneva abyākatena dukkhasaccena kālaṁ
karontīti.
[220] Mahābhūmicālādīni vuttanayānevāti. Bhūtāti sattā. Appaṭipuggaloti
paṭibhāgapuggalavirahito. Balappattoti dasavidhañāṇabalappatto.
[221] Uppādavayadhamminoti uppādavayasabhāvā. Tesaṁ vūpasamoti
tesaṁ saṅkhārānaṁ vūpasamo, asaṅkhataṁ nibbānameva sukhanti attho.

1 chaṂa. samāpajji 2 i. catutthajjhānā 3 chaṂa., i. paccekabuddhā vā

ariyasāvakā vā 4 chaṂa. kunthakipillikaṁ,

203
[222] Nāhu assāsapassāsoti na jāto assāsapassāso. Anejoti
taṇhāsaṅkhāya ejāya abhāvena anejo. Santimārabbhāti anupādisesanibbānaṁ
ārabbha paṭicca sandhāya. Yaṁ kālamakarīti yo kālaṁ akari. Idaṁ vuttaṁ hoti
"āvuso yo mama satthā buddhamuni santiṁ gamissāmīti santiṁ ārabbha kālamakari,
tassa ṭhitacittassa tādino idāni assāsapassāso na jāto natthi nappavattatī"ti.
Asallīnenāti alīnena asaṅkuṭitena suvikasiteneva cittena. Vedanaṁ
ajjhavāsayīti vedanaṁ adhivāsesi, na vedanānuvattī hutvā itocitoca
samparivattayi. 1-
Vimokkhoti kenaci dhammena anāvaraṇavimokkho sabbaso apaññattibhāvūpagamo
pajjotanibbānasadiso jātoti. 2-
[223] Tadāsīti "saha parinibbānā mahābhūmicālo"ti evaṁ heṭṭhā
vuttabhūmicālameva sandhāyāha. Tañhi lomahaṁsanañca bhiṁsanakañca āsi.
Sabbākāravarūpeteti
sabbavarakāraṇūpete.
[224] Avītarāgāti puthujjanā ceva sotāpannasakadāgāmino ca.
Tesaṁ hi domanassaṁ appahīnaṁ. Tasmā tepi bāhā paggayha kandanti. Ubhopi
hatthe sīse ṭhapetvā rodantīti sabbaṁ purimanayeneva veditabbaṁ.
[225] Ujjhāyantīti "ayyā attanāpi adhivāsetuṁ na sakkonti,
sesajanaṁ kathaṁ samassāsessantī"ti vadantiyo ujjhāyanti. Kathaṁ bhūtā pana
bhante
anuraddhāti 3- devatā bhante kathaṁ bhūtā āyasmā anuruddho sallakkheti, kiṁ tā
satthu parinibbānaṁ adhivāsenti.
Atha tāsaṁ pavuttiṁ 4- dassanatthaṁ thero santāvusoti ādimāha. Taṁ
vuttatthameva.
Rattāvasesanti balavapaccūse parinibbutattā rattiyāvasesaṁ cullakaddhānaṁ.
Dhammiyā kathāyāti aññā pāṭiyekkā dhammakathā nāma natthi, "āvuso sadevake
nāma loke apaṭipuggalassa satthuno ayaṁ maccurājā na lajjati, kimaṅgaṁ pana

1 chaṂa. samparivatti. 2 chaṂa. itisaddo na dissati 3 chaṂa. kathaṁ bhūtā pana

bhante
āyasmā anuruddho devatā manasikarotīti, i. kathaṁ bhūtā pana bhante āyasmā
anuruddho
sallakkhetīti 4 chaṂa. pavattiṁ evamuparipi
204
Lokiyamahājanassa lajjissatī"ti evarūpāya pana maraṇapaṭisaṁyuttāya kathāya
vītināmesuṁ. Tesañhi taṁ kathaṁ kathentānaṁ muhutteneva aruṇaṁ uggacchi.
[226] Athakhoti aruṇuggamhi 1- thero theraṁ etadavoca. Teneva
karaṇīyenāti kīdisena nukho parinibbānaṭṭhāne mālāgandhādisakkārena bhavitabbaṁ,
kīdisena bhikkhusaṁghassa nisajjanaṭṭhānena bhavitabbaṁ, kīdisena
khādanīyabhojanīyena
bhavitabbanti evaṁ yaṁ bhagavato parinibbutabhāvaṁ sutvā kattabbaṁ, teneva
karaṇīyena.
Buddhasarīrapūjāvaṇṇanā
[227] Sabbañca tālāvacaranti sabbaṁ turiyabhaṇḍaṁ. Sannipātethāti
bheriñcārāpetvā samāharatha. Te tatheva akaṁsu. Maṇḍalamāleti dussamaṇḍalamāle.
Paṭiyādentāti sajjentā.
Dakkhiṇena dakkhiṇanti nagarassa dakkhiṇadisābhāgeneva dakkhiṇadisābhāgaṁ.
Bāhirena bāhiranti antonagaraṁ appavesetvā bāhireneva nagarassa bāhirapassaṁ
haritvā. Dakkhiṇato nagarassāti anurādhapurassa dakkhiṇadvārasadise ṭhāne
ṭhapetvā
sakkārasammānaṁ katvā jetavanasadise ṭhāne jhāpessāmāti attho.
[228] Aṭṭha mallapāmokkhāti majjhimavayā thāmasampannā aṭṭha
mallarājāno. Sīsaṁ nhātāti sīsaṁ dhovitvā nhātā. Āyasmantaṁ anuruddhanti
therova dibbacakkhukoti pākaṭo, tasmā te santesupi aññesu mahātheresu
"ayaṁ no pākaṭaṁ katvā kathessatī"ti theraṁ pucchiṁsu. Kathaṁ pana bhante
devatānaṁ
adhippāyoti bhante amhākaṁ tāva adhippāyaṁ jānāma, devatānaṁ kathaṁ adhippāyoti
pucchanti. Thero paṭhamaṁ tesaṁ adhippāyaṁ dassento tumhākaṁ khoti ādimāha.
Makuṭabandhanaṁ nāma mallānaṁ cetiyanti mallarājūnaṁ pasādhanamaṅgalasālāya etaṁ
nāmaṁ.
Cittīkataṭṭhena panesā "cetiyan"ti vuccati.
[229] Yāva sandhisamalasaṅkaṭirāti ettha sandhi nāma gharasandhi.
Samalaṁ nāma gūtharāsiniddhamanapanāḷī. Saṅkaṭiraṁ nāma saṅkāraṭṭhānaṁ. Dibbehi
ca

1 chaṂa., i. aruṇuggaṁ disvāva

205
Manussakehi ca naccehīti upari devatānaṁ naccāni honti, heṭṭhā manussānaṁ.
Esa nayo gītādīsu. Apica devatānaṁ antare manussā, manussānaṁ antare
devatāti evaṁpi sakkarontā pūjentā agamaṁsu. Majjhena majjhaṁ nagarassa haritvāti
evaṁ hariyamāne bhagavato sarīre bandhulamallasenāpatibhariyā mallikā nāMa.
"bhagavato
Sarīraṁ āharantī"ti sutvā attano sāmikassa kālakiriyato paṭṭhāya aparibhuñjitvā
ṭhapitaṁ visākhāpasādhanasadisaṁ mahālatāpasādhanaṁ nīharāpetvā "iminā satthāraṁ
pūjessāmī"ti taṁ majjāpetvā gandhodakena dhovitvā dvāre ṭhitā.
Taṁ kira pasādhanaṁ tāsaṁ ca dvinnaṁ itthīnaṁ, devadāniyacorassa geheti
tīsuyeva ṭhānesu ahosi. Sā ca satthu sarīre dvāraṁ sampatte "otāretha
tātā satthu sarīran"ti vatvā taṁ pasādhanaṁ satthu sarīre paṭimuñci. Taṁ sīsato
paṭṭhāya paṭimukkaṁ yāva pādatalā gataṁ. Suvaṇṇavaṇṇaṁ bhagavato sarīraṁ
sattaratanamayena
mahālatāpasādhanena 1- pasādhitaṁ ativiya virocittha. Taṁ sā disvā pasannacittā
patthanaṁ akāsi "bhagavā yāva vaṭṭe sandhāvissāmi, 2- tāva me pāṭiyekkaṁ
pasādhanakiccaṁ mā hotu, niccaṁ paṭimukkapasādhanasadisameva sarīraṁ hotū"ti.
Atha bhagavantaṁ sattaratanamayena mahāpasādhanena ukkhipitvā puratthimena
dvārena nīharitvā puratthimena nagarassa makuṭabandhanaṁ mallānaṁ cetiyaṁ, ettha
bhagavato sarīraṁ nikkhipiṁsu.
Mahākassapattheravatthuvaṇṇanā
[231] Pāvāya kusināranti pāvānagare piṇḍāya caritvā "kusināraṁ
gamissāmī"ti addhānamaggapaṭipanno hoti. Rukkhamūle nisīdīti ettha kasmā
 divāvihāranti na vuttaṁ? divāvihāratthāya anisinnattā. Therassa hi parivārā
bhikkhū sabbe sukhasaṁvaḍḍhitā mahāpuññā. Te majjhantikasamaye 3-
tattapāsāṇasadisāya
bhūmiyā padasā gacchantā kilamiṁsu. Thero te bhikkhū disvā "bhikkhū kilamanti

1 chaṂa. mahāpasādhanena, i. pāsādhanena 2 chaṂa.,i. saṁsarissāmi

3 chaṂa. majjhanhikasamaye

206
Gantabbaṭṭhānaṁ ca 1- dūraṁ thokaṁ vissamitvā darathaṁ paṭippassambhetvā
sāyaṇhasamaye
kusināraṁ gantvā dasabalaṁ passissāmī"ti maggā okkamma aññatarasmiṁ rukkhamūle
saṅghāṭiṁ paññapetvā udakatumbato udakena hatthapāde sītale katvā nisīdī.
Parivārabhikkhūpissa rukkhamūle nisīditvā yonisomanasikārena kammaṭṭhānaṁ
kurumānā
tiṇṇaṁ ratanānaṁ vaṇṇaṁ bhaṇamānā nisīdiṁsu. Iti darathapaṭivinodanatthāya 2-
nisinnattā
"divā vihāran"ti na vuttaṁ.
Maṇḍāravapupphaṁ gahetvāti mahāpātippamāṇaṁ pupphaṁ āgantukadaṇḍake
ṭhapetvā chattaṁ viya gahetvā. Addasā khoti āgacchantaṁ dūratova addasa.
Disvā ca pana cintesi:-
"etaṁ ājīvakassa hatthe maṇḍāravapupphaṁ paññāyati, etañca na
sabbadā manussapathe paññāyati, yadā pana koci iddhimā iddhiṁ
vikubbati, tadā sabbaññubodhisattassa ca mātu kucchiokkamanādīsu hoti.
Na kho panajja kenaci iddhivikubbanaṁ kataṁ, na me satthā mātu kucchiṁ
okkanto, na kucchito nikkhamanaṁ, 3- nāpissa ajja abhisambodhi, na
dhammacakkappavattanaṁ, na yamakapāṭihāriyaṁ, na devorohaṇaṁ, na
āyusaṅkhārossajjanaṁ.
Mahallako pana me satthā dhuvaṁ parinibbuto bhavissatī"ti.
Tato "pucchāmi nan"ti cittaṁ uppādetvā "sace kho pana
nisinnakova pucchāmi, satthari agāravo kato bhavissatī"ti uṭṭhahitvā
ṭhitaṭṭhānato apakkamma chandanto nāgarājā maṇicammaṁ viya dasabaladattiyamegha-
vaṇṇapaṁsukūlacīvaraṁ pārupitvā dasanakhasamodhānasamujjalaṁ añjaliṁ sirasmiṁ
patiṭṭhapetvā
satthari katena gāravena ājīvakassa abhimukho hutvā "apāvuso 4- amhākaṁ satthāraṁ
jānāsī"ti āha.

1 chaṂa. na dūraṁ 2 chaṂa. darathavinodanatthāya, i. ātapavinodanatthāya

3 chaṂa., i. nikkhamanto 4 chaṃa, āvuso.

207
Kiṁ pana satthu parinibbānaṁ jānanto pucchi ajānantoti. Āvajjanapaṭibaddhaṁ
khīṇāsavānaṁ jānanaṁ. Anāvajjitattā panesa ajānanto pucchīti eke. Thero
samāpattibahulo, rattiṭṭhānadivāṭṭhānaleṇamaṇḍapādīsu niccaṁ samāpattibāhullena
1-
yāpeti, kulasantakaṁ gāmaṁ pavisitvā dvāre 2- dvāre samāpattiṁ samāpajjitvā
samāpattito vuṭṭhitova bhikkhaṁ gaṇhāti. Thero kira iminā pacchimena attabhāvena
mahājanānuggahaṁ karissāmi "ye mayhaṁ bhikkhaṁ vā denti gandhamālādīhi vā
sakkāraṁ karonti, tesantaṁ mahapphalaṁ hotū"ti evaṁ karoti. Tasmā
samāpattibahulatāya
na jānāti. Iti ajānantova pucchīti vadanti, taṁ na gahetabbaṁ.
Na hettha ajānanakāraṇaṁ atthi, abhisallakkhitaṁ satthu parinibbānaṁ
ahosi. Dasasahassīlokadhātukampanādīhi nimittehi. Therassa pana parisāya kehici
bhikkhūhi bhagavā diṭṭhapubbo, kehici na diṭṭhapubbo, tattha yehipi diṭṭhapubbo,
tepi passitukāmāva, yehipi adiṭṭhapubbo, tepi passitukāmāva. Tattha yehi na
diṭṭhapubbo, te atidassanakāmatāya gantvā "kuhiṁ bhagavā"ti pucchantā
"parinibbuto"ti sutvā saṇṭhāretuṁ 3- nāsakkhissanti. Cīvarañca pattañca chaḍḍetvā
ekavatthā vā dunnivatthā vā duppārutā vā urāni paṭipiṁsayantā 4- parodissanti.
Tattha manussā "mahākassapattherena saddhiṁ āgatā paṁsukūlikā sayaṁpi itthiyo
 viya rodanti, 5- te kiṁ amhe samassāsessantī"ti mayhaṁ dosaṁ dassanti. Imaṁ
pana suññaṁ mahāaraññaṁ, idha yathā tathā rodantesu doso nāma natthi.
Purimataraṁ sutvā nāma sokopi tanuko hotīti bhikkhūnaṁ satuppādanatthaṁ jānantova
pucchi.
Ajja sattāhaṁ parinibbuto samaṇo gotamoti ajja samaṇo gotamo
sattāhaṁ parinibbuto. Tato me idanti tato samaṇassa gotamassa
parinibbutaṭṭhānato.
[232] Subhaddo nāma vuḍḍhapabbajitoti "subhaddo"ti tassa nāmaṁ.
Vuḍḍhakāle pana pabbajitattā "vuḍḍhapabbajito"ti vuccati, kasmā pana so

1 chaṂa.,i. samāpattibaleneva. 2 chaṂa.,i. dvāre saddo eko dissati

3 chaṂa.,i. sandhāretuṁ. 4 chaṂa. paṭipisantā, i. paṭipiṁsantā. 5 chaṂa.
parodanti.

208
Evamāha. Bhagavati āghātena. Ayaṁ kira so khandhake āgate ātumāvatthusmiṁ
nhāpitapubbako vuḍḍhapabbajito bhagavati kusinārato nikkhamitvā aḍḍhaterasehi
bhikkhusatehi saddhiṁ ātumaṁ gacchante bhagavā āgacchatīti sutvā "āgatakāle
yāgudānaṁ 1-
karissāmī"ti sāmaṇerabhūmiyaṁ ṭhite dve putte etadavoca "bhagavā kira tātā ātumaṁ
āgacchati mahatā bhikkhusaṁghena saddhiṁ aḍḍhaterasehi bhikkhusatehi, gacchatha
tumhe
tātā khurabhaṇḍaṁ ādāya nāḷiyā vāpakena anugharakaṁ anugharakaṁ āhiṇḍatha,
loṇaṁpi
telaṁpi taṇḍulaṁpi khādanīyaṁpi saṁharatha, bhagavato āgatassa yāgudānaṁ
karissāmā"ti. 2-
Te tathā akaṁsu.
Manussā te dārake mañjuke paṭibhāṇeyyake disvā kāretukāmāpi
akāretukāmāpi kārentiyeva. Katakāle ca "paṭiggaṇhissatha 3- tātā"ti pucchanti.
Te vadanti "na amhānaṁ aññena kenaci attho, pitā pana no bhagavato
āgatakāle yāgudānaṁ dātukāmo"ti. Taṁ sutvā manussā aparigaṇetvāva yaṁ te
sakkonti harituṁ, 4- sabbaṁ denti. Yampi na sakkonti, manussehi pesenti. Atha
bhagavati ātumaṁ āgantvā bhūsāgārakaṁ paviṭṭhe subhaddo sāyaṇhasamaye gāmadvāraṁ
gantvā manusse āmantesi "upāsakā nāhaṁ tumhākaṁ santikā aññaṁ kiñci
gaṇhissāmi, 5- mayhaṁ dārakehi ābhatāni taṇḍulādīniyeva 6- saṁghassa pahonti.
Hatthakammamattameva 7- dethā"ti. "kiṁ Bhante karomāti. 8- "idaṁ Ca idaṁ ca
gaṇhathā"ti
sabbūpakaraṇāni gāhāpetvā vihāre uddhanāni kāretvā ekaṁ kāḷakaṁ kāsāvaṁ
nivāsetvā tādisameva pārupitvā "idaṁ karotha idaṁ karothā"ti sabbarattiṁ
vicārento satasahassaṁ visajjetvā bhojjayāguñca madhugoḷakañca paṭiyādāpesi.
Bhojjayāgu nāma bhuñjitvā pātabbayāgu, tattha
sappimadhuphāṇitamacchamaṁsapupphaphalarasādi
yaṁ kiñci khādanīyaṁ nāma sabbaṁ pakkhipati, kīḷitukāmānaṁ sīsamakkhanayoggā hoti
sugandhagandhā.

1 chaṂa. yāgupānaṁ 2 vinaYu. 5/303/88 bhesajjakkhandhaka 3 chaṂa. katakāle "kiṁ

gaṇhissatha
tātā"ti 4 chaṂa. āharituṁ 5 chaṂa.,i. paccāsīsāmi. 6 Ma. ābhatatelādīni.
7 chaṂa. yaṁ hatthakammaṁ, taṁ me dethāti 8 chaṂa. ayaṁ pāṭho na dissati.

209
Atha bhagavā kālasseva sarīrapaṭijagganaṁ katvā bhikkhusaṁghaparivuto
piṇḍāya
carituṁ ātumānagarābhimukho pāyāsi. Manussā tassa ārocesuṁ "bhagavā gāmaṁ
piṇḍāya pavisati, tayā kassa yāgu paṭiyāditā"ti. So yathānivatthapāruteheva
tehi kāḷakakāsāvehi ekena hatthena dabbiñca kaṭacchuñca gahetvā brahmā
viya dakkhiṇajānumaṇḍalaṁ bhūmiyaṁ patiṭṭhapetvā vanditvā "paṭiggaṇhatu me bhante
 bhagavā yāgun"ti āha.
Tato "jānantāpi tathāgatā pucchantī"ti khandhake āgatanayena
bhagavā pucchitvā ca taṁ 1- sutvā ca taṁ vuḍḍhapabbajitaṁ vigarahitvā tasmiṁ
vatthusmiṁ
akappiyasamādapanasikkhāpadañca, khurabhaṇḍapariharaṇasikkhāpadañcāti dve
sikkhāpadāni
paññapetvā "bhikkhave anekakappakoṭiyo bhojanaṁ pariyesanteheva vītināmitā,
idaṁ pana tumhākaṁ akappiyaṁ adhammena uppannaṁ bhojanaṁ, imaṁ paribhuttānaṁ
anekāni attabhāvasatasahassāni 2- apāyesveva nibbattissanti, apetha mā
gaṇhitthā"ti 3- bhikkhācārābhimukho agamāsi. Ekabhikkhunāpi na kiñci gahitaṁ.
Subhaddo anattamano hutvā ayaṁ "sabbaṁ jānāmī"ti āhiṇḍati,
sace na gahetukāmo pesetvā ārocetabbaṁ. Ayaṁ pakkāhāro nāma sabbaciraṁ
tiṭṭhanto sattāhamattaṁ tiṭṭheyya. Idañhi mama yāvajīvaṁ pariyattaṁ assa sabbaṁ
tena nāsitaṁ, ahitakāmo ayaṁ mayhanti bhagavati āghātaṁ bandhitvā dasabale
dharante kiñci vattuṁ nāsakkhi. Evaṁ kirassa ahosi "ayaṁ uccākulā
pabbajito mahāpuriso, sace kiñci vakkhāmi, mamaṁyeva 4- santajjessatī"ti. Svāyaṁ
ajja "parinibbuto bhagavā"ti sutvā laddhāssāso viya haṭṭhatuṭṭho evamāha.
Thero taṁ sutvā hadaye pahāradānaṁ viya matthake patitasukkāsanī 5-
viya amaññi, dhammasaṁvego cassa uppajji. "sattāhamattaṁ Parinibbuto bhagavā,
ajjāpi hissa. Suvaṇṇavaṇṇaṁ sarīraṁ dharatiyeva, dukkhena bhagavatā āharitasāsane
6-

1 chaṂa., i. taṁ saddo na dissati. 2 chaṂa. attabhāvasahassāni 3 chaṂa., i.

gaṇhathāti
4 chaṂa. maṁyeva. 5 chaṂa. patitasukkhāsani 6 chaṂa., i. ārādhitasāsane

210
Nāma evaṁ lahuṁ 1- mahantaṁ pāpakasaṭaṁ kaṇṭako uppanno, ayaṁ 2- kho panesa pāpo
vaḍḍhamāno aññepi evarūpe sahāye labhitvā sakkā sāsanaṁ osakkāpetun"ti.
Tato thero cintesi:-
"sace kho panāhaṁ imaṁ mahallakaṁ idheva pilotikaṁ nivāsāpetvā
chārikāya sīsaṁ okirāpetvāpi nīharāpessāmi, manussā `samaṇassa gotamassa
sarīre dharamāneyeva sāvakā vivadantī"ti amhākaṁ dosaṁ dassessantīti adhivāsemi
tāva.
Bhagavatā hi desito dhammo asaṅgahitapuppharāsisadiso. Tattha yathā
vātena pahaṭapupphāni yato vā tato vā gacchanti, evameva evarūpānaṁ
pāpapuggalānaṁ vasena gacchante gacchante kāle vinaye ekaṁ dve sikkhāpadāni
nassissanti, sutte eko dve pañhāvārā nassissanti, abhidhamme ekaṁ dve
bhūmantarāni nassissanti, evaṁ anukkamena mūle naṭṭhe pisācasadisā bhavissāma,
tasmā dhammavinayasaṅgahaṁ karissāMa. Evañhi sati daḷhena 3- saṅgahitapupphāni
viya
ayaṁ dhammo ayaṁ vinayo niccalo bhavissati.
Etadatthaṁ hi bhagavā mayhaṁ tīṇi gāvutāni paccuggamanaṁ akāsi, tīhi
ovādehi upasampadaṁ adāsi, kāyato apanetvā kāye cīvaraparivaṭṭanaṁ akāsi,
ākāse pāṇiṁ cāletvā candūpamapaṭipadaṁ kathento maṁ kāyasakkhiṁ katvā kathesi,
tikkhattuṁ sakalasāsanadāyajjaṁ paṭicchāpesi. Mādise bhikkhumhi tiṭṭhamāne ayaṁ
pāpo
sāsane vuḍḍhiṁ mā alattha. Yāva adhammo na dippati, dhammo na paṭibāhiyati.
Avinayo na dippati, vinayo na paṭibāhiyati. Adhammavādino na balavanto honti,
dhammavādino na dubbalā honti. Avinayavādino na balavanto honti, vinayavādino
na dubbalā honti. Tāva dhammañca vinayañca saṅgāyissāmi, tato bhikkhū attano
attano pahonakaṁ gahetvā kappiyākappiyaṁ kathessanti. Athāyaṁ pāpo sayameva
niggahaṁ pāpuṇissati, puna sīsaṁ ukkhipituṁ na sakkhissati, sāsanaṁ iddhañceva
phītañca bhavissatī"ti.

1 chaṂa. lahu 2 chaṂa. alaṁ 3 chaṂa. daḷhaṁ, i. daḷhasuttena.

211
So evaṁ nāma mayhaṁ cittaṁ uppannanti kassaci anārocetvā
 bhikkhusaṁghaṁ samassāsesi. Tena vuttaṁ "athakho āyasmā mahākassapo .pe. Netaṁ
ṭhānaṁ vijjatī"ti.
[233] Citakanti vīsaratanasatikaṁ candanacitakaṁ. Āḷimpessāmāti aggiṁ
gāhāpessāMa. Na sakkonti āḷimpetunti aṭṭhapi soḷasapi davattiṁsāpi janā
jālatthāya yamakayamakaukkāyo gahetvā tālapaṇṇehi 1- vījantā bhastāhi dhamantā
tāni tāni kāraṇāni karontāpi na sakkontiyeva aggiṁ gāhāpetuṁ. Devatānaṁ
adhippāyoti ettha tā kira devatā therassa upaṭṭhākadevatāva. Asītimahāsāvakesu
hi cittāni pasādetvā tesaṁ upaṭṭhākāni asītikulasahassāni sagge nibbattāni.
Atha 2- there cittaṁ pasādetvā sagge nibbattā devatā tasmiṁ samāgame theraṁ
adisvā "kuhiṁ nukho amhākaṁ kulūpakatthero"ti antarāmagge paṭipannaṁ disvā
"amhākaṁ kulūpakattherena avandite citako mā pajjalitthā"ti adhiṭṭhahiṁsu.
Manussā taṁ sutvā "mahākassapo kira nāma bho bhikakhu pañcahi
bhikkhusatehi saddhiṁ `dasabalassa pāde vandissāmī'ti āgacchati. Tasmiṁ kira
anāgate
citako na pajjalissati. Kīdiso bho so bhikkhu kāḷo odāto dīgho rasso,
evarūpe nāma bho bhikkhumhi ṭhite kiṁ dasabalassa parinibbānaṁ nāmā"ti keci
gandhamālādihatthā paṭipathaṁ gacchiṁsu. Keci vīthiyo vicittā katvā āgamanamaggaṁ
olokayamānā aṭṭhaṁsu.
[234] Athakho āyasmā mahākassapo, yena kusinārāyaṁ .pe. Sirasā
vandīti thero kira citakaṁ padakkhiṇaṁ katvā āvajjentova sallakkhesi "imasmiṁ
ṭhāne sīsaṁ, imasmiṁ ṭhāne pādā"ti. Tato pādānaṁ samīpe ṭhatvā abhiññāpādakaṁ
catutthajjhānaṁ samāpajjitvā vuṭṭhāya 3-
"arasahassapaṭimaṇḍitacakkalakkhaṇapatiṭṭhitā
dasabalassa pādā saddhiṁ kappāsapaṭalehi pañca dussayugasatāni suvaṇṇadoṇiṁ
candanacitakañca dvedhā katvā mayhaṁ uttamaṅge sirasmiṁ patiṭṭhahantū"ti
adhiṭṭhāsi.

1 chaṂa., i. tālavaṇṭehi. 2 chaṂa. tattha, i. tathā 3 chaṂa. arāsahassa..,

212
Saha adhiṭṭhānacittena tāni pañcadussayugasatādīni 1- dvedhā katvā balāhakantarā
puṇṇacando viya pādā nikkhamiṁsu. Thero vikasitarattapadumasadise hatthe
pasāretvā
suvaṇṇavaṇṇe satthu pāde yāva gopphakā daḷhaṁ gahetvā attano siravare
patiṭṭhāpesi. Tena vuttaṁ "pādato vivaritvā 2- bhagavato pāde sirasā vandī"ti.
Mahājano taṁ acchariyaṁ disvā ekappahāreneva mahānādaṁ nadi,
gandhamālādīhi pūjetvā yathāruciṁ vandi. Evaṁ pana therena ca mahājanena ca tehi
ca
pañcahi bhikkhusatehi vanditamatte puna adhiṭṭhānakiccaṁ natthi.
Pakatiadhiṭṭhānavaseneva
therassa hatthato muñcitvā alattakavaṇṇāni bhagavato pādatalāni candanadāruādīsu
kiñci acāletvāva yathāṭhāne patiṭṭhahiṁsu, yathāṭhitāneva 3- ahesuṁ. Bhagavato hi
pādesu nikkhamantesu vā pavisantesu vā kappāsāṁsu vā dussatantaṁ 4- vā telabindu
vā dārukkhandhaṁ vā ṭhānā calitaṁ nāma nāhosi. Sabbaṁ yathāṭhāne ṭhitameva
ahosi. Uṭṭhahitvā pana atthaṅgato cando viya suriyo viya 5- ca tathāgatassa
pādesu antarahitesu mahājano mahākanditaṁ kandi. Parinibbānakālato adhikataraṁ
kāruññamahosi.
Sayameva bhagavato citako pajjalīti idaṁ pana kassaci pajjalāpetuṁ
vāyamantassa adassanavasena vuttaṁ. Devatānubhāvena panesa samantato
ekappahāreneva pajjali.
[235] Sarīrāneva avasissiṁsūti pubbe ekasaṅghāṭena 6- ṭhitattā
sarīraṁ nāma ahosi. Idāni vippakiṇṇattā sarīrānīti vuttaṁ. Sumanamakulasadisā ca
dhotamuttāsadisā ca suvaṇṇacuṇṇasadisā 7- ca dhātuyo avasissiṁsūti attho.
Dīghāyukabuddhānañhi sarīraṁ suvaṇṇakkhandhasadisaṁ ekaghanameva 8- hoti. Bhagavā
pana "ahaṁ
aciraṁ ṭhatvā parinibbāyāmi, mayhaṁ sāsanaṁ na tāva sabbattha vitthāritaṁ, tasmā

1 chaṂa.,i. pañcadussayugasatāni. 2 chaṂa.,i. pādato vivaritvāti pāṭho na

dissati.
 3 chaṂa. yathāṭhāne ṭhitāneva. 4 chaṂa. dasikatantaṁ, i. dasātantu
5 chaṂa.,i. atthaṅgate cande viya sūriye viya 6 chaṂa. ekagghanena

7 chaṂa.,i. suvaṇṇasadisā 8 chaṂa. ekameva

213
Parinibbutassāpi me sāsapamattaṁpi dhātuṁ gahetvā attano attano vasanaṭṭhāne
cetiyaṁ katvā paricaranto mahājano saggaparāyano hotū"ti dhātūnaṁ vikiraṇaṁ
adhiṭṭhāsi. Katī panassa dhātuyo vippakiṇṇā, katī na vippakiṇṇāti. Catasso
dāṭhā, 1- dve akkhakā, uṇhīsanti imā satta dhātuyo na vippakiriṁsu, sesā
vippakiriṁsūti. Tattha sabbakhuddakā dhātu sāsapavījamattā ahosi, mahādhātu
majjhe
bhinanataṇḍulamattā, atimahatī majjhe bhinnamuggamattāti. 2-
Udakadhārāti aggabāhumattāpi jaṅghamattāpi tālakkhandhamattāpi udakadhārā
ākāsato patitvā nibbāpesi. Udakaṁ sālatopīti parivāretvā ṭhitasālarukkhe
sandhāyetaṁ vuttaṁ, tesaṁpi hi khandhantaraviṭapantarehi udakadhārā nikkhamitvā
nibbāpesuṁ. Bhagavato citako mahanto. Samantā paṭhaviṁ bhinditvāpi
naṅgalasīsamattā
udakavaṭṭi phalikavaṭaṁsakasadisā uggantvā citakameva gaṇhāti. 3- Gandhodakenāti
suvaṇṇaghaṭe rajataghaṭe ca pūretvā pūretvā ābhatanānāgandhodakena. Nibbāpesunti
suvaṇṇamayarajatamayehi aṭṭhadaṇḍakehi vikiritvā candanacitakaṁ nibbāpesuṁ.
Ettha ca citake jhāyamāne parivāretvā ṭhitasālarukkhānaṁ sākhantarehi
viṭapantarehi pattantarehi ca jālā uggacchanti, pattā 4- vā sākhā vā pupphā
vā daḍḍhā nāma natthi, kipīlikāpi makkaṭakāpi pāṇakāpi jālānaṁ antareneva
vicaranti. Ākāsato patitaudakadhārāsupi sālarukkhehi nikkhantaudakadhārāsupi
paṭhaviṁ
bhinditvā nikkhantaudakadhārāsupi dhammatāva 5- pamāṇaṁ. Evaṁ citakaṁ nibbāpetvā
pana mallarājāno saṇṭhāgāre catujātiyagandhaparibhaṇḍaṁ kāretvā lājapañcamāni
pupphāni vikiritvā upari celavitānaṁ bandhitvā suvaṇṇatārakādīhi khacitvā tattha
gandhadāmamālādāmaratanadāmāni olambetvā saṇṭhāgārato yāva makuṭabandhanasaṅkhātā
sīsapasādhanamaṅgalasālā, tāva ubhohi passehi sāṇikilañjaparikkhepaṁ kāretvā
upari
celavitānaṁ bandhitvā 6- suvaṇṇatārakādīhi khacitvā tatthapi
gandhadāmamālādāmaratanadāmāni
olambetvā maṇidaṇḍavaṇṇehi 7- ca veḷūhi 8- ca

1 ka. dāḍhā 2 i. bhinnamuggabījāti, khu. buddha. 33/28/548 dhātubhājanīyakathā

(sayā)
3 chaṂa. gaṇhanti 4 chaṂa., i. pattaṁ 5 chaṂa., i. dhammakathāva
6 chaṂa., i. bandhāpetvā 7 i. maṇidaṇḍehi 8 chaṂa. veṇūhi

214
Pañcavaṇṇadhaje ussāpetvā samantā dhajapaṭākā 1- parikkhipitvā sittasamaṭṭhāsu 2-
vīthīsu kadaliyo puṇṇaghaṭe ca ṭhapetvā daṇḍadīpikā jāletvā
alaṅkatahatthikkhandhe
saha dhātūhi suvaṇṇadoṇiṁ ṭhapetvā mālāgandhādīhi pūjentā sādhukīḷikaṁ
kīḷantā antonagaraṁ pavesetvā saṇṭhāgāre sattaratanamayapallaṅke 3- ṭhapetvā
upari setacchattaṁ dhāresuṁ. Evaṁ katvā "athakho kosinārakā mallā bhagavato
sarīrāni sattāhaṁ saṇṭhāgāre sattipañjaraṁ karitvā"ti sabbaṁ veditabbaṁ.
Tattha sattipañjaraṁ karitvāti sattihatthehi purisehi parikkhipāpetvā.
Dhanupākāranti paṭhamantāva hatthī kumbhena kumbhaṁ paharante parikkhipāpesuṁ,
tato
asse gīvāya gīvaṁ paharante. Tato rathe āṇikoṭiyā āṇikoṭiṁ paharante. Tato
yodhe bāhunā bāhuṁ paharante. Tesaṁ pariyante koṭiyā koṭiṁ paharamānāni
dhanūni parikkhipāpesuṁ. Iti samantā yojanappamāṇaṁ ṭhānaṁ sattāhaṁ
sannāhagavacchikaṁ
 viya katvā ārakkhaṁ saṁvidahiṁsu. Taṁ sandhāya vuttaṁ "dhanupākāraṁ
parikkhipāpetvā"ti.
Kasmā pana te evamakaṁsūti. Ito purimesu hi dvīsu sattāhesu
te bhikkhusaṁghassa ṭhānanisajjokāsaṁ karontā khādanīyabhojanīyaṁ saṁvidahantā
sādhukīḷikāya okāsaṁ na labhiṁsūti. Tato nesaṁ ahosi "imaṁ sattāhaṁ sādhukīḷikaṁ
kīḷissāma, ṭhānaṁ kho panetaṁ vijjati yaṁ amhākaṁ pamattabhāvaṁ ñatvā kocideva
āgantvāva dhātuyo gaṇheyya, tasmā ārakkhaṁ ṭhapetvā kīḷissāmā"ti. Tena
te evamakaṁsu.
Buddhasarīradhātuvibhajanavaṇṇanā
[236] Assosi kho rājāti kathaṁ assosi. Paṭhamaṁyeva kirassa amaccā
sutvā cintayiṁsu "satthā nāma parinibbuto, na so sakkā puna āharituṁ.
Pothujjanikasaddhāya pana amhākaṁ raññā sadiso natthi, sace esa imināva
niyāmena suṇissati, hadayamassa phalissati. Rājā kho pana amhehi

1 chaṂa. vātapaṭākā 2 chaṂa. susammaṭṭhāsu 3 chaṂa., i. sarabhamayapallaṅke

215
Anurakkhitabbo"ti. Te tisso suvaṇṇadoṇiyo āharitvā catumadhurassa pūretvā rañño
santikaṁ gantvā etadavocuṁ "deva amhehi supinako diṭṭho, tassa paṭighātatthaṁ
tumhehi dukūladupaṭaṁ nivāsetvā yathā nāsāpuṭamattaṁ paññāyati, evaṁ
catumadhuradoṇiyā
nipajjituṁ vaṭṭatī"ti. Rājā atthacarānaṁ amaccānaṁ vacanaṁ sutvā "evaṁ
hotu tātā"ti sampaṭicchitvā tathā akāsi.
Atheko amacco alaṅkāraṁ omuñcitvā kese pakiriya yāya disāya
satthā parinibbuto, tadabhimukho hutvā añjaliṁ paggayha rājānaṁ āha "deva
maraṇato muccanakasatto nāma natthi, amhākaṁ āyuvaḍḍhano cetiyaṭṭhānaṁ
puññakkhettaṁ
abhisekapīṭhako 1- so bhagavā satthā kusinārāyaṁ parinibbuto"ti. Rājā
sutvāva visaññī jāto catumadhuradoṇiyā usumaṁ muñci. Atha naṁ tato ukakhipitvā
dutiyāya doṇiyā nipajjāpesuṁ. So puna saññaṁ labhitvā "tātā kiṁ vadethā"ti
pucchi. "satthā Mahārāja parinibbuto"ti. Rājā punapi visaññī jāto
catumadhuradoṇiyā
usumaṁ muñci. Atha naṁ tatopi ukkhipitvā tatiyāya doṇiyā nipajjāpesuṁ.
So puna saññaṁ labhitvā "tātā kiṁ vadethā"ti pucchi. "satthā Mahārāja
parinibbuto"ti. Rājā punapi visaññī jāto, atha naṁ ukkhipitvā nhāpetvā matthake
ghaṭehi udakaṁ āsiñciṁsu.
Rājā saññaṁ labhitvā āsanā vuṭṭhāya gandhaparibhāvite maṇivaṇṇe
kese vikiritvā suvaṇṇaphalakavaṇṇāyaṁ piṭṭhiyaṁ pakiritvā pāṇinā uraṁ paharitvā
pavāḷaṅkuravaṇṇāhi suvaṭṭitaṅgulīhi suvaṇṇabimbisakavaṇṇaṁ uraṁ saṁsibbanto 2-
viya
gahetvā paridevamāno ummattakavesena antaravīthiyaṁ otiṇṇo, so alaṅkata-
nāṭakaparivuto nagarato nikkhamma jīvakambavanaṁ gantvā yasmiṁ ṭhāne nisinnena
bhagavatā dhammo desito, taṁ oloketvā "bhagavā sabbaññū nanu imasmiṁ ṭhāne
nisīditvā dhammaṁ desayittha, sokasallaṁ me vinodayittha, tumhe mayhaṁ sokasallaṁ
nīharittha, ahaṁ tumhākaṁ 3- santikaṁ āgato 3- idāni pana me paṭivacanaṁ pi na
detha

1 chaṂa. abhisekasiñcako, i. abhisekapīṭhikā 2 chaṂa. sibbanto, i. saṁsinbento

3-3 chaṂa., i. tumhākaṁ saraṇaṁ gato.

216
Bhagavā"ti punappunaṁ paridevitvā "nanu bhagavā ahaṁ aññadā evarūpe kāle
`tumhe mahābhikkhusaṁghaparivārā jambūdīpatale cārikaṁ carathā'ti suṇomi, idāni
panāhaṁ tumhākaṁ ananurūpaṁ ayuttaṁ pavuttiṁ suṇomī"ti evamādīni ca vatvā
saṭṭhimattāhi gāthāhi bhagavato guṇaṁ anussaritvā cintesi "mama paridevena 1- na
sijjhati, dasabalassa dhātuyo āharāpessāmī"ti. Evaṁ assosi. Sutvā ca imissā
visaññibhāvādippavattiyā avasāne dūtaṁ pāhesi. Taṁ sandhāya athakho rājāti
ādi vuttaṁ.
Tattha dūtaṁ pāhesīti dūtaṁ ca paṇṇaṁ ca pesesi. Pesetvā ca pana
 "sace dassanti, sundaraṁ. No ce dassanti, āharaṇūpāyena āharissāmī"ti
caturaṅginīsenaṁ sannayhitvā sayaṁpi nikkhantoyeva. Yathā ca ajātasattu evaṁ
licchavīādayopi dūtaṁ pesetvā sayaṁpi caturaṅginiyā senāya nikkhamiṁsuyeva.
Tattha
pāveyyakā sabbehipi āsannatarā kusinārato tigāvutantare nagare vasanti,
bhagavāpi pāvaṁ pavisitvā kusināraṁ gato. Atha kasmā paṭhamataraṁ na āgatāti ce.
Mahāparivārā pana te rājāno mahāparivāraṁ karontāva pacchato jātā.
Te saṁghe gaṇe etadavocunti sabbepi te sattanagaravāsike āgantvā
"amhākaṁ dhātuyo vā dentu, yuddhaṁ vā"ti kusinārānagaraṁ parivāretvā ṭhite
"etaṁ bhagavā amhākaṁ gāmakkhette"ti paṭivacanamavocuṁ. Te rājāno 2- kira
evamāhaṁsu "na mayaṁ satthu sāsanaṁ pahiṇimhā, nāpi gantvā ānayimhā. Satthā
pana sayameva āgantvā sāsanaṁ pesetvā amhe pakkosāpesi. Tumhepi kho
pana yaṁ tumhākaṁ gāmakkhette ratanaṁ uppajjati, na taṁ amhākaṁ detha. Sadevake
ca loke buddharatanasamaṁ ratanaṁ nāma natthi, evarūpaṁ uttamaratanaṁ labhitvā
mayaṁ na
dassāMa. Na kho pana tumhehiyeva mātu thanato khīraṁ pītaṁ, amhehipi mātu thanato
khīraṁ
pītaṁ. Na tumheyeva purisā, amhepi purisā. Hotū"ti aññamaññaṁ ahaṁkāraṁ katvā
sāsanapaṭisāsanaṁ pesenti, aññamaññaṁ mānagajjitaṁ gajjanti. Yuddhe pana sati
kosinārakānaṁyeva jayo abhavissa kasmā? yasmā dhātupūjanatthaṁ 3- āgatā devatā

1 chaṂa., i. parideviteneva 2 chaṂa., i. ayaṁ pāṭho na dissati

3 chaṂa. dhātupāsanatthaṁ, i. dhātubosanatthaṁ.

217
Nesaṁ pakkhā ahesuṁ. Pāliyaṁ pana "bhagavā amhākaṁ gāmakkhette parinibbuto,
na mayaṁ dassāma bhagavato sarīrānaṁ bhāgan"ti ettakameva āgataṁ.
[237] Evaṁ vutte, doṇo brāhmaṇoti doṇabrāhmaṇo imaṁ
tesaṁ vivādaṁ sutvā "ete rājāno bhagavato parinibbutaṭṭhāne vivādaṁ karonti,
na kho panetaṁ paṭirūpaṁ, alaṁ iminā kalahena, vūpasamessāmi nan"ti. So gantvā
te saṁghe gaṇe etadavoca. Kiṁ avoca? unnatappadese ṭhatvā dvibhāṇavāraparimāṇaṁ
doṇagajjitaṁ nāma avoca. Tattha paṭhamabhāṇavāre tāva ekapadaṁpi te na jāniṁsu.
Dutiyabhāṇavārapariyosāne "ācariyassa viya bho saddo, ācariyassa viya bho
saddo"ti sabbe nīravā ahesuṁ. Jambūdīpatale kira kulaghare jāto 1- yebhuyyena
tassa na antevāsiko nāma natthi. Atha doṇo te attano vacanaṁ sutvā
nīrave tuṇhībhūte viditvā puna etadavoca "suṇantu bhonto"ti etaṁ gāthādvayaṁ
avoca.
Tattha amhāka buddhoti amhākaṁ buddho. Ahu khantivādoti buddhabhūmiṁ
appatvāpi pāramiyo pūrento khantivāditāpasakāle dhammapālakumārakāle chaddanta-
hatthirājakāle bhūridattanāgarājakāle campeyyanāgarājakāle saṅkhapālanāgarāja-
kāle mahākapikāle aññesu ca bahūsu jātakesu paresu kopaṁ akatvā khantimeva
akāsi. Khantimeva vaṇṇayi. Kimaṅgaṁ pana etarahi iṭṭhāniṭaṭhesu tādilakkhaṇaṁ
patto, sabbathāpi amhākaṁ buddho khantivādo ahosi, tassa evaṁvidhassa. Na hi
sādhu, yaṁ uttamapuggalassa sarīrabhāge siya sampahāroti na hi sādhu, yanti na
hi sādhu ayaṁ. Sarīrabhāgeti sarīrabhāganimittaṁ, dhātukoṭṭhāsahetūti attho. Siya
sampahāroti āvudhasampahāro na sādhu siyāti vuttaṁ hoti.
Sabbeva bhonto sahitāti sabbeva bhavanto sahitā hotha, mā
bhijjittha. Samaggāti kāyena ca vācāya ca ekasannipātā ekavacanā samaggā
hotha. Sammodamānāti cittenapi aññamaññaṁ sammodamānā hotha. Karomaṭṭhabhāgeti
bhagavato sarīrāni aṭṭha bhāge karoMa. Cakkhumatoti pañcahi cakkhūhi cakkhumato

1 chaṂa. jātā

218
Buddhassa. Na kevalaṁ tumheyeva, pasannā bahujanopi pasanno, tesu ekopi
laddhuṁ ayutto nāma natthīti bahuṁ kāraṇaṁ vatvā saññāpesi.
[238] Tesaṁ saṁghānaṁ gaṇānaṁ paṭissuṇitvāti tesaṁ tato tato
samāgatasaṁghānaṁ samāgatagaṇānaṁ paṭissuṇitvā. Bhagavato sarīrāni aṭṭhadhā samaṁ
suvibhattaṁ vibhajitvāti ettha ayamanukkamo:- doṇo kira tesaṁ paṭissuṇitvā
 suvaṇṇadoṇiṁ vivarāpesi, rājāno āgantvā doṇiyaṁyeva ṭhitā suvaṇṇavaṇṇā
dhātuyo disvā "bhagavā sabbaññū pubbe mayaṁ tumhākaṁ dvattiṁsamahāpurisalakkhaṇa-
paṭimaṇḍitaṁ chabbaṇṇabuddharasmi khacitaṁ asītianubyañjanasamujjalitasobhaṁ
suvaṇṇavaṇṇaṁ
sarīraṁ addasāma, idāni pana suvaṇṇavaṇṇā dhātuyova avasiṭṭhā jātā, na
yuttamidaṁ bhagavā tumhākan"ti parideviṁsu.
Brāhmaṇopi tasmiṁ samaye tesaṁ pamattabhāvaṁ ñatvā dakkhiṇadāṭhaṁ 1-
gahetvā veṭhanantare 2- ṭhapesi, atha pacchā aṭṭhadhā samaṁ suvibhattaṁ vibhaji,
sabbāpi
dhātuyo pakatināḷiyā soḷasa nāḷiyo ahesuṁ, ekekanagaravāsino dve dve
nāḷiyo labhiṁsu.
Brāhmaṇassa pana dhātuyo vibhajantasseva sakko devānamindo "kena
nu kho sadevakassa lokassa kaṅkhāchedanatthāya catusaccakathāya paccayabhūtā
bhagavato
dakkhiṇadāṭhā gahitā"ti olokento "brāhmaṇena gahitā"ti disvā "brāhmaṇopi
dāṭhāya anucchavikaṁ sakkāraṁ kātuṁ na sakkhissati, gaṇhāmi nan"ti veṭhanantarato
gahetvā suvaṇṇacaṅkoṭake ṭhapetvā devalokaṁ netvā cuḷāmaṇicetiye
patiṭṭhapesi. Brāhmaṇopi dhātuyo vibhajitvā dāṭhaṁ apassanto corikāya gahitattā
"kena me dāṭhā gahitā"ti pucchituṁpi nāsakkhi. "nanu Tayāva dhātuyo bhājitā,
kiṁ tvaṁ paṭhamaṁyeva attano dhātuyā atthibhāvaṁ na aññāsī"ti attani dosāropanaṁ
sampassanto "mayhaṁpi koṭṭhāsaṁ dethā"ti vattuṁ nāsakkhi. Tato "ayaṁpi
suvaṇṇatumbo
dhātugatikova, yena tathāgatassa dhātuyo mitā, imassāhaṁ thūpaṁ karissāmī"ti
cintetvā imaṁ me bhonto tumbaṁ dentūti 3- āha. Pipphalivaniyā moriyāpi
ajātasattuādayo viya dūtaṁ pesetvā yuddhasajjāva nikkhamiṁsu.

1 ka. dakkhiṇadāḍhaṁ evamuparipi 2 chaṂa.,i. veṭhantare evamuparipi

3 chaṂa.,i. dadantūti.

219
Dhātuthūpapūjāvaṇṇanā
[239] Rājagahe bhagavato sarīrānaṁ thūpañca mahañca akāsīti kathaṁ
akāsi. Kusinārato yāva rājagahaṁ pañcavīsatiyojanāni, etthantare
aṭṭhausabhavitthaṭaṁ
maggaṁ samatalaṁ kāretvā yādisaṁ mallarājāno makuṭabandhanassa ca saṇṭhāgārassa
ca antare pūjaṁ kāresuṁ. Tādisaṁ pañcavīsatiyojanepi magge pūjaṁ kāretvā
lokassa anukkaṇṭhanatthaṁ sabbattha antarāpaṇe pasāretvā suvaṇṇadoṇiyaṁ
pakkhittadhātuyo sattipañjarena parikkhipāpetvā attano vijite
pañcayojanasataparimaṇḍale
manusse sannipātesi. 1- Te dhātuyo gahetvā kusinārato sādhukīḷikaṁ
kīḷantā nikkhamitvā yattha yattha suvaṇṇavaṇṇāni pupphāni passanti, tattha 2-
tattha
sattiantare dhātuyo tāni gahetvā pūjenti. 2- Tesaṁ pupphānaṁ khīṇakāle
gacchanti, rathassa dhuraṭṭhānaṁ pacchimaṭṭhāne sampatte satta satta divase
sādhukīḷikaṁ kīḷanti. Evaṁ dhātuyo gahetvā āgacchantānaṁ satta vassāni
satta māsāni satta divasāni vītivattāni.
Micchādiṭṭhikā "samaṇassa gotamassa parinibbutakālato paṭṭhāya
balakkārena sādhukīḷikāya 3- upaddūtamhā, 4- sabbe no kammantā naṭṭhā"ti
ujjhāyantā manaṁ padosetvā chaḷāsītisahassamattā apāye nibbattā. Khīṇāsavā
āvajjitvā "mahājanā manaṁ padosetvā apāye nibbattā"ti disvā "sakkaṁ
devarājānaṁ dhātuāharaṇūpāyaṁ kāressāmā"ti tassa santikaṁ gantvā tamatthaṁ
ārocetvā "dhātuāharaṇūpāyaṁ karohi mahārājā"ti āhaṁsu. Sakko āha "bhante
puthujjano nāma ajātasattunā samo saddho natthi, na so mama vacanaṁ karissati,
apica kho mārabhiṁsakasadisaṁ 5- vibhiṁsanakaṁ dassayissāmi, 5- mahāsaddaṁ
sāvessāmi,
yakkhaggāhakhipanakāabādhike 6- karissāmi, tumhe `amanussā mahārāja kupitā
khippaṁ
dhātuyo āharāpethā'ti vadeyyātha, evaṁ so āharāpessatī"ti. Atha kho sakko
taṁ sabbaṁ akāsi.
 1 chaṂa.,i. sannipātāpesi 2-2 chaṂa. tattha tattha dhātuyo sattiantare ṭhapetvā
pūjaṁ akaṁsu. 3 chaṂa. sādhukīḷitāya 4 chaṂa. upaddutamha
5-5 chaṂa. māravibhiṁsakasadisaṁ vibhiṁsakaṁ dassessāmi 6 chaṂa.
yakkhagāhakakhipitakārocake.

220
Therāpi rājānaṁ upasaṅkamitvā "mahārāja amanussā kupitā, dhātuyo
āharāpehī"ti bhaṇiṁsu. Rājā "na tāva bhante mayhaṁ cittaṁ tusati, evaṁ santepi
āharantū"ti āha. Sattame divase dhātuyo āhariṁsu. Evaṁ āgatā 1- dhātuyo
gahetvā rājagahe thūpañca mahañca akāsi. Itarepi attano attano balānurūpena
haritvā sakasakaṭṭhānesu thūpañca mahañca akaṁsu.
[240] Evametaṁ bhūtapubbanti evametaṁ dhātuvibhajanaṁ ceva dasathūpa-
karaṇañca jambūdīpe bhūtapubbanti. Pacchā saṅgītikārakā āhaṁsu. Evaṁ patiṭṭhitesu
pana thūpesu mahākassapatthero dhātūnaṁ antarāyaṁ disvā rājānaṁ ajātasattuṁ
upasaṅkamitvā "mahārāja evaṁ 2- dhātunidhānaṁ kātuṁ vaṭṭatī"ti āha. Sādhu bhante
nidhānakammaṁ tāva mama hotu, sesadhātuyo pana kathaṁ āharāmīti. Na mahārāja
dhātuāharaṇaṁ tuyhaṁ bhāro, amhākaṁ bhāroti, sādhu bhante tumhe dhātuyo āharatha,
ahaṁ nidhānaṁ 3- karissāmīti. Thero tesaṁ tesaṁ rājakulānaṁ paṭicaraṇamattameva
ṭhapetvā
sesadhātuyo āhari. Rāmagāme pana dhātuyo nāgā pariggaṇhiṁsu, tāsaṁ antarāyo
natthi. "anāgate Kāle laṅkādīpe mahāvihāre mahācetiyamhi nidahissantī"ti
tā anāharitvā sesehi sattahi nagarehi āharitvā rājagahassa
pācīnadakkhiṇadisābhāge
ṭhapetvā "imasmiṁ ṭhāne yo pāsāṇo atthi, so antaradhāyatu, paṁsu
suvisuddhā hotu, udakaṁ mā uṭaṭhahatū"ti adhiṭṭhāsi.
Rājā taṁ ṭhānaṁ khaṇāpetvā tato uddhaṭapaṁsunā iṭṭhakā kāretvā
asītimahāsāvakānaṁ cetiyāni kāreti. "idha Rājā kiṁ kāretī"ti pucchantānaṁpi
"mahāsāvakānaṁ cetiyānī"ti vadanti, na koci dhātunidhānabhāvaṁ jānāti.
Asītihatthagambhīre pana tasmiṁ padese jāte heṭṭhā lohasantharaṁ santharāpetvā
tattha thūpārāme cetiyagharappamāṇaṁ tambalohamayaṁ gehaṁ kārāpetvā aṭṭha aṭṭha
haricandanādimaye karaṇḍe ca thūpe ca kārāpesi. Atha bhagavato dhātuyo
haricandanakaraṇḍe
pakkhipitvā taṁ haricandanakaraṇḍampi aññasmiṁ haricandanakaraṇḍe pakkhipitvā 4-

1 chaṂa., i. āhatā. 2 chaṂa., i. ekaṁ.

3 chaṂa. dhātunidhānaṁ. 4 chaṂa., i. ayaṁ pāṭho na dissati.

221
Tampi aññasminti evaṁ aṭṭha haricandanakaraṇḍe ekato katvā eteneva
upāyena te aṭṭha karaṇḍe aṭṭhasu haricandanathūpesu, aṭṭha haricandanthūpe
aṭṭhasu
lohitacandanakaraṇḍesu, aṭṭha lohitacandanakaraṇḍe aṭṭhasu lohitacandanathūpesu,
aṭṭha lohitacandanathūpe aṭṭhasu dantakaraṇḍesu, aṭṭha dantakaraṇḍe aṭṭhasu
dantathūpesu, aṭṭha dantathūpe aṭṭhasu sabbaratanakaraṇḍesu, aṭṭha
sabbaratanakaraṇḍe
aṭṭhasu sabbaratanathūpesu, aṭṭha sabbaratanathūpe aṭṭhasu suvaṇṇakaraṇḍesu,
aṭṭha
suvaṇṇakaraṇḍe aṭṭhasu suvaṇṇathūpesu, aṭṭha suvaṇṇathūpe aṭṭhasu
rajatakaraṇḍesu,
aṭṭha rajatakaraṇḍe aṭṭhasu rajatathūpesu, aṭṭha rajatathūpe aṭṭhasu
maṇikaraṇḍesu,
aṭṭha maṇikaraṇḍe aṭṭhasu maṇithūpesu, aṭṭha maṇithūpe aṭṭhasu
lohitaṅgakaraṇḍesu, 1-
aṭṭha lohitaṅgakaraṇḍe aṭṭhasu lohitaṅgathūpesu, aṭṭha lohitaṅgathūpe aṭṭhasu
masāragallakaraṇḍesu, aṭṭha masāragallakaraṇḍe aṭṭhasu masāragallathūpesu, aṭṭha
masāragallathūpe aṭṭhasu phalikamayakaraṇḍesu, aṭṭha phalikamayakaraṇḍe aṭṭhasu
phalikamayathūpesu
pakkhipi.
Sabbesaṁ uparimaṁ phalikacetiyaṁ thūpārāme cetiyappamāṇaṁ ahosi, tassa
upari sabbaratanamayaṁ gehaṁ kāresi, tassa upari suvaṇṇamayaṁ, tassa upari
rajatamayaṁ,
tassa upari tambalohamayaṁ gehaṁ ahosi. 2- Tattha sabbaratanamayaṁ vālikaṁ
okiritvā
jalajathalajapupphānaṁ sahassāni vippakiritvā aḍḍhacchaṭṭhāni jātakasatāni
asītimahāthere
suddhodanamahārājānaṁ mahāmāyādeviṁ satta sahajāteti sabbāni tāni
suvaṇṇamayāneva kāresi. Pañcapañcasate suvaṇṇarajatamaye puṇṇaghaṭe ṭhapāpesi,
pañca suvaṇṇadhajasate ussāpesi. Pañcasate suvaṇṇadīpe pañcasate rajatadīpe
kāretvā sugandhatelassa pūretvā tesu dukūlavaṭṭiyo ṭhapesi.
Athāyasmā mahākassapo "mālā mā milāyantu. Gandhā mā vinassantu,
dīpā mā vijjhāyantū"ti adhiṭṭhahitvā suvaṇṇapaṭe akkharāni chindāpesi:-
"anāgatepi 3- yadā asoko nāma kumāro chattaṁ ussāpetvā
asoko dhammarājā bhavissati, so imā dhātuyo vitthārikā karissatī"ti.

1 chaṂa.,i. lohitaṅkakaraṇḍesu. evamuparipi. 2 chaṂa. ayaṁ pāṭho na dissati,

i. akāsi. 3 chaṂa.,i. anāgate piyadāso.

222
Rājā sabbapasādhanehi pūjetvā ādito paṭṭhāya dvāraṁ pidahanto
nikkhami, so tambalohadvāraṁ pidahitvā āviñjanarajjuyaṁ kuñcikamuddikaṁ bandhitvā
tattheva mahantaṁ maṇikhaṇḍaṁ ṭhapesi "anāgate daliddarājā imaṁ maṇiṁ gahetvā
dhātūnaṁ sakkāraṁ karotū"ti akkharaṁ chindāpesi.
Sakko devarājā vissakammaṁ 1- āmantetvā "tāta ajātasattunā
dhātunidhānaṁ kataṁ, tattha 2- ārakkhaṁ paṭṭhapehī"ti pahiṇi, so āgantvā
vāḷasaṅghāṭayantaṁ yojesi, kaṭṭharūpakāni tasmiṁ dhātugabbhe phalikavaṇṇakhagge
gahetvā
vātasadisena vegena anupariyāyanti 3- yantaṁ yojetvā ekāyaeva āṇiyā
bandhitvā samantato giñjakāvasathākārena silāparikkhepaṁ katvā upari ekāya
pidahitvā paṁsuṁ pakkhipitvā bhūmiṁ samaṁ katvā tassa upari pāsāṇathūpaṁ
patiṭṭhapesi.
Evaṁ pariniṭṭhite 4- dhātunidhāne yāvatāyukaṁ ṭhatvā theropi parinibbuto, rājāpi
yathākammaṁ gato, tepi manussā kālakatā.
Aparabhāgepi yadā asokakumāro chattaṁ ussāpetvā asoko nāma
dhammarājā hutvā tā dhātuyo gahetvā jambūdīpe vitthārikā akāsi. Kathaṁ? so
nigrodhasāmaṇeraṁ nissāya sāsane laddhappasādo caturāsīti vihārasahassāni
kāretvā bhikkhusaṁghaṁ pucchi "bhante mayā caturāsīti vihārasahassāni kāritāni.
Dhātuyo kuto labhissāmī"ti. "mahārāja `dhātunidhānaṁ Nāma atthī'ti suṇoma, na
pana paññāyati asukasmiṁ ṭhāne"ti. Rājā rājagahe cetiyaṁ bhindāpetvā dhātuṁ
apassanto puna paṭipākatikaṁ kāretvā bhikkhū bhikkhuniyo upāsake upāsikāyoti
catasso parisā gahetvā vesāliṁ gato. Tatrāpi alabhitvā kapilavatthuṁ. Tatrāpi
alabhitvā rāmagāmaṁ gato. Rāmagāme nāgā cetiyaṁ bhindituṁ na adaṁsu. Cetiye
nipatitakuddālo khaṇḍākhaṇḍaṁ hoti. Evaṁ tatrāpi alabhitvā allakappaṁ veṭṭhadīpaṁ
pāvaṁ kusināranti sabbattha cetiyāni bhinditvā dhātuṁ alabhitvāva paṭipākatikāni

1 Ma. visukammaṁ. 2 chaṂa.,i. ettha. 3 chaṂa.,i. anupariyāyantaṁ.

4 chaṂa.,i. niṭṭhite.

223
Katvā puna rājagahaṁ gantvā catasso parisā sannipātetvā "atthi kenaci
sutapubbaṁ `asukaṭṭhāne nāma dhātunidhānan"ti pucchi.
Tatreko vīsavassasatiko thero "asukaṭṭhāne dhātunidhānan"ti na
jānāmi, mayhaṁ pana pitā mahāthero maṁ sattavassakāle mālācaṅkoṭakaṁ gāhāpetvā
"ehi sāmaṇera asukagacchantare pāsāṇathūpo atthi, tattha gacchāmā"ti gantvā
pūjetvā "imaṁ ṭhānaṁ upadhāretuṁ vaṭṭati sāmaṇerā"ti āha. Ahaṁ ettakaṁ
jānāmi mahārājā"ti āha. Rājā "etadeva ṭhānan"ti vatvā gacche hāretvā
 pāsāṇathūpañca paṁsuṁ ca apanetvā heṭṭhā sudhābhūmiṁ addasa. Tato sudhā 1- ca
iṭṭhakāyo ca hāretvā anupupbena pariveṇaṁ oruyha sattaratanavālikaṁ asihatthāni
ca kaṭṭharūpakāni samparivattantāni addasa. So yakkhadāsake pakkosāpetvā
balikammaṁ kāretvāpi neva antaṁ na koṭiṁ passanto devatāyo 2- namassamāno
"ahaṁ imā dhātuyo gahetvā caturāsītiyā vihārasahassesu nidahitvā sakkāraṁ
karomi, mā me devatā antarāyaṁ karontū"ti āha.
Sakko devarājā cārikaṁ caranto taṁ disvā vissakammaṁ āmantesi
"tāta asoko dhammarājā `dhātuyo nīharissāmī"ti pariveṇaṁ otiṇṇo, gantvā
kaṭṭharūpakāni hārehī"ti. So pañcacūḷagāmadārakavesena gantvā rañño purato
dhanuhattho ṭhatvā "harāmi mahārājā"ti āha. "hara Tātā"ti saraṁ gahetvā
sandhimhiyeva
vijjhi, sabbaṁ vippakiriyittha. Atha rājā āviñjane bandhaṁ kuñcikamuddikaṁ
gaṇhitvā 3- maṇikhaṇḍaṁ 4- passi. "anāgate Daliddarājā imaṁ maṇiṁ gahetvā
dhātūnaṁ
sakkāraṁ karotū"ti puna akkharāni disvā kujjhitvā "mādisaṁ nāma rājānaṁ
daliddarājāti vattuṁ ayuttan"ti punappunaṁ ghaṭetvā dvāraṁ vivarāpetvā antogehaṁ
paviṭṭho.
Aṭṭhārasavassādhikānaṁ dvinnaṁ vassasatānaṁ upari āropitadīpā tatheva
jalanti, nīluppalapupphāni taṁkhaṇaṁ āharitvā āropitāni viya, pupphasanthāro
taṁkhaṇaṁ
santhaṭo viya, gandhā taṁ muhuttaṁ pisetvā ṭhapitā viya. Rājā suvaṇṇapaṭaṁ

1 chaṂa. sudhaṁ. 2 chaṂa. devatānaṁ, i. devatā 3 chaṂa.,i. gaṇhi,

4 chaṂa. maṇikkhandhaṁ

224
Gahetvā "anāgatepi yadā asoko nāma kumāro chattaṁ ussāpetvā asoko
nāma dhammarājā bhavissati, so imā dhātuyo vitthārikā karissatī"ti vācetvā
"diṭṭho bho ahaṁ ayyena mahākassapattherenā"ti vatvā vāmahatthaṁ ābhujitvā
dakkhiṇahatthena apphoṭesi. So tasmiṁ ṭhāne paricaraṇadhātumattameva ṭhapetvā
sesā
dhātuyo sabbā 1- gahetvā dhātugehaṁ pubbe pidahitanayeneva pidahitvā sabbaṁ
yathāpātikameva katvā upari pāsāṇacetiyaṁ patiṭṭhāpetvā caturāsītiyā
vihārasahassesu
dhātuyo patiṭṭhapetvā mahāthere vanditvā pucchi "dāyādomhi bhante
buddhasāsane"ti. Kissa dāyādo tvaṁ mahārāja, bāhirako tvaṁ sāsanassāti.
Bhante channavutikoṭidhanaṁ visajjetvā caturāsīti vihārasahassāni kāretvā ahaṁ
na dāyādo, añño ko dāyādoti, paccayadāyako nāma tvaṁ mahārāja. Yo
pana attano puttañca dhītarañca pabbājeti, ayaṁ sāsanassa 2- dāyādo nāmāti.
So puttañca dhītarañca pabbājesi. Atha naṁ therā āhaṁsu "idāni mahārāja
sāsane dāyādosī"ti.
Evametaṁ bhūtapubbanti evaṁ etaṁ atīte dhātunidhānaṁpi jambūdīpatale
bhūtapubbanti tatiyasaṅgītikārakāpi imaṁ padaṁ ṭhapayiṁsu.
[240] Aṭṭhadoṇaṁ cakkhumato sarīranti ādigāthāyo pana tāmbapaṇṇidīpatherehi
vuttāti.
Mahāparinibbānasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.
---------------

1 chaṂa., i. ayaṁ pāṭho na dissati. 2 chaṂa., i. sāsane.

225
4. Mahāsudassanasutta
kusāvatīrājadhānīvaṇṇanā
[241-242] Evamme sutanti mahāsudassanasuttaṁ. Tatrāyaṁ anu-
pubbapadavaṇṇanā:- sabbaratanamayoti ettha ekā iṭṭhakā sovaṇṇamayā, ekā
rūpiyamayā, ekā veḷuriyamayā, ekā phalikamayā, ekā lohitaṅkamayā, ekā
masāragallamayā, ekā sabbaratanamayā, ayaṁ pākāro sabbapākārānaṁ anto
ubbedhena 1- saṭṭhihattho ahosi. Eke pana therā "nagaraṁ nāma anto ṭhatvā
olokentānaṁ dassanīyaṁ vaṭṭati, tasmā sabbabāhiro saṭṭhihattho, sesā
 anupubbanīcā"ti vadanti. Eke "bahi ṭhatvā olokentānaṁ dassanīyaṁ vaṭṭati,
tasmā sabbābbhantarimo saṭṭhihattho, sesā anupubbanīcā"ti. Eke "anto
ca bahi ca ṭhatvā olokentānaṁ dassanīyaṁ vaṭṭati, tasmā majjhe pākāro
saṭṭhihattho, anto ca bahi ca tayo tayo anupubbanīcā"ti.
Esikāti esikatthambhā. 2- Tiporisaṅgāti ekaṁ porisaṁ purisassa 3-
attano hatthena pañcahatthaṁ, tena tiporisaṅgaparikkhepā 4-
paṇṇarasahatthaparimāṇāti
attho. Te pana kathaṁ ṭhitāti. Nagarassa bāhirapassena 5- ekekaṁ mahādvārabāhaṁ
nissāya ekeko esiko, ekekaṁ khuddakadvārabāhaṁ nissāya ekeko,
mahādvārakhuddakadvārānaṁ anantarā 6- tayo tayoti.
Tālapantīsu sabbaratanamayānaṁ tālānaṁ ekaṁ sovaṇṇamayanti pākāre
vuttalakkhaṇameva veditabbaṁ, paṇṇaphalesupi 7- eseva nayo. Tā pana tālapantiyo
asītihatthā ubbedhena, vippakiṇṇavālike 8- samatalabhūmibhāge pākārantare ekekā
hutvā ṭhitā.
Vaggūti cheko sundaro. Rajanīyoti rañjetuṁ samattho. Kamanīyoti 9-
divasaṁpi suyyamāno khamateva, na nibbhaccheti. 10- Madanīyoti
mānamadapurisamadajanano.

1 ka.,i. uccatarova 2 chaṂa.,i. esikatthambho 3 chaṂa.,i. majjhimapurisassa

4 chaṂa.,i. tiporisaparikkhepā, 5 chaṂa.,i. bāhirapasse 6 chaṂa.,i. antarā
7 i. pattaphalesupi 8 chaṂa. vippakiṇṇavāluke 9 chaṂa. khamanīyoti 10 chaṂa.
bībhaccheti

226
Pañcaṅgikassāti ātaṭaṁ vitaṭaṁ ātaṭavitaṭaṁ susiraṁ ghananti imehi pañcahaṅgehi
samannāgatassa. Tattha ātaṭaṁ nāma cammapariyonaddhesu bheriyādīsu 1- ekatalaṁ
turiyaṁ. Vitaṭaṁ nāma ubhayatalaṁ. Ātaṭavitaṭaṁ nāma sabbato pariyonaddhaṁ.
Susiraṁ
nāma vaṁsādi. Ghanaṁ nāma sammādi. Suvinītassāti ākaḍtanasithilatharaṇādīhi
sumucchitassa. Suppaṭitāḷitassāti pamāṇe ṭhitabhāvajānanatthaṁ suṭṭhu
paṭitāḷitassa.
Kusalehi 2- samannāhatassāti ye vādituṁ chekā kusalā, tehi vāditassa.
Dhuttāti akkhadhuttā. Soṇḍāti surāsoṇḍā. Teyeva punappunaṁ pātukāmatāvasena
pipāsā. Paricāresunti 3- hatthāvārapādavāre gahetvā 3- naccantā kīḷiṁsu.
Cakkaratanavaṇṇanā
[243] Sīsaṁnhātassāti sīsena saddhiṁ gandhodakena nhātassa.
Uposathikassāti samādinnauposathaṅgassa. Uparipāsādavaragatassāti pāsādavarassa
upari gatassa subhojanaṁ bhuñjitvā pāsādavarassa upari mahātale sirigabbhaṁ
pavisitvā sīlāni āvajjantassa. Tadā kira rājā pātova satasahassaṁ visajjitvā
mahādānaṁ datvā soḷasahi gandhodakaghaṭehi sīsaṁ nhāyitvā katapātarāso suddhaṁ
uttarāsaṅgaṁ ekaṁsaṁ katvā 4- upari pāsādassa sirisayane pallaṅkaṁ ābhujitvā
nisinno attano dānadamasaññamamayaṁ 5- puññasamudayaṁ āvajjanto 6- nisīdi. Ayaṁ
sabbacakkavattīnaṁ dhammatā.
Tesantaṁ āvajjantānaṁyeva vuttappakārapuññakammapaccayautusamuṭṭhānaṁ
nīlamaṇisaṅghāṭasadisaṁ pācīnasamuddajalatalaṁ bhindamānaṁ 7- viya, ākāsaṁ
alaṅkataṁ
kurumānaṁ 8- viya dibbacakkaratanaṁ pātubhavati. Taṁ mahāsudassanassāpi tatheva
pāturahosi.
Tayidaṁ dibbānubhāvayuttattā dibbanti vuttaṁ. Sahassaṁ assa arānanti
sahassāraṁ. Saha nemiyā, saha nābhiyā cāti sanemikaṁ sanābhikaṁ. Sabbehi
ākārehi paripūranti 9- sabbākāraparipūraṁ.

1 chaṂa.,i. bherīādīsu 2 chaṂa. sukusalehi 3-3 chaṂa.,i. hatthaṁ vā pādaṁ vā

cāletvā 4 chaṂa.,i. karitvā 5 chaṂa.,i. dānādimayaṁ 6 i. āvajjento
7 ka. bhindayamānaṁ 8 chaṂa. alaṅkurumānaṁ. i. alaṅkariyamānaṁ 9 chaṂa.,i.
paripuṇṇanti
227
Tattha cakkañca taṁ ratijananaṭṭhena ratanañcāti cakkaratanaṁ. Yāya pana
taṁ nābhiyā "sanābhikan"ti vuttaṁ, sā indanīlamaṇimayā 1- hoti, majjhe panassā
sārarajatamayā panāḷī, yāya suddhasiniddhadantapantiyā hasamānā viya virocati,
majjhe chiddena viya candamaṇḍalena ubhosupi bāhirantaresu 2- rajatapaṭena
kataparikkhepā hoti. Tesu panassa nābhipanāḷīparikkhepapaṭesu yuttayuttaṭṭhāne 3-
paricchedalekhā suvibhattāva hutvā paññāyanti. Ayantāvassa nābhiyā
sabbākāraparipūratā.
Yehi pana taṁ "arehi sahassāran"ti vuttaṁ, te sattaratanamayā
suriyarasmiyo viya pabhāsampannā honti, tesaṁpi ghaṭakamaṇikaparicchedalekhādīni
suvibhattāneva hutvā paññāyanti. Ayamassa arānaṁ sabbākāraparipūratā.
Yāya pana taṁ nemiyā "sanemikan"ti vuttaṁ, sā bālasuriyarasmikalāpasiriṁ
avahasamānā viya surattasuddhasiniddhapavāḷamayā hoti. Sandhīsu panassā
suvisuddha-
ghanapaṇḍararāgasassirikā 4- rattajambūnadamaṭṭhā 5- vaṭṭaparicchedalekhā
suvibhattā
hutvā paññāyanti. Ayamassa nemiyā sabbākāraparipūratā.
Nemimaṇḍalapiṭṭhiyaṁ panassa dasannaṁ dasannaṁ arānaṁ antare dhamanavaṁso
viya antosusiro chinnamaṇḍalakhacito 6- vātaggāhikapavāḷadaṇḍo 7- hoti. Yassa
vāteritassa sukusalasamannāhatassa pañcaṅgikaturiyassa viya saddo vaggu ca
rajanīyo
ca kamanīyo ca madanīyo ca hoti. Tassa kho pana pavāḷadaṇḍassa upari
setacchattaṁ ubhosu passesu samosaritakusumadāmānaṁ dve pantiyoti evaṁ
samosaritakusumadāmapantisatadvayaparivārena setacchattasatadhārinā
pavāḷadaṇḍasatena
samupasobhitanemiparikkhepassa dvinnaṁpi nābhipanāḷīnaṁ anto dve sīhamukhāni
honti,
yehi tālakkhandhappamāṇā puṇṇacandakiraṇakalāpasassirikā
taruṇaravisamānarattakambala-
geṇḍukapariyantā ākāsagaṅgāgatisobhaṁ avahasamānā viya dve muttākalāpā

1 chaṂa.,i. indanīlamayā 2 chaṂa.,i. bāhirantesu 3 chaṂa.,i. yuttayuttaṭṭhānesu

4 chaṂa.,i. sañjhārāgasassirikā 5 chaṂa. rattajambunadapaṭṭā,i.
rattajambonadapaṭṭā
6 chaṂa.,i. chiddamaṇḍalakhacito 7 chaṂa.,i. vātagāhī pavāḷadaṇḍo

228
Olambanti. Yehi cakkaratanena saddhiṁ ākāse samparivattamānehi tīṇi cakkāni
ekato parivattantāni viya khāyanti. Ayamassa sabbaso sabbākāraparipūratā.
Taṁ panetaṁ evaṁ sabbākāraparipūraṁ pakatiyā sāyamāsabhattaṁ bhuñjitvā
attano attano gharadvāre paññattāsanesu nisīditvā pavattitakathāsallāpesu
manussesu vīthicatukkādīsu kīḷamāne dārakajane nātiuccena nātinīcena
vanasaṇḍamatthakāsannena ākāsappadesena upasobhayamānaṁ viya, rukkhasākhaggāni
dvādasayojanato paṭṭhāya suyyamānena madhurassarena sattānaṁ sotāni odhāpayamānaṁ
yojanato paṭṭhāya nānappabhāsamudayasamujjalena vaṇṇena nayanāni samākaḍḍhantaṁ
viya, rañño cakkavattissa puññānubhāvaṁ ugghosayantaṁ viya rājadhānīabhimukhaṁ
āgacchati.
Athassa cakkaratanassa saddasavaneneva "kuto nukho, kassa nu kho
ayaṁ saddo"ti āvajjitahadayānaṁ puratthimadisaṁ ālokayamānānaṁ tesaṁ manussānaṁ
aññataro aññataraṁ evamāha "passatha bho acchariyaṁ, ayaṁ puñṇacando pubbe
ekako uggacchati, ajjeva pana attadutiyo uggato, etañhi rājahaṁsamithunamiva
puṇṇacandamithunaṁ pubbāpariyena gagaṇatale 1- abhilaṅghatī"ti. Tamañño āha "kiṁ
kathesi samma, kuhiṁ nāma tayā dve puṇṇacandā ekato uggacchantā diṭṭhapubbā,
nanu esa tapanīyaraṁsidhāro piñjarakiraṇo 2- divākaro uggato"ti, tamañño sitaṁ 3-
katvā evamāha "kiṁ ummattosi, nanu idāneva divākaro atthaṅgato, so kathaṁ
 imaṁ puṇṇacandaṁ anubandhamāno uggacchissati. Addhā panetaṁ anekaratanappabhā-
samudayasamujjalaṁ 4- ekassāpi puññavato vimānaṁ bhavissatī"ti. Te sabbepi
apasādayantā aññe evamāhaṁsu "bho kiṁ bahuṁ vilapatha, nevāyaṁ puṇṇacando,
na suriyo, na devavimānaṁ, na hi tesaṁ evarūpā sirisampatti atthi, cakkaratanena
pana ekena 5- bhavitabban"ti.
Evaṁ pavattitakathāsallāpasseva tassa janassa candamaṇḍalaṁ ohāya
taṁ cakkaratanaṁ abhimukhaṁ hoti. Tato tehi "kassa nu kho idaṁ nibbattan"ti vutte

1 chaṂa., i. gagaṇatalaṁ 2 chaṂa., i. piñcharakiraṇo 3 chaṂa., i. hasitaṁ

4 chaṂa., i.....samudayujjalaṁ 5 chaṂa. i. etena

229
Bhavanti vattāro "na kassaci aññassa, nanu amhākaṁ mahārājā
pūritacakkavattivatto,
tassetaṁ nibbattan"ti. Atha so ca mahājano, yo ca añño passati, sabbo
cakkaratanameva anugacchati. Taṁpi cakkaratanaṁ raññoyeva atthāya attano
āgatabhāvaṁ
ñāpetukāmaṁ viya sattakkhattuṁ pākāramatthakeneva nagaraṁ anupariyāyitvā, 1- atha
rañño puraṁ 2- padakkhiṇaṁ katvā antepurassa ca uttarasīhapañjarasadise ṭhāne
yathā gandhapupphādīhi sukhena sakkā hoti pūjetuṁ, evaṁ akkhāhataṁ viya tiṭṭhati.
Evaṁ ṭhitassa panassa vātapānachiddādīhi pavisitvā
nānāvirāgaratanappabhāsamujjalaṁ
antopāsādaṁ kurumānaṁ 3- pabhāsamūhaṁ disvā dassanatthāya sañjātābhilāso rājā
hoti. Parijanopissa piyavacanamārabbha 4- tena āgantvā tamatthaṁ nivedeti.
Atha rājā balapītipāmojjaphuṭṭhasarīro pallaṅkaṁ mocetvā uṭṭhāyāsanā
sīhapañjarasamīpaṁ gantvā taṁ cakkaratanaṁ disvā "sutaṁ kho pana metan"ti ādikaṁ
cittaṁ 5- cintayati. Mahāsudassanassāpi sabbantaṁ tatheva ahosi. Tena vuttaṁ
"disvā
rañño mahāsudassanassa .pe. Assaṁ nu no ahaṁ rājā cakkavattī"ti. Tattha
so hoti rājā cakkavattīti kittāvatā cakkavattī hotīti.
[244] Ekaṅguladvaṅgulamattaṁpi cakkaratane ākāsaṁ abbhuggantvā
pavatte idāni tassa pavattāpanatthaṁ yaṁ kātabbaṁ, taṁ dassento athakho ānandāti
ādimāha.
Tattha uṭṭhāyāsanāti nisinnāsanato uṭṭhahitvā cakkaratanasamīpamāgantvā.
Suvaṇṇabhiṅgāraṁ gahetvāti hatthisoṇḍasadisapanāḷiṁ suvaṇṇabhiṅgāraṁ ukkhipitvā.
Anvadeva rājā mahāsudassano saddhiṁ caturaṅginiyā senāyāti sabbacakkavattīnaṁ hi
udakena abbhukkiritvā "abhivijinātu bhavaṁ cakkaratanan"ti vacanasamanantarameva
vehāsaṁ
abbhuggantvā cakkaratanaṁ pavattati. Yassa pavattasamanantarakālameva 6- so rājā
cakkavattī nāma hoti. Pavatte pana cakkaratane

1 chaṂa.,i. anusaṁyāyitvā 2 chaṂa.,antepuraṁ 3 chaṂa.,i. alaṅkurumānaṁ

4 chaṂa.,i. piyavacanapābhatena 5 chaṂa.,i. cintanaṁ 6 chaṂa.
pavattisamakālameva,
Ma. pavattasamakālameva

230
Taṁ anubandhamānova rājā cakkavattī yānavaraṁ āruyha vehāsaṁ abbhuggacchati.
Athassa chattacāmarādihattho parijano ceva antojano ca tato nānappakārakañcuka-
kavacādisannāhavibhūsitena vividhābharaṇappabhāsamujjalena
samussitadhajapaṭākapaṭimaṇḍitena
attano attano balakāyena saddhiṁ uparājasenāpatipabhūtayopi vehāsaṁ abbhuggantvā
rājānameva parivārenti.
Rājayuttā pana janasaṅgahaṇatthaṁ 1- nagaravīthīsu bheriyo cārāpenti
"tātā amhākaṁ rañño cakkaratanaṁ nibbattaṁ, attano attano vibhavānurūpena
maṇḍitapasādhitā 2- sannipatathā"ti. Mahājanopi ca 3- patiyā cakkaratanasaddeneva
sabbakiccāni pahāya gandhapupphādīni ādāya sannipatitova, sopi sabbo vehāsaṁ
 abbhuggantvā rājānameva parivāreti. Yassa yassa hi raññā saddhiṁ gantukāmatā
cittaṁ uppajjati, so so ākāsagatova hoti. Evaṁ dvādasayojanāyāmavitthārā
parisā hoti. Tattha ekapurisopi chinnabhinnasarīro vā kiliṭṭhavattho vā natthi.
Suciparivāro hi rājā cakkavatti. Cakkavattiparisā nāma vijjādharapurisā viya
ākāse
gacchamānā indanīlamaṇitale vippakiṇṇamaṇiratanasadisā 4- hoti.
Mahāsudassanassāpi
tatheva ahosi. Tena vuttaṁ "anvadeva rājā mahāsudassano saddhiṁ caturaṅginiyā
senāyāti.
Taṁ pana cakkaratanaṁ rukkhaggānaṁ upari 5- nātiuccena nātinīcena
gagaṇappadesena pavattati. Yathā rukkhānaṁ pupphaphalapallavehi atthikā, tāni
sukhena
gahetuṁ sakkonti. Yathā ca bhūmiyaṁ ṭhitā "esa rājā, esa uparājā, esa
senāpatī"ti sallakkhetuṁ sakkonti. Ṭhānādīsu ca iriyāpathesu yo yena icchati,
so teneva gacchati. Cittakammādisippapasutā cettha attano attano kiccaṁ
karontāyeva gacchanti. Yatheva hi bhūmiyaṁ, tathā tesaṁ sabbakiccāni ākāseyeva
ijjhanti. Evaṁ cakkavattiparisaṁ gahetvā taṁ cakkaratanaṁ vāmapassena sineruṁ
pahāya
mahāsamuddassa uparibhāge 6- aṭṭhayojanasahassappamāṇaṁ 6- pubbavidehaṁ gacchati.

1 chaṂa., i. janasaṅgahatthaṁ 2 chaṂa., i. maṇḍitapasādhikā 3 chaṂa., i. mahājano

pana
4 chaṂa., i. vippakiṇṇaratanasadisā 5 chaṂa., i. uparūpari
6-6 chaṂa., i. uparibhāgena sattasahassayojanappamāṇaṁ

231
Tattha yo vinibbedhena dvādasayojanāya, parikkhepato chattiṁsayojanāya
parisāya sannivesakkhamo sulabhāhārūpakaraṇo chāyūdakasampanno sucisamatalo
ramaṇīyo bhūmibhāgo, tassa uparibhāge taṁ cakkaratanaṁ akkhāhataṁ viya tiṭṭhati.
Atha
tena saññāṇena so mahājano otaritvā yathāruciṁ 1- nhānabhojanādīni
sabbakiccāni karonto vāsaṁ kappeti. Mahāsudassanassāpi sabbaṁ tatheva ahosi. Tena
vuttaṁ "yasmiṁ kho panānanda padese cakkaratanaṁ patiṭṭhāsi, 2- tattha so rājā
mahāsudassano vāsaṁ upagacchi saddhiṁ caturaṅginiyā senāyā"ti.
Evaṁ vāsaṁ upagate cakkavattimhi ye tattha rājāno, te "pana cakkaṁ 3-
āgatan"ti sutvāpi na balakāyaṁ sannipātetvā yuddhasajjā honti. Cakkaratanassa
hi uppattisamanantarameva natthi koci 4- satto nāma, yo paccatthikasaññāya taṁ
rājānaṁ ārabbha āvudhaṁ ukkhipituṁ visaheyya. Ayamānubhāvo cakkaratanassa.
Cakkānubhāvena hi tassa rañño,
arī asesā damathaṁ upenti.
Arindamo 5- nāma narādhipassa,
teneva taṁ vuccati tassa cakkanti.
Tasmā sabbepi te rājāno attano attano rajjasirivibhavānurūpaṁ
pābhaṭaṁ gahetvā taṁ rājānaṁ upagamma onatasirā attano molimaṇippabhābhisekena
tassa pādapūjaṁ katvā 6- "ehi kho mahārājā"ti ādīhi vacanehi tassa
kiṁkārapaṭissāvitaṁ āpajjanti. Mahāsudassanassāpi tathevākaṁsu. Tena vuttaṁ "ye
kho
panānanda puratthimāya disāya .pe. Anusāsa mahārājā"ti.
Tattha svāgatanti suāgataṁ. Ekasmiṁ hi āgate socanti, gate
nandanti. Ekasmiṁ āgate nandanti, gate socanti, tādiso tvaṁ āgamananandano
gamanasocano. Tasmā tava āgamanaṁ suāgamananti vuttaṁ hoti. Evaṁ vutte pana
rājā cakkavattī nāpi "ettakaṁ nāma me anuvassaṁ baliṁ upakappethā"ti vadati,

1 chaṂa., i. yathāruci. evamuparipi 2 chaṂa., i. patiṭṭhāti 3 chaṂa. paracakkaṁ

4 chaṂa., i. so 5 chaṂa., i. arindamaṁ 6 chaṂa., i. karontā

232
 Nāpi aññassa bhogaṁ acchinditvā aññassa deti. Attano pana dhammarājabhāvassa
anurūpāya paññāya pāṇātipātādīni upaparikkhitvā pemanīyena mañjunā vacanena 1-
"passatha tātā, pāṇātipāto nāmesa āsevito bhāvito bahulīkato nirayasaṁvattaniko
hotī"ti ādinā nayena dhammaṁ desetvā "pāṇo na hantabbo"ti ādikaṁ ovādaṁ
deti. Mahāsudassanopi tatheva akāsi, tena vuttaṁ "rājā mahāsudassano evamāha
`pāṇo na hantabbo .pe. Yathābhuttañca bhuñjathā"ti.
Kiṁ pana sabbepi rañño imaṁ ovādaṁ gaṇhantīti. Buddhassāpi
tāva sabbe na gaṇhanti, rañño kiṁ gaṇhissantīti. Tasmā ye paṇḍitā
viyattā medhāvino, 2- te gaṇhanti. Sabbe pana anuyantāva 3- bhavanti. Tasmā
ye kho panānandāti ādimāha.
Atha taṁ cakkaratanaṁ evaṁ pubbavidehavāsīnaṁ ovāde dinne katapātarāsena 4-
cakkavattibalena vehāsaṁ abbhuggantvā puratthimasamuddaṁ ajjhogāhati. Yathā
yathā ca taṁ ajjhogāhati, tathā tathā agadagandhaṁ ghāyitvā saṁkhittaphaṇo
nāgarājā viya, saṁkhittaūmivipphāraṁ hutvā oggacchamānaṁ mahāsamuddasalilaṁ
yojanamattaṁ
oggantvā antosamudde veḷuriyabhitti viya tiṭṭhati. Taṁkhaṇaṁyeva ca tassa rañño
puññasiriṁ daṭṭhukāmāni viya mahāsamuddatale vippakiṇṇāni nānāratanāni tato
tato āgantvā taṁ padesaṁ pūrayanti. Atha sā rājaparisā taṁ nānāratanaparipūraṁ
mahāsamuddatalaṁ disvā yathāruciṁ ucchaṅgādīhi ādiyati, yathāruciṁ ādinnaratanāya
pana parisāya taṁ cakkaratanaṁ paṭinivattati. Paṭinivattamāne ca tasmiṁ parisā
aggato
hoti, majjhe rājā, ante cakkaratanaṁ. Jalanidhijalaṁ 5- palobhiyamānamiva
cakkaratanasiriyā,
asahamānamiva ca tena viyogena 6- nemimaṇḍalassa dīghantaṁ 6- abhihanantaṁ
abhihanantaṁ
nirantarameva upagacchati. Evaṁ rājā cakkavattī puratthimamahāsamuddapariyantaṁ
pubba-
videhaṁ abhivijinitvā dakkhiṇasamuddapariyantaṁ jambūdīpaṁ vijetukāmo
cakkaratanadesitena
maggena dakkhiṇasamuddābhimukho gacchati. Mahāsudassanopi tatheva agamāsi. Tena

1 chaṂa.,i. sarena 2 chaṂa.,i. vibhāvino 3 chaṂa.,i. anuyuttā

4 chaṂa.,i. katapātarāse 5 chaṂa. tampi jalanidhijalaṁ, Ma. jalaṁ, i. tampijalaṁ
6-6 chaṂa.,i. viyogaṁ nemimaṇḍalapariyantaṁ

233
Vuttaṁ "athakho taṁ 1- ānanda cakkaratanaṁ puratthimaṁ samuddaṁ ajjhogāhetvā
paccuttaritvā dakkhiṇadisaṁ pavattatīti.
Evaṁ pavattamānassa pana tassa pavattanavidhānaṁ senāsanniveso
paṭirājāgamanaṁ tesaṁ tesaṁ anusāsanippadānaṁ dakkhiṇasamuddājjhogāhaṇaṁ
samuddasalilassa
oggacchanaṁ 2- nānāratanādānanti 2- sabbaṁ purimanayeneva veditabbaṁ.
Vijinitvā pana taṁ dasasahassayojanappamāṇaṁ jambūdīpaṁ dakkhiṇasamuddatopi
paccuttaritvā sattayojanasahassappamāṇaṁ amaragoyānaṁ 3- vijetuṁ pubbe
vuttanayeneva
gantvā taṁpi samuddapariyantaṁ tatheva abhivijinitvā pacchimasamuddatopi
uttaritvā
aṭṭhayojanasahassappamāṇaṁ uttarakuruṁ vijetuṁ tatheva gantvā taṁpi
samuddapariyantaṁ
tatheva abhivijiya uttarasamuddatopi paccuttarati.
Ettāvatā raññā cakkavattinā cāturantāya paṭhaviyā ādhipaccaṁ
adhigataṁ hoti. So evaṁ vijitavijayo attano rajjasirisampattidassanatthaṁ
sapariso
uddhaṁ gagaṇatalaṁ abhilaṅghitvā suvikasitapadumuppalakumudapuṇḍarikavanavicitte
cattāro
jātasare viya pañcasatapañcasataparittadīpaparivāre cattāro mahādīpe oloketvā
cakkaratanadesiteneva maggena yathānukkamaṁ attano rājadhāniṁ paccāgacchati. Atha
taṁ
cakkaratanaṁ antepuradvāraṁ upasobhayamānaṁ 4- viya hutvā tiṭṭhati
evaṁ patiṭṭhite pana tasmiṁ cakkaratane rājantepure ukkāhi vā
dīpikāhi vā na kiñci karaṇīyaṁ hoti, cakkaratanobhāsoyeva rattiṁ andhakāraṁ
vidhamatiyeva.
Ye pana andhakāratthikā honti, tesaṁ andhakārameva hoti. Mahāsudassanassāpi
sabbametaṁ tatheva ahosi. Tena vuttaṁ "dakkhiṇasamuddaṁ ajjhogāhetvā .pe.
Evarūpaṁ
cakkaratanaṁ pāturahosī"ti.
Hatthiratanavaṇṇanā
[246] Evaṁ pātubhūtacakkaratanasseva cakkavattino amaccā
pakatimaṅgalahatthiṭṭhānaṁ
samaṁ parisuddhaṁ 5- bhūmibhāgaṁ kārāpetvā 5- haricandanādīhi

1 chaṂa.,i. taṁ na dissati 2-2 chaṂa.,i. ogacchamānaṁ ratanānaṁ ādānanti

3 chaṂa.,i. aparagoyānaṁ evamuparipi 4 chaṂa.,i. sobhayamānaṁ
5-5 chaṂa.,i. sucibhūmibhāgaṁ kāretvā

234
Surabhisugandhehi upalimpāpetvā heṭṭhā vicittavaṇṇasurabhikusumasamokiṇṇaṁ upari
suvaṇṇatārakānaṁ antarantarā samosaritamanuññakusumadāmapaṭimaṇḍitavitānaṁ
devavimānaṁ viya
abhisaṅkharitvā "evarūpassa nāma deva hatthiratanassa āgamanaṁ cintethā"ti
vadanti.
So pubbe vuttanayeneva mahādānaṁ datvā sīlāni ca samādāya taṁ puññasampattiṁ
āvajjento nisīdi. Athassa puññānubhāvacodito chaddantakulā vā uposathakulā
vā taṁ sakkāravisesaṁ anubhavitukāmo
taruṇaravimaṇḍalābhirattacaraṇagīvāmukhapaṭimaṇḍita-
visuddhasetasarīro sattappatiṭṭho susaṇṭhitāṅgapaccaṅgasanniveso
vikasitarattapaduma-
cārupokkharo iddhimā yogī viya vehāsagamanasamattho manosilācuṇṇarañjitapariyanto
viya rajatapabbato hatthiseṭṭho āgantvā tasmiṁ padese tiṭṭhati. So chaddantakulā
āgacchanto sabbakaniṭṭho āgacchati. Uposathakulā āgacchanto sabbajeṭṭho.
Pāliyaṁ pana uposatho nāma 1- nāgarājā icceva āgacchati. 2- Nāgarājā nāma
kassaci aparibhogo, sabbakaniṭṭho āgacchatīti aṭṭhakathāsu vuttaṁ. Svāyaṁ
cakkavattivattānaṁ 3- cakkavattīnaṁ vuttanayeneva cintayantānaṁ āgacchati.
Mahāsudassanassa pana sayameva pakatimaṅgalahatthiṭṭhānaṁ āgantvā maṅgalahatthiṁ
4-
apanetvā tattha aṭṭhāsi. Tena vuttaṁ "puna caparaṁ ānanda .pe. Nāgarājā"ti.
Evaṁ pātubhūtaṁ pana taṁ hatthiratanaṁ disvā hatthigopakādayo haṭṭhatuṭṭhā
vegena gantvā rañño ārocenti. Rājā turitaturito āgantvā taṁ disvā
pasannacitto "bhaddakaṁ vata bho hatthiyānaṁ, sace damathaṁ upeyyā"ti cintayanto
hatthaṁ pasāresi. Atha so gharadhenuvacchako viya kaṇṇe olambetvā 5- suratabhāvaṁ
dassento rājānaṁ upasaṅkamati. 6- Rājā taṁ ārohitukāmo hoti. Athassa parijanā
adhippāyaṁ ñatvā taṁ hatthiratanaṁ suvaṇṇadhajaṁ suvaṇṇālaṅkāraṁ
hemajālapaṭicchannaṁ
katvā upanenti. Rājā taṁ anisīdāpetvāva sattaratanamayāya nisseṇiyā āruyha
ākāsagamananinnacitto hoti. Tassa saha cittuppādeneva so hatthināgarājā 7-
rājahaṁso viya indanīlamaṇippabhājālaṁ nīlagagaṇatalaṁ abhilaṅghati. Tato
cakkacārikāya

1 chaṂa. nāma na dissati 2 chaṂa.,i. āgataṁ 3 chaṂa. pūritacakkavattivattānaṁ

4 chaṂa.,i. taṁ hatthiṁ 5 chaṂa.,i. olambitvā 6 i. upasaṅkami 7 chaṂa., nāgarājā

235
Vuttanayeneva sakalarājaparisā. Iti sapariso rājā anto pātarāseyeva
sakalapaṭhaviṁ
 anusaṁyāyitvā rājadhāniṁ paccāgacchati. Evaṁ mahiddhikaṁ cakkavattino
hatthiratanaṁ
hoti. Mahāsudassanassāpi tādisameva ahosi. Tena vuttaṁ "disvā rañño .pe.
Pāturahosī"ti.
Assaratanavaṇṇanā
[247] Evaṁ pātubhūtahatthiratanassa pana cakkavattino amaccā
pakatimaṅgalāssaṭṭhānaṁ
sucisamatalaṁ kāretvā alaṅkaritvā ca purimanayeneva rañño tassa
āgamanacintanatthaṁ
ussāhaṁ janenti. So purimanayeneva katadānamānanasakkāro samādinnasīlavatto 1-
pāsādatale sukhanisinno puññasampattiṁ samanussarati. Athassa puññānubhāvacodito
sindhavakulato vijjulatāvinaddhasaradakālasetavalāhakarāsisassiriko rattapādo
rattatuṇḍo candappabhāpuñjasadisasuddhasiniddhaghanasaṁghāṭasarīro 2- kākagīvā
viya
indanīlamaṇi viya ca kāḷavaṇṇena sīsena samannāgatattā kākasīso 3- suṭṭhu
kappetvā ṭhapitehi viya muñjasadisehi setehi 4- saṇhavaṭṭaujugatigatehi kesehi
samannāgatattā muñjakeso vehāsaṅgamo valāhako nāma assarājā āgantvā
tasmiṁ ṭhāne patiṭṭhahi. 5- Mahāsudassanassa panesa hatthiratanaṁ viya āgato.
Sesaṁ
sabbaṁ hatthiratane vuttanayeneva veditabbaṁ. Evarūpaṁ assaratanaṁ sandhāya
bhagavā
"puna caparan"ti ādimāha.
Maṇiratanavaṇṇanā
[248] Evaṁ pātubhūtāssaratanassa pana rañño cakkavattino catuhatthāyāmaṁ
sakaṭanābhisamapariṇāhaṁ ubhosu antesu kaṇṇikapariyantato viniggatehi
suparisuddha-
muttākalāpehi dvīhi kāñcanapadumehi 6- alaṅkataṁ caturāsītimaṇisahassaparivāraṁ
tārāgaṇaparivutassa puṇṇacandassa siriṁ paṭippharamānaṁ viya vipulapabbatato 7-
maṇiratanaṁ
āgacchati. Tassevaṁ āgatassa muttājālake ṭhapetvā veḷuparamparāya
saṭṭhihatthappamāṇaṁ

1 chaṂa., i. samādinnasīlabbato 2 chaṂa.....saṁhatasarīro 3 chaṂa., i. kāḷasīso

4 chaṂa., i. setehi na dissati 5 chaṂa., i. patiṭṭhāti 6 chaṂa. kañcana....
7 chaṂa., i. vepullapabbatato

236
Ākāsaṁ āropitassa rattibhāge samantā yojanappamāṇaṁ okāsaṁ ābhā pharati,
yāya sabbo so okāso aruṇuggamanavelāya viya sañjātāloko hoti. Tato
kasakā kasikammaṁ vāṇijā āpaṇugghātanaṁ te te sippino tantaṁ kammantaṁ
payojenti "divā"ti maññamānā. Mahāsudassanassāpi sabbantaṁ tatheva ahosi.
Tena vuttaṁ "puna caparaṁ ānanda .pe. Maṇiratanaṁ pāturahosī"ti.
Itthīratanavaṇṇanā
[249] Evaṁ pātubhūtamaṇiratanassa pana cakkavattino visayasukhavisesassa
visesakāraṇaṁ itthīratanaṁ pātubhavati. Maddarājakulato taṁ 1- hissa aggamahesiṁ
ānenti,
uttarakuruto vā puññānubhāvena sayaṁ āgacchati. Avasesā panassā sampatti "puna
caparaṁ ānanda rañño mahāsudassanassa itthīratanaṁ pāturahosi, abhirūpā
dassanīyā"ti
ādinā nayena pāliyaṁyeva āgatā.
Tattha saṇṭhānapāripūriyā adhikaṁ rūpamassāti abhirūpā. Dissamānā ca 2-
cakkhūni milāyati, 3- tasmā aññakiccavikkhepaṁ hitvāpi daṭṭhabbāti dassanīyā.
Dissamānāva somanassavasena cittaṁ pasādetīti pāsādikā. Paramāyāti evaṁ
pasādāvahattā uttamāya. Vaṇṇapokkharatāyāti vaṇṇasundaratāya. Samannāgatāti
upetā. Abhirūpā vā yasmā nātidīghā nātirassā. Dassanīyā yasmā nātikīsā
nātithūlā. Pāsādikā yasmā nātikāḷikā nāccodātā. Paramāya vaṇṇapokkharatāya
samannāgatā yasmā atikkantā 4- mānusivaṇṇaṁ appattā dibbavaṇṇaṁ. Manussānañhi
 vaṇṇābhā bahi na niccharati. Devānaṁ pana atidūrampi niccharati.
Tassā pana dvādasahatthappamāṇaṁ padesaṁ sarīrābhā obhāseti. Nātidīghādīsu
cassā paṭhamayugalena ārohasampatti, dutiyayugalena pariṇāhasampatti,
tatiyayugalena
vaṇṇasampatti vuttā. Chahi vāpi etehi kāyavipattiyābhāvo. Atikkantā
mānusivaṇṇanti iminā kāyasampatti vuttā. Tūlapicuno vā kappāsapicuno

1 chaṂa.,i. vā 2 chaṂa.,i. va 3 chaṂa. piṇayati, i. pīṇayati 4 chaṂa.,i.

abhikkantā

237
Vāti sappimaṇḍe pakkhipitvā ṭhapitassa sattadhā 1- vihatassa 1- tūlapicuno vā
kappāsapicuno vā. Sīteti rañño sītakāle uṇhāni. 2- Uṇheti rañño uṇhakāle
sītāni. 3- Candanagandhoti niccakālameva supisitassa abhinavassa
catujātisamāyojitassa
haricandanassa gandho kāyato vāyati. Uppalagandhoti hasitakathitakālesu mukhato
taṁkhaṇaṁ
vikasitassa 4- nīluppalassa ativiya sugandho vāyati.
Evarūpasamphassagandhasampattiyuttāya panassā sarīrasampattiyā anurūpaṁ
ācāraṁ dassetuṁ taṁ kho panāti ādi vuttaṁ. Tattha rājānaṁ disvā nisinnāsanato
aggidaḍḍhā viya paṭhamameva uṭṭhātīti pubbuṭṭhāyinī. Tasmiṁ nisinne tassa
tālapaṇṇavījanādikiccaṁ 5- katvā pacchā nipatati nisīdatīti pacchānipātinī. Kiṁ
karomi
te devāti vācāya kiṁkāraṁ paṭissāvetīti kiṁkārapaṭissāvinī. Rañño manāpameva
carati karotīti manāpacārinī. Yaṁ rañño piyaṁ, tadeva vadatīti piyavādinī.
Idāni "svāssā ācāro tāva 6- visuddhiyāva, 6- na sātheyyenā"ti
dassetuṁ taṁ kho panāti ādimāha. Tattha no aticārīti 7- na atikkamitvā cari,
ṭhapetvā rājānaṁ aññaṁ purisaṁ cittenapi na paṭṭhetīti 8- vuttaṁ hoti.
Tattha ye tassā ādimhi "abhirūpā"ti ādayo ante ca "pubbuṭṭhāyinī"ti
ādayo vuttā, te pakatiguṇāeva. "atikkantā Mānusivaṇṇan"ti ādayo pana
cakkavattino puññaṁ upanissāya cakkaratanapātubhāvato paṭṭhāya
purimakammānubhāvena
nibbattāti veditabbā. Abhirūpatādikāpi vā cakkaratanapātubhāvato paṭṭhāya
sabbākāraparipūrā jātā. Tenāha "evarūpaṁ itthīratanaṁ pāturahosī"ti.
Gahapatiratanavaṇṇanā
[250] Evaṁ pātubhūtaitthīratanassa pana rañño cakkavattissa dhanakaraṇīyānaṁ
kiccānaṁ yathāsukhaṁ pavattanatthaṁ gahapatiratanaṁ pātubhavati. So pakatiyāva

1-1 chaṂa., i. satavāravihatassa 2 chaṂa., i. uṇhāni na dissati

3 chaṂa., i. sītāni na dissati 4 chaṂa., i. vikasitasseva
5 cha,Ma., i. tālavaṇṭena bījanādikiccaṁ 6-6 chaṂa. bhāvavisuddhiyāva

i. ācārabhāvavisuddhiyā 7 chaṂa. aticarīti 8 chaṂa. patthesīti

238
Mahābhogo, mahābhogakule jāto. Rañño dhanarāsivaḍḍhako seṭṭhigahapati hoti.
Cakkaratanānubhāvasaṅgahitaṁ 1- panassa kammavipākajaṁ dibbacakkhu pātubhavati,
yena
antopaṭhaviyaṁpi yojanabbhantare nidhiṁ passati, so taṁ sampattiṁ disvā
tuṭṭhahadayo 2-
gantvā rājānaṁ dhanena pavāretvā sabbāni dhanakaraṇīyāni sampādeti.
Mahāsudassanassāpi tatheva sampādeti. 3- Tena vuttaṁ "puna caparaṁ ānanda .pe.
Evarūpaṁ gahapatiratanaṁ pāturahosī"ti.
Pariṇāyakaratanavaṇṇanā
[251] Evaṁ pātubhūtagahapatiratanassa pana rañño cakkavattissa
sabbakiccasaṁvidhānasamatthaṁ pariṇāyakaratanaṁ pātubhavati. So rañño
jeṭṭhaputtova hoti.
Pakatiyāeva so paṇḍito byatto medhāvī vibhāvī. Rañño puññānubhāvaṁ nissāya
 panassa attano kammānubhāvena paracittañāṇaṁ uppajjati. Yena dvādasayojanāya
parisāya 4- cittavāraṁ 4- ñatvā rañño hite ca ahite ca vavatthapetuṁ
samattho hoti, sopi taṁ attano ānubhāvaṁ disvā tuṭṭhahadayo rājānaṁ
sabbakiccānusāsanena pavāreti. Mahāsudassanaṁpi tatheva pavāreti. 5- Tena
vuttaṁ "puna caparaṁ ānanda .pe. Pariṇāyakaratanaṁ pāturahosī"ti.
Tattha ṭhapetabbaṁ ṭhapetunti tasmiṁ tasmiṁ ṭhānantare ṭhapetabbaṁ ṭhapetuṁ.
Catuiddhisamannāgatavaṇṇanā
[252] Samavepākiniyāti samavipākiniyā. 6- Gahaṇiyāti kammajatejo-
dhātuyā. Tattha yassa bhuttamattova āhāro jīrati, yassa vā pana puṭabhattaṁ viya
tatheva tiṭṭhati, ubhopetena samavepākiniyā samannāgatā. Yassa pana puna
bhattakāle
bhattacchando uppajjateva, ayaṁ samavepākiniyā samannāgatoti.

1 chaṂa.,i.....sahitaṁ 2 chaṂa.,i. tuṭṭhamānaso 3 chaṂa. sampādesi

4-4 chaṂa.,i. rājaparisāya cittācāraṁ 5 chaṂa.,i. pavāresi 6 chaṂa. i.
samavipācaniyā

239
Dhammapāsādapokkharaṇivaṇṇanā
[253] Māpesi khoti nagare bheriñcārāpetvā 1- janarāsiṁ kāretvāna
māpesi, rañño pana saha cittuppādeneva bhūmiṁ bhinditvā
caturāsītipokkharaṇīsahassāni
nibbattiṁsu. Tāni sandhāyetaṁ vuttaṁ. Dvīhi vedikāhīti ekāya iṭṭhakānaṁ
pariyanteyeva parikkhittā ekāya pariveṇaparicchedapariyante.
Etadahosīti kasmā ahosi. Ekadivasaṁ kira nhātvā ca pivitvā
ca gacchantaṁ mahājanaṁ mahāpuriso oloketvā ime ummattakaveseneva gacchanti.
Sace etesaṁ ettha pilandhanapupphāni bhaveyyuṁ, bhaddakaṁ siyāti. Athassa
etadahosi.
Tattha sabbotukanti pupphaṁ nāma ekasmiṁyeva utumhi pupphati. Ahaṁ pana tathā
karissāmi "yathā sabbesu utūsu pupphissatī"ti cintesi. 2- Ropāpesīti nānāvaṇṇa-
uppalavījādīni 3- tato tato āharāpetvā na ropāpesi, saha cittuppādeneva
panassa sabbaṁ ijjhati. Taṁ loko raññā ropāpitanti maññi. Tena vuttaṁ
"ropāpesī"ti. Tato paṭṭhāya mahājano nānappakāraṁ jalajathalajamālaṁ pilandhitvā
nakkhattaṁ kīḷamāno viya gacchati.
[254] Atha rājā tato uttariṁpi 4- janaṁ sukhasamappitaṁ kātukāmo
"yannūnāhaṁ imāsaṁ pokkharaṇīnaṁ tīre"ti ādinā janassa sukhavidhānaṁva cintetvā
sabbaṁ akāsi. Tattha nhāpesunti añño sarīraṁ ubbatteti, 5- añño cuṇṇāni
yojeti, añño pokkharaṇītīre 6- nhāyantassa udakaṁ āhari, añño vatthāni
paṭiggahesi ceva adāsi ca.
Patthapesi khoti kathaṁ patthapesi. Itthīnañca purisānañca anucchavike
alaṅkāre ṭhapetvāna 7- itthīmattameva tattha paricāravasena sesaṁ sabbaṁ
pariccāgavasena
ṭhapetvā rājā mahāsudassano dānaṁ deti, taṁ paribhuñjathāti bheriñcārāpesi. 8-

1 chaṂa.,i. bheriṁ carāpetvā 2 chaṂa. cintesiṁ 3 chaṂa.,i.....bījādīni

4 chaṂa. uttaripi 5 chaṂa.,i. ubbattesi 6 chaṂa.,i. tīre
7 chaṂa. i. kāretvā 8 chaṂa.,i.....carāpesi

240
Mahājano pokkharaṇītīraṁ āgantvā nhātvā vatthāni parivattetvā
nānāgandhehi vilitto pilandhanavicittamālo dānaggaṁ gantvā anekappakāresu
yāgubhattakhajjakesu aṭṭhavidhapānesu ca yo yaṁ icchati, so taṁ khāditvā ca
pivitvā
ca nānāvaṇṇāni khomasukhumāni vatthāni nivāsetvā sampattiṁ anubhavitvā yesaṁ
tādisāni atthi, te ohāya gacchanti. Yesaṁ pana natthi, te gahetvā gacchanti.
Hatthiassayānādīsupi nisīditvā thokaṁ vicaritvā anatthikā ohāya, atthikā
gahetvā gacchanti. Varasayanesupi nipajjitvā sampattiṁ anubhavitvā anatthikā
ohāya,
atthikā gahetvā gacchanti. Itthīhipi saddhiṁ sampattiṁ anubhavitvā anatthikā
ohāya, atthikā gahetvāva gacchanti. Sattavidharatanapasādhanāni ca pasādhetvāpi
sampattiṁ anubhavitvā anatthikā ohāya, atthikā gahetvāva gacchanti. Taṁpi dānaṁ
uṭṭhāya samuṭṭhāya dīyateva. Jambūdīpavāsikānaṁ aññaṁ kammaṁ natthi, rañño dānaṁ
paribhuñjantāva vicaranti.
[255] Atha brāhmaṇagahapatikā cintesuṁ "ayaṁ rājā evarūpaṁ dānaṁ
dentopi 1- `mayhaṁ taṇḍulādīni vā khīrādīni vā dethā'ti na kiñci āharāpeti,
na no pana amhākaṁ `rājā na 2- āharāpetī'ti tuṇhīmāsituṁ paṭirūpan"ti. Te
bahuṁ sāpateyyaṁ saṁharitvā rañño upanāmesuṁ. Tasmā "athakho ānanda
brāhmaṇagahapatikā"ti ādimāha. Evaṁ samacintesunti kasmā evaṁ samacintesuṁ. 3-
Kassaci gharato appaṁ ābhataṁ, kassaci bahu. Tasmiṁ paṭisaṁhariyamāne "kiṁ taveva
gharato
sundaraṁ ābhataṁ, na mayhaṁ gharato, kiṁ taveva gharato bahu na mayhan"ti evaṁ
kalahasaddopi uppajjeyya, so mā uppajjitthāti evaṁ samacintesuṁ.
[256] Ehi tvaṁ sammāti ehi tvaṁ vayasa. 4- Dhammaṁ nāma pāsādanti
pāsādassa nāmaṁ āropetvāva āṇāpesi. 5- Vissakammo pana kīvamahanto 6- deva
pāsādo hotūti paṭipucchitvā dīghato yojanaṁ vitathārato aḍḍhayojanaṁ
sabbaratanamayova
hotūti vuttepi evaṁ hotu bhaddaṁ taveva 7- vacananti tassa paṭissuṇitvā, atha 8-

1 chaṂa. dadanto 2 chaṂa.,i. na saddo na dissati 3 chaṂa.,i. cintesuṁ

4 chaṂa.,i. vayassa 5 Ma. āmāpesi 6 Ma. kiṁvamahanto
7 chaṂa.,i. tava 8 chaṂa.,i. atha saddo na dissati

241
Dhammarājānaṁ sampaṭicchāpetvā māpesi. Tattha evaṁ bhaddaṁ tavāti kho ānandāti
evaṁ bhaddaṁ tava iti kho ānanda. Paṭissuṇitvāti sampaṭicchitvā, vatvāti attho.
Tuṇhībhāvenāti samaṇadhammapaṭipattikaraṇokāso me bhavissatīti icchanto
tuṇhībhāvena
adhivāsesi. Sāramayoti candanasāramayo.
[257] Dvīhi vedikāhīti ettha ekā vedikā panassa uṇhīsamatthake
ahosi, ekā heṭṭhā paricchedamatthake.
[258] Duddikkho ahositi duddikkho, pabhāsampattiyā duddasoti
attho. Musatīti harati phandāpeti niccalabhāvena patiṭṭhātuṁ na deti. Upaviddheti
1-
ubbiddhe, meghavigamena dūrībhūteti attho. Deveti ākāse.
[259] Māpesi khoti ahaṁ imasmiṁ ṭhāne pokkharaṇiṁ māpemi, tumhākaṁ gharāni
bhindathāti na evaṁ kāretvā māpesi. Cittuppādavaseneva panassa bhūmiṁ bhinditvā
tathārūpā pokkharaṇī ahosi. Te sabbakāmehīti sabbehi icchiticchitavatthūhi,
samaṇe
samaṇaparikkhārehi, brāhmaṇe brāhmaṇaparikkhārehi santappesīti.
Paṭhamabhāṇavāravaṇṇanā niṭṭhitā.
--------------
Jhānasampattivaṇṇanā
[260] Mahiddhikoti cittuppādavaseneva caturāsītipokkharaṇīsahassānaṁ
nipphattisaṅkhātāya mahatiyā iddhiyā samannāgato. Mahānubhāvoti tesaṁyeva
anubhavitabbānaṁ mahantatāya mahatānubhāvena 2- samannāgato. Seyyathīdanti
nipāto,
tassa "katamesaṁ tiṇṇan"ti attho. Dānassāti sampattipariccāgassa. Damassāti
āḷavakasutte 3- paññā damoti āgatā. Idha attānaṁ damentena kataṁ uposathakammaṁ.
Saññamassāti sīlassa.

1 chaṂa., i. viddheti 2 chaṂa., i. mahānubhāvena 3 saṁ.sa. 15/246/257

āḷavakasutta,-
khu.su. 25/183/368 āḷavakasutta
242
Bodhisattapubbayogavaṇṇanā
idha ṭhatvā panassa pubbayogo veditabbo:-
rājā kira pubbe gahapatikule nibbatti. Tena ca samayena
dharamānakakassapabuddhassa
sāsane eko thero araññavāsaṁ vasati, bodhisatto attano kammena araññaṁ paviṭṭho
theraṁ disvā upasaṅkamitvā vanditvā therassa nisajjanaṭṭhānacaṅkamanaṭṭhānādīni
oloketvā pucchi "idheva bhante ayyo vasatī"ti. Āma upāsakāti sutvā "idheva
ayyassa paṇṇasālaṁ kātuṁ vaṭṭatī"ti cintetvā attano kammaṁ pahāya dabbasambhāraṁ
koṭṭetvā paṇṇasālaṁ katvā chādetvā bhittiyo mattikāya limpitvā dvāraṁ
yojetvā kaṭṭhattharaṁ 1- katvā "karissati nu kho paribhogaṁ, na karissatī"ti
ekamantaṁ nisīdi.
Thero antogāmato āgantvā paṇṇasālaṁ pavisitvā kaṭṭhatthare
nisīdi. Upāsakopi āgantvā vanditvā samīpe nisinno "phāsukā bhante
paṇṇasālā"ti pucchi. Phāsukā bhaddamukha pabbajitasāruppāti. Vasissatha bhante
idhāti. Āma upāsakāti. So adhivāsanākārena vasissatīti ñatvā nibaddhaṁ
mayhaṁ gharadvāraṁ āgantabbanti paṭijānāpetvā "ekaṁ me bhante varaṁ dethā"ti
āha. Atikkantavarā upāsaka pabbajitāti. Bhante yañca kappati, yañca anavajjanti.
Vadehi upāsakāti. Bhante nibaddhavasanaṭṭhāne nāma manussā maṅgale vā amaṅgale
vā āgamanaṁ icchanti, anāgacchantassa kujjhanti. Tasmā aññaṁ nimantitaṭṭhānaṁ
gantvāpi mayhaṁ gharaṁ pavisitvāva bhattakiccaṁ niṭṭhapetabbanti. 2- Thero
adhivāsesi.
So pana sālāya 3- kaṭasārakaṁ 3- pattharitvā mañcapīṭhaṁ paññapesi,
apassenaṁ nikkhipi, pādakaṭhalikaṁ ṭhapesi, pokkharaṇiṁ khaṇi, caṅkamaṁ katvā
vālikaṁ
okiri, mige āgantvā bhittiṁ ghaṁsitvā mattikaṁ pātente disvā kaṇṭakavatiṁ
parikkhipi. Pokkharaṇiṁ otaritvā udakaṁ ālulikaṁ karonte disvā anto pāsāṇehi

1 chaṂa., i. kaṭṭhattharaṇaṁ. evamuparipi 2 chaṂa., i. niṭṭhāpetabbanti

3-3 chaṂa., i. paṇṇasālāya kaṭasāṭakaṁ

243
Cinitvā bahi kaṇṭakavatiṁ parikkhipitvā antovatipariyante tālapantiyo ropesi, 1-
mahācaṅkame sammaṭṭhaṭṭhānaṁ ālulente disvā caṅkamaṁpi vatiyā parikkhipitvā
antovatipariyante tālapantiyo 2- ropesi. Evaṁ āvāsaṁ niṭṭhapetvā therassa
ticīvaraṁ piṇḍapātaṁ osadhaṁ paribhogabhājanaṁ ārakaṇḍakaṁ pipphalikaṁ
nakhacchedanaṁ sūciṁ
kattarayaṭṭhiṁ upāhanaṁ udakatumbaṁ chattaṁ dīpakapallakaṁ malaharaṇiṁ pattaṁ
thālakaṁ
parissāvanaṁ dhammakarakaṁ yaṁ vā panaññaṁpi pabbajitānaṁ paribhogajātaṁ sabbaṁ
adāsi.
Therassa bodhisattena adinnaparikkhāro nāma na hoti. 3- So sīlāni rakkhanto
uposathaṁ karonto yāvajīvaṁ theraṁ upaṭṭhahi. Thero tattheva vasanto arahattaṁ
patvā
parinibbāyi.
Bodhisattopi yāvatāyukaṁ puññaṁ katvā devaloke nibbattitvā tato
cuto manussalokaṁ āgacchanto kusāvatiyā rājadhāniyā nibbattitvā mahāsudassano
rājā ahosi.
Evaṁ nātimahantaṁpi puññaṁ 4- te sāsane kataṁ 4-
mahāvipākaṁ hotīti kattabbaṁ taṁ vibhāvinā.
Mahāviyūhanti rajatamayaṁ mahākūṭāgāraṁ. Tattha vasitukāmo hutvā agamāsi,
ettāvatā kāmavitakkāti kāmavitakka tayā ettāvatā nivattitabbaṁ, ito paraṁ
tuyhaṁ abhūmi, idaṁ jhānāgāraṁ nāma, nayidaṁ tayā saddhiṁ vasanaṭṭhānanti evaṁ
tayo
vitakke kūṭāgāradvāreyeva vikkhambhesi. 5-
[261] Paṭhamaṁ jhānanti ādīsu visuṁ kasiṇaparikammakiccaṁ nāma natthi.
Nīlakasiṇena atthe sati nīlamaṇi, 6- pītakasiṇena atthe sati suvaṇṇaṁ,
lohitakasiṇena
atthe sati rattamaṇi, 7- odātakasiṇena atthe sati rajatanti olokitolokitaṭṭhāne
 kasiṇameva paññāyati.
[262] Mettāsahagatenāti ādīsu yaṁ vattabbaṁpi, taṁ sabbaṁpi visuddhimagge
vuttameva. Iti pāliyaṁ cattāri jhānāni, cattāri appamaññāneva

1 chaṂa.,i. ropeti 2 chaṂa.,i. tālapantiṁ 3 chaṂa.,i. nāhosi 4-4 chaṂa.,i.

puññaṁ āyatane kataṁ 5 chaṂa.,i. nivattesi 6 chaṂa.,i. nīlamaṇiṁ 7 chaṂa.,i.
rattamaṇiṁ

244
Vuttāni. Mahāpuriso pana sabbāpi aṭṭha samāpattiyo pañca abhiññā 1- nibbattetvā
anulomapaṭilomādivasena cuddasahākārehi samāpattiyo pavisanto madhupaṭalaṁ
paviṭṭhabhamaro madhurasena viya samāpattisukheneva yāpeti.
Caturāsītinagarasahassādivaṇṇanā
[263] Kusāvatīrājadhānīpamukhānīti kusāvatīrājadhānī tesaṁ nagarānaṁ
pamukhā sabbaseṭṭhāti attho. Bhattābhihāroti abhiharitabbabhattaṁ.
[264] Vassasatassa vassasatassāti kasmā evaṁ cintesi. Tesaṁ
saddena ukkaṇṭhitvā, "paṭhamassa jhānassa saddo kaṇṭako"ti 2- hi vuttaṁ. Tasmā
saddena ukkaṇṭhito mahāpuriso. Atha kasmā mā āgacchantūti na vadati. Idāni
rājā na passatīti nibaddhavattaṁ na labhissanti, taṁ tesaṁ mā upachijjatūti 3- na
vadati.
Subhaddādevīupasaṅkamanavaṇṇanā
[265] Etadahosīti kadā etaṁ ahosi. Rañño kālakiriyādivase.
Tadā kira devatā cintesuṁ "rājā anāthakālakiriyaṁ mā karotu, orodhehi
dhītarāhi 4- puttehi parivāritova karotū"ti. Atha deviṁ āvaṭṭetvā tassā evaṁ
cittaṁ uppādesuṁ. Pītāni vatthānīti tāni kira pakatiyā rañño manāpāni, tasmā
pītāni pārupathāti āha. Ettheva devi tiṭṭhāti devi imaṁ jhānāgāraṁ nāma
tumhehi saddhiṁ vasanaṭṭhānaṁ na hoti, jhānarativindanaṭṭhānaṁ nāma, 5- mā idha
pāvisīti.
[266] Etadahosīti loke sattā nāma maraṇāsannakāle ativiya
virocanti, tenassā rañño vippasannindriyabhāvaṁ disvā evaṁ ahosi, tato mā
rañño kālakiriyā ahosīti tassa kālakiriyaṁ anicchamānā sampattiguṇamassa 6-
kathayitvā tiṭṭhamānākāraṁ karissāmīti cintayitvā imāni te devāti ādimāha.

1 chaṂa.,i. abhiññāyo ca 2 aṅ dasaka. 24/72/108 kaṇṭakasutta 3 chaṂa.,i.

uppajjitthāti 4 chaṂa.,i. bahūhi dhītūhi 5 chaṂa.,i. mama 6 chaṂa. sampati...

245
Tattha chandaṁ janehīti pemaṁ uppādehi, pītiṁ 1- karohi. Jīvite apekkhanti
jīvite sāpekkhaṁ, ālayaṁ, taṇhaṁ karohīti attho.
[267] Evaṁ kho maṁ tvaṁ devīti "mayaṁ kho deva 2- itthiyo nāma
pabbajitānaṁ upacārakathaṁ na jānāma, kathaṁ vadāma mahārājā"ti rājānaṁ
"pabbajito
ayan"ti maññamānāya deviyā vutte "evaṁ kho maṁ tvaṁ devi samudācarā"ti 3-
āha, garahitāti buddhehi paccekabuddhehi sāvakehi aññehi ca pabbajitehi 4-
bahussutehi garahitā. Kiṁkāraṇā? sāpekkhakālakiriyā hi attanoyeva gehe
yakkhakukkurājagoṇamahisamūsikakukkuṭasakuṇādibhāvena 5- nibbattanakāraṇaṁ ahosi.
6-
[268] Atha kho ānandā subhaddā devī assūni pamajjitvāti devī
ekamantaṁ gantvā roditvā kanditvā assūni puñjitvā etadavoca.
Brahmalokūpagamavaṇṇanā
[269] Gahapatissa vāti kasmā āha. Tesaṁ kira soṇaseṭṭhiputtādīnaṁ
viya mahatī sampatti hoti, soṇassa kira seṭṭhiputtassa ekā bhattapāti
dvesatasahassasāni agghati. Iti tesaṁ tādisaṁ bhattaṁ bhuttānaṁ muhuttaṁ
bhattasammado
bhattamucchā bhattakilamatho hoti.
[271] Yaṁ tena samayena ajjhāvasāmīti yattha vasāmi, taṁ ekaṁyeva nagaraṁ
hoti, avasesesu puttadhītādayo ceva dāsamanussā ca vasiṁsu. Pāsādakūṭāgāresupi
eseva nayo. Pallaṅkādīsupi ekaṁyeva pallaṅkaṁ paribhuñjati, sesā puttādīnaṁ
paribhogā
 honti. Itthīsupi ekāva paccupaṭṭhāti, sesā parivāramattā honti. Paridahāmīti
ekameva dussayugaṁ nivāsemi, sesāni parivāretvā vicarantānaṁ asītisahassādhikānaṁ
soḷasannaṁ purisasatasahassānaṁ honti. Bhuñjāmīti patthappamāṇena 7-
nāḷikodanamattaṁ
bhuñajāmi, sesaṁ parivāretvā vicarantānaṁ cattālīsasahassādhikānaṁ

1 chaṂa.,i. ratiṁ 2 chaṂa.,i. devi 3 chaṂa. samudācarāhīti ādimāha.

4 chaṂa.,i. paṇḍitehi 5 chaṂa.,i....ūkāmaṅgulādibhāvena
6 chaṂa.,i. hoti 7 chaṂa.,i. paramappamāṇena

246
Aṭṭhannaṁ purisasatasahassānaṁ hotīti dasseti. Ekathālipāko hi dasannaṁ janānaṁ
pahoti.
Etāni kira 1- caturāsīti nagarasahassāni ceva pāsādasahassāni ca
kūṭāgārasahassāni ca ekissāyeva paṇṇasālāya nissandena nibbattāni. Caturāsīti
pallaṅkasahassāni nipajjanatthāya dinnamañcakassa nissandena nibbattāni.
Caturāsī hatthisahassāni assasahassāni rathasahassāni nisīdanatthāya dinnapīṭhssa
nissandena nibbattāni. Caturāsīti maṇisahassāni ekadīpanissandena nibbattāni.
Caturāsīti pokkharaṇīsahassāni ekapokkharaṇīnissandena nibbattāni. Caturāsīti
itthīsahassāni puttasahassāni gahapatisahassāni paribhogabhājanapattathālaka
dhammakaraka-
parissāvanāarakaṇḍaka pipphalika nakhaccheda sūcikuñcika kaṇṇamalaharaṇī
pādakaṭhalika
upāhanachatta kattarayaṭṭhidānassa nissandena nibbattāni. Caturāsīti
dhenusahassāni
gorasadānanissandena nibbattāni. Caturāsīti vatthakoṭisahassāni
nivāsanapārupanadānassa
nissandena nibbattāni. Caturāsīti thālipākasahassāni bhojanadānassa nissandena
nibbattānīti veditabbāni.
[272] Evaṁ bhagavā mahāsudassanassa sampattiṁ ādito paṭṭhāya
vitthārena kathetvā sabbantaṁ kumārakānaṁ 2- paṁsvāgārakīḷanaṁ viya dassento
parinibbānamañcake nipannova passānandāti ādimāha.
Tattha vipariṇatāti pakatijahanena 3- nibbutapadīpo viya apaṇṇattikabhāvaṁ
gatā. Evaṁ aniccā kho ānanda saṅkhārāti evaṁ hutvā abhāvaṭṭhena aniccā.
Ettāvatā bhagavā yathā nāma puriso satahatthubbedhe campakarukkhe
nisseṇiṁ bandhitvā abhirūhitvā campakarukkhapupphaṁ ādāya nisseṇiṁ muñcanto
otareyya evameva nisseṇiṁ bandhanto viya anekavassakoṭisatasahassubbedhaṁ
mahāsudassanassa sampattiṁ āruyha sampattimatthake ṭhitaṁ aniccalakkhaṇaṁ ādāya
nisseṇiṁ muñcanto viya otiṇṇo. Teneva pubbe vasabharājā dīghabhāṇakatherānaṁ
lohapāsādassa pācīnapasse ambalaṭṭhikāya imaṁ suttaṁ sajjhāyantānaṁ sutvā "kiṁ

1 chaṂa. pana 2 chaṂa., i. dārakānaṁ 3 chaṂa., i. pakativijahanena

247
Bho mayhaṁ ayyakena ettha vuttaṁ, attano khāditapītaṭṭhāne sampattimeva
kathetī"ti
cintento "evaṁ aniccā kho ānanda saṅkhārā"ti vuttakāle "imaṁ bho disvā
pañcahi cakkhūhi cakkhumatā evaṁ vuttan"ti vāmahatthaṁ sammiñjitvā
dakkhiṇahatthena
apphoṭetvā "sādhu sādhū"ti tuṭṭhahadayo sādhukāraṁ adāsi.
Evaṁ addhuvāti 1- evaṁ udakabubbuḷādayo 2- viya dhuvabhāvaṁ virahitā.
Evaṁ anassāsikāti evaṁ supinake pītapānīyaṁ viya anulittacandanaṁ viya ca
assāsavirahitā.
Sarīraṁ nikkhipeyyāti sarīraṁ chaḍḍeyya. Idāni aññassa sarīrassa
nikkhepo vā paṭijagganaṁ vā natthi kilesapahīnattā 3- ānanda tathāgatassāti
vadati. Idañca pana vatvā puna theraṁ āmantesi, cakkavattino ānubhāvo nāma
rañño pabbajitassa sattame divase antaradhāyati. Mahāsudassanassa pana
kālakiriyato
sattameva divase sattaratanapākārā sattaratanatālā caturāsīti pokkharaṇīsahassāni
dhammapāsādo dhammapokkharaṇī cakkaratananti sabbametaṁ antaradhāyīti.
Hatthiādīsu
pana ayaṁ dhammatā khīṇāyukā saheva kālaṁ karonti. Āyusese sati hatthiratanaṁ
uposathakulaṁ gacchati. Assaratanaṁ valāhakakulaṁ. Maṇiratanaṁ vipulapabbatameva
4- gacchati.
Itthīratanassa ānubhāvo antaradhāyati. Gahapatiratanassa cakkhu pākatikameva
hoti.
Pariṇāyakaratanassa veyyattikaṁ 5- nassati.
Idamavoca bhagavāti idaṁ pāliyaṁ āruḷhañca anāruḷhañca sabbaṁ
bhagavā avoca. Sesaṁ uttānatthamevāti.
Mahāsudassanasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.
-------------

1 ka. adhuvāti 2 chaṂa. udakapupphuḷādayo 3 ka. ayaṁ pāṭho na dissati

4 chaṂa., i. vepullapabbatameva 5 chaṂa., i. veyyattiyaṁ

248
5. Janavasabhasutta
nādikiyādibyākaraṇavaṇṇanā
[273-275] Evamme sutanti janavasabhasuttaṁ. Tatrāyaṁ anuttānapadavaṇṇanā:-
parito parito janapadesūti sāmantajanapadesu paricāraketi
buddhadhammasaṁghānaṁ
paricārake. Upapattīsūti ñāṇagatipuññānaṁ upapattīsu. Kāsīkosalesūti kāsīsu ca
kosalesu ca, kāsikaraṭṭhe ca kosalaraṭṭhe cāti attho. Esa nayo sabbattha.
Aṅgamagadhayonakakambojāssakāvantīraṭṭhesu pana chasu na byākaroti. Imesaṁ pana
soḷasannaṁ
mahājanapadānaṁ purimesu dasasuyeva byākaroti. Nādikiyāti 1- nādikagāmavāsino.
Tena cāti tena anāgāmiādibhāvena. Sutvāti sabbaññutañāṇena
paricchinditvā byākarontassa bhagavato pañhābyākaraṇaṁ sutvā tesaṁ anāgāmiādīsu
niṭṭhaṁ gatā hutvā. Tena anāgāmiādibhāvena attamanā ahesuṁ. Aṭṭhakathāyaṁ pana
tenāti te nādikiyāti vuttaṁ. Etasmiṁ hi atthe nakāro nipātamattaṁ hoti.
Ānandaparikathāvaṇṇanā
[276-277] Bhagavantaṁ kittayamānarūpoti aho buddho, aho dhammo,
aho saṁgho, aho dhammo svākkhātoti evaṁ kittayantova kālamakāsi. Bahujano
pasīdeyyāti amhākaṁ pitā mātā bhātā bhaginī putto dhītā sahāyako, tena
amhehi saddhiṁ ekato bhuttā, ekato sayitā, tassa idañcidañca manāpaṁ
akarimhā, so kira anāgāmī sakadāgāmī sotāpanno, aho sādhu aho suṭṭhūti
evaṁ bahujano pasādaṁ āpajjeyya.
[278] Gatinti ñāṇagatiṁ. Abhisamparāyanti ñāṇābhisamparāyameva.
Addasā khoti kittake jane addasa. Catuvīsatisatasahassāni.

1 chaṂa. nātikiyāti evamuparipi

249
[279] Upasantapatissoti 1- upasantadassano. Bhātirivāti ativiya
bhāti, ativiya virocati. Indriyānanti mamacchaṭṭhānaṁ indriyānaṁ. Addasaṁ kho
ahaṁ
ānandāti neva dasa, na vīsati, na sataṁ, sahassaṁ, anūnādhikāni
catuvīsatisatahassāni
addasanti āha.
Janavasabhayakkhavaṇṇanā
[280] Disvā pana me ettako nāma jano maṁ nissāya dukkhā muttoti
balavasomanassaṁ uppajji, cittaṁ pasīdi, cittassa pasannattā cittasamuṭṭhānaṁ
lohitaṁ pasīdi, lohitassa pasannattā manacchaṭṭhāni indriyāni pasīdiṁsūti
sabbamidaṁ
vatvā atha kho ānandāti ādimāha. Tattha yasmā so bimbisāro bhagavato
dhammakathaṁ sutvā dasasahassādhikassa janasatasahassassa jeṭṭhako hutvā
sotāpanno
jāto, tasmā janavasabhotissa nāmaṁ ahosi.
Ito sattāti ito devalokā cavitvā satta. Tato sattāti tato
manussalokā cavitvā satta. Saṁsārāni 2- catuddasāti sabbāpi catuddasa
khandhapaṭipāṭiyo.
Nivāsamabhijānāmīti jātivasena nivāsaṁ jānāmi. Yattha me vusitaṁ pureti yattha
devesu ca vessavaṇassa sahabyataṁ upagatena manussesu ca rājabhūtena ito
attabhāvato pureyeva mayā vusitaṁ. Pure evaṁ vusitattāeva ca idāni sotāpanno
hutvā tīsu vatthūsu bahupuññaṁ katvā tassānubhāvena upari nibbattituṁ samatthopi
dīgharattaṁ vusitaṭṭhāne 3- nikkantiyā balavatāya ettheva nibbatto.
[281] Āsā ca pana me santiṭṭhatīti iminā ahaṁ sotāpannoti
na suttappamattova hutvā kālaṁ vītināmesiṁ. Sakadāgāmimaggatthāya pana me
vipassanā āraddhā. Ajjeva ajjeva paṭivijjhissāmīti evaṁ saussāho viharāmīti
dasseti. Yadaggeti laṭṭhivanuyyāne paṭhamadassane sotāpannadivasaṁ sandhāya
vadati.
Tadagge ahaṁ bhante dīgharattaṁ avinipāto avinipātaṁ sañjānāmīti taṁ divasaṁ ādiṁ
katvā, ahaṁ bhante purimā catuddasāttabhāvasaṅkhātā 4- dīgharattaṁ avinipāto

1 chaṂa. upasantapadissoti 2 ka. saṁsarāmi 3 vasitaṭṭhāne 4 chaṂa.

purimaṁ....saṅkhātaṁ

250
Laṭṭhivanuyyāne sotāpattimaggavasena adhigataṁ avinipātadhammaṁ 1- sañjānāmīti
attho.
Anacchariyanti anu acchariyaṁ. Cintayamānaṁ punappunaṁ acchariyamevetaṁ 2- yaṁ
yena 3-
kenacideva karaṇīyena gacchanto bhagavantaṁ antarāmagge addasaṁ, idaṁpi
acchariyaṁ
yañca me vessavaṇassa mahārājassa tassaṁ 4- parisāyaṁ 4- bhāsato bhagavato
diṭṭhasadisameva sammukhā sutaṁ. Dve paccayāti antarāmagge diṭṭhabhāvo ca
vessavaṇassa sammukhā sutaṁ ārocetukāmatā ca.
Devasabhāvaṇṇanā
[282] Sannipatitāti kasmā sannipatitā. Te kira catūhi kāraṇehi
sannipatanti. Vassūpanāyikasaṅgahatthaṁ, pavāraṇāsaṅgahatthaṁ,
dhammassavanatthaṁ,
pāricchattakakīḷānubhavanatthanti. Tattha sve vassūpanāyikāti āsāḷhapuṇṇamāyaṁ 5-
dvīsu devalokesu devā sudhammāya devasabhāya sannipatitvā mantenti asukavihāre
eko bhikkhu vassūpagato, asukavihāre dve tayo cattāro pañca dasa vīsati tiṁsa
cattālīsa paññāsa sataṁ sahassaṁ bhikkhū vassūpagatā, etthettha ṭhāne ayyānaṁ
ārakkhaṁ susaṁvihitaṁ karothāti. Evaṁ vassūpanāyikasaṅgaho kato hoti.
Tadāpi eteneva kāraṇena sannipatitā. Idaṁ nesaṁ 6- hoti āsanasminti
idaṁ tesaṁ catunnaṁ mahārājānaṁ āsanaṁ hoti. Evantesupi nisinnesu atha pacchā
amhākaṁ āsanaṁ hoti.
Yenatthenāti yena vassūpanāyikatthena. Taṁ atthaṁ cintayitvā taṁ atthaṁ
mantayitvāti taṁ araññavāsino bhikkhusaṁghassa ārakkhaṁ 7- cintayitvā etthettha
vuṭṭhabhikkhusaṁghassa ārakkhaṁ saṁvidahathāti catūhi mahārājehi saddhiṁ
mantetvā.
Vuttavacanāpi tanti tetiṁsa devaputtā vadanti, mahārājāno vuttavacanā nāMa.
Tathā tetiṁsa devaputtā paccānusāsanti, itare paccānusiṭṭhavacanā nāMa.
Padadvayepi pana tanti nipātamattameva. Avipakkantāti agatā.

1 chaṂa.,i. avinipātadhammataṁ 2 chaṂa.,i. acchariyamevidaṁ 3 chaṂa.,i. yena na

dissati
4-4 chaṂa. sayaṁparisāya, i. sayaṁ parisāyaṁ 5 chaṂa. āsāḷhīpuṇṇamāya, i.
āsāḷahipuṇṇamāya 6 chaṂa.,i. tesaṁ 7 chaṂa.,i, ārakkhatthaṁ

251
[283] Uḷāroti vipulo mahā. Devānubhāvanti yā sā sabbadevatānaṁ
 vatthālaṅkāravimānasarīrānaṁ pabhā dvādasa yojanāni pharati. Mahāpuññānaṁ pana
sarīrappabhā yojanasataṁ pharati. Taṁ devānubhāvaṁ atikkamitvā.
Brahmuno hetaṁ pubbanimittanti yathā suriyassa udayato etaṁ
pubbaṅgamaṁ etaṁ pubbanimittaṁ yadidaṁ aruṇuggaṁ, evameva brahmunopi etaṁ
"pubbanimittan"ti dīpeti.
Sanaṅkumārakathāvaṇṇanā
[284] Anabhisambhavanīyoti apattabbo, na taṁ devā tāvatiṁsā
passantīti attho. Cakkhupathasminti cakkhupasāde āpāthe vā. So devānaṁ cakkhussa
āpāthe sambhāvanīyo 1- pattabbo na ahosi, 2- nābhibhavatīti vuttaṁ hoti. Heṭṭhā
heṭaṭhā hi devatā uparūparidevatānaṁ oḷārikaṁ katvā māpitameva attabhāvaṁ
passituṁ
sakkonti. Vedapaṭilābhanti tuṭṭhipaṭilābhaṁ. Adhunābhisitto rajjenāti sampattiyā
3-
abhisitto rajjena. Ayaṁ panattho duṭṭhagāmaṇiabhayavatthunā dīpetabbo:-
so kira dvattiṁsa damiḷarājāno vijitvā anurādhapure pattābhiseko
tuṭṭhisomanassena māsaṁ niddaṁ na labhi, tato "niddaṁ na labhāmi bhante"ti
bhikkhusaṁghassa ācikkhi. Tenahi mahārāja ajja uposathaṁ adhiṭṭhāhīti. So ca
uposathaṁ adhiṭṭhāsi. Saṁgho gantvā "cittayamakaṁ sajjhāyathā"ti aṭṭha
ābhidhammikabhikkhū
pesesi. Te gantvā "nipajjatu 4- mahārājā"ti vatvā sajjhāyaṁ ārabhiṁsu. Rājā
sajjhāyaṁ suṇantova niddaṁ okkami. Therā rājānaṁ mā pabodhayitthāti pakkamiṁsu.
Rājā dutiyadivase suriyuggamaneva pabujjhitvā there apassanto "kuhiṁ ayyā"ti
pucchi. Tumhākaṁ niddokkamanabhāvaṁ ñatvā gatāti. Natthi bho mayhaṁ ayyakassa
dārakānaṁ ajānanabhesajjaṁ nāma, yāva niddābhesajjaṁpi jānantiyevāti āha.
Pañcasikhoti pañcasikhagandhabbasadiso hutvā.
Pañcasikhagandhabbadevaputtassa
kira sabbadevaputtā 5- attabhāvaṁ mamāyanti. Tasmā brahmāpi tādisaṁyeva
attabhāvaṁ
nimminitvā pāturahosi. Pallaṅkena nisīdīti pallaṅkaṁ ābhujitvā nisīdi.

1 chaṂa., i. sambhavanīyo 2 chaṂa., i. hoti 3 chaṂa., i. sampati

4 chaṂa., i. nipajja tvaṁ 5 chaṂa., i. sabbadevatā

252
[285] Vissaṭṭhoti sumutto apalibuddho. Viññeyyoti atathaviññāpano.
Mañjūti madhuro mudu. Savanīyoti sotabbayutto kaṇṇasukho. Bindūti ekaghano.
Avisārīti suvisado avippakiṇṇo. Gambhīroti nābhimūlato paṭṭhāya
gambhīrasamuṭṭhito,
na jivhādantaoṭṭhatālumattappahārasamuṭṭhito. Evaṁ samuṭṭhito hi amadhuro ca
hoti,
na ca dūraṁ sāveti. Ninnādīti mahāmeghagajjitamudiṅgasaddo 1- viya ninnādayutto.
Apicettha pacchimaṁ pacchimaṁ padaṁ purimassa purimassa atthoyevāti veditabbaṁ.
2-
Yathāparisanti yattakā parisā, tattakameva viññāpeti. Antoparisāyamevassa saddo
samparivattati, na bahiddhā vidhāvati.
Ye hi kecīti ādi bahujanahitāya paṭipannabhāvadassanatthaṁ vadati. Saraṇaṁ
gatāti
na yathā vā tathā vā saraṇaṁ gate sandhāya vadati. Nibbematikagahitasaraṇe pana
sandhāya
vadati. Gandhabbakāyaṁ paripūrentīti gandhabbadevagaṇaṁ paripūrenti. Iti amhākaṁ
satthu
loke uppannakālato paṭṭhāya cha devalokādīsu piṭṭhaṁ koṭṭetvā pūritanāḷi
viya saravananaḷavanaṁ viya ca nirantarā 3- jātā mārisāti 3- āha.
Bhāvitaiddhipādavaṇṇanā
[286] Yāva supaññattāpime 4- tena bhagavatāti tena mayhaṁ satthārā
bhagavatā yāva supaññattā yāva sukathitā. Iddhipādāti ettha ijjhanaṭṭhena
iddhi, patiṭṭhānaṭṭhena pādāti veditabbā. Iddhibahulīkatāyāti 5-
iddhipahonakatāya.
Iddhivisevitāyāti 6- iddhivisesabhāvāya, 6- punappunaṁ sevanavasena 7-
 ciṇṇavasitāyāti vuttaṁ hoti. Iddhivikubbanatāyāti iddhivikubbanabhāvāya,
nānappakārato katvā dassanatthāya. Chandasamādhi padhānasaṅkhārasamannāgatanti
ādīsu
chandahetuko chandādhiko vā samādhi chandasamādhi, kattukamyatāchandamadhipatiṁ
karitvā
paṭiladdhasamādhissetaṁ adhivacanaṁ. Padhānabhūtā saṅkhārā padhānasaṅkhārā,
catukiccasādhakassa
sammapdhānaviriyassetaṁ adhivacanaṁ. Samannāgatanti chandasamādhinā ca
padhānasaṅkhārehi 8- ca

1 chaṂa.,i. mahāmeghamudiṅgasaddo 2 chaṂa.,i. veditabbo 3-3 chaṂa.,i. nirantaraṁ

jātaparisāti 4 chaṂa.,i. supaññattā cime 5 chaṂa.,i. iddhipahutāyāti
6-6 chaṂa.,i. iddhivisavitāyāti iddhivipajjanabhāvāya 7 chaṂa.,i. āsevanavasena

8 chaṂa.,i. padhāna saṅkhārena

253
Upetaṁ. Iddhipādanti nipphattipariyāyena vā ijjhanaṭṭhena, ijjhanti etāya
sattā iddhā vuddhā ukkaṁsagatā hontīti iminā vā pariyāyena iddhīti saṅkhyaṁ
gatānaṁ abhiññācittasampayuttānaṁ chandasamādhipadhānasaṅkhārānaṁ
adhiṭṭhānaṭṭhena pādabhūtaṁ 1-
sesacittacetasikarāsinti attho. Vuttaṁ hetaṁ "iddhipādoti yo tathābhūtassa
vedanākkhandho .pe. Viññāṇakkhandho"ti. 2- Iminā nayena sesapadesupi attho
veditabbo. Yatheva hi chandaṁ adhipatiṁ karitvā paṭiladdhasamādhi chandasamādhīti
vutto,
evaṁ viriyaṁ, cittaṁ, vīmaṁsaṁ adhipatiṁ karitvā paṭiladdhasamādhi
vīmaṁsāsamādhīti vuccati.
Apica upacārajjhānaṁ pādo, paṭhamajjhānaṁ iddhi. Saupacāraṁ paṭhamajjhānaṁ
pādo, dutiyajjhānaṁ iddhīti evaṁ pubbabhāge pādo, aparabhāge iddhīti evamettha
attho veditabbo. Vitthārena pana iddhipādakathā visuddhimagge ca
vibhaṅgaṭṭhakathāyaṁ
ca vuttā.
Keci pana "nipphannā iddhi. Anipphanno iddhipādo"ti vadanti,
tesaṁ vādamaddanatthāya abhidhamme uttaracūḷikavāro nāma āgato:- 3- "cattāro
iddhipādā chandiddhipādo, viriyiddhipādo, cittiddhipādo, vīmaṁsiddhipādo. Tattha
katamo chandiddhipādo. Idha bhikkhu yasmiṁ samaye lokuttaraṁ jhānaṁ bhāveti
niyyānikaṁ
apacayagāmiṁ diṭṭhigatānaṁ pahānāya paṭhamāya bhūmiyā pattiyā, vivacceva kāmehi
paṭhamaṁ jhānaṁ upasampajja viharati dukkhāpaṭipadaṁ 4- dandhābhiññaṁ. Yo tasmiṁ
samaye
chando chandīkatā kattukamyatā kusalo dhammacchando, ayaṁ vuccati chandiddhipādo,
avasesā dhammā chandiddhipādasampayuttā"ti. 5- Ime pana lokuttaravaseneva āgatā.
Tattha raṭṭhapālatthero chandaṁ dhuraṁ katvā lokuttaradhammaṁ nibbattesi.
Soṇatthero
viriyaṁ dhuraṁ katvā, sambhūtatthero cittaṁ dhuraṁ katvā, āyasmā mogharājā
vīmaṁsaṁ
dhuraṁ katvāti.
Tattha yathā catūsu amaccaputtesu ṭhānantaraṁ patthetvā rājānaṁ
upanissāya viharantesu eko upaṭṭhāne chandajāto rañño ajjhāsayañca
ruciñca ñatvā divā ca ratto ca upaṭṭhahanto rājānaṁ ārādhetvā ṭhānantaraṁ
pāpuṇi. Yathā so, evaṁ chandadhurena lokuttaradhammanibbattako veditabbo.

1 chaṂa. pādabhūto 2 abhi. vi. 35/434/261 chandiddhipāda 3 chaṂa. ābhato

4 chaṂa. dukakhapaṭipadaṁ 5 abhi. vi. 35/457/269 vīmaṁsiddhipāda

254
Eko pana "divase divase upaṭṭhātuṁ ko sakkoti, uppanne kicce
parakkamena ārādhessāmī"ti kuppite paccante raññā pahito parakkamena
 sattumaddanaṁ katvā ṭhānantaraṁ pāpuṇi. Yathā so, evaṁ viriyadhurena
lokuttaradhammanibbattako veditabbo.
Eko "divase divase upaṭṭhānaṁpi urena sattisarapaṭicchannampi bhāroyeva,
mantavasena 1- ārādhessāmī"ti khettavijjāya 2- kataparicayattā mantasaṁvidhānena
rājānaṁ ārādhetvā ṭhānantaraṁ pāpuṇi. 3- Yathā so, evaṁ cittadhurena
lokuttaradhammanibbattako veditabbo.
Aparo "kiṁ imehi upaṭṭhānādīhi, rājāno nāma jātisampannassa
ṭhānantaraṁ denti, tādisassa dento mayhaṁ dassatī"ti jātisampadameva 4- nissāya
ṭhānantaraṁ pāpuṇi. Yathā so, evaṁ suparisuddhaṁ vīmaṁsaṁ nissāya vīmaṁsādhurena
5-
lokuttaradhammanibbattako veditabbo.
Anekavihitanti anekavidhaṁ. Iddhividhanti iddhikoṭṭhāsaṁ.
Tividhaokāsādhigamavaṇṇanā
[288] Sukhassādhigamāyāti jhānasukhassa maggasukhassa balasukhassa ca
adhigamāya. Saṁsaṭṭhoti sampayuttacitto. Ariyadhammanti ariyena bhagavatā
buddhena
desitaṁ dhammaṁ. Suṇātīti satthu sammukhā bhikkhubhikkhunīādīhi vā desiyamānā
suṇāti.
Yoniso manasikarotīti upāyato pathato kāraṇato aniccanti ādivasena manasikaroti.
"yonisomanasikāro Nāma upāyamanasikāro pathamanasikāro, anicce aniccanti
asubhe asubhanti dukkhe dukkhanti anattani anattāti saccānulomikena vā cittassa
āvajjanā anvāvajjanā 6- ābhogo samannāhāro manasikāro, ayaṁ vuccati
yoniso manasikāro"ti evaṁvuttayonisomanasikārena 7- kammaṁ ārabhatīti attho.

1 chaṂa.,i. mantabalena 2 chaṂa. khattavijjāya 3 chaṂa. pāpuṇāti

4 chaṂa.,i. jātisampattimeva 5 chaṂa.,i. vīmaṁsadhurena
6 chaṂa.,i. āvaṭṭanā anvāvaṭṭanā 7 chaṂa.,i. evaṁ vutte yonisomanasikāre

255
Asaṁsaṭṭhoti vatthukāmehipi kilesakāmehipi asaṁsaṭṭho viharati. Uppajjati
sukhanti
uppajjati paṭhamajjhānasukhaṁ. Sukhā bhiyyo somanassanti samāpattito vuṭṭhitassa
jhānasukhapaccayā aparāparaṁ somanassaṁ uppajjati. Pamudāti tuṭṭhākārato
dubbalapīti.
Pāmojjanti balavapītisomanassaṁ 1- paṭhamo okāsādhigamoti paṭhamajjhānaṁ pañca
nīvaraṇāni vikkhambhetvā attano okāsaṁ gahetvā tiṭṭhati, tasmā "paṭhamo
okāsādhigamo"ti vuttaṁ.
Oḷārikāti ettha kāyavacīsaṅkhārā tāva oḷārikā hontu, cittasaṅkhārā
kathaṁ oḷārikāti. Appahīnattā. Kāyasaṅkhārā hi catutthajjhānena pahīyanti,
vacīsaṅkhārā dutiyajjhānena, cittasaṅkhārā nirodhasamāpattiyā. Iti
kāyavacīsaṅkhāresu
pahīnesupi te tiṭṭhantiyevāti pahīne upādāya appahīnattā oḷārikā nāma
jātā. Sukhanti nirodhā vuṭṭhahantassa uppannaṁ
catutthajjhānikaphalasamāpattisukhaṁ.
Sukhā bhiyyo sonamassanti phalasamāpattito vuṭṭhitassa aparāparaṁ sonamassaṁ,
dutiyo okāsādhigamoti catutthajjhānaṁ sukhadukkhaṁ vikkhambhetvā attano okāsaṁ
gahetvā tiṭṭhati, tasmā "dutiyo okāsādhigamo"ti vuttaṁ. Dutiyatatiyajjhānāni
panettha catutthe gahite gahitāneva hontīti visuṁ na vuttānīti.
Idaṁ kusalanti ādīsu. Kusalaṁ nāma dasa kusalakammapathā. Akusalanti
dasākusalakammapathā. Sāvajjadukādayopi etesaṁyeva vasena veditabbā. Sabbañceva
panetaṁ kaṇhañca sukkañca sappaṭibhāgaṁ cāti kaṇhasukkasappaṭibhāgaṁ. Nibbānameva
cekaṁ 2- appaṭibhāgaṁ. Avijjā pahīyatīti vaṭṭapaṭicchādikā avijjā pahīyati. Vijjā
uppajjatīti arahattamaggavijjā uppajjati. Sukhanti arahattamaggasukhañceva
phalasukhañca. Sukhā bhiyyo somanassanti phalasamāpattito vuṭṭhitassa aparāparaṁ
somanassaṁ. Tatiyo okāsādhigamoti arahattamaggo sabbakilese vikkhambhetvā
attano okāsaṁ gahetvā tiṭṭhati, tasmā "tatiyo okāsādhigamo"ti vutto.
Sesā maggā pana tasmiṁ gahite antogadhāevāti visuṁ na vuttā.
 1 chaṂa., i. balavataraṁ pītisomanassaṁ 2 chaṂa., i. hetaṁ

256
Ime pana tayo okāsādhigamā aṭṭhatiṁsārammaṇavasena vitthāretvā
kathetabbā. Kathaṁ? sabbāni ārammaṇāni visuddhimagge vuttanayeneva upacāravasena
ca appanāvasena ca vavatthapetvā catuvīsatiyā ṭhānesu paṭhamajjhānaṁ "paṭhamo
okāsādhigamo"ti kathetabbaṁ. Terasasu ṭhānesu dutiyatatiyajjhānāni, paṇṇarasasu
ṭhānesu catutthajjhānañca nirodhasamāpattiṁ pāpetvā "dutiyo okāsādhigamo"ti
kathetabbaṁ. Dasa upacārajjhānāni pana maggassa padaṭṭhānabhūtāni tatiyaṁ
okāsādhigamaṁ
bhajanti. Apica tīsu sikkhāsu adhisīlasikkhā paṭhamaṁ okāsādhigamaṁ bhajati,
adhicittasikkhā
dutiyaṁ, adhipaññāsikkhā tatiyanti evaṁ sikkhāvasenapi kathetabbaṁ.
Sāmaññaphalepi
cūḷasīlato yāva paṭhamajjhānā paṭhamo okāsādhigamo, dutiyajjhānato yāva
nevasaññānāsaññāyatanā dutiyo, vipassanāto 1- yāva arahattā tatiyo
okāsādhigamoti evaṁ sāmaññaphalasuttantavasenapi kathetabbo 2- tīsu pana piṭakesu
vinayapiṭakaṁ paṭhamaṁ okāsādhigamaṁ bhajati, suttantapiṭakaṁ dutiyaṁ,
abhidhammapiṭakaṁ tatiyanti
evaṁ piṭakavasenapi kathetabbaṁ.
Pubbe kira mahātherā vassūpanāyikāya imameva suttaṁ paṭṭhapenti.
Kiṁkāraṇā? tīṇi piṭakāni vibhajitvā kathetuṁ labhissāmāti. Tepiṭakena hi
samodhānetvā
Kathentassa dukkathitanti kenaci 3- na sakkā vattuṁ. Tepiṭakaṁ vibhajitvā 4-
kathitameva
idaṁ suttaṁ sukathitaṁ hotīti.
Catusatipaṭṭhānavaṇṇanā
[289] Kusalassādhigamāyāti maggakusalassa ceva phalakusalassa ca
adhigamatthāya. Ubhayaṁpi hetaṁ anavajjaṭṭhena khemaṭṭhena vā kusalameva. Tattha
sammā
samādhiyatīti tasmiṁ ajjhattakāye sammā samāhito ekaggacitto hoti. Bahiddhā
parakāye ñāṇadassanaṁ abhinibbattetīti attano kāyato parassa kāyābhimukhaṁ ñāṇaṁ
peseti. Esa nayo sabbattha. Sabbattheva ca satimāti padena kāyādipariggāhikā

1 i. vipassanato 2 chaṂa., i. kathetabbaṁ

3 chaṂa., i. kenaci na dissati 4 chaṂa., i. bhajāpetvā

257
Sati. Loketi 1- padena pariggahitakāyādayova cattāro cete satipaṭṭhānā
lokiyalokuttaramissakā kathitāti veditabbā.
Sattasamādhiparikkhāravaṇṇanā
[290] Samādhiparikkhārāti ettha tayo parikkhāRā. "ratho Sīlaparikkhāro 2-
jhānakkho cakkavīriyo"ti 3- hi ettha alaṅkāro parikkhāro nāMa. "sattahi
Nagaraparikkhārehi suparikkhittaṁ 4- hotī"ti 5- ettha parivāro parikkhāro nāMa.
"gilānapacacayajīvitaparikkhāro"ti 6- Ettha sambhāro parikkhāro nāMa. Idha pana
parivāraparikkhāravasena "satta samādhiparikkhārā"ti vuttaṁ. Parikkhatāti
parivārikā. 7-
Ayaṁ vuccati bho ariyo sammāsamādhīti ayaṁ sattahi ratanehi parivuto cakkavattī
viya sattahi aṅgehi parivuto "ariyo sammāsamādhī"ti vuccati. Saupaniso itipīti
saupanissayo itipi vuccati, saparivāroyevāti vuttaṁ hoti. Sammādiṭṭhissāti
sammādiṭṭhiyaṁ ṭhitassa. Sammāsaṅkappo pahotīti sammāsaṅkappo pavattati. Esa
nayo sabbapadesu. Ayaṁ panattho maggavasenapi phalavasenapi veditabbo. Kathaṁ?
maggasammādiṭṭhiyaṁ ṭhitassa maggasammāsaṅkappo pahoti .pe. Maggañāṇe ṭhitassa
maggavimutti pahoti. Tathā phalasammādiṭṭhiyaṁ ṭhitassa phalasammāsaṅkappo pahoti
.pe. Phalasammāñāṇe ṭhitassa phalavimutti pahotīti.
Svākkhātoti ādīni visuddhimagge vaṇṇitāni. Apārutāti vivaṭā. Amatassāti
nibbānassa. Dvārāti pavesanamaggā. Aveccappasādenāti acalappasādena.
Dhamme vinītāti dhammaniyāmena 8- niyatā. 8- Athāyaṁ itarā pajāti anāgāmino
 sandhāyāha, anāgāmino ca atthīti vuttaṁ hoti. Puññabhāgāti puññakoṭṭhāsena
nibbattā. Ottappanti 9- ottappamāno. 9- Tena kadāci nāma musā
assāti musāvādabhayena saṅkhātuṁ na sakkomi, na pana mama saṅkhātuṁ balaṁ
natthīti
dīpeti.

1 chaṂa. lokoti 2 ka. setaparikkhāro 3 saṁṃahā. 19/4/5 jāṇussoṇibrāhmaṇasutta

4 chaṂa. suparikkhataṁ 5 aṅ. sattaka. 23/64/107 nagaropamasutta (sayā)
6 dī.pāṭi. 11/182/112 pāsādikasutta 7 chaṂa. parivāritā

8-8 chaṂa. sammāniyyāmena niyyātā 9-9 Sī. ottapanti ottapamāno

258
[291] Taṁ kiṁ maññati bhavanti iminā kevalaṁ vessavaṇaṁ pucchati,
na panassa evarūpo satthā nāhosīti vā na bhavissatīti vā laddhi atthi.
Sabbabuddhānañhi abhisamaye viseso natthi.
[292] Sāyaṁ parisāyanti 1- attano parisāyaṁ. Tayidaṁ brahmacariyanti
taṁ idaṁ sakalaṁ sikkhattayaṁ brahmacariyaṁ. Sesaṁ uttānameva. Imāni pana padāni
dhammasaṅgāhakattherehi ṭhapitānīti.
Janavasabhasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.
-------------

1 chaṂa. sayaṁ parisāyaṁ, Sī. parisāyaṁ

259
6. Mahāgovindasutata
[293] Evamme sutanti mahāgovindasuttaṁ. Tatrāyaṁ anuttānapadavaṇṇanā:-
pañcasikhoti pañcacuḷo pañcakuṇḍaliko. So kira manussapathe puññakammakaraṇakāle
daharo pañcacuḷakadārakakāle vacchapālakajeṭṭhako hutvā aññepi dārake gahetvā
bahigāme catumaggaṭṭhānesu sālaṁ karonto pokkharaṇiṁ khaṇanto setuṁ bandhanto
visamaṁ
maggaṁ samaṁ karonto yānānaṁ akkhapaṭighātanarukkhe harantoti evarūpāni puññāni
karonto vicaritvā daharova kālamakāsi. Tassa so attabhāvo iṭṭho kanto
manāpo ahosi. So kālaṁ katvā cātummahārājikadevaloke
navutivassasatasahassappamāṇaṁ
āyuṁ gahetvā nibbatti. Tassa tigāvutappamāṇo suvaṇṇakkhandhasadiso attabhāvo
ahosi. So sakaṭasaṭṭhimattaṁ 1- ābharaṇaṁ pasādhetvā navakumbhamatte gandhe
vilimpitvā dibbarattavatthadharo rattasuvaṇṇakaṇṇikaṁ pilandhitvā pañcahi
kuṇḍalakehi
piṭṭhiyaṁ vattamānehi pañcacuḷakadārakaparihāreneva vicarati. Tena taṁ
"pañcasikho"tveva
sañjānanti.
Abhikkantāya rattiyāti abhikkantāya khīṇāya rattiyā, ekaṁ koṭṭhāsaṁ
atītāyāti attho. Abhikkantavaṇṇoti atiiṭṭhakantamanāpavaṇṇo. Pakatiyāpi hesa
kantavaṇṇo, alaṅkaritvā āgatattā pana abhikkantavaṇṇo ahosi. Kevalakappanti
anavasesaṁ samantato. Anavasesaṭṭho ettha kevalasaddo, kevaparipuṇṇanti ettha
viya. Samantaṭṭho 2- kappasaddo, kevalakappaṁ jetavananti ādīsu viya. Obhāsetvāti
ābhāya pharitvā, candimā viya suriyo viya ca ekobhāsaṁ ekapajjotaṁ karitvāti
attho.
Devasabhāvaṇṇanā
[294] Sudhammāyaṁ sabhāyanti sudhammāya nāma itthiyā ratanamatta-
kaṇṇikarukkhanissandena nibbattasabhāyaṁ. Tassā kira phalikamayā bhūmi, maṇimayā

1 chaṂa., i. sakaṭasahassamattaṁ 2 chaṂa., i. samantato attho

260
Āṇiyo, suvaṇṇamayā thambhā, rajatamayā thambhaghaṭikā ca saṅghāṭā ca,
pavāḷamayāni
 vāḷarūpāni, sattaratanamayā gopānasiyo ca pakkhapāsakā ca mukhavaṭṭi ca,
indanīlaiṭṭhakāhi
chadanaṁ, sovaṇṇamayaṁ chadanapiṭṭhaṁ, rajatamayā thūpikā, āyāmato ca vitthārato
ca tīṇi yojanasatāni, parikkhepato nava yojanasatāni, ubbedhato pañca
yojanasatāni, evarūpāyaṁ sudhammāyaṁ sabhāyaṁ.
Dhataraṭṭhoti ādīsu dhataraṭṭho gandhabbarājā gandhabbadevatānaṁ
koṭisatasahassena
parivuto koṭisatasahassasuvaṇṇamayāni mahāphalakāni 1- ca suvaṇṇasattiyo ca
gāhāpetvā
puratthimāya disāya pacchimābhimukho dvīsu devalokesu devatā purato katvā
nisinno.
Viruḷhako kumbhaṇḍarājā kumbhaṇḍadevatānaṁ koṭisatasahassena parivuto
koṭisatasahassarajatamayāni mahāphalakāni ca suvaṇṇasattiyo ca gāhāpetvā
dakkhiṇāya
disāya uttarābhimukho dvīsu devalokesu devatā purato katvā nisinno.
Virūpakkho nāgarājā nāgānaṁ koṭisatasahassena parivuto
koṭisatasahassamaṇimayāni
mahāphalakāni ca suvaṇṇasattiyo ca gāhāpetvā pacchimāya disāya puratthābhimukho
2-
dvīsu devalokesu devatā purato katvā nisinno.
Vessavaṇo yakkharājā yakkhānaṁ koṭisatasahassena parivuto
koṭisatasahassapavāḷamayāni
mahāphalakāni ca suvaṇṇasattiyo ca gāhāpetvā uttarāya disāya dakkhiṇābhimukho
dvīsu devalokesu devatā purato katvā nisinnoti veditabbo.
Atha pacchā amhākaṁ āsanaṁ hotīti tesaṁ pacchato amhākaṁ nisīdituṁ okāso
pāpuṇāti. Tato paraṁ pavisituṁ vā passituṁ vā na labhāMa.
Sannipātakāraṇaṁ panettha pubbe vuttaṁ catubbidhameva. Tesu
vassūpanāyikasaṅgaho
vitthārito. Yathā pana vassūpanāyikāya, evaṁ mahāpavāraṇāyapi puṇṇamīdivase
sannipatitvā "ajja kattha gantvā kassa santike pavāressāmā"ti

1 chaṂa., i. phalakāni. evamuparipi 2 chaṂa., i. puratthimābhimukho

261
Mantenti. Tattha sakko devānamindo yebhuyyenapi piyaṅgudīpamahāvihārasmiṁyeva
pavāreti. Sesā devatā pāricchattakādīni dibbapupphāni ceva dibbacandanacuṇṇāni
ca gahetvā attano attano manāpaṭṭhānameva gantvā pavārenti. Evaṁ
pavāraṇāsaṅgahatthāya sannipatanti.
Devaloke pana āsāvatī nāma latā atthi. Sā pupphissatīti devā
vassasahassaṁ upaṭṭhānaṁ gacchanti. Pāricchattake pupphamāne ekavassaṁ upaṭṭhānaṁ
gacchanti. Te tassa paṇḍupalāsādibhāvato paṭṭhāya attamanā honti. Yathāha:-
"yasmiṁ bhikkhave samaye devānaṁ tāvatiṁsānaṁ pāricchattako koviḷāro
`paṇḍupalāso hoti, attamanā bhikkhave devā tāvatiṁsā tasmiṁ samaye honti
`paṇḍupalāso dāni pāricchattako koviḷāro, na cirasseva dāni chinnapalāso 1-
bhavissatī'ti. Yasmiṁ bhikkhave samaye devānaṁ tāvatiṁsānaṁ pāricchattako
koviḷāro
chinnapalāso hoti, jālakajāto hoti, khārakajāto hoti, makulakajāto 2- hoti,
korakajāto 3- hoti. Attamanā bhikkhave devā tāvatiṁsā tasmiṁ samaye honti
`korakajāto dāni pāricchattako koviḷāro na cirasseva sabbaphāliphullo 4-
bhavissatī'ti 5-
sabbaphāliphullassa kho pana bhikkhave pāricchattakassa koviḷārassa
samantā paññāsa yojanāni ābhā phuṭā 6- hoti, anuvātaṁ yojanasataṁ gandho
gacchati, ayamānubhāvo pāricchattakassa koviḷārassā"ti.
Pupphite pāricchattake ārohaṇakiccaṁ vā aṅkusakaṁ gahetvā namanakiccaṁ
vā pupphāharaṇatthaṁ caṅkoṭakakiccaṁ vā natthi, kantanakavāto uṭṭhahitvā pupphāni
vaṇṭato kantati, sampaṭicchanakavāto sampaṭicchati, pavesanakavāto
sudhammādevasabhaṁ
pavesesi. 7- Sammajjanakavāto purāṇāni pupphāni nīharati, santharakavāto
pattakaṇṇikakesarāni racento 8- santharati, majjhaṭṭhāne dhammāsanaṁ hoti.
 1 chaṂa. pannapalāso evamuparipi 2 chaṂa. kuṭumalakajāto, i. kuṭuppalakajāto
3 Ma., i. kokāsakajāto. evamuparipi 4 chaṂa. sabbapāliphullo
5 aṅ. sattaka 23/66/118 pāricchattakasutta (sayā) 6 chaṂa. ābhāya phuṭaṁ

7 chaṂa., i. paveseti 8 chaṂa., i. naccanto

262
Yojanappamāṇo ratanapallaṅko upari tiyojanena setacchattena dhārayamānena,
tadanantaraṁ sakkassa devarañño āsanaṁ atthariyati. Tato tettiṁsāya devaputtānaṁ,
tato aññāsaṁ 1- mahesakkhamahesakkhānaṁ devaputtānaṁ. 1- Aññāsaṁ 2- devatānaṁ 2-
pana pupphakaṇṇikāva āsanaṁ hoti.
Devā devasabhaṁ pavisitvā nisīdanti. Pupphareṇūvaṭṭi 3- uggantvā
upari kaṇṇikaṁ āhacca nipatamānā devatānaṁ tigāvutappamāṇaṁ attabhāvaṁ
lākhārasaparikammasajjitaṁ viya karoti. Tesaṁ sā kīḷā catūhi māsehi pariyosānaṁ
gacchati. Evaṁ pāricchattakakīḷānubhavanatthāya sannipatanti.
Māsassa pana aṭṭha divase devaloke mahādhammassavanaṁ ghosati. 4-
Tattha sudhammāya devasabhāya sanaṅkumāro vā mahābrahmā, sakko vā devānamindo,
dhammakathikabhikkhu vā, aññataro vā dhammakathiko devaputto dhammakathaṁ
katheti. Aṭṭhamiyaṁ
pakkhassa catunnaṁ mahārājānaṁ amaccā, cātuddasiyaṁ puttā, paṇṇarase sayaṁ
cattāro mahārājāno nikkhamitvā suvaṇṇapaṭaṁ ca jātihiṅgulakaṁ ca gaṇhitvā
gāmanigamarājadhāniyo anuvicaranti. Te "asukā nāma itthī vā puriso vā buddhaṁ
saraṇaṁ gato, dhammaṁ saraṇaṁ gato, saṁghaṁ saraṇaṁ gato, pañca sīlāni rakkhati.
Māsassa
aṭṭha uposathe karoti. Mātūpaṭṭhānaṁ pūreti. Pitūpaṭṭhānaṁ pūreti. Asukaṭṭhāne
uppalahatthakasatena pupphakumbhena pūjā katā. Dīpasahassaṁ āropitaṁ.
Akāladhammassavanaṁ
kāritaṁ. Chattavedikā muddhivedikā kucchivedikā sīhāsanaṁ sīhasopāṇaṁ kāritaṁ.
Tīṇi sucaritāni pūreti. Dasakusalakammapathe samādāya vattatī"ti suvaṇṇapaṭe
jātihiṅgulakena likhitvā āharitvā pañcasikhassa hatthe denti. Pañcasikho
mātalissa hatthe deti. Mātalisaṅgāhako sakkassa devarañño deti.
Yadā puññakammakārakā bahū na honti, potthako khuddako hoti,
taṁ disvāva devā "pamatto vata bho mahājano viharati, cattāro apāyā

1-1 chaṂa.,i. mahesakkhadevatānaṁ 2-2 chaṂa.,i. aññataradevatānaṁ

3 chaṂa. tato pupphehi reṇuvaṭṭi 4 chaṂa. ghasati, i. sussati 5 chaṂa.,i.
ṭavedikāpu

263
Paripūrissanti, cha devalokā tucchā bhavissantī"ti anattamanā honti. Sace pana
potthako mahā hoti, taṁ disvāva devā "appamatto vata bho mahājano viharati,
cattāro apāyā suññā bhavissanti, cha devalokā paripūrissanti, buddhasāsane
puññāni karitvā āgate mahāpuññe purakkhitvā nakkhattaṁ kīḷituṁ labhissāmā"ti
attamanā honti. Taṁ potthakaṁ gahetvā sakko devarājā vāceti. Tassa
pakatiniyāmena kathentassa saddo dvādasa yojanāni gacchati. 1- Uccena sarena
kathentassa ca sakalaṁ dasayojanasahassaṁ devanagaraṁ chādetvā tiṭṭhati. Evaṁ
dhammassavanatthāya sannipatanti. Idha pana pavāraṇāsaṅgahatthāya sannipatitāti
veditabbā.
[295] Tathāgataṁ namassantāti navahi kāraṇehi tathāgataṁ namassamānā.
Dhammassa ca sudhammatanti svākkhātādibhedaṁ dhammassa sudhammataṁ
ujupaṭipannatādibhedaṁ
saṁghassa ca supaṭipattinti attho.
Aṭaṭhayathābhuccavaṇṇavaṇṇanā
[296] Yathābhucceti yathābhūte yathāsabhāve. Vaṇṇeti guṇe. Payirudāhāsīti
kathesi. Bahujanahitāya paṭipannoti kathaṁ paṭipannoti? dīpaṅkarapādamūle aṭṭha
dhamme samodhānetvā buddhatthāya abhinīharamānopi bahujanahitāya paṭipanno
nāma hoti.
 Dānapāramī sīlapāramī nekkhammapāramī paññāpāramī viriyapāramī khantipāramī
saccapāramī adhiṭṭhānapāramī mettāpāramī upekkhāpāramīti kappasatasahassādhikāni
cattāri asaṅkheyyāni imā dasa pāramiyo pūrentopi bahujanahitāya paṭipanno.
Khantivāditāpasakāle cūḷadhammapālakumārakāle chaddantanāgarājakāle
bhūridattacampeyyasaṅkhapālanāgarājakāle mahākapikāle ca tādisāni dukkarāni
karontopi bahujanahitāya paṭipanno. Vessantarattabhāve ṭhatvā
sattasatakamahādānaṁ 2-

1 chaṂa., i. gaṇhāti 2 Ma. sattasattakamahādānaṁ

264
Datvā sattasu ṭhānesu paṭhaviṁ kampetvā pāramīkūṭaṁ gaṇhantopi bahujanahitāya
paṭipanno, tato anantare attabhāve tusitapure yāvatāyukaṁ tiṭaṭhantopi
bahujanahitāya paṭipanno.
Tattha pañca pubbanimittāni disvā dasasahassacakkavāḷadevatāhi
yācito pañca mahāvilokanāni viloketvā devānaṁ saṅgahatthāya paṭiññaṁ datvā
tusitapurā cavitvā mātu kucchiyaṁ paṭisandhiṁ gaṇhantopi bahujanahitāya
paṭipanno.
Dasa māse mātu kucchiyaṁ vasitvā lumbinīvane mātu kucchito
nikkhamantopi, ekūnatiṁsa vassāni agāraṁ ajjhāvasitvā mahābhinikkhamanaṁ
nikkhamitvā
anomānadītīre pabbajantopi, cha 1- vassāni mahāpadhānena 1- attānaṁ kilametvā
bodhipallaṅkaṁ āruyha sabbaññutañāṇaṁ paṭivijjhantopi, sattasattāhaṁ bodhimaṇḍe
yāpentopi, isipatanaṁ āgamma anuttaraṁ dhammacakkaṁ pavattentopi,
yamakapāṭihāriyaṁ
karontopi, devorohaṇaṁ orohantopi, buddho hutvā pañcacattālīsavassāni
tiṭṭhantopi, āyusaṅkhāraṁ ossajjentopi, 2- yamakasālānaṁ antare anupādisesāya
nibbānadhātuyā parinibbāyantopi bahujanahitāya paṭipanno. Yāvassa sāsapamattāpi
dhātuyo dharanti, tāva bahujanahitāya paṭipannoti veditabbo sesapadāni etasseva
vevacanāni, tattha pacchimaṁ pacchimaṁ purimassa purimassa attho.
Neva atītaṁse samanupassāMa. Na panetarahīti atītepi buddhato aññaṁ
na samanupassāma, anāgatepi na samanupassāma, etarahi pana aññassa satthuno
abhāvatoyeva aññatra tena bhagavatā na samanupassāmāti ayamettha attho.
Aṭṭhakathāyaṁpi hi "atītānāgatā buddhā amhākaṁ satthārā sadisāyeva, kiṁ sakko
kathetī"ti vicāretvā "etarahi bahujanahitāya paṭipanno satthā amhākaṁ satthāraṁ
muñcitvā añño koci natthi, tasmā na passāmāti kathetī"ti vuttaṁ. Yathā ca
ettha, evaṁ ito paresupi padesu ayamattho veditabbo. Svākkhātādīni 3- ca
idaṁ kusalanti 3- ādīni ca 3- vuttatthāneva.

1-1 chaṂa. chabbassāni padhānena 2 chaṂa., i. ossajantopi

3-3 chaṂa., i. svākkhātādīni ca kusalādīni ca

265
Gaṅgodakaṁ yamunodakenāti gaṅgāyamunānaṁ samāgamaṭṭhāne udakaṁ
vaṇṇenapi gandhenapi rasenapi saṁsandati sameti, majjhe bhinnasuvaṇṇaṁ viya
ekasadisameva hoti, na mahāsamuddaudakena saṁsaṭṭhakāle viya visadisaṁ
parisuddhassa
nibbānassa paṭipadāpi parisuddhāva. Na hi daharakāle vejjakammādīni 1- katvā
agocare caritvā mahallakakāle nibbānaṁ daṭṭhuṁ sakkā, nibbānagāminī pana
paṭipadā parisuddhāva vaṭṭati ākāsūpamā. Yathā hi ākāsampi alaggaṁ parisuddhaṁ
candimasuriyānaṁ ākāse icchiticchitaṭṭhānaṁ gacchantānaṁ viya nibbānaṁ
gacchantassa
bhikkhuno paṭipadāpi kule vā gaṇe vā alaggā abaddhā ākāsūpamā vaṭṭati.
Sā panesā tādisāva bhagavatā paññattā kathitā desitā. Tena vuttaṁ "saṁsandati
nibbānañca paṭipadā cā"ti.
Paṭipannānanti 2- paṭipadāya ṭhitānaṁ. Vusitavatanti vuṭṭhavāsānaṁ. Etesaṁ
laddhasahāyoti etesaṁ tattha tattha saha ayanato sahāyo. "adutiyo Asahāyo
appaṭisamo"ti idaṁ panassa asadisaṭṭhena vuttaṁ. Apanujjāti tesaṁ majjhepi
phalasamāpattiyā viharantopi cittena te apanujja, apanujjena 3- ekārāmataṁ
 anuyutto viharatīti attho.
Abhinipphanno 4- kho pana tassa bhagavato lābhoti tassa bhagavato mahālābho
uppanno. Kadā paṭṭhāya uppanno? abhisambodhiṁ patvā sattasattāhaṁ atikkamitvā
isipatane dhammacakkaṁ pavattetvā anukkamena devamanussadamanaṁ karontassa tayo
jaṭile
pabbājetvā rājagahaṁ gatassa bimbisāradamanato paṭṭhāya uppanno. Yaṁ sandhāya
vuttaṁ
"tena kho pana samayena bhagavā sakkato hoti garukato mānito pūjito apacito lābhī
cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānapaccayabhesajjaparikkhārānan"ti. 5-
Satasahassakappādhikesu
catūsu asaṅkheyyesu ussannapuññanissandena samuppanno lābhasakkāro mahogho
viya ajjhottharamāno āgacchati.
Ekasmiṁ kira samaye rājagahe sāvatthiyaṁ sākete kosambiyaṁ bārāṇasiyaṁ
bhagavato paṭipāṭibhattaṁ nāma uppannaṁ, tattheko "ahaṁ sataṁ visajjetvā dānaṁ

1 i. vajjakammādīni 2 ka. paṭipadānanti 3 chaṂa., i. apanujjeva

4 i. abhinippanno 5 saṁ ni. 16/70/116 susimaparibbājakasutta

266
Dassāmī"ti paṇṇaṁ likhitvā vihāradvāre bandhi. Añño ahaṁ hve satāni.
Añño ahaṁ pañca satāni. Añño ahaṁ sahassaṁ. Añño ahaṁ hve sahassāni.
Añño ahaṁ pañca. Dasa. Vīsati. Paññāsaṁ. Añño ahaṁ satasahassaṁ. Añño ahaṁ
dve satasahassāni visajjetvā dānaṁ dassāmīti pañṇaṁ likhitvā vihāradvāre
bandhi. Janapadacārikaṁ carantaṁpi okāsaṁ labhitvā "dānaṁ dassāmī"ti sakaṭāni
pūretvā mahājano anubandhiyeva. Yathāha "tena kho pana samayena jānapadā
manussā bahuṁ loṇampi telampi taṇḍulampi khādanīyampi sakaṭesu āropetvā
buddhappamukhassa bhikkhusaṁghassa piṭṭhito piṭṭhito anubandhā honti `yadā 1-
paṭipāṭiṁ labhissāma, tadā 1- bhattaṁ karissāmā"ti 2- evaṁ aññānipi khandhake ca
vinaye ca bahūni vatthūni veditabbāni. Asadisadāne panesa lābho matthakaṁ patto.
Ekasmiṁ kira samaye bhagavati janapadacārikaṁ caritvā jetavanaṁ sampatte
rājā nimantetvā dānaṁ adāsi. Dutiyadivase nāgarā adaṁsu. Puna tesaṁ dānato
atirekaṁ rājā, tassa dānato atirekaṁ nāgarāti evaṁ bahūsu divasesu gatesu
rājā cintesi "ime nāgarā divase divase atirekataraṁ karonti, paṭhavissaro
pana rājā nāgarehi dānena 3- jitoti 3- garahā bhavissatī"ti. Athassa mallikā
upāyaṁ ācikkhi.
So rājaṅgaṇe sālakalyāṇipadarehi maṇḍapaṁ kāretvā taṁ nīluppalehi chādetvā
pañca āsanasatāni paññāpetvā pañca hatthisatāni āsanānaṁ pacchābhāge ṭhapetvā
ekekena hatthinā ekekasasa bhikkhuno setacchattaṁ dhārāpesi. Dvinnaṁ davinnaṁ
āsanānaṁ antare sabbālaṅkārapaṭimaṇḍitā ekekā khattiyadhītā catujjātikagandhaṁ 4-
piṁsati. 4- Aparā 5- khattiyadhītā 5- niṭṭhitaṁ niṭṭhitaṁ majjhaṭṭhāne
gandhambaṇe
pakkhipati, taṁ aparā khattiyadhītā nīluppalahatthakena samparivaṭṭeti. Evaṁ
ekekassa
bhikkhuno tisso tisso khattiyadhītaro parivārā, aparā sabbālaṅkārapaṭimaṇḍitā
itthī
tālapaṇṇaṁ gahetvā vījati, 6- aññā dhammakarakaṁ gahetvā

1-1 chaṂa.,i. yattha....ṭattha 2 vinaYu. 5/282/53 bhesajjakkhandhaka

3-3 chaṂa.,i. dāne parājitoti 4-4 chaṂa. catujjātiyagandhaṁ pisati. i.
catujjātigandhaṁ piṁsati 5-5 chaṂa.,i. ime pāṭhā na dissanti 6 chaṂa. bījati

267
Udakaṁ parisasāveti, aññā pattato udakaṁ āharati. 1- Bhagavato cattāri anagghāni
ahesuṁ. Pādakaṭhalikā ādhārako apassenaphalakaṁ chattapādamaṇīti imāni cattāri
anagghāni ahesuṁ. Saṁghanavakassa deyyadhammo satasahassaṁ agghati. Tasmiṁ ca
dāne
aṅgulimālatthero saṁghanavako ahosi. Tassa āsanasamīpe ānīto ānīto hatthī taṁ
upagantuṁ nāsakkhi. Tato rañño ārocesuṁ. Rājā 2- "aññaṁ hatthiṁ ānethā"ti
 āha. Ānīto ānīto na sakkotiyeva. 2- Rājā "añño hatthī natthī"ti. Duṭṭhahatthī
pana atthi, ānetuṁ na sakkāti. Rājā 3- tathāgataṁ pucchi "ko bhante
saṁghanavako"ti.
Aṅgulimālo mahārājāti. 3- Tena hi taṁ duṭṭhahatthiṁ ānetvā ṭhapetu mahārājāti.
Duṭṭhahatthiṁ 4- maṇḍayitvā ānayiṁsu. So therassa tejena
nāsāvātasañcaraṇamattaṁpi kātuṁ
nāsakkhi. Evaṁ nirantaraṁ satta divasāni dānaṁ dīyittha. Sattame divase rājā
dasabalaṁ
vanditvā "bhagavā mayhaṁ dhammaṁ desethā"ti āha.
Tassañca parisati kāḷo ca juṇho cāti dve amaccā honti.
Kāḷo cintesi "nassati rājakulassa santakaṁ, kiṁ nāmete ettakā janā karissanti,
bhuñjitvā vihāraṁ gantvā niddāyissanteva, idaṁ pana eko rājapuriso labhitvā
kiṁ nāma na kareyya, aho nassati rañño santakan"ti. Juṇho cintesi "mahantaṁ idaṁ
rājattanaṁ nāma, ko añño idaṁ kātuṁ sakkhissati. Kiṁ rājā nāma so, yo rājattane
ṭhitopi evarūpaṁ dānaṁ dātuṁ na sakkotī"ti. Bhagavā parisāya ajjhāsayaṁ olokento
tesaṁ dvinnaṁ ajjhāsayaṁ viditvā "sace ajja juṇhassa ajjhāsayena dhammaṁ desemi,
5-
kāḷassa muddhā sattadhā phalissati. Mayā kho pana sattānudayatāya pāramiyo
pūritā.
Juṇho aññasmiṁpi divase mayi dhammaṁ kathente 5- maggaphalaṁ paṭivijjhissati,
idāni pana kāḷaṁ olokessāmī"ti rañño catuppadikameva gāthaṁ abhāsi:-

1 chaMa., i. harati 2-2 chaṂa., i. ime pāṭhā na dissanti

3-3 chaṂa., i. sammāsambuddho saṁghanavako kataro mahārājāti. aṅgulimāratthero
bhagavāti. 4 chaṂa., i. hatthiṁ 5 chaṂa., i. dhammakathaṁ kathemi

268
Na ve kadariyā devalokaṁ vajanti
bālā have nappasaṁsanti dānaṁ
dhīro ca dānaṁ anumodamāno
teneva so hoti sukhī paratthāti. 1-
Rājā anattamano hutvā "mayā mahādānaṁ dinnaṁ, satthā ca me
mandameva dhammaṁ katheti, 2- nāsakkhiṁ maññe dasabalassa cittaṁ gahetun"ti. So
bhuttapātarāso vihāraṁ gantvā bhagavantaṁ vanditvā pucchi "mayā bhante mahantaṁ
dānaṁ dinnaṁ, anumodanā ca me na mahatī katā, ko nu kho me bhante
doso"ti. Natthi mahārāja tava doso, parisā pana aparisuddhā, tasmā dhammaṁ
na desemīti. 3- Kasmā pana bhagavā parisā na parisuddhāti. 4- Satthā dvinnaṁ
amaccānaṁ parivitakkaṁ ārocesi. Rājā kāḷaṁ pucchi "evaṁ tāta kāḷā"ti. Evaṁ
mahārājāti. Mayi mama santakaṁ dadamāne tava kataraṁ ṭhānaṁ rujjati, 5- na taṁ
sakkomi
passituṁ, pabbājetha naṁ mama raṭṭhatoti āha. Tato juṇhaṁ pakkosāpetvā pucchi
"evaṁ kira tāta cintesī"ti. Āma mahārājāti. Tava cittānurūpameva hotūti
tasmiṁyeva maṇḍape evaṁ paññattesuyeva āsanesu pañca bhikkhusatāni nisīdāpetvā
tāyeva khattiyadhītaro parivārāpetvā rājagehato dhanaṁ gahetvā mayā
dinnasadisameva satta divasāni dānaṁ dehīti so tathā adāsi. Datvā sattame
divase "dhammaṁ me bhagavā desethā"ti āha.
Satthā dvinnaṁpi dānānaṁ anumodanaṁ ekato katvā dve mahānadiyo
ekoghapuṇṇā kurumāno viya mahādhammadesanaṁ desesi. Desanāparinosāne juṇho
sotāpanno ahosi. Rājā pasīditvā dasabalassa pāvāyavatthaṁ 6- nāma adāsi.
Evaṁ abhinipphanno kho pana tassa bhagavato lābhoti veditabbo.
Abhinipphanno silokoti vaṇṇaguṇakittanaṁ. Sopi bhagavato
dhammacakkappavattanato
paṭṭhāya abhinipphanno. Tato paṭṭhāya hi bhagavato khattiyāpi vaṇṇaṁ kathenti.
Brāhmaṇāpi gahapatayopi nāgā supaṇṇā gandhabbā devatā

1 khu. dha. 25/177/48 asadisadānavatthu 2 chaṂa., i. kathesi 3 chaṂa., i.

desesinti
4 chaṂa., i. suddhāti 5 Ma. dussati 6 chaṂa., i.bāhiravatthuṁ
269
Brahmānopi kittiṁ vatvā "itipi so bhagavā"ti ādinā. Aññatitthiyāpi
vararojassa sahassaṁ datvā samaṇassa gotamassa avaṇṇaṁ kathehīti uyyojesuṁ. So
sahassaṁ
gahetvā dasabalaṁ pādatalato paṭṭhāya yāva kesaggā 1- avalokayamāno
likkhāmattaṁpi
vajjaṁ adisvā "vippakiṇṇadvattiṁsamahāpurisalakkhaṇe asītianubyañjanavibhūsite
byāmappabhāparikkhitte suphullitapāricchattaka tārakagaṇasamujjalitānta-
likkhavicittakusumasassirīkanandavanasadise evaṁ 2- anavajje attabhāve avaṇṇaṁ
vadantassa mukhaṁpi viparivatteyya, muddhāpi sattadhā phaleyya, avaṇṇaṁ vattuṁ
upāyo
natthi, vaṇṇameva vadissāmī"ti pādatalato paṭṭhāya yāva kesaggā
atirekapadasahassena
vaṇṇameva kathesi. Yamakapāṭihāriye panesa vaṇṇo nāma matthakaṁ patto. Evaṁ
abhinipphanno silokoti.
Yāva maññe khattiyāti khattiyā brāhmaṇā vessā suddā nāgā
supaṇṇā yakkhā asurā devā brahmanoti sabbepi 3- sampiyāyamānarūpā
haṭṭhatuṭṭhā viharanti.
Vigatamado kho panāti ettakā maṁ janā sampiyāyamānarūpā viharantīti
na madappamatto hutvā davādivasena āhāraṁ āhāreti, aññadatthuṁ 4- vigatamado
kho pana so bhagavā āhāraṁ āhāreti.
Yathāvādīti yaṁ vācāya vadati, tadanvayamevassa kāyakammaṁ hoti. Yaṁ ca
kāyena karoti, tadanvayamevassa vacīkammaṁ hoti. Kāyo vācaṁ, vācā vā kāyaṁ
nātikkamati, vācā kāyena, kāyo ca vācāya sameti. Yathā 5-
vāmena sūkaro hoti dakkhiṇena ajāmigo
sarena eḷako 6- hoti visāṇena jaraggavoti
ayaṁ sūkarayakkho sūkare disvā sūkarasadisaṁ vāmapassaṁ dassetvā te
gahetvā khādati, ajamige disvā taṁsadisaṁ dakkhiṇapassaṁ dassetvā te gahetvā

1 chaṂa.,i. kesantā evamuparipi 2 chaṂa.,i. ayaṁ saddo na dissati

3 chaṂa.,i. sabbeva 4 chaṂa.,i. aññadatthu 5 chaṂa. yathā ca, i. yathāha
6 chaṂa.,i. nelako. evamuparipi

270
Khādati, eḷakavacchake disvā vacchakaravaṁ viravanto 1- te gahetvā khādati, goṇe
disvā tesaṁ visāṇasadisāni visāṇāni māpetvā, te dūratova "goṇo viya
dissatī"ti evaṁ upagate gahetvā khādati. Yathā ca dhammikavāyasajātake sakuṇehi
puṭṭho vāyaso "ahaṁ vātabhakkho, vātabhakkhatāya mukhaṁ vivaritvā
pāṇamaraṇamaddanabhayena 2-
ekeneva pādena ṭhito, tasmā tumhepi:-
dhammaṁ caratha bhaddaṁ vo dhammaṁ caratha ñātayo
dhammacārī sukhaṁ seti asmiṁ loke paramhi cāti.
Sakuṇe vissāsaṁ āpādesi, 3- tato
bhaddako vatāyaṁ pakkhī dijo paramadhammiko
ekapādena tiṭṭhanto dhammo dhammoti bhāsatīti.
Evaṁ vissāsamāgate sakuṇe khādati, 4- tena tesaṁ vācā kāyena, kāyo
ca vācāya na sameti, na evaṁ bhagavato. Bhagavato pana vācā kāyena, kāyo ca
vācāya sameti yevāti dasseti.
Tiṇṇā taritā vicikicchā assāti tiṇṇavicikiccho. "kathamidaṁ
Kathamidan"ti evarūpā vigatā kathaṁkathā assāti vigatakathaṁkatho. Yathā hi
mahājano
"ayaṁ rukkho kiṁ rukkho nāma, ayaṁ gāmo, ayaṁ janapado, idaṁ raṭṭhaṁ kiṁ raṭṭhaṁ
nāma, kasmā nukho ayaṁ rukkho ujukkhandho, ayaṁ vaṅkakkhandho, kasmā kaṇṭako
koci ujuko hoti, koci vaṅko, pupphaṁ kiñci sugandhaṁ, kiñci duggandhaṁ, phalaṁ
kiñci madhuraṁ, kiñci amadhuran"ti sakaṅkhova hoti, na evaṁ satthā. Satthā hi
"imesaṁ nāma dhātūnaṁ ussannattā 5- idaṁ evaṁ hotī"ti vigatakathaṁkathova. Yathā
ca
paṭhamajajhānādilābhīnaṁ dutiyajjhānādīsu kaṅkhā hoti. Paccekabuddhānaṁpi hi
sabbaññutañāṇena 6- yāthāvasanniṭṭhānābhāvato vohāravasena kaṅkhā nāma hotiyeva,
na evaṁ buddhassa. So hi bhagavā sabbattha vigatakathaṁkathoti dasseti.

1 chaṂa.,i. ravanto 2 chaṂa.,i. pāṇakānañca maraṇabhayena 3 chaṂa.,i. uppādesi

4 chaṂa.,i. khādittha 5 chaṂa.,i. ussannussannattā 6 chaṂa.,i. sabbaññutañāṇe

271
Pariyositasaṅkappoti yathā keci sīlamattena, keci vipassanāmattena,
keci paṭhamajjhānena .pe. Keci nevasaññānāsaññāyatanasamāpattiyā, keci
sotāpannabhāvamattena .pe. Keci arahattamaggena, keci sāvakapāramīñāṇena, keci
paccekabodhiñāṇena pariyositasaṅkappā paripuṇṇamanorathā honti, na evaṁ mama
satthā. Mama pana satthā sabbaññutañāṇena pariyositasaṅkappoti dasseti.
Ajjhāsayaṁ ādibrahmacariyanti karaṇaṭṭhe paccattavacanaṁ, adhikāsayena
uttamanissayabhūtena ādibrahmacariyena porāṇabrahmacariyabhūtena ca ariyamaggena
tiṇṇavicikiccho vigatakathaṁkatho pariyositasaṅkappoti attho. "pubbe Ananussutesu
dhammesu sāmaṁ saccāni abhisambujjhi, tattha ca sabbaññutaṁ patto, balesu ca
vasībhāvan"tipi vacanato pariyositasaṅkappatāpi bhagavato ariyamaggeneva
nipphannāti.
[297] Yathariva bhagavāti yathā bhagavā eva, 1- ekasmiṁ jambūdīpatale
catūsu disāsu cārikaṁ caramānā aho vata cattāro jinā dhammaṁ deseyyunti
paccāsiṁsamānā 2- vadanti. Athāpare tīsu maṇḍalesu ekato vicaraṇabhāvaṁ
ākaṅkhamānā
tayo sammāsambuddhāti āhaṁsu. Apare "dasapāramiyo nāma pūretvā catunnaṁ
tiṇṇaṁ vā uppatti dullabhā, sace pana eko nibaddhavāsaṁ vasanto dhammaṁ
deseyya, eko cārikaṁ caranto. Evaṁpi jambūdīpo sobheyya ceva, bahuñca
hitasukhamadhigaccheyyā"ti cintayantā 3- aho vata mārisāti āhaṁsu.
[298] Aṭṭhānaṁ kho panetaṁ mārisā anavakāso, yanti 4- ettha ṭhānaṁ
avakāsoti ubhayametaṁ kāraṇādhivacanameva. Kāraṇaṁ hi tiṭṭhati ettha
tadāyattavuttitāya
phalanti ṭhānaṁ. Okāso viya cassa taṁ tena vinā aññattha abhāvatoti avakāso.
Yanti karaṇaṭṭhe paccattavacanaṁ. 5- Idaṁ vuttaṁ hoti "yena kāraṇena ekissā
lokadhātuyā dve buddhā ekato uppajjeyyuṁ, taṁ kāraṇaṁ natthī"ti ettha ca
"yāvatā candimasuriyā pariharanti disā bhanti virocanā
tāva sahassadhā loko ettha te vattatī vaso"ti 6-

1 chaṂa. eva na dissati 2 chaṂa. paccāsisamānā 3 chaṂa.,i. cintetvā

4 chaṂa.,i. aṭṭhānametaṁ anavakāso yanti 5 chaṂa.,i. paccattaṁ
6 Maṃū, 12/503/445 brahmanimantanikasutta

272
Gāthāya ekacakkavāḷameva ekā lokadhātu. "sahassīlokadhātu Akampitthā"ti 1-
āgataṭṭhāne cakkavāḷasahassaṁ ekā lokadhātu. Ākaṅkhamāno ānanda tathāgato
tisahassiṁ mahāsahassiṁ lokadhātuṁ sarena viññāpeyya .pe. Obhāsena ca
phareyyā"ti 2- āgataṭṭhāne tisahassī mahāsahassī ekā lokadhātu. "ayañca
Dasasahassī lokadhātū"ti 3- āgataṭṭhāne dasa cakkavāḷasahassāni ekā lokadhātu.
So taṁ sandhāya ekissā lokadhātuyāti āha. Ettakaṁ hi jātikhettaṁ nāMa.
Tatrāpi ṭhapetvā imasmiṁ cakkavāḷe jambūdīpassa majjhimadesaṁ na aññatra
buddhā uppajjanti, jātikhettato pana paraṁ buddhānaṁ uppattiṭṭhānameva na
paññāyati. Yenatthenāti yena pavāraṇāsaṅgahaṇatthena. 4-
Sanaṅkumārakathāvaṇṇanā
[300] Vaṇṇena ceva yasasā cāti alaṅkāraparivārena ca puññasiriyā
cāti attho.
[301] Sādhu mahābrahmeti ettha sampasādane sādhusaddo. Saṅkhāya
modāmāti jānitvā modāMa.
Govindabrāhmaṇavatthuvaṇṇanā
 [304] Yāva dīgharattaṁ mahāpaññova so bhagavāti ettakanti
paricchinditvā na sakkā vattuṁ, athakho yāva dīgharattaṁ aticirarattaṁ
mahāpaññova
so bhagavā. Noti kathaṁ tumhe maññathāti. Atha sayameva taṁ pañhaṁ byākātukāmo
"anacchariyametaṁ mārisā, yaṁ idāni pāramiyo pūretvā bodhipallaṅke tiṇṇaṁ
mārānaṁ matthakaṁ bhinditvā paṭividdhāsādhāraṇañāṇo so bhagavā mahāpañño
bhaveyya, kimettha acchariyaṁ, aparipakkāya pana bodhiyā padesañāṇe ṭhitassa

1 aṅ. tika. 20/126/270 gotamakacetiyasutta 2 aṅ. tika. 20/81/220 cūḷanikāsutta

3 Ma. upari. 14/201/170 acchariyabbhūtadhammasutta 4 chaṂa., i.
pavāraṇasaṅgahaṇatthena

273
Sarāgādikālepi mahāpaññabhāvameva vo mārisā kathessāmī"ti bhavapaṭicchannaṁ
kāraṇaṁ
āharitvā dassento bhūtapubbaṁ bhoti ādimāha.
Purohitoti sabbakiccāni anusāsanapurohito. Govindoti govindiyābhisekena
abhisitto, pakatiyā panassa aññadeva nāmaṁ, abhisittakālato paṭṭhāya "govindo"ti
saṅkhyaṁ gato. Jotipāloti jotanato ca pālanato ca jotipālo.
Tassa kira jātadivase sabbāvudhāni pajjaliṁsu, 1- rājāpi paccūsasamaye
attano
maṅgalāvudhaṁ pajjalitaṁ disvā bhīto aṭṭhāsi. Govindo pātova rājūpaṭṭhānaṁ gantvā
sukhaseyyaṁ pucchi, rājā "kuto me ācariya sukhaseyyā"ti vatvā taṁ kāraṇaṁ
ārocesi. Mā bhāyi mahārāja, mayhaṁ putto jāto, tassānubhāvena
sakalanagare āvudhāni pajjaliṁsūti. Rājā "kiṁ nukho me kumāro paccatthiko
bhaveyyā"ti cintetvā suṭṭhutaraṁ bhāyi. "kiṁ Vitakkesi mahārājā"ti ca puṭṭho
tamatthaṁ ārocesi. Atha naṁ govindo "mā bhāyi mahārāja, neso kumāro tumhākaṁ
dubbhissati, 2- sakalajambūdīpe pana tena samo paññāya na bhavissati, mama
puttassa
vacanena mahājanassa kaṅkhā chijjissati, tumhākaṁ ca sabbakiccāni anusāsissatī"ti
samassāsesi. 3- Rājā tuṭṭho "kumārassa khīramūlaṁ hotū"ti sahassaṁ datvā "kumāraṁ
mahallakakāle mama dassethā"ti āha. Kumāro anupubbena vuḍḍhiṁ anuppatto.
Jotitatāya panassa pālanasamatthatāya ca jotipālotveva nāmaṁ akaṁsu. Tena vuttaṁ
"jotanato ca pālanato ca jotipālo"ti.
Sammavossajjitvāti sammā vossajjitvā. Ayameva vā pāṭho.
Alamatthadasataroti samattho paṭibalo atthadaso alamatthadaso, taṁ alamatthadasaṁ
tiretīti
alamatthadasataro. Jotipālasseva māṇavassa anusāsaniyāti sopi jotipālaṁyeva
pucchitvā anusāsatīti dasseti.

1 chaṂa. i. ujjotiṁsu 2 Sī. dūbhissati 3 chaṂa. samassāseti

274
Mahāgovindavatathuvaṇṇanā
[305] Bhavamatthu bhavantaṁ jotipālanti bhoto jotipālassa bhavo vuḍḍhi
visesādhigamo sabbaṁ kalyāṇaṁ ceva mahāmaṅgalañca hotūti attho.
Sammodanīyaṁ kathanti "alaṁ mahārāja mā cintayi, dhuvadhammo esa
sabbasattānan"ti ādinā nayena maraṇapaṭisaṁyuttaṁ sokavinodanaṁ
paṭisanthārakathaṁ
pariyosāpetvā. Māno bhavaṁ jotipālo māṇavo anusāsaniyā paccabyāhāsīti
mā paṭibyāhāsi, "anusāsā"ti 1- vutto "nāhaṁ anusāsāmī"ti evaṁ no mā
anusāsaniyā paccakkhāsīti attho. Abhisambhosīti saṁvidahi 2- paṭṭhapesi.
Manussā evamāhaṁsūti taṁ pitarā mahāpaññataraṁ sabbakiccāni anusāsantaṁ
sabbakammante 3- abhisambhavantaṁ disvā tuṭṭhacittā govindo vata bho brāhmaṇo,
mahāgovindo vata bho brāhmaṇoti evaṁ āhaṁsu. Idaṁ vuttaṁ hoti "govindo
vata bho brāhmaṇo ahosi etassa pitā, ayaṁ pana mahāgovindo vata bho
brāhmaṇo"ti.
Rajjasaṁvibhajanavaṇṇanā
[306] Yena te cha khattiyāti ye te "sahāyā"ti vuttā cha khattiyā,
 te kira reṇussa ekapitikā kaniṭṭhabhātaro, tasmā mahāgovindo "ayaṁ abhisitto
etesaṁ rajjasaṁvibhāgaṁ kareyya vā na vā, yannūnāhaṁ te paṭikacceva reṇussa
santikaṁ pesetvā paṭiññaṁ paṭiggaṇhāpeyyan"ti cintetvā 4- yena te cha khattiyā
tenupasaṅkami. Rājakattāroti rājakārakā amaccā.
[307] Madanīyā kāmāti madakarā pamādakarā kāmā. Gacchante gacchante
kāle esa anussarituṁpi na sakkuṇeyya, tasmā āyantu bhonto, āgacchantūti
attho.

1 Ma. anusāsīti 2 chaṂa.,i. saṁvidahitvā 3 chaṂa.,i. sabbakamme

4 chaṂa. i. cintento

275
[308] Sarāmahaṁ bhoti tadā kira manussānaṁ saccavādikālo hoti,
tasmā "kadā mayā vuttaṁ, kena diṭṭhaṁ, kena sutan"ti abhūtaṁ avatvā "sarāmahaṁ
bho"ti āha.
Sammodanīyaṁ kathanti kiṁ mahārāja, devattaṁ gate raññe mā cintayittha,
dhuvadhammo esa sabbasattānaṁ, evaṁbhāvino saṅkhārāti evarūpaṁ
paṭisanthārakathaṁ.
Sabbāni sakaṭamukhāni paṭṭhapesīti sabbāni cha rajjāni 1- sakaṭamukhāni
paṭṭhapesi.
Ekekassa rañño rajjaṁ tiyojanasataṁ hoti, reṇussa rañño rajjosaraṇappadeso
dasagāvutaṁ, majjhe pana reṇussa rajjaṁ vitānasadisaṁ ahosi. Kasmā evaṁ
paṭṭhapesīti.
Kālena kālaṁ rājānaṁ passituṁ āgacchantā aññassa rajjaṁ apīḷetvā attano
attano rajjappadeseneva āgamissanti ceva gamissanti ca. Pararajjaṁ otiṇṇassa
hi "bhattaṁ detha, goṇaṁ dethā"ti vadato manussā ujjhāyanti "ime rājāno
attano attano vijitena na gacchanti, amhākaṁ pīḷaṁ karontī"ti. Attano vijitena
pana gacchantassa "amhākaṁ santikā iminā idañcidañca laddhabbamevā"ti
manussā pīḷaṁ na maññanti. Idamatthaṁ cintayitvā mahāgovindo "sammodamānā
rājāno ciraṁ rajjamanusāsantū"ti evaṁ paṭṭhapesi.
Dantapūraṁ kaliṅgānaṁ assakānañca potanaṁ
māhissati 2- avantīnaṁ socirānañca 3- rorukaṁ 3-
mithilā ca videhānaṁ campā aṅge sumāpitā
bārāṇasī ca kāsīnaṁ ete govindamāpitāti.
Etāni satta nagarāni mahāgovindeneva tesaṁ rājūnaṁ atthāya
māpitāni.
Sattabhū barahmadatto ca vessabhū bharato saha
reṇu dve ca dhataraṭṭhā tadāsuṁ satta bhāravāti- 4-

1 ka. raṭṭhāni 2 Ma. mahesayaṁ 3-3 chaṂa. sovīrānañca rodukaṁ, 4 chaṂa.

bhāradhāti,
i. bhārathāti

276
Imāni tesaṁ sattannaṁpi nāmāni. Tesu hi eko sattabhū nāma
ahosi, eko brahmadatto nāma, eko vessabhū nāma, eko teneva saha
bharato nāma, eko reṇu nāma, dve pana dhataraṭṭhāti ime satta 1- bhāravāti 1-
satta jambūdīpatale bhāravā mahārājāno ahesuṁ.
Paṭhamabhāṇavāravaṇṇanā niṭṭhitā.
------------
Kittisaddābbuggamanavaṇṇanā
[311] Upasaṅkamiṁsūti "amhākaṁ ayaṁ issariyasampatti na aññassānubhāvena,
mahāgovindassānubhāvena nipphannā. Mahāgovindo amhe satta rājāno
samagge katvā jambūdīpatale patiṭṭhāpesi, pubbūpakārissa pana na sukarā
paṭikiriyā kātuṁ. Amhe sattapi jane esoyeva anusāsatu, etaṁyeva senāpatiṁ
ca purohitaṁ ca karoma, evaṁ no vuḍḍhi bhavissatī"ti cintayitvā 2- upasaṅkamiṁsu.
Mahāgovindopi "mayā ete samaggā katā, sace etesaṁ añño senāpati
ca purohito ca bhavissati, tato attano attano senāpatipurohitānaṁ vacanaṁ
gahetvā aññamaññaṁ bhindissanti, adhivāsemi nesaṁ senāpatiṭṭhānaṁ ca
 purohitaṭṭhānaṁ cā"ti cintetvā "evaṁ bho"ti paccassosi.
Satta ca brāhmaṇamahāsāleti "ahaṁ sabbaṭṭhānesu sammukho bhaveyyaṁ
vā na vā, yathāhaṁ sammukho na bhavissāmi, tathete 3- katatabbaṁ karissantī"ti
satta
anupurohite ṭhapesi. Te sandhāya idaṁ vuttaṁ "satta ca brāhmaṇamahāsāle"ti.
Divasassa tikkhattuṁ 4- vā sāyaṁ pāto vā nhāyantīti nhātakā.
Vattacariyāpariyosāne
vā nhātā, tato paṭṭhāya brāhmaṇā 5- brāhmaṇehi saddhiṁ na khādanti na pivantīti
nhātakā.

1 chaṂa. ime pāṭhā na dissanti 2 chaṂa.,i. cintetvā 3 chaṂa.,i. tattheva te

4 chaṂa.,i. dvikkhattuṁ 5 chaṂa.,i. ayaṁ saddo na dissati

277
[312] Abbhuggacchīti abhiuggacchi. Tadā kira manussānaṁ "na brahmunā
saddhiṁ mantetvā sakkā evaṁ sakalajambūdīpaṁ anusāsitun"ti nisinnanisinnaṭṭhāne
ayameva kathā pavattittha. Na kho panāhanti mahāpuriso kira "ayaṁ mayhaṁ abhūto
vaṇṇo uppanno, vaṇṇuppatti kho pana na bhāriyā, uppannassa ca vaṇṇassa
rakkhanameva bhāriyaṁ, ayaṁ ca me acintetvā amantetvā karontasseva
vaṇṇo uppannova, cintetvā mantetvā karontassa pana vitthārikataro
bhavissatī"ti brahmadassane upāyaṁ pariyesanto taṁ disvā sutaṁ kho pana me tanti
ādimetaṁ 1- parivitakkesi.
[313] Yena reṇu rājā, tenupasaṅkamīti evameva 2- antarā daṭṭhukāmo
vā sallapitukāmo vā na bhavissati, tato 3- chinnapalibodho sukhaṁ viharissāmīti
palibodhūpacchedanatthaṁ upasaṅkami, esa nayo sabbattha.
[316] Sādisiyoti samavaṇṇā samajātikā.
[317] Navaṁ saṇṭhāgāraṁ kārāpetvāti rattiṭṭhānadivāṭṭhānacaṅkamanasampannaṁ
vassike cattāro māse vasanakkhamaṁ bahi naḷaparikkhittaṁ vicittāavasathaṁ
kāretvā.
Karuṇaṁ jhānaṁ jhāyīti karuṇāya tikkacatukkacatukkajjhānaṁ jhāyi, karuṇāmukhena
panettha
avasesāpi tayo brahmavihārā gahitāva. Ukkaṇṭhanā ahu paritassanāti jhānabhūmiyaṁ
ṭhitassa anabhiratiukkaṇṭhanā vā bhayaparitassanā vā natthi, brahmuno pana
āgamanapaṭṭhanā āgamanataṇhā ahūti attho.
Brahmunāsākacchāvaṇṇanā
[318] Bhayanti cittutrāsabhayameva. Ajānantāti ajānamānā. Kathaṁ
jānemu taṁ mayanti mayaṁ kinti taṁ jānāma, ayaṁ kattha vāsiko kiṁnāmo kiṁgottoti
ādīnaṁ ākārānaṁ kena ākārena taṁ dhārayāmāti attho.
Maṁ ve kumāraṁ jānantīti maṁ "ve kumāro"ti "daharo"ti jānanti.
Brahmaloketi seṭṭhaloke. Sanantananti ciratanaṁ porāṇakaṁ. Ahaṁ so porāṇakumāro

1 chaṂa., i. ādiatthaṁ 2 chaṂa., i. evaṁ me 3 chaṂa. yato

278
Sanaṅkumāro nāma brahmāti dasseti. Evaṁ govinda jānāhīti govinda paṇḍita
tvaṁ evaṁ maṁ jānāhi evaṁ dhārehi.
Āsanaṁ udakaṁ pajjaṁ madhupākañca 1- brahmuno
agghe bhavantaṁ pucchāma agghaṁ kurutu no bhavanti.
Ettha agghanti atithino upanāmetabbaṁ vuccati. Teneva idamāsanaṁ
paññattaṁ, ettha nisīdatha, idamudakaṁ parisuddhaṁ, ito pānīyaṁ pivatha, pāde
dhovatha,
idaṁ pajjaṁ pādānaṁ hitatthāya abhisaṅkhatatelaṁ, ito pāde makkhetha, idaṁ
madhupākanti.
Bodhisattassa brahmacariyaṁ na aññesaṁ brahmacariyasadisaṁ hoti, na so "idaṁ
sve, idaṁ tatiyadivase bhavissatī"ti sannidhiṁ nāma karoti. Madhupākaṁ pana
aloṇaṁ
adhūpanaṁ atakkaṁ udakena seditasākaṁ, taṁ sandhāyesa "idaṁ gahetvā 2-
paribhuñjathā"ti
vadanto "agghe bhavantaṁ pucchāmā"ti ādimāha. Ime sabbepi agghā brahmunopi
 atthi, te agghe bhavantaṁ pucchāMa. Evaṁ pucchantānaṁ agghaṁ kurutu no bhavaṁ,
paṭiggaṇhātu no bhavaṁ idamagghanti vuttaṁ hoti.
Kiṁ panesa "ito ekaṁpi brahmā na bhuñjatī"ti idaṁ na jānātīti.
No na jānāti, jānantopi attano santike āgato atithi pucchitabboti
vattasīsena pucchati.
Athakho brahmā "kiṁ nukho paṇḍito mama paribhogakaraṇābhāvaṁ ñatvā
pucchati, udāhu kohaññe ṭhatvā pucchatī"ti samannāharanto "vattasīse ṭhito
pucchatī"ti ñatvā paṭiggaṇhituṁdāni me vaṭṭatīti paṭiggaṇhāma te agghaṁ, yaṁ tvaṁ
govinda bhāsasīti āha. Yaṁ tvaṁ govinda bhāsasi "idamāsanaṁ paññattaṁ, ettha
nisīdathā"ti ādi, tatra te mayaṁ āsane nisinnā nāma homa, pānīyaṁ pītā
nāma homa, pādāpi me dhotā nāma hontu, telenapi makkhittā nāma hontu,
udakasākaṁpi paribhuttaṁ nāma hotu, tayā dinnaṁ adhivāsitakālato paṭṭhāya yaṁ yaṁ
tvaṁ bhāsasi, taṁ taṁ mayā paṭiggahitameva hoti. Tena vuttaṁ "paṭiggaṇhāma te

1 chaṂa. madhusākañca evamuparipi 2 chaṂa., i. ayaṁ saddo na dissati

279
Agghaṁ, yaṁ tvaṁ govinda bhāsasī"ti. Evaṁ pana agghaṁ paṭiggaṇhitvā pañhassa
okāsaṁ karonto diṭṭhe dhamme hitatthāyāti ādimāha.
[319] Kaṅkhī akaṅkhiṁ paravediyesūti ahaṁ savicikiccho bhavantaṁ parena
sayaṁ abhisaṅkhatattā parassa pākaṭesu paravediyesu pañhesu nibbicikicchaṁ. Hitvā
mamattanti idaṁ mama, idaṁ mamāti upakaraṇataṇhaṁ cajitvā. 1- Manujesūti sattesu,
manujesu yokoci manujo mamattaṁ hitvāti attho. Ekodibhūtoti ekībhūto, eko
tiṭṭhanto eko nisīdantoti attho. Vacanaṭṭho panettha eko udeti pavattatīti
ekodi, tādiso bhūtoti ekodibhūto. Karuṇādhimuttoti 2- karuṇājhāne adhimutto,
taṁ jhānaṁ nibbattetvāti attho. Nirāmagandhoti vissagandhavirahito. Etthaṭṭhitoti
etesu dhammesu ṭhito. Ettha ca sikkhamānoti etesu dhammesu sikkhamāno.
Ayamettha saṅkhepo, vitthāro pana upari mahāgovindena ca brahmunā ca vuttoyeva.
[320] Tattha ete avidvāti ete āmagandhe ahaṁ aviddhā, 3- na
jānāmīti attho. Idha brūhi dhīrāti tena 4- me tvaṁ idha dhīra paṇḍita brūhi vada.
Kenānuṭā 5- vāti pajā kururūti 6- katamena kilesāvaraṇena āvuṭā 7- pajā pūtikā
vāyati. Āpāyikāti apāyūpagā. Nivutabrahmalokāti nivuto pihito brahmaloko
assāti nivutabrahmaloko. Katamena kilesena pajāya brahmalokamaggo 8- nivuto
pihito paṭicchannoti pucchati.
Kodho mosavajjaṁ nikati ca dobbhoti 9- kujjhanalakkhaṇo kodho ca,
paravisaṁvādanalakkhaṇo musāvādo ca, sadisaṁ dassetvā vañcanalakkhaṇā nikati ca,
mittadubbhanalakkhaṇo dobbho ca. Kadariyatā atimāno usuyāti
thaddhamacchariyalakkhaṇā
kadariyatā ca, atikkamitvā maññanalakkhaṇo atimāno ca,
parasampattikhīyanalakkhaṇā
usuyā ca. Icchā vivicchā paraheṭhanā 10- cāti taṇhālakkhaṇā icchā ca,
macchariyalakkhaṇā
vivicchā ca, vihiṁsālakkhaṇā paraheṭhanā ca. Lobho ca doso ca mado ca mohoti

1 Ma. vajjetvā 2 chaṂa. karuṇedhimutto 3 chaṂa.,i. avidvā 4 chaṂa. te

5 chaṂa. Sī. kenāvaṭā 6 chaṂa. kurutūti 7 chaṂa.,i. āvaritā 8 chaṂa.,i.
brahmalokūpago maggo 9 chaṂa.,i. dubbhoti 10 Ma. paraviheṭhanā

280
Yattha katthaci lubbhanalakkhaṇo lobho ca, dussanalakkhaṇo doso ca,
majjanalakkhaṇo
mado ca, muyhanalakkhaṇo moho ca. Etesu yuttā anirāmagandhāti etesu
cuddasasu kilesesu yuttā pajā nirāmagandhā na hoti, āmagandhā sakuṇapagandhā
pūtigandhāyevāti vadati. Apāyikā nīvutabrahmalokāti esā pana āpāyikā ceva
hoti paṭicchannabrahmalokamaggā cāti dasseti. 1- Idaṁ pana suttaṁ kathentena
āmagandhasuttena dīpetvā kathetabbaṁ, āmagandhasuttampi iminā dīpetvā
kathetabbaṁ.
 Te na sunimmadayāti te āmagandhā sunimmadayā sukhena nimmadetabbā
pahātabbā na honti, duppajahā dujjahāti 2- attho. Yassa dāni bhavaṁ govindo
kālaṁ maññatīti "yassā pabbajjāya bhavaṁ govindo kālaṁ maññati, ayameva hotu,
evaṁ sati mayhaṁpi tava santike āgamanaṁ svāgamanaṁ bhavissati,
kathitadhammakathā sukathitā
bhavissati, tvaṁ tāta sakalajambūdīpe aggapuriso daharo paṭhamavaye ṭhito, evaṁ
mahantaṁ nāma sampattisirivilāsaṁ pahāya tava pabbajjanaṁ nāma gandhahatthino
ayabandhanaṁ chinditvā gamanaṁ viya atiuḷāraṁ, buddhatanti nāmesā"ti
mahāpurisassa
daḷhīkammaṁ katvā brahmā sanaṅkumāro brahmalokameva gato.
Reṇurājāamantanāvaṇṇanā
[321] Mahāpurisopi "mama itova nikkhamitvā pabbajjanaṁ nāma
na yuttaṁ, ahaṁ rājakulassa atthaṁ anusāsāmi. Tasmā rañño ārocessāmi. Sace
sopi pabbajissati, sundarameva. No ce pabbajissati, purohitaṭṭhānaṁ niyyādetvā 3-
ahaṁ pabbajissāmī"ti cintetvā rājānaṁ upasaṅkami, tena vuttaṁ "athakho bho
mahāgovindo .pe. Nāhaṁ porohacce rame"ti.
Tattha tvaṁ pajānassu rajjenāti tava rajjena tvameva paṭijānāhi. 4-
Nāhaṁ porohicce rameti ahaṁ purohitabhāve na ramāmi, ukkaṇṭhitosmi, aññaṁ
anusāsakaṁ jānāhi, nāhaṁ porohicce rameti.

1 chaṂa. ayaṁ saddo na dissati 2 chaṂa., i. dujjayāti

3 chaṂa., i. niyyātetvā. evamuparipi 4 chaṂa., i. jānāhi

281
Atha rājā "dhuvaṁ cattāro māse paṭisallīnassa brāhmaṇassa gehe
bhogā mandā jātā"ti cintento dhanena nimantento "sace te ūnaṁ kāmehi,
ahaṁ paripūrayāmi te"ti vatvā puna "kiṁ nu kho esa ekako viharanto kenaci
vihiṁsito bhaveyyā"ti cintetvā
"yo taṁ hiṁsati vāremi, bhūmisenāpatī ahaṁ.
Tvaṁ pitā ahaṁ putto, mā no govinda pājahī"ti āha.
Tassattho:- yo taṁ hiṁsati, taṁ vāremi, kevalaṁ tumhe "asuko"ti
ācikkhatha, ahamettha kattabbaṁ jānissāmīti. Bhūmisenāpati ahanti athavā ahaṁ
paṭhaviyā sāmi, svāhaṁ imaṁ rajjaṁ tumheyeva paṭicchāpessāmi. Tvaṁ pitā ahaṁ
puttoti tvaṁ pitiṭṭhāne ṭhassasi, ahaṁ puttaṭṭhāne. So tvaṁ mama manaṁ haritvā
attanoyeva 1- mā no govinda 1- pājahīti, 2- yathā icchasi, tathā pavattaya 3-
ahaṁ pana tava manaṁyeva anuvattanto tayā dinnaṁ piṇḍaṁ paribhuñjanto taṁ
asicammahattho
vā upaṭṭhahissāmi, rathaṁ vā te pājessāmi. "mā No govinda pājahī"tipi 4-
pāṭho. Tassattho:- tvaṁ pitiṭṭhāne tiṭṭha, ahaṁ puttaṭṭhāne ṭhassāmi. Mā no
tvaṁ bho govinda pājahi mā pariccajīti. Atha mahāpuriso yaṁ rājā cintesi,
tassa attani abhāvaṁ dassento
"na matthi ūnaṁ kāmehi, hiṁsitā 5- me na vijjati.
Amanussavaco sutvā, tasmāhaṁ na gahe rame"ti āha.
Tattha na matthīti na me atthi. Gaheti gehe.
Atha naṁ rājā pucchi:-
"amanusso kathaṁvaṇṇo, kante 6- atthaṁ abhāsatha.
Yañca sutvā jahāsi no, gehe amhe ca kevale"ti. 7-
Tattha jahāsi no, gehe amhe ca kevaleti brāhmaṇassa sampattibharite
gehe saṅgahavasena attano gehe karonto yaṁ sutvā amhākaṁ gehe ca
amhe ca kevale ca sabbe aparisese jamabūdīpavāsino jahāsīti vadati.

1-1 chaṂa. attanoyeva manaṁ govinda... 2 chaṂa.,i. pājehīti

3 chaṂa. pavattassu. i. pavattasu 4 chaṂa.,i. pajahītipi 5 ka. hiṁsā ca
6 chaṂa. kiṁ te 7 chaṂa. kevalīti evamuparipi

282
Athassa ācikkhanto mahāpuriso upavutthassa me pubbeti ādimāha.
 Tattha upavatthassāti cattāro māse ekībhāvaṁ upagantvā vutthassa.
Yiṭṭhakāmassa me satoti yajitukāmassa me samānassa. Aggi pajjalito āsi,
kusapattaparitthatoti kusapattehi paritthato sappidadhimadhuādīni pakkhipitvā
aggi
pajjalayitumāraddho 1- āsi, evaṁ aggiṁ jāletvā "mahājanassa dānaṁ dassāmā"ti 2-
evaṁ cintetvā ṭhitassa mamāti ayamettha attho. Sanantanoti sanaṅkumāro
brahmā. Tato rājā sayaṁpi pabbajitukāmo hutvā saddahāmīti ādimāha.
Tattha kathaṁ vattetha aññathāti kathaṁ tumhe aññathā vattissatha. Te taṁ
anuvattissāmāti te mayaṁpi tumheyeva anuvattissāma, anupabbajissāmāti attho.
"anuvajissāmā"tipi Pāṭho, tassa anugacchissāmāti attho. Akāsoti 3- nikkāso 3-
akakkaso. Govindassānusāsaneti tava govindassa sāsane. Bhavantaṁ govindameva
satthāraṁ katvā 4- carissāmāti vadati.
Chakhattiyāamantanāvaṇṇanā
[322] Yena te cha khattiyā, tenupasaṅkamīti reṇurājānaṁ "sādhu
mahārāja rajjaṁ nāma mātaraṁpi pitaraṁpi bhātaraṁpi bhaginiādayopi māretvā
gaṇhantesu
sattesu evaṁ mahantaṁ rajjasiriṁ pahāya pabbajitukāmena uḷāraṁ mahārājena
katan"ti
upatthambhetvā daḷhataramassa ussāhaṁ katvā upasaṅkami. Evaṁ samacintesunti
rañño cintitanayeneva kadāci brāhmaṇassa bhogā parihīnā bhaveyyunti
maññamānā samacintesuṁ. Dhanena sikkheyyāmāti upalāpeyyāma saṅgaṇheyyāMa.
Tāvatakaṁ āhariyatanti tāvatakaṁ āharāpeyyatu 5- gaṇhāpeyyatu, 5- yattakaṁ
icchatha,
tattakaṁ gaṇheyyāti vuttaṁ hoti bhavantānaṁyeva vāhasāti 6- bhavante paccayaṁ
katvā,
tumhehi dinnattāyeva pahūtaṁ sāpateyyaṁ jātaṁ.

1 chaṂa.,i. jalayitumāraddho 2 chaṂa. dassāmīti, i. nassāmi

3-3 chaṂa.,i. akācoti nikkāco 4 chaṂa.,i. karitvā 5-5 chaṂa. āharāpiyatu
gaṇhiyatu, 6 ka. tathā sāpateyyanti

283
[323] Sace jahatha kāmānīti sace vatthukāme ca kilesakāme ca
pariccajatha. Yattha satto puthujjanoti yesu kāmesu puthujjano satto laggo
laggito. Ārambhavho daḷhā hothāti evaṁ sante viriyaṁ ārabhatha,
asithilaparakkamanaṁ
adhiṭṭhāya daḷhā bhavatha. Khantibalasamāhitāti khantibalena samannāgatā
bhavathāti
rājūnaṁ ussāhaṁ janeti.
Esa maggo ujumaggoti esa karuṇājhānamaggo ujumaggo nāMa.
Esa maggo anuttaroti eseva brahmalokūpapattiyā asadisamaggo uttamamaggo
nāMa. Saddhammo sabbhi rakkhitoti soeva ca buddhapaccekabuddhasāvakehi sabbhi
rakkhitadhammo nāMa. Iti karuṇājhānassa vaṇṇanenāpi tesaṁ anivattanatthāya
daḷhīkammameva karoti.
Ko nukho pana bho jānāti jīvitānanti bho jīvitaṁ nāma udakabubbuḷūpamaṁ 1-
tiṇagge ussāvabindūpamaṁ taṁkhaṇaṁ viddhaṁsanadhammaṁ, tassa ko gatiṁ jānāti
kismiṁ 2-
khaṇe bhijjissati. Gamanīyo samparāyoti paraloko pana avassaṁ gantabbova, tattha
paṇḍitena kulaputtena mantāya 3- boddhabbaṁ. Mantā vuccati paññā, tāya
mantetabbaṁ bujjhitabbaṁ, upaparikkhitabbañca jānitabbañcāti attho. Karaṇaṭṭhe
vā bhummaṁ. Mantāya boddhabbanti mantāya bujjhitabbaṁ, ñāṇena jānitabbanti
attho. Kiṁ bujjhitabbaṁ? jīvitassa dujjānatā samparāyassa ca avassaṁ gamanīyatā,
bujjhitvā ca pana sabbapalibodhe chinditvā kattabbaṁ kusalaṁ, caritabbaṁ
brahmacariyaṁ.
Kasmā? yasmā natthi jātassa amaraṇaṁ.
Brāhmaṇamahāsālādīnaṁ āmantanāvaṇṇanā
[324] Appesakkhā ca appalābhā cāti bho pabbajjā nāma appayasā
ceva, pabbajitakālato paṭṭhāya hi rajjaṁ pahāya pabbajitaṁ viheṭhetvā viheṭhetvā
 lāmakaṁ anāthaṁ katvāva kathenti. Appalābhā ca, sakalagāmaṁ vicaritvāpi
ajjhoharaṇīyaṁ

1 chaṂa., i. udakapupphuḷūpamaṁ 2 i. kismiñca 3 chaṂa., i. mantāyaṁ

284
Dullabhameva. Idaṁ pana brahmaññaṁ mahesakkhañca mahāyasattā, mahālābhañca
mahālābhasakkārasampannattā. 1- Bhavaṁ hi etarahi sakalajambūdīpe aggapurohito
sabbattha aggāsanaṁ aggodakaṁ aggabhattaṁ aggagandhaṁ aggamālaṁ labhatīti.
Rājāva raññanti ahaṁ hi bho etarahi pakatiraññaṁ majjhe cakkavattirājā
viya. Brahmāva brāhmaṇānanti 2- pakatibrāhmaṇānaṁ 3- majjhe mahābrahmasadiso.
Devatāva gahapatikānanti avasesagahapatikānaṁ panamhi sakkadevarājasadiso.
Bhariyānaṁ āmantanāvaṇṇanā
[325] Cattālīsā bhariyā sādisiyoti sādisiyo cattālīsāva bhariyā,
aññā panassa tīsu vayesu nāṭakitthiyo bahukāyeva.
Mahāgovindapabbajjāvaṇṇanā
[326] Cārikaṁ caratīti gāmanigamapaṭipāṭiyā cārikaṁ carati, gatagataṭṭhāne
buddhakolāhalaṁ viya hoti. Manussā "mahāgovindapaṇḍito kira āgacchatī"ti sutvā
puretaramevamaṇḍapaṁ kāretvā maggaṁ alaṅkārāpetvā 4- paccuggantvā gaṇhitvā
enti, mahālābhasakkāro mahogho viya ajjhottharanto uppajji. Sattapurohitassāti
sattannaṁ rājūnaṁ purohitassa. Iti yathā etarahi evarūpesu vā ṭhānesu
kismiñcideva dukkhe uppanne "namo buddhassā"ti vadanti, evaṁ tadā "namatthu
mahāgovindassa brāhmaṇassa, namatthu sattapurohitassā"ti vadanti.
[327] Mettāsahagatenāti ādinā nayena pāliyaṁ brahmavihārāva
āgatā, mahāpuriso pana sabbāpi aṭṭha samāpattiyo pañca ca abhiññāyo
nibbattesi. Sāvakānañca brahmalokasahabyatāya maggaṁ desesīti brahmaloke
brahmunā sahabhāvāya maggaṁ kathesi.

1 chaṂa., i. lābhasakkārasampannattā 2 chaṂa., Sī., i. brahmānanti

3 chaṂa. Sī., i. pakatibrahmā naṁ 4 chaṂa., i. alaṅkaritvā

285
[328] Sabbena sabbanti ye aṭṭha ca samāpattiyo pañca ca
abhiññāyo nibbattesuṁ. Ye na sabbena sabbaṁ sāsanaṁ ājāniṁsūti ye aṭṭhasu
samāpattīsu ekaṁ samāpattiṁpi na jāniṁsu, nāsakkhiṁsu nibbattetuṁ. Amoghāti
savipākā, avañjhāti anavañjhā, 1- sabbanihīnaṁ pasavanti gandhabbakāyaṁ
pasaviṁsūti
attho. Saphalāti 2- avasesadevalokūpapattiyā saphalā sahitā. 2- Saudrayāti
brahmalokūpapattiyā savuḍḍhi.
[329] Sarāmahanti sarāmi ahaṁ pañcasikha, iminā kira padena ayaṁ
suttanto buddhabhāsito nāma jāto. Na nibbidāyāti na vaṭṭe nibbindanatthāya.
Na virāgāyāti na vaṭṭe virāgatthāya. Na nirodhāyāti na vaṭṭassa nirodhanatthāya.
Na upasamāyāti na vaṭṭassa upasamatthāya. Na abhiññāyāti na vaṭṭassa
abhiññāṇatthāya. 3-
Na sambodhāyāti na kilesaniddāvigamena vaṭṭato pabujjhanatthāya. Na nibbānāyāti
na amatamahānibbānatthāya.
Ekantanibbidāyāti ekantameva vaṭṭe nibbindanatthāya. Ettha pana
nibbidāyāti vipassanā. Virāgāyāti maggo. Nirodhāya upasamāyāti nibbānaṁ.
Abhiññāya sambodhāyāti maggo. Nibbānāyāti nibbānameva. Evaṁ ekasmiṁ ṭhāne
vipassanā, tīsu maggo, tīsu nibbānaṁ vuttanti evaṁ vivaṭṭakathā 4- veditabbā.
Pariyāyena pana sabbāni petāni maggavevacanānipi nibbānavevacanānipi hontiyeva.
Sammādiṭṭhīti ādīsu yaṁ vattabbaṁ, taṁ visuddhimagge saccavaṇṇanāyaṁ vuttameva.
[330] Ye na sabbena sabbanti ye cattāropi ariyamagge paripūretuṁ
na jānanti, tīṇi vā dve vā ekaṁ vā nibbattenti. Sabbesaññeva
imesaṁ kulaputtānanti brahmacariyāciṇṇakulaputtānaṁ. Amoghā .pe. Saudrayāti
arahattanikūṭena desanaṁ niṭaṭhapesi. 5-

1 chaṂa., i. na vañjhā 2-2 chaṂa., i. avasesadevalokūpapattīhi sātthā

3 chaṂa., i. na vaṭṭaṁ abhijānanatthāya 4 chaṂa. vavatthānakathā, i.
avaṭṭhānakathā
5 chaṂa., i. niṭṭhāpesi

286
Bhagavantaṁ abhivādetvā padakkhiṇaṁ katvāti bhagavato dhammadesanaṁ cittena
sampaṭicchanto abhinanditvā vācāya pasaṁsamāno anumoditvā mahantaṁ añjaliṁ
sirasmiṁ
patiṭṭhapetvā pasannalākhārase nimujjamāno viya dasabalassa
chabbaṇṇarasmijālantaraṁ
pavisitvā catūsu ṭhānesu vanditvā tikkhattuṁ padakkhiṇaṁ katvā bhagavantaṁ
abhitthavanto
abhitthavanto satthu purato antaradhāyitvā attano devalokameva agamāsīti.
Mahāgovindasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.
-------------

287
7. Mahāsamayasutta
nidānavaṇṇanā
[331] Evamme sutanti mahāsamayasuttaṁ. Tatrāyaṁ anupubbapadavaṇṇanā:-
sakkesūti ambaṭṭhasutte vuttauppattinayena "sakyā vata bho kumārā"ti
udānaṁ paṭicca sakkāti laddhanāmānaṁ rājakumārānaṁ nivāso ekopi janapado
ruḷhisaddena "sakkā"ti vuccati, tasmiṁ sakkesu janapade. Mahāvaneti sayaṁ
jāte aropite himavantena saddhiṁ ekābaddhe mahati vane. Sabbeheva
arahantehīti idaṁ suttaṁ kathitadivaseyeva pattārahattehi.
Tatrāyaṁ anupubbikathā:- sākiyakoliyā kira kapilavatthunagarassa ca
koliyanagarassa ca antare rohiṇiṁ nāma nadiṁ ekeneva āvaraṇena bandhāpetvā
sassāni kārenti, 1- atha jeṭṭhamūlamāse sassesu milāyantesu
ubhayanagaravāsikānaṁpi
kammakarā sannipatiṁsu. Tattha koliyanagaravāsino āhaṁsu "idaṁ udakaṁ ubhato
hariyamānaṁ
na tumhākaṁ, na amhākaṁ pahossati, amhākaṁ pana sassaṁ ekaudakeneva
nippajjissati,
idaṁ udakaṁ amhākaṁ dethā"ti. Kapilavatthunagaravāsino āhaṁsu "tumhesu koṭṭhe
pūretavā
ṭhitesu, mayaṁ rattasuvaṇṇanīlamaṇikāḷakahāpaṇe gahetvā pacchipasibbakādihatthā
na sakkhissāma tumhākaṁ gharadvāre vicarituṁ, amhākaṁpi sassaṁ ekeneva udakena
nippajjissati, idaṁ udakaṁ amhākaṁ dethā"ti. "na Mayaṁ dassāmā"ti. "mayaṁpi
Na dassāmā"ti. Evaṁ kalahaṁ vaḍḍhetvā eko uṭṭhāya ekassa pahāraṁ adāsi.
Sopi aññassāti evaṁ aññamaññaṁ paharitvā paharitvā rājakulānaṁ jātiṁ
ghaṭṭetvā ghaṭṭetvā kalahaṁ vaḍḍhayiṁsu.
Koliyakammakarā vadanti "tumhe kapilavatthuvāsike gahetvā gacchatha,
ye soṇasigālādayo viya attano bhaginīhi saddhiṁ saṁvasiṁsu, etesaṁ hatthino ca
assā ca phalakāvudhāni ca amhākaṁ kiṁ karissantīti. Sākiyakammakarāpi vadanti
"tumhedāni kuṭṭhino dārake gahetvā gacchatha, ye anāthā niggatikā tiracchānā

1 chaṂa., i. karonti

288
Viya kolarukkhe vasiṁsu, etesaṁ hatthino ca assā ca phalakāvudhāni ca amhākaṁ kiṁ
karissantī"ti. Te gantvā tasmiṁ kamme niyuttāmaccānaṁ kathesuṁ, amaccā rākulānaṁ
kathesuṁ, tato sākiyā "bhaginīhi saddhiṁ saṁvasitakānaṁ 1- thāmaṁ ca balaṁ ca
dassessāmā"ti
yuddhasajjā nikkhamiṁsu. Koliyāpi "kolarukkhavāsīnaṁ thāmaṁ ca balaṁ ca
dassessāmā"ti
yuddhasajjā nikkhamiṁsu.
Bhagavāpi rattiyā paccūsasamayeyeva mahākaruṇāsamāpattito vuṭṭhāya lokaṁ
 volokento ime evaṁ yuddhasajje nikkhamante addasa. Disvā "mayi gate ayaṁ
kalaho vūpasamissati nukho udāhu no"ti upadhārayanto "ahamettha gantvā
kalahaṁ vūpasamanatthaṁ tīṇi jātakāni kathessāmi, tato kalaho vūpasamissati. Atha
sāmaggīdīpanatthāya dve jātakāni kathetvā attadaṇḍasuttaṁ desissāmi. 2- Desanaṁ
sutvā ubhayanagaravāsinopi aḍḍhatiyāni aḍḍhatiyāni kumārasatāni dassanti,
ahante pabbājessāmi, tadā mahāsamāgamo bhavissatī"ti sanniṭṭhānamakāsi.
Tasmā imesu yuddhasajjesu nikkhamantesu kassaci anārocetvā sayameva
pattacīvaramādāya gantvā dvinnaṁ senānaṁ antare ākāse pallaṅkaṁ ābhujitvā
chabbaṇṇarasmiyo vissajjetvā nisīdi.
Kapilavatthuvāsino bhagavantaṁ disvāva "amhākaṁ ñātiseṭṭho satthā
āgato, diṭṭho nu kho anena 3- amhākaṁ kalahakaraṇabhāvo"ti cintetvā "na
kho pana sakkā bhagavati āgate amhehi parassa sarīre satthaṁ pāpetuṁ,
koliyanagaravāsino amhe hanantu vā pacantu vā"ti āvudhāni chaḍḍetvā
bhagavantaṁ vanditvā nisīdiṁsu. Koliyanagaravāsinopi tatheva cintetvā āvudhāni
chaḍḍetvā bhagavantaṁ vanditvā nisīdiṁsu.
Bhagavā jānantova "kasmā āgatattha mahārājā"ti pucchi. Bhagavā
na titthakīḷāya na pabbatakīḷāya na nadīkīḷāya na giridassanatthaṁ, imasmiṁ ca
pana ṭhāne saṅgāmaṁ paccupaṭṭhapetvā āgatammāti. Kiṁ nissāya vo kalaho
mahārājāti. Udakaṁ bhanteti. Udakaṁ kiṁ agghati mahārājāti. Appagghaṁ bhanteti.

1 chaṂa. saṁvāsikānaṁ, i. saṁvasikānaṁ 2 chaṂa. desessāmi 3 chaṂa., i. tena

289
Paṭhavī nāma kiṁ agghati mahārājāti. Anagghā bhanteti. Khattiyā nāma kiṁ
agghanti mahārājāti. Khattiyā nāma anagghā bhanteti. Appamūlakaṁ udakaṁ nissāya
kimatthaṁ anagghe khattiye nāsetha mahārājāti. "kalahe Assādo nāma natthi,
kalahavasena mahārājā aṭṭhāne veraṁ katvā ekāya rukkhadevatāya kāḷasīhena
saddhiṁ bandhāghāto sakalaṁpi imaṁ kappaṁ anupavattoyevā"ti 1- vatvā
phandanajātakaṁ 2-
kathesi. Tato "parapattiyena nāma mahārājā na bhavitabbaṁ. Parapattiyā hutvā
hi ekassa sasassa 3- kathāya tiyojanasahassavitthaṭe himavante catuppadagaṇā
mahāsamuddaṁ pakkhandino ahesuṁ. Tasmā parapattiyena na bhavitabban"ti vatvā
paṭhavīudriyanajātakaṁ kathesi. Tato paraṁ "kadāci mahārājā dubbalopi mahābalassa
randhaṁ vivaraṁ passati, kadāci mahābalo dubbalassa. Laṭukikāpi hi sakuṇikā
hatthināgaṁ
ghātesī"ti vatvā laṭukikajātakaṁ 4- kathesi. Evaṁ kalahavūpasamanatthāya tīṇi
jātakāni
kathetvā sāmaggīparidīpanatthāya dve jātakāni. Kathesi. Kathaṁ? samaggānaṁ hi
mahārājā koci otāraṁ nāma passituṁ na sakkotīti vatvā rukkhadhammajātakaṁ 5-
kathesi. Tato "samaggānaṁ mahārājā koci vivaraṁ passituṁ nāsakkhi. Yadā pana
aññamaññaṁ vivādamakaṁsu, atha te nesādaputto jīvitā voropetvā ādāya gato.
Vivāde assādo nāma natthī"ti vatvā vaṭṭakajātakaṁ 6- kathesi. Evaṁ imāni pañca
jātakāni kathetvā avasāne attadaṇḍasuttaṁ kathesi.
Rājāno pasannā "sace satthā nāgamissa, mayaṁ sahatthā aññamaññaṁyeva
vadhitvā lohitanadiṁ pavattayissāma, amhākaṁ puttabhātaro gehadvāre na
passeyyāma,
sāsanapaṭisāsanaṁpi no āharaṇako nābhavissati. Satthāraṁ nissāya no jīvitaṁ
laddhaṁ.
Sace pana satthā agāraṁ ajjhāvasissati, 7-
dīpasahassadvayaparivāracatumahādīparajjamassa
hatthagataṁ abhavissa, atirekasahassaṁ kho panassa puttā abhavissaṁsu, tato
khattiyaparivāro
ca acarissa. 8- Taṁ kho panesa sampattiṁ pahāya nikkhamitvā sambodhiṁ patto,
idānipi khattiyaparivāroyeva vicaratū"ti. Ubhayanagaravāsino aḍḍhateyyāni

1 chaṂa.,i. anuppattoyevā"ti 2 khu.jā. terasa 27/1738/345 (sayā)

3 chaṂa.,i. sasakassa 4 khu.jā. pañacaka. 27/732/230 5 khu jā. eka. 27/74/23
6 khu.jā. eka. 27/35/12,27/118/38, chakka. 27/957/208
 7 chaṂa.,i. ajjhāvasissa 8 chaṂa.,i. avicarissa

290
Aḍḍhateyyāni 1- kumārasatāni adaṁsu. Bhagavā te pabbājetvā mahāvanaṁ agamāsi.
Tesaṁ
garugāravena 2- na attano ruciyā pabbajitānaṁ anabhirati uppajji.
Purāṇadutiyikāyopi
nesaṁ "ayyaputtā ukkaṇṭhantu, gharāvāso na saṇṭhātī"ti ādīni vatvā sāsanaṁ
pesenti. Te atirekataraṁ ukkaṇṭhiṁsu.
Bhagavā āvajjento tesaṁ anabhiratibhāvaṁ 3- ñatvā "ime bhikkhū mādisena
buddhena saddhiṁ ekato vasantā ukkaṇṭhanti, handa nesaṁ kuṇāladahassa vaṇṇaṁ
kathetvā tattha netvā anabhiratiṁ vinodemī"ti 4- kuṇāladahassa vaṇṇaṁ kathesi. Te
taṁ daṭṭhukāmā ahesuṁ. Daṭṭhukāmattha bhikkhave kuṇāladahanti. Āma bhagavāti.
Yadi
evaṁ etha gacchāmāti. Iddhimantānaṁ bhagavā gamanaṭṭhānaṁ mayaṁ kathaṁ
gamissāmāti.
Tumhe taṁ 5- gantukāmā hotha, ahaṁ mamānubhāvena gahetvā gamissāmīti. Sādhu
bhanteti.
Atha bhagavā pañca bhikkhusatāni gahetvā ākāse uppatitvā kuṇāladahe
patiṭṭhāya te bhikkhū āha "bhikkhave imasmiṁ kuṇāladahe yesaṁ macchānaṁ nāmaṁ na
jānātha, maṁ 6- pucchathā"ti. Te pucchiṁsu, bhagavā pucchitaṁ pucchitaṁ kathesi.
Na kevalaṁ
ca macchānaṁyeva, tasmiṁ vanasaṇḍe rukkhānaṁpi pabbatapāde
dvipadacatuppadasakuṇānaṁpi
nāmāni pucchāpetvā kathesi.
Atha dvīhi sakuṇehi mukhatuṇḍakena ḍaṁsitvā gahitadaṇḍake nisinno
kuṇālo sakuṇarājā purato pacchato ubhosu passesu sakuṇasaṅghaparivuto āgacchati.
Bhikkhū taṁ disvā "esa bhante imesaṁ sakuṇānaṁ rājā bhavissati, parivārā ete
etassāti maññāmā"ti. Evametaṁ 7- bhikkhave ayaṁpi mama vaṁso mama paveṇīti.
Idāni tāva mayaṁ bhante ete sakuṇe passāMa. Yaṁ pana bhagavā "ayaṁpi mama
vaṁso mama paveṇī"ti āha, taṁ sotukāmamhāti. Sotukāmattha bhikkhaveti. Āma
bhagavāti. Tenahi suṇāthāti tīhi gāthāsatehi maṇḍetvā kuṇālajātakaṁ 8- kathento
anabhiratiṁ vinodesi. Desanāpariyosāne sabbepi sotāpattiphale patiṭṭhahiṁsu,

1 chaṂa.,i. aḍḍhatiyā 2 chaṂa.,i. garugāravavasena 3 chaṂa. anabhiratabhāvaṁ.

evamuparipi
4 chaṂa. vinodessāmīti 5 chaṂa., i. taṁ na dissati 6 chaṂa. tesaṁ nāmaṁ
7 chaṂa. evameva 8 khu. jā. asīti. 28/296/106

291
Maggeneva ca nesaṁ iddhipi āgatā. Bhagavā "hotu tāva ettakaṁ etesaṁ
bhikkhūnan"ti ākāse uppatitvā mahāvanameva agamāsi. Tepi bhikkhū gamanakāle
dasabalassa ānubhāvena gantvā āgamanakāle attano ānubhāvena bhagavantaṁ
parivāretvā mahāvane otariṁsu.
Bhagavā paññattāsane nisīditvā te bhikkhū āmantetvā "etha bhikkhave
nisīdatha, uparimaggattayavajjhānaṁ vo kilesānaṁ pahānāya kammaṭṭhānaṁ
kathessāmī"ti
kammaṭṭhānaṁ kathesi. Bhikkhū cintayiṁsu "bhagavā amhākaṁ anabhiratibhāvaṁ ñatvā
kuṇāladahaṁ
netvā anabhiratiṁ vinodesi, tattha sotāpattiphalaṁ pattānaṁ no idāni idha tiṇṇaṁ
maggānaṁ kamṭmaṭṭhānaṁ adāsi, na kho panamhehi `sotāpannā mayan'ti vītināmetuṁ
vaṭṭati, uttamapurisasadisehi no bhavituṁ vaṭṭatī"ti. Te dasabalassa pāde
vanditvā
uṭṭhāya nisīdanaṁ papphoṭetvā visuṁ visuṁ pabbhārarukkhamūlesu nisīdiṁsu.
Bhagavā cintesi "ime bhikkhū pakatiyāpi avisaṭṭhakammantā 1- laddhūpāyassa
pana bhikkhuno kilamanakāraṇaṁ nāma natthi. Gacchantā gacchantā ca vipassanaṁ
 paṭṭhapetvā 2- arahattaṁ patvā `attanā attanā paṭiladdhaguṇaṁ ārocessāmā"ti
mama santikaṁ āgamissanti. Etesu āgatesu dasasahassacakkavāḷadevatā ekacakkavāḷe
sannipatissanti, mahāsamayo bhavissati, vivitte okāse mayā nisīdituṁ vaṭṭatī"ti.
Tato vivitte okāse buddhāsanaṁ paññapetvā nisīdi.
Sabbapaṭhamaṁ kammaṭṭhānaṁ gahetvā gatatthero saha paṭisambhidāhi arahattaṁ
pāpuṇi. Tato aparo tato aparoti pañcasatāpi paduminiyaṁ padumāni viya vikasiṁsu.
Sabbapaṭhamaṁ arahattappattabhikkhu "bhagavato ārocessāmī"ti pallaṅkaṁ
vinibbhujitvā
nisīdanaṁ papphoṭetvā uṭṭhāya dasabalābhimukho ahosi. Evaṁ aparopi evaṁ aparopiti
pañcasatāpi bhattasālaṁ pavisantā viya paṭipāṭiyāva āgamiṁsu. 3- Sabbapaṭhamaṁ
āgato
vanditvā nisīdanaṁ paññapetvā ekamantaṁ nisīditvā paṭiladdhaguṇaṁ ārocetukāmo
"atthi nukho koci añño, natthī"ti nivattitvā āgamanamaggaṁ olokento

1 chaṂa. avisaṭṭhakammaṭṭhānā 2 chaṂa. vaḍḍhetvā 3 chaṂa. āgamaṁsu

292
Aparaṁpi addasa aparaṁpi addasa. Iti sabbepi te āgantvā ekamantaṁ nisīditvā
ayaṁ imassa harāyamāno na kathesi, ayaṁ imassa harāyamāno na kathesī"ti.
Khīṇāsavānaṁ kira dve ākārā honti:- "aho vata mayā paṭiladdhaguṇaṁ
sadevako loko khippameva paṭivijjheyyā"ti cittaṁ uppajjati. Paṭiladdhabhāvaṁ pana
nidhiladdhapuriso viya na aññassa ārocetukāmā honti.
Evaṁ osaṭmatte 1- pana tasmiṁ ariyamaṇḍale pācīnayugandharaparikkhepato
abbhā mahiyā 2- dhumo rajo rāhūti imehi upakkilesehi vippamuttaṁ buddhuppāda-
paṭimaṇḍitassa lokassa rāmaṇeyyakaṁ dassanatthaṁ pācīnadisāya ukkhittaṁ
rajatamayaṁ
mahāādāsamaṇḍalaṁ viya, nemivaṭṭiyaṁ gahetvā parivattiyamānarajatacakkasassirikaṁ
puṇṇacandamaṇḍalaṁ ullaṅghitvā anīlapathaṁ paṭipajjittha. Iti evarūpe khaṇe laye
muhutte bhagavā sakkesu viharati kapilavatthusmiṁ mahāvane mahatā bhikkhusaṁghena
saddhiṁ
pañcamattehi bhikkhusatehi sabbeheva arahantehi.
Tattha bhagavāpi mahāsammatassa vaṁse uppanno, tepi pañcasatā bhikkhū
mahāsammatassa kule uppannā. Bhagavāpi khattiyagabbhe jāto, tepi khattiyagabbhe
jātā. Bhagavāpi rājapabbajito, tepi rājapabbajitā. Bhagavāpi setacchattaṁ pahāya
hatthagataṁ cakkavattirajjaṁ nissajjitvā 3- pabbajito, tepi setacchattaṁ pahāya
hatthagatāni rajjāni nissajjitvā pabbajitā. Iti bhagavā parisuddhe okāse
parisuddhe rattibhāge sayaṁ parisuddho parisuddhaparivāro vītarāgo
vītarāgaparivāro
vītadoso vītadosaparivāro vītamoho vītamohaparivāro nittaṇho nittaṇhaparivāro
nikkileso nikkilesaparivāro santo santaparivāro danto dantaparivāro mutto
muttaparivāro ativiya virocatīti. Vaṇṇabhūmi nāmesā, yattakaṁ sakkoti, tattakaṁ
vattabbaṁ. Iti ime bhikkhū sandhāya vuttaṁ "pañcamattehi bhikkhusatehi sabbaheva
arahantehī"ti.

1 chaṂa. osīdamatte 2 chaṂa. mahikā 3 chaṂa. nissajjetvā. evamuparipi

293
Yebhuyyenāti bahutarā sannipatitā, mandā na sannipatitā asaññā ca
arūpāvacaradevatā ca samāpannadevatā ca ṭhapetvā. 1- Tatrāyaṁ sannipātakkamo:-
mahāvanassa kira samantā 2- devatā caliṁsu, "āyāma bho buddhadassanaṁ nāma
bahūpakāraṁ, dhammassavanaṁ bahūpakāraṁ, bhikkhusaṁghadassanaṁ bahūpakāraṁ, āyāma
āyāmā"ti
mahāsaddaṁ kurumānā āgantvā bhagavantaṁ ca taṁ muhuttaṁ arahattappattakhīṇāsave
ca vanditvā vanditvā ekamantaṁ aṭṭhaṁsu. Eteneva upāyena tāsaṁ tāsaṁ saddaṁ
sutvā saddantaraṁ aḍḍhagāvutagāvutāḍḍhayojanayojanādivasena
tiyojanasahassavitthaṭe
himavante, tikkhattuṁ tesaṭṭhiyā nagarasahassesu, navanavutiyā
doṇamukhasatasahassesu,
channavutiyā paṭanakoṭisatasahassesu, chappaṇṇāsaratanākaresūti sakalajambūdīpe,
 pubbavidehe, amaragoyāne, uttarakurumhi dvīsu parittadīpasahassesūti
sakalacakkavāḷe,
tato dutiyatatiyacakkavāḷeti evaṁ dasasahassacakkavāḷesu devatā sannipatitāti
veditabbā. Dasasahassacakkavāḷā hi idha dasa lokadhātuyoti adhippetā. Tena vuttaṁ
"dasahi ca lokadhātūhi devatā yebhuyyena sannipatitā hontī"ti.
Evaṁ sannipatitāhi devatāhi sakalacakkavāḷagabbhaṁ yāva barhmalokā
sūcigharaṁ 3- nirantarapakkhittāhi sūcīhi viya paripuṇṇaṁ hoti. Tattha 4-
brahmalokassa
evaṁ uccataraṁ 5- veditabbaṁ:- lohapāsāde kira sattakūṭāgārasamo pāsāṇo
brahmaloke ṭhatvā adho khitto catūhi māsehi paṭhaviṁ pāpuṇāti evaṁ mahante
okāse yathā heṭṭhā ṭhatvā khittapupphāni vā dhūmo vā upari gantuṁ, upari
vā ṭhatvā khittasāsapā heṭṭhā otarituṁ antaraṁ na labhanti, evaṁ nirantaraṁ
devatā ahesuṁ. Yathā kho pana cakkavattirañño nisinnaṭṭhānaṁ asambādhaṁ hoti,
āgatāgatā mahesakkhā khattiyā okāsaṁ labhantiyeva, purato purato 6- pana
asambādhaṁ 7- hoti, evameva bhagavato nisinnaṭṭhānaṁ asambādhaṁ, āgatāgatā
mahesakkhā devatā ca brahmāno 8- ca okāsaṁ labhantiyeva. Api sudaṁ bhagavato
āsannaṭṭhāne mahāparinibbāne vuttanayeneva vā vālaggakoṭinitudanamatte

1 chaṂa., i. ṭhapetvā na dissati 2 chaṂa., i. sāmantā 3 chaṂa. i. sūcighare

4 chaṂa. tatra 5 chaṂa. uccattanaṁ 6 chaṂa. parato parato
7 chaṂa., i. atisambādhaṁ 8 chaṂa. mahābrahmāno

294
Padese dasapi vīsaṁpi tiṁsampi devatā sukhume sukhume attabhāve māpetvā aṭṭhaṁsu.
Sabbapurato saṭṭhī saṭṭhī devatā aṭṭhaṁsu.
Suddhāvāsakāyikānanti suddhāvāsavāsīnaṁ. Suddhāvāsā nāma suddhānaṁ
anāgāmikhīṇāsavānaṁ āvāsā pañca brahmalokā. Etadahosīti kasmā ahosi?
atha 1- te kira brahmāno samāpattiṁ samāpajjitvā yathāparicchedena vuṭṭhitā
brahmabhavanaṁ olokentā 2- pacchābhatte bhattagehaṁ viya suññataṁ addasaṁsu. Tato
"kuhiṁ brahmāno gatā"ti āvajjentā 3- mahāsamāgamaṁ ñatvā "ayaṁ samāgamo
mahā, mayaṁpi ohīnā, ohīnakānaṁ pana okāso dullabho hoti, tasmā gacchantā
atucchahatthā hutvā ekekaṁ gāthaṁ abhisaṅkharitvā gacchāMa. Tāya mahāsamāgameva
attano āgatabhāvaṁ jānāpessāma, dasabalassa ca vaṇṇaṁ bhāsissāmā"ti. Iti
tesaṁ samāpattito vuṭṭhāya āvajjitattā etadahosi.
[332] Bhagavato purato pāturahaṁsūti pāliyaṁ bhagavato santike
abhimukhaṭṭhāneyeva
otiṇṇā viya katvā vuttā, na kho panettha evaṁ attho veditabbo.
Te pana brahmaloke ṭhitāyeva gāthāyo abhisaṅkharitvā eko
puratthimacakkavāḷamukhavaṭṭiyaṁ otari, eko dakkhiṇacakkavāḷamukhavaṭṭiyaṁ eko
pacchimacakkavāḷamukhavaṭchiyaṁ, eko uttaracakkavāḷamukhavaṭṭiyaṁ otari. Tato
puratthimacakkavāḷamukhavaṭṭiyaṁ otiṇṇabrahmā nīlakasiṇaṁ samāpajjitvā
nīlarasmiyo
vissajjetvā dasasahassacakkavāḷadevatānaṁ maṇicammaṁ paṭimuñcanto viya attano
āgatabhāvaṁ jānāpetvā buddhavīthi nāma kenaci otarituṁ 4- na sakkā, tasmā
pahaṭabuddhavīthiyāva āgantvā bhagavantaṁ abhivādetvā ekamantaṁ aṭṭhāsi.
Ekamantaṁ
ṭhito kho attanā abhisaṅkhataṁ gāthaṁ abhāsi.
Dakkhiṇacakkavāḷamukhavaṭṭiyaṁ otiṇṇabrahmā pītakasiṇaṁ samāpajjitvā
suvaṇṇappabhārasmiyo 5- muñcitvā dasasahassacakkavāḷadevatānaṁ suvaṇṇapaṭaṁ
pārupento
viya attano āgatabhāvaṁ jānāpetvā tatheva aṭṭhāsi. Pacchimacakkavāḷamukhavaṭṭiyaṁ

1 chaṂa., i. atha na dissati 2 i. oloketvā 3 chaṂa. āvajjantā

4 chaṂa. ottharituṁ 5 chaṂa. pītarasmiyo suvaṇṇapabhaṁ

295
Otiṇṇabrahmāpi lohitakasiṇaṁ samāpajjitvā lohitarasmiyo muñcitvā
 dasasahassacakkavāḷadevatānaṁ rattavarakambalena parikkhipanto viya attano
āgatabhāvaṁ
jānāpetvā tatheva aṭṭhāsi. 1- Uttaracakkavāḷamukhavaṭṭiyaṁ otiṇṇabrahmāpi
odātakasiṇaṁ samāpajjitvā odātarasmiyo muñcitvā dasasahassacakkavāḷadevatānaṁ
sumanapupphapaṭaṁ 2- pārupento 3- viya attano āgatabhāvaṁ jānāpetvā tatheva
aṭṭhāsi.
Pāliyaṁ pana "bhagavato purato pāturahaṁsu. Athakho tā devatā bhagavantaṁ
abhivādetvā ekamantaṁ aṭṭhaṁsū"ti evaṁ ekakkhaṇe 4- viya purato pātubhāvo ca
abhivādetvā ekamantaṁ ṭhitabhāvo ca vutto, so iminā anukkamena ahosi, ekato
katvā pana dassito. Gāthābhāsanaṁ pana pāliyaṁ visuṁ visuṁyeva vuttaṁ.
Tattha mahāsamayoti mahāsamūho. Pavanaṁ vuccati vanasaṇḍo. Ubhayenāpi
bhagavā imasmiṁ vanasaṇḍe ajja mahāsamūho mahāsannipātoti āha. Tato yesaṁ
so sannipāto, te dassetuṁ devakāyā samāgatāti āha. Tattha devakāyāti
devaghaṭā. Āgatamha imaṁ dhammasamayanti evaṁ samāgate devakāye disvā mayaṁpi
imaṁ dhammasamūhaṁ āgatā. Kiṁkāraṇā? dakkhitāyeva aparājitasaṁghanti kenaci
aparājitaṁ
ajjeva tayo māre madditvā vijitasaṅgāmaṁ imaṁ aparājitasaṁghaṁ dassanatthāya
āgatamhāti attho. So pana brahmā imaṁ gāthaṁ bhāsitvā bhagavantaṁ abhivādetvā
puratthimacakkavāḷamukhavaṭṭiyaṁyeva aṭṭhāsi.
Atha dutiyo vuttanayeneva āgantvā abhāsi. Tattha tatra bhikkhavoti
tasmiṁ sannipātaṭṭhāne bhikkhū. Samādahaṁsūti samādhinā yojesuṁ. Cittamattano
ujukamakaṁsūti attano cittaṁ sabbe vaṅkakuṭilajimhabhāve haritvā ujukamakariṁsu.
Sārathīva nettāni gahetvāti yathā samappavattesu sindhavesu osajjitapaṭodo 5-
sārathi sabbayottāni gahetvā acodento avārento tiṭṭhati, evaṁ chaḷaṅgupekkhāya
samannāgatā guttadvārā sabbepete pañcasatā bhikkhū indriyāni rakkhanti
paṇḍitā, ete daṭṭhuṁ idhāgatamha bhagavāti. Sopi gantvā yathāṭhāneyeva aṭṭhāsi.

1 i. akāsi. evamuparipi 2 chaṂa., i. sumanapaṭaṁ 3 chaṂa. pārupanto

4 chaṂa. ekakkhaṇaṁ 5 chaṂa. odhastapatodo, i. obhatapaṭodo

296
Atha tatiyo vuttanayeneva āgantvā abhāsi.
Tattha chetvā khīlanti rāgadosamohakhīlaṁ chinditvā. Palīghanti
rāgadosamohapalīghameva. Indakhīlanti rāgadosamohindakhīlameva. Ūhaccamanejāti
ete
taṇhāejāya abhāvena anejā bhikkhū indakhīlaṁ ūhacca samūhanitvā. Te carantīti
catūsu disāsu apaṭihatacārikaṁ caranti. Suddhāti nirupakkilesā. Vimalāti nimmalā.
Idaṁ tasseva vevacanaṁ. Cakkhumatāti pañcahi cakkhūhi cakkhumantena. Sudantāti
cakkhutopi
dantā, sotatopi ghānatopi jivhātopi kāyatopi manatopi dantā. Susunāgāti
taruṇanāgā.
Ete 1- evarūpena anuttare yogaviriyena 2- damite taruṇanāge dassanāya āgatamha
bhagavāti. Sopi gantvā yathāṭhāneyeva aṭṭhāsi.
Atha catuttho vuttanayeneva āgantvā abhāsi. Tattha gatāseti
nibbematikasaraṇagamanena gatā. Sopi gantvā yathāṭhāneyeva aṭṭhāsi.
Devatāsannipātavaṇṇanā
[333] Atha bhagavā olokento paṭhavītalato yāva cakkavāḷamukhavaṭṭiparicchedā
tato 3- yāva akaniṭṭhabrahmalokā devatāsannipātaṁ disvā cintesi "mahā ayaṁ
devatāsamāgamo, bhikkhū pana evaṁ mahādevatāsamāgamo"ti na jānanti, handa nesaṁ
ācikkhissāmī"ti. Evaṁ cintetvā "athakho bhagavā bhikkhū āmantesī"ti sabbaṁ
vitthāretabbaṁ.
Tattha etaparamāti etaṁ paramaṁ pamāṇaṁ etesanti etaparamā. Idāni
buddhānaṁ pana abhāvā "yepi te bhikkhave etarahī"ti tatiyo vāro na vutto.
Ācikkhissāmi bhikkhaveti kasmā āha? devatānaṁ cittakallatājananatthaṁ. Devatā
Kira cintesuṁ "bhagavā evaṁ mahante samāgame mahesakkhānaṁyeva devatānaṁ
nāmagottāni kathessati, appesakkhānaṁ kiṁ kathessatī"ti. Atha bhagavā "imā
devatā kiṁ cintentī"ti āvajjento mukhena hatthaṁ pavesetvā hadayamaṁsaṁ maddanto

1 chaṂa.,i. te 2 chaṂa. yogacariyena, i. yoggācariyena 3 chaṂa.,i. tato na

dissati.

297
Viya sabhaṇḍaṁ coraṁ gaṇhanto viya ca taṁ tāsaṁ cittavāraṁ ñatvā
"dasasahassacakkavāḷato
āgatāgatānaṁ appesakkhamahesakkhānaṁ sabbāsaṁpi devatānaṁ nāmagottaṁ
kathessāmī"ti
cintesi.
Buddhā nāma mahantā ete sattavisesā, yaṁ sadevakassa lokassa
diṭṭhaṁ sutaṁ mutaṁ viññātaṁ pattaṁ pariyesitaṁ anuvicaritaṁpi manasā, na kiñci
katthaci nīlādivasena vibhattarūpārammaṇesu rūpārammaṇaṁ vā bherīsaddādivasena
vibhattasaddārammaṇādīsu visuṁ visuṁ saddādiārammaṇaṁ vā atthi, yaṁ etesaṁ
ñāṇamukhe
āpāthaṁ āgacchati. Yathāha:-
"yaṁ bhikkhave sadevakassa lokassa .pe. Sadevamanussāya diṭṭhaṁ sutaṁ
mutaṁ viññātaṁ pattaṁ pariyesitaṁ anuvicaritaṁ manasā, tamahaṁ jānāmi, tamahaṁ
passāmi,
tamahaṁ abbhaññāsin"ti. 1-
Evaṁ sabbattha appaṭihatañāṇo bhagavā sabbāpi tā devatā bhabbābhabbavasena
dve koṭṭhāse akāsi. "ye 2- Kammāvaraṇena vā samannāgatā"ti ādinā
nayena vuttā sattā abhabbā nāma, te ekavihāre vasantepi buddhā
na olokenti. Viparitā pana bhabbā nāma, te dūre vasantepi gantvā
saṅgaṇhanti. Tasmā tasmiṁpi devatāsannipāte ye abhabbā, te pahāya bhabbe
pariggahesi. Pariggahetvā "ettakā ettha rāgacaritā, ettakā dosādicaritāti 3-
caritavasenaeva cha koṭṭhāse akāsi.
Atha nesaṁ sappāyadhammadesanaṁ upadhārayanto "rāgacaritānaṁ devānaṁ
sammāparibbājanīyasuttaṁ, kathessāmi, dosacaritānaṁ kalahavivādasuttaṁ,
mohacaritānaṁ
mahābyūhasuttaṁ, vitakkacaritānaṁ cūḷabyūhasuttaṁ, saddhācaritānaṁ
tuvaṭṭakapaṭipadaṁ,
buddhicaritānaṁ purābhedasuttaṁ kathessāmī"ti desanaṁ vavatthapetvā puna taṁ
parisaṁ
manasākāsi "attajjhāsayena nukho jāneyya, parajjhāsayena atthuppattikena

1 aṁ. catukka. 21/24/29 kāḷakārāmasutta 2 chaṂa. ye na dissati

3 chaṂa. ettakā dosacaritā, ettakā mohacaritā"ti

298
Pucchāvasikenā"ti. 1- Tato "pucchāvasena jāneyyā"ti ñatvā "atthi nukho koci
devatānaṁ ajjhāsayaṁ gahetvā caritavasena pañhaṁ pucchituṁ samattho"ti "tesu
pañcasatesupi
bhikkhūsu ekopi na sakkotī"ti addasa. Tato asīti mahāsāvake dve aggasāvake
ca samannāharitvā "tepi na sakkontī"ti disvā cintesi "sace paccekabuddho
bhaveyya, sakkuṇeyya nukho"ti. "sopi Na sakkuṇeyyā"ti ñatvā "sakkasuyāmādīsu
koci sakkuṇeyyā"ti samannāhari. Sacepi hi tesu koci sakkuṇeyya, taṁ pucchāpetvā
attanā visajjeyya, na pana tesupi koci sakkoti.
Athassa etadahosi "mādiso buddhoyeva sakkuṇeyya, atthi pana katthaci
añño buddho"ti anantāsu lokadhātūsu anantañāṇaṁ pattharitvā olokento
na aññaṁ buddhaṁ addasa. Anacchariyaṁ cetaṁ, yaṁ idāni attanā samaṁ na passeyya,
so jātadivasepi brahmajālavaṇṇanāyaṁ vuttanayena attanā samaṁ apassanto
"aggohamasmi lokassā"ti appaṭivattiyaṁ sīhanādaṁ nadi. Evaṁ aññaṁ attanā
samaṁ apassitvā cintesi "sace ahaṁ pucchitvā sayameva 2- visajjeyyaṁ,
evaṁpetā devatā na sakkhissanti paṭivijjhituṁ. Aññasmiṁ pana buddheyeva
pucchante mayi ca. Visajjente accherakaṁ bhavissati, sakkhissanti ca devatā
paṭivijjhituṁ, tasmā nimmitabuddhaṁ māpessāmī"ti abhiññāpādakaṁ jhānaṁ
samāpajjitvā
vuṭṭhāya "pattacīvaraggahaṇaṁ ālokitavilokitaṁ sammiñjitapasāritaṁ ca mama
sadisaṁyeva
hotū"ti kāmāvacaracittehi parikammaṁ katvā pācīnayugandharaparikkhepato
ullaṅghamānaṁ
candamaṇḍalaṁ bhinditvā nikkhamantaṁ viya rūpāvacaracittena adhiṭṭhāsi.
Devasaṅgho taṁ disvā "aññopi nukho bho cando uggato"ti āha.
Atha candamaṇḍalaṁ ohāya āsannatare jāte "na cando, suriyo uggato"ti
puna āsannatare jāte "na suriyo, devavimānaṁ etan"ti puna āsannatare
jāte "na devavimānaṁ, devaputto eso"ti 3- puna āsannatare jāte "na
devaputto, mahābrahmā eso"ti puna āsannatare jāte "na mahābrahmā,
aparopi bho buddho āgato"ti āha. Tattha puthujjanadevatā cintayiṁsu "ekabuddhassa

1 chaṂa.,i. pucchāvasenā"ti 2 chaṂa.,i. ahameva 3 chaṂa.,i. ekoti. evamuparipi

299
Tāva ayaṁ devatāsannipāto, dvinnaṁ kīvamahanto bhavissatī"ti. Ariyadevatā
cintayiṁsu
"ekissā lokadhātuyā dve buddhā nāma natthi, addhā bhagavatā attanā sadiso
añño eko buddho nimmito"ti.
Atha tassa devasaṅghassa passantasseva nimmitabuddho āgantvā dasabalaṁ
avanditvāva sammukhaṭṭhāne samasamaṁ katvā māpite āsane nisīdi. Bhagavatopi
dvattiṁsa
mahāpurisalakkhaṇāni, nimmitassāpi dvattiṁsāva, bhagavatopi sarīrā
chabbaṇṇarasmiyo
nikkhamanti, nimmitassāpi, bhagavato sarīrā rasmiyo nimmitassa sarīre
paṭihaññanti,
nimmitassa sarīrā rasmiyo bhagavato sarīre 1- paṭihaññanti. Tā dvinnaṁpi
buddhānaṁ
sarīrato uggamma akaniṭṭhabhavanaṁ āhacca tato paṭinivattitvā devatānaṁ
matthakamatthaka-
pariyantena 2- otaritvā cakkavāḷamukhavaṭṭiyaṁ patiṭṭhahiṁsu.
Sakalacakkavāḷagabbhaṁ
suvaṇṇamayavaṅkagopānasivinaddhamiva cetiyagharaṁ virocittha.
Dasasahassacakkavāḷadevatā
ekacakkavāḷe rāsībhūtā dvinnaṁ buddhānaṁ rasmigabbhantaraṁ pavisitvā aṭṭhaṁsu.
Nimmitabuddho nisīdantoyeva dasabalassa bodhipallaṅke kilesappahānaṁ
abhitthavanto
"pucchāmi taṁ 3- muniṁ pahūtapaññaṁ
tiṇṇaṁ pāragataṁ parinibbutaṁ ṭhitattaṁ
nikkhamma gharā panujja kāme
kathaṁ bhikkhu sammā so loke paribbajeyyā"ti 4- gāthaṁ abhāsi.
Satthā devatānaṁ tāva cittakallatājananatthaṁ āgatāgatānaṁ nāmagottāni
kathessāmīti cintetvā ācikkhissāmi bhikkhaveti ādimāha.
[334] Tattha silokamanukassāmīti akkharapadaniyamitaṁ vacanasaṅghāṭaṁ
pavattayissāmi. Yattha bhummā tadassitāti yesu yesu ṭhānesu bhummā devatā taṁ taṁ
nissitā. Ye sitā girigabbharanti ādīhi tesaṁ bhikkhūnaṁ vaṇṇaṁ kathesi, ye
bhikkhū
girikucchiṁ nissitāti attho. Pahitattāti pesitacittā. Samāhitāti avikkhittā.
Puthūti bahujanā. Sīhāva sallīnāti sīhā viya nilīnā ekattaṁ upagatā.

1 chaṂa.,i. kāye 2 chaṂa.,i. matthakapariyante 3 chaṂa. taṁ na dissati

4 khu. 1/332 suttanipāta

300
Lomahaṁsābhisambhunoti lomahaṁsaṁ abhibhavitvā ṭhitā, nibbhayāti vuttaṁ hoti.
Odātamanasā suddhāti odātacittā hutvā suddhā. Vippasannamanāvilāti
vippasannā anāvilā.
Bhiyyo pañcasate ñatvāti sammāsambuddhena saddhiṁ atirekapañcasate
bhikkhū jānitvā. Vane kāpilavatthaveti kapilavatthusamīpamhi jāte vanasaṇḍe. Tato
āmantayi satthāti tadā āmantayi. Sāvake sāsane rateti attano dhammadesanāya
savanante jātattā sāvake sikkhattayasāsane ratattā sāsane rate. Idaṁ sabbaṁ
"silokamanukassāmī"ti vacanato aññena vuttaṁ viya katvā vadati.
 Devakāyā abhikkantā, te vijānātha bhikkhavoti te dibbacakkhunā
vijānāthāti nesaṁ bhikkhūnaṁ dibbacakkhuñāṇābhinīhāratthāya kathesi. Te ca
ātappamakaruṁ,
sutvā buddhassa sāsananti te ca bhikkhū taṁ buddhassa sāsanaṁ sutvā tāvadeva
tadatthāya viriyaṁ akariṁsu. 1-
Evaṁ katamattātappānaṁyeva tesampāturahu ñāṇaṁ. Kīdisaṁ? amanussānaṁ
dassanaṁ
dibbacakkhuñāṇaṁ uppajji. Na taṁ tehi tasmiṁ khaṇe parikammaṁ katvā uppāditaṁ.
Ariyamaggeneva hi taṁ nipphannaṁ. Amanussadassanatthaṁ panassa
abhinīhāramattameva
kataṁ. Satthāpi "atthi tumhākaṁ ñāṇaṁ, taṁ nīharitvā tena hi te vijānāthā"ti
idameva sandhāya "te vijānātha bhikkhavo"ti āha.
Appeke satamaddakkhunti tesu bhikkhūsu ekacce bhikkhū amanussānaṁ sataṁ
addasaṁsu. Sahassaṁ atha sattarinti eke sahassaṁ. Eke sattati sahassāni. Sataṁ
eke sahassānanti eke satasahassaṁ addasaṁsu. Appekenantamaddakkhunti vipulaṁ
addasaṁsu, satavasena sahassavasena ca aparicchinnepi addasaṁsūti attho. Kasmā?
yasmā disā sabbā phuṭā ahuṁ, bharitā sampuṇṇāva ahesuṁ.
Tañca sabbaṁ abhiññāyāti yantesu ekenekena diṭṭhaṁ, tañca sabbaṁ jānitvā.
Vavatthitvāna 2- cakkhumāti hatthatale lekhaṁ viya paccakkhato vavatthapetvā
pañcahi

chaṂa., i. kariṁsu 2 ka., Sī., i. vavakkhitvāna

301
Cakkhūhi cakkhumā satthā. Tato āmantayīti pubbe vuttagāthameva
nāmagottakitatanatthāya
āha. Tumhe ete vijānātha, passatha, oloketha, ye vo ahaṁ kittayissāmīti
ayamettha sambandho. Girāhīti vacanehi. Anupubbasoti anupaṭipāṭiyā.
[335] Sattasahassāva 1- yakkhā, bhummā kāpilavatthavāti sattasahassā
tāvettha kapilavatthuṁ nissāya nibbattā yakkhā bhummāyevāti vadati. Iddhimantoti
dibbaiddhiyuttā. Jutimantoti ānubhāvasampannā. Vaṇṇavaṇtoti sarīravaṇṇasampannā.
Yasassinoti parivārasampannā. Modamānā abhikkāmunti tuṭṭhacittā āgatā.
Bhikkhūnaṁ samitiṁ vananti imaṁ mahāvanaṁ bhikkhūnaṁ santikaṁ bhikkhūnaṁ
dassanatthāya
āgatā. Athavā samitinti samūhaṁ, bhikkhusamūhadassanāya āgatātipi attho.
Chasahassā hemavatā, yakkhā nānattavaṇṇinoti chasahassā hemavatapabbate
nibbattayakkhā, te ca sabbepi nīlādivasena 2- nānattavaṇṇā. Sātāgirā tisahassāti
sātāgiripabbate nibbattayakkhā tisahassā. Iccete soḷasasahassāti ete
sabbepi soḷasasahassā honti. Vessāmittā pañcasatāti vessāmittapabbate
nibbattā pañcasatā. Kumbhīro rājagahikoti rājagahanagare nibbatto kumbhīro nāma
yakkho. Vepullassa nivesananti tassa vepullapabbato nivesanaṁ, nivāsanaṭṭhānanti
attho. Bhiyyo naṁ satasahassaṁ, yakkhānaṁ payirupāsatīti taṁ
atirekayakkhasatasahassaṁ
payirupāsati. Kumbhīro rājagahiko, sopāga samitiṁ vananti sopi kumbhīro
saparivāro
imaṁ vanaṁ bhikkhūnaṁ samitiṁ dassanatthāya āgato.
[336] Purimañca disaṁ rājā, dhataraṭṭho pasāsatīti pācīnadisaṁ anusāsati.
Gandhabbānaṁ ādhipatīti 3- catūsupi disāsu gandhabbānaṁ jeṭṭhako, sabbe te tassa
vase vattanti. Mahārājā yasassisoti mahāparivāro eso mahārājā.
Puttāpi tassa bahavo, indanāmā mahabbalāti tassa dhataraṭṭhassa
bahavo mahabbalā puttā, te sabbe sakkassa devarañño nāmadhārakā.

1 chaṂa. sattasahassā te 2 chaṂa. nīlādivaṇṇavasena 3 chaṂa. adhipatīti, i.

ādhipatīti

302
Viruḷho tappasāsatīti 1- taṁ disaṁ viruḷhako 2- anusāsati.
Puttāpi tassāti tassāpi tādisāyeva puttā. Pāliyaṁ pana "mahabbalā"ti
likhitanti. 3- Aṭṭhakathāyaṁ sabbavāresu 4- "mahābalā"ti pāṭho.
 "purimadisaṁ Dhataraṭṭho, dakkhiṇena viruḷhako.
Pacchimena virūpakkho, kuvero uttaraṁ disaṁ.
Cattāro te mahārājā, samantā caturo disā.
Daddallamānā 5- aṭṭhaṁsu, vane kāpilavatthave"ti.
Imā pana gāthā sabbasaṅgāhikavasena vuttā.
Ayaṁ hettha attho:- dasahasassacakkavāḷe dhataraṭṭhā nāma
mahārājāno atthi, te sabbepi koṭisatasahassakoṭisatasahassagandhabbaparivārā
āgantvā puratthimāya disāya kapilavatthumahāvanato paṭṭhāya cakkavāḷagabbhaṁ
pūretvā ṭhitā. Evaṁ dakkhiṇadisādīsu viruḷhakādayo. Tenevāha "samantā caturo
disā, daddallamānā aṭṭhaṁsū"ti. Idaṁ hi vuttaṁ hoti "samantā cakkavāḷehi
āgantvā caturo disā pabbatamatthakesu aggikkhandhā viya suṭṭhu jalamānā
ṭhitā"ti. Te pana yasmā kapilavatthuvanameva sandhāya āgatā, tasmā cakkavāḷaṁ
pūretvā cakkavāḷena samasamā ṭhitāpi "vane kāpilavatthave"ti vuttā.
[337] Tesaṁ māyāvino dāsā, āgū 6- vañcanikā saṭhāti tesaṁ
mahārājānaṁ katapāpapaṭicchādanalakkhaṇāya māyāya yuttā kuṭilācārā dāsā atthi,
ye sammukhaparammukhavañcanāhi lokavañcanato "vañcanikā"ti ca, kerāṭiyasātheyyena
samannāgatattā "saṭhā"ti ca vuccanti, tepi āgatāti attho. Māyā kuṭeṇḍu
veṭeṇḍu 7- viṭū ca 8- viṭuṭo 9- sahāti te dāsā sabbepi māyākārakāva. Nāmena
panettha eko kuṭeṇḍu nāma, eko viṭeṇḍu nāma, pāliyaṁ pana "veṭeṇḍū"ti
likhanti. Eko viṭu nāma, eko viṭuṭo nāMa. Sahāti sopi viṭuṭo tehi
saheva āgato.

1 chaṂa., Sī., i. taṁ pasāsatīti 2 chaṂa. viruḷho 3 chaṂa., i. likhanti

4 Ma. sabbaṭṭhānesu 5 Ma. daddaḷhamānā 6 chaṂa. āguṁ, Sī., i. āgu
7 chaṂa. viṭeṇḍu 8 chaṂa., Sī., i. viṭucca 9 i. viṭucco

303
Candano kāmaseṭṭho ca, kinnughaṇḍu 1- nighaṇḍu cāti aparo kinnughaṇḍo 2-
nāMa. Pāliyaṁ pana "kinnughaṇḍū"ti likhanti. Nighaṇḍu cāti añño nighaṇḍu
nāma, ettakā dāsā. Ito pare pana
"panādo opamañño ca, devasūto ca mātali.
Cittaseno ca gandhabbo, naḷorājā janosabho. 3-
Āgū 4- pañcasikho ceva, timbarū suriyavacchasā"ti
ime devarājāno.
Tattha devasūtoti devasārathi. Cittasenoti citto ca seno ca cittaseno
ca. Gandhabboti ayaṁ cittaseno gandhabbakāyiko devaputto. Na kevalañcesa,
sabbepete panādādayo gandhabbāeva. Naḷorājāti naḷakāradevaputto nāma
eko. Janosabhoti janavasabho devaputto. Āgū pañcasikho cevāti pañcasikho
ceva devaputto āgato. Timbarūti timbaru nāma gandhabbadevarājā. Suriyavacchasāti
tasseva dhītā.
Ete caññe ca rājāno, gandhabbā saha rājubhīti ete ca nāmavasena
vuttagandhabbarājāno aññe ca etehi rājūbhi saddhiṁ bahū gandhabbā. Modamānā
abhikkāmuṁ, bhikkhūnaṁ samitiṁ vananti haṭṭhatuṭṭhacittā bhikkhūnaṁ samitiṁ imaṁ
vanaṁ
āgatāta attho.
[338] Athāgū nābhasā 5- nāgā, vesālā sahatacchakāti nabhasadahavāsikā 6-
ca vesālivāsikā ca nāgā saha tacchakanāgaparisāya āgatāti attho. Kambalassatarāti
kambalo ca assataro ca. Ete kira sinerupāde vasanti, supaṇṇehipi anuddharaṇīyā
mahesakkhā nāgā. Pāyāgā saha ñātibhīti payāgapaṭṭanavāsino 7- ca nāgā saha
ñātisaṅghena āgatā.

1 chaṂa. kinnighaṇḍu 2 chaṂa.,i. kinnighaṇḍu 3 chaṂa., sī janesabho 4 chaṂa.

āguṁ,
i. āgu 5 chaṂa. nāgasā 6 chaṂa. nāgasadahavāsikā, i. nāgasadehavāsikā
7 chaṂa. payāgatitthavāsino, i. pāyāgapatiṭṭhānavāsino
304
Yāmunā dhataraṭṭhā cāti yamunavāsino ca dhataraṭṭhakule uppannanāgā ca.
Erāvaṇo mahānāgoti erāvaṇo ca devaputto, jātiyā nāgo na hoti.
Nāgavohārena panesa vohariyati. Sopāgāti sopi āgato.
Ye nāgarāje sahasā harantīti ye ime vuttappakāre nāge lobhābhibhūtā
sāhasikaṁ 1- katvā haranti gaṇhanti. Dibbā dijā pakkhi visuddhacakkhūti
dibbānubhāvato dibbā mātukucchito aṇḍakosato cāti dve vāre jātāti
dijā pakkhayuttatāya pakkhī yojanasatantarepi yojanasahassantarepi nāge
dassanasamatthacakkhutāya visuddhacakkhū. Vehāyasā 2- te vanamajjhapattāti te
ākāseneva imaṁ mahāvanaṁ sampattā. Citrā supaṇṇā iti tesaṁ nāmanti tesaṁ
"citrasupaṇṇā"ti nāmaṁ.
Abhayantadā nāgarājānamāsi, supaṇṇato khemamakāsi buddhoti tasmā
sabbepi te aññamaññaṁ saṇhāhi vācāhi upavhayantā mittā viya bandhavā
viya ca samullapantā sammodamānā āliṅgantā hatthe gaṇhantā aṁsakūṭe hatthaṁ
ṭhapentā haṭṭhatuṭṭhacittā. Nāgā supaṇṇā saraṇamakaṁsu buddhanti buddhaṁyeva te
saraṇaṁ gatā.
[339] Yepi pubbe jitā vajirahatthenāti indena devaraññā jitā.
Samuddaṁ asurā sitāti mahāsamuddavāsino 3- sujātāya asurakaññāya kāraṇā
sabbepi bhātaro vāsavassete, iddhimanto yasassino.
Tesu kālakañjā 4- mahābhismāti 5- kālakañjā ca mahante bhiṁsane
attabhāve māpetvā āgamiṁsu. Asurā dānaveghasāti dānaveghasā nāma aññe
dhanuggahāsuRā. Vepacitti sucitti ca, pahārādo namucī sahāti vepacitti asuro,
sucitti asuro cāti ete ca asuRā. Namucī sahāti namuci ca māro devaputto etehi
saheva āgato. Ime asurā mahāsamuddavāsino, ayaṁ paranimmitadevalokavāsī, kasmā

1 chaṂa.,i. sāhasaṁ 2 Sī.,i. vehāsayā 3 Ma., i. mahāsamuddavāsino jitā

4 chaṂa. kālakañcā 5 Sī.,i. mahābhiṁsāti

305
Etehi sahāgatoti? acchandikattā. Tepi hi acchandikā abhabbā, ayaṁpi
tādisoyeva. Tasmā dhātuso saṁsandamāno āgato.
Satañca baliputtānanti balino mahāasurassa puttasataṁ. Sabbe
verocanāmakāti sabbe attano mātulassa rāhusseva nāmadhaRā. Sannayhitvā
baliṁ senanti attano balisenaṁ sannāhitvā 1- sabbe katasannāhāva hutvā.
Rāhubhaddamupāgamunti rāhuṁ asurindaṁ upasaṅkamiṁsu. Samayodāni bhaddanteti
bhaddaṁ tava
hotu, samayo te bhikkhūnaṁ samitiṁ vanaṁ upasaṅkamitvā bhikkhusaṁghadassanāyāti
attho.
[340] Āpo ca devā paṭhavī ca tejo vāyo tadāgamunti āpokasiṇādīsu
parikammaṁ katvā nibbattā āpoti ādināmakā devā tadā āgamuṁ. Varuṇā
vāruṇā 2- devā, somo ca yasasā sahāti varuṇadevatā, vāruṇadevatā,
somadevatāti evaṁnāmakā ca devā yasasā nāma devena sahāgatāti attho.
Mettākaruṇākāyikāti mettājhāne ca karuṇājhāne ca parikammaṁ katvā nibbattā
devatā. Āgū devā yasassinoti etepi mahāyasā devā āgatā.
Dasete dasadhā kāyā, sabbe nānattavaṇṇinoti te dasadhā ṭhitā dasa
devakāyā sabbe nīlādivasena nānattavaṇṇā āgatāti attho.
Veṇḍū ca devāti veṇḍu devatā ca. Sahalī cāti sahalī devatā
ca. Asamā ca duve yamāti asamadevatā ca dve ca yamakadevā. Candassūpanisā
devā, candamāgū purakkhitāti 3- candanissitakā devatā candaṁ purato katvā āgatā.
Tathā suriyanissitakā devatā suriyamāgū purakkhitā. 4- Nakkhattāni purakkhitvāti
nakkhattanissitāpi devatā nakkhattāni purato katvā āgatā. Āgū mandavalāhakāti
vātavalāhakā, abbhavalāhakā, uṇhavalāhakā, ete sabbepi valāhakāyikā
mandavalāhakā nāma vuccanti, tepi āgatāti attho. Vasūnaṁ vāsavo seṭṭho,
sakkopāga purindadoti vasūnaṁ devatānaṁ seṭṭho vāsavo yo sakkoti ca, purindadoti
ca vuccati, sopi āgato. Dasete dasadhā kāyāti etepi dasa devakāyā dasadhāva
āgatā. Sabbe nānattavaṇṇinoti nīlādivasena nānattavaṇṇā.

1 chaṂa., i. sannahitvā 2 chaṂa. Sī. vāraṇā, i. varuṇā

 3 chaṂa. purakkhatvāti 4 chaṂa. sūriyaṁ purakkhatvā

306
Athāgū sahabhū devāti atha sahabhū nāma devā āgatā. Jalamaggisikhārivāti
aggisikhā viya jalantā. Jalamaggi ca sikhārivāti imāni tesaṁ nāmānītipi vuttaṁ.
Ariṭṭhakā ca rojā cāti ariṭṭhakadevā ca rojadevā ca. Ummāpupphanibhāsinoti
ummāpupphadevā nāma ete devā. Ummāpupphasadisā hi tesaṁ sarīrābhā,
tasmā "ummāpupphanibhāsino"ti vuccati.
Varuṇā sahadhammā cāti ete ca dve janā. Accutā ca anejakāti
accutadevatā ca anejakadevatā ca. Suleyyarucirā āgūti suleyyā ca rucirā ca
āgatā. Āgū vāsavanesinoti vāsavanesīdevā nāma āgatā. Dasete dasadhā
kāyāti etepi dasa devakāyā dasadhāva āgatā.
Samānā mahāsamānāti samānā ca mahāsamānā ca. Mānusā mānusuttamāti
mānusā ca mānusuttamā ca. Khiḍḍāpadūsikā āgū, āgū manopadūsikāti khiḍḍāpadūsikā
manopadūsikā ca devā āgatā.
Athāgū harayo devāti haridevā nāma āgatā. Ye ca lohitavāsinoti
lohitavāsino ca āgatā. Pāragā mahāpāragāti ete ca duvidhā āgatā. Dasete
dasadhā kāyāti etepi dasa devakāyā dasadhāva āgatā.
Sukkā karumhā 1- aruṇā, āgū veghanasā sahāti ete sukkādayo
tayo, tehi saha veghanasā ca āgatā. Odātagayhā pāmokkhāti odātagayhā
nāma pāmokkhadevā āgatā. Āgū devā vicakkhaṇāti vicakkhaṇā nāma devā
āgatā.
Sadāmattā dāragajāti sadāmattā ca hāragajā ca. Missakā ca yasassinoti
yasasampannā missakadevā nāMa. 2- Thanayaṁ āgā pajjunnoti pajunno ca devarājā
thanayanto āgato. Yo disā abhivassatīti yo yaṁ yaṁ disaṁ yāti, tattha tattha devo
vassati. Dasete dasadhā kāyāti etepi dasa devakāyā dasadhāva āgatā.

1 chaṂa. karambhā 2 chaṂa. ca

307
Khemiyā tusitā yāmāti khemiyā devā tusitapuravāsino ca yāmādevalokavāsino
ca. Kathakā ca yasassinoti yasasampannā kathakā ca devā. Pāliyaṁ pana "kaṭṭhakā
cā"ti
likhanti. Lambitakā lāmaseṭṭhāti lambitakadevā ca lāmaseṭṭhadevā ca. Jotināmā ca
āsavāti pabbatamatthake katanaḷaggikkhandho viya jotamānā jotidevā nāma atthi,
te ca āsā ca devā āgatāti attho. Pāliyaṁ pana "jotināmā"ti 1- likhanti. Āsā
devatā chandavasena āsavāti vuttā. Nimmānaratino āgū, athāgū paranimmitā. Dasete
dasadhā kāyāti etepi dasa devakāyā dasadhāva āgatā.
Saṭṭhete devanikāyāti ete ca āpo ca devāti ādikā cha dasakā
saṭṭhī devanikāyā sabbe nīlādivasena nānattavaṇṇino. Nāmanvayena āgañchunti 2-
nāmabhāgena nāmakoṭṭhāseneva āgatā. Ye caññe sadisā sahāti ye ca aññepi
etehi sadisā vaṇṇatopi nāmatopi etādisāyeva sesacakkavāḷesu devā, tepi
āgatāyevāti ekapadeneva kalāpaṁ viya katvā muddhikaṁ 3- viya katvā sabbā
devatā niddisati.
Evaṁ dasasu lokadhātusahassesu devakāye niddisitvā idāni yadatthaṁ
te āgatā, taṁ dassento pavuṭṭhajātinti gāthamāha.
Tassattho:- pavuṭṭhā vigatā jāti assāti ariyasaṁgho pavuṭṭhajāti
nāma, taṁ pavuṭṭhajātiṁ rāgadosamohakhīlānaṁ abhāvā akhīlaṁ cattāro oghe taritvā
ṭhitattā oghatiṇṇaṁ catunnaṁ āsavānaṁ abhāvena anāsavaṁ ariyasaṁghaṁ dakkhema
passissāMa. Tesaṁyeva oghānaṁ tiṇṇattā oghataraṁ āguṁ akaraṇato nāgaṁ.
Asitātitanti 4- kāḷakabhāvātītaṁ candaṁva siriyā virocamānaṁ dasabalaṁ ca
dakkhema
passisāmāti etadatthaṁ sabbepi te nāmanvayena āgaṇchuṁ, ye caññe sadisā
sahāti.
[341] Idāni brahmāno desento 5- subrahmā paramatto cāti
ādimāha. Tattha subrahmāti eko seṭṭhabrahmā. 6- Paramatto cāti brahmā ca. 7-

1 chaṂa.,i. jātināmāti 2 chaṂa. āgacchunti 3 chaṂa.,i. puṭakaṁ 4 chaṂa.

asitātiganti 5 chaṂa.,i. dassento 6 chaṂa. eko brahmā 7 chaṂa. paramattopi
 brahmāva

308
Puttā iddhimato sahāti ete iddhimato buddhassa bhagavato puttā ariyabrahmāno
saheva āgatā. Sanaṅkumāro tisso cāti sanaṅkuro ca tissamahābrahmā ca.
Sopāgāti sopi āgato.
Sahassabarahmalokānaṁ mahābrahmābhitiṭṭhati
upapanno jutimanto bhismākāyo yasassisoti
ettha sahassabrahmalokānanti ekāṅguliyā ekasahassacakkavāḷe
dasahi aṅgulīhi dasasahassacakkavāḷe ālokakaraṇasamatthānaṁ 1- mahābrahmānaṁ
sahassaṁ āgataṁ.
Mahābrahmābhitiṭṭhatīti yattha ekeko mahābrahmā aññe brahmāno 2- abhibhavitvā
tiṭṭhati, upapannoti brahmaloke nibbatto. Jutimantoti ānubhāvasampanno.
Bhismākāyoti mahākāyo, dvīhi tīhi māgadhikehi 3- gāmakkhettehi
samappamāṇāttabhāvo.
Yasassisoti attabhāvasirisaṅkhātena yasena samannāgato.
Dasettha issarā āgū, paccekavasavattinoti etasmiṁ 4- ca brahmasahasseyeva
pāṭiyekkaṁ pāṭiyekkaṁ vasaṁ vattenti, evarūpā dasa issarā mahābrahmāno āgatā.
Tesañca majjhato āgā, hārito parivāritoti tesaṁ pana brahmānaṁ majjhe hārito
nāma mahābrahmā satasahassabrahmaparivāro āgato
[342] Te ca sabbe abhikkante, sinde 5- deve sabrahmaketi te
sabbepi sakkaṁ devarājānaṁ jeṭṭhakaṁ katvā āgate devakāye, hāritamahābrahmānaṁ
jeṭṭhakaṁ katvā āgate brahmakāye ca.
Mārasenā abhikkāmīti mārasenā abhigatā. Passa kaṇhassa mandiyanti
kāḷakassa mārassa bālabhāvaṁ passatha.
Etha gaṇhatha bandhathāti evaṁ attano parisaṁ āṇāpeti. 6- Rāgena
bandhamatthu voti sabbaṁ vo idaṁ devamaṇḍalaṁ rāgena bandhaṁ 7- hotu. Samantā

1 chaṂa. ālokapharaṇasamatthānaṁ, 2 chaṂa. brahme, i. brahmā 3 Ma.i. māgadhakehi

4 i. ekasmiñci 5 chaṂa. sainde 6 chaṂa.,i. āṇāpesi 7 chaṂa. baddhaṁ

309
Parivāretha, mā vo muñcittha koci nanti tumhākaṁ ekopi etesu ekampi mā
muñci. "mā Vo muñcithā"tipi pāṭho, esevattho.
Iti tattha mahāseno, kaṇhasenaṁ 1- apesayīti evaṁ tattha mahāsamūhe 2-
mahāseno māro mārasenaṁ apesayi. Pāṇinā talamāhaccāti hatthena paṭhavītalaṁ
paharitvā. Saraṁ katvāna bheravanti māravibhiṁsakadassanatthaṁ bhayānakaṁ saraṁ
ca katvā.
Yathā pāvussako megho, thanayanto savijjukoti savijjuko pāvussakamegho
viya mahāgajjitaṁ gajjanto. Tadā so paccudāvattīti tasmiṁ samaye so māro taṁ
vibhiṁsanakaṁ dassetvā paṭinivatto. Saṁkuddho asayaṁvaseti 3- suṭṭha kuddho
kupito
kañci vase vattetuṁ asakkonto asayaṁvase asayaṁvasī attano vasena akāmako
hutvā nivatto.
Bhagavā kira "ayaṁ māro idaṁ mahāsamāgamaṁ disvā `abhisamayantarāyaṁ
karissāmī'ti antarantarena 4- mārasenaṁ pesetvā māravibhiṁsanakaṁ dassetī"ti
aññāsi.
Pakati cesā bhagavato, yattha abhisamayo na bhavissati, tattha māravibhiṁsanakaṁ
dassentaṁ
na nivāreti. Yattha pana abhisamayo hoti, tattha yathā parisā neva mārassa rūpaṁ
passati, na saddaṁ suṇāti, evaṁ adhiṭṭhāsīti. 5- Imasmiṁ ca samaye 6-
mahābhisamayo
bhavissati, tasmā yathā devatā neva tassa rūpaṁ passanti, na saddaṁ suṇanti,
evaṁ adhiṭṭhāsi. Tena vuttaṁ "tadā so paccudāvatti, saṁkuddho asayaṁvase"ti.
[343] Tañca sabbaṁ abhiññāya, vavatthitvāna cakkhumāti taṁ sabbaṁ
bhagavā jānitvā ca vavatthapetvā ca.
Mārasenā abhikkantā, te vijānātha bhikkhavoti bhikkhave mārasenā
 abhigatā, 7- te tumhe attano anurūpaṁ vijānātha, phalasamāpattiṁ samāpajjathāti
vadati.
Ātappamakarunti phalasamāpattipavisanatthāya viriyaṁ ārabhiṁsu. Vītarāgehi
pakkāmunti
māro ca mārānucarā 8- ca vītarāgehi ariyehi dūratova apakkamuṁ. Nesaṁ lomampi 9-

1 chaṂa. kaṇhosenaṁ 2 chaṂa.,i. mahāsamaye 3 Sī.,i. asayaṁvasīti 4 chaṂa.

antarantare
5 chaṂa. adhiṭṭhātīti 6 chaṂa.,i. samāgame 7 chaṂa. abhikkantā 8 chaṂa. mārasenā
9 chaṂa. lomāpi

310
Iñjayunti tesaṁ vītarāgānaṁ lomānipi na cālayiṁsu. Atha māro bhikkhusaṁghaṁ
ārabbha
imaṁ gāthamabhāsi.
Sabbe vijitasaṅgāmā bhayātītā yasassino
modanti saha bhūtehi sāvakā te janesutāti.
Tattha modanti saha bhūtehīti dasabalassa sāsane bhūtehi sañjātehi
ariyehi saddhiṁ modanti pamodanti. Janesutāti janesu 1- vissutā pākaṭā
abhiññātā.
Imaṁ pana mahāsamayasuttaṁ nāma devatānaṁ piyaṁ manāpaṁ, tasmā maṅgalaṁ
vadantena abhinavaṭṭhānesu idameva suttaṁ vattabbaṁ.
Devatā kira "imaṁ suttaṁ suṇissāmā"ti ohitasotā suṇanti. 2-
Desanāpariyosāne panassa koṭisatasahassadevatā arahattaṁ pattā, sotāpannādīnaṁ
gaṇanā natthi. Devatānañcassa piyamanāpabhāvena 3- idaṁ vatthu:-
koṭipabbatavihāre kira nāgaleṇadvāre nāgarukkhe ekā devadhītā
vasati. Eko daharo antoleṇe imaṁ suttaṁ sajjhāyati. Devadhītā sutvā
suttapariyosāne mahāsaddena sādhukāraṁ adāsi. Ko esoti. Ahaṁ bhante
devadhītāti. Kasmā sādhukāraṁ adāsīti. Bhante dasabalena mahāvane nisīditvā
kathitadivase imaṁ suttaṁ sutvā ajja assosiṁ, bhagavatā kathitato ekakkharaṁpi
ahāpetvā sugahito ayaṁ dhammo tumhehīti. Dasabalassa kathayato sutaṁ tayāti. Āma
bhanteti mahā kira devatāsannipāto ahosi, tvaṁ kattha ṭhitā suṇīti.
Ahaṁ bhante mahāvanavāsinī devatā, mahesakkhāsu pana devatāsu
āgacchantīsu jambūdīpe okāsaṁ nālatthaṁ, atha imaṁ tāmbapaṇṇīdīpaṁ āgantvā
jambukolapaṭṭane ṭhatvā sotuṁ āraddhāmhi, 4- tatrāpi mahesakkhāsu devatāsu
āgacchantīsu anupubbena paṭikkamamānā rohaṇajanapade mahāgāmassa 5- piṭṭhibhāgato
samudde 5- galappamāṇaṁ udakaṁ pavisitvā tattha ṭhitā assosinti. Tuyhaṁ
ṭhitaṭṭhānato

4 chaṂa., i. jane 2 chaṂa., i. vicaranti 3 chaṂa., i. piyamanāpabhāve

4 chaṂa., i. āraddhamhi 5-5 i. piṭṭhibhāge gotakasamudde

311
Dūre satthāraṁ passasi devateti. Kiṁ kathetha bhante, satthā mahāvane dhammaṁ
desento
nirantaraṁ mamaññeva olokesīti 1- maññamānā ottappāmi 2- hiriyāmīti. 2-
Taṁdivasaṁ kira koṭisatasahassadevatā arahattaṁ pattā, kiṁ 3- tumhepi tadā
arahattaṁ pattāti. Natthi bhanteti. Anāgāmiphalaṁ pattattha maññeti. Natthi
bhanteti.
Sakadāgāmiphalaṁ pattattha maññeti. Natthi bhanteti. Tayo magge pattā kira devatā
gaṇanapathaṁ atītā, sotāpannā jātattha maññeti. Devatā taṁdivasaṁ sotāpattiphalaṁ
pattā 4- harāyamānā "apucchitabbaṁ pucchati ayyo"ti āha. Tato naṁ so bhikkhu
āha "sakkā pana devate tava attabhāvaṁ amhākaṁ dassetun"ti. Na sakkā bhante
sakalakāyaṁ dassetuṁ, aṅgulipabbamattaṁ dassessāmi ayyassāti kuñcikachiddena
aṅguliṁ antoleṇābhimukhaṁ akāsi, candasahassasuriyasahassauggamanakālo viya
ahosi.
Devadhītā "appamattā bhante hothā"ti daharabhikkhuṁ vanditvā agamāsi. Evaṁ imaṁ
 suttaṁ devatānaṁ piyaṁ manāpaṁ, mamāyanti naṁ devatāti.
Mahāsamayasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.
----------

1 chaṂa., i. oloketīti 2-2 chaṂa. ottappamānā omīsu nīlayāmi, i.

ottappamānā hiriyamānā ūmīsu nilīyāmi. 3 chaṂa. kiṁ saddo na dissati.
4 chaṂa., i. pattattā

312
8. Sakkapañhasutta
nidānavaṇṇanā
[344] Evamme sutanti sakkapañhasuttaṁ. Tatrāyaṁ anuttānapadavaṇṇanā:-
ambasaṇḍo 1- nāma brāhmaṇagāmoti so kira gāmo ambasaṇḍānaṁ avidūre
niviṭṭho, tasmā "ambasaṇḍo"tveva vuccati. Vediyake pabbateti so kira
pabbato pabbatapāde jātena maṇivedikāsadisena nīlavanasaṇḍena samantā
parikkhitto,
tasmā "vediyakapabbato"tveva saṅkhayaṁ gato. Indasālaguhāyanti pubbe 2- sā
dvinnaṁ pabbatānaṁ antare guhā, indasālarukkho cassā dvāre, tasmā
"indasālaguhā"ti saṅkhayaṁ gatā. Atha naṁ kuḍḍehi parikkhipitvā dvāravātapānāni
yojetvā supariniṭṭhitasudhākammamālākammalatākammavicittaṁ leṇaṁ katvā bhagavato
adaṁsu. Purimavohāravaseneva 3- pana "indasālaguāha"tevava naṁ sañjānti.
Taṁ sandhāya vuttaṁ "indasasālaguhāyan"ti.
Ussukkaṁ udapādīti dhammiko ussāho uppajji. Nanu ca esa abhiṇhadassāvī
bhagavato, na so devatāsannipāto nāma atthi, yatthāyaṁ nāgatapubbo, sakkena
sadiso appamādavihārī devaputto nāma natthi. Atha kasmā buddhadassanaṁ
anāgatapubbassa viyassa ussāho udapādīti. Maraṇabhayena santajjitattā.
Tasmiṁ kirassa 4- samaye āyu parikkhīṇo, so pañca pubbanimittāni
disvā "parikkhīṇodāni me āyū"ti aññāsi. Yesaṁ ca devaputtānaṁ maraṇanimittāni
āvībhavanti, tesu ye parittakena puññakammena devaloke nibbattā, te "kuhiṁ
nukhodāni nibbattissāmā"ti bhayasantāsaṁ āpajjanti. Ye katabhīruttāṇā bahuṁ
puññaṁ
katvā nibbattā, te attanā dinnadānaṁ rakkhitasīlaṁ bhāvitabhāvanaṁ ca āgamma
"upari devaloke sampattiṁ anubhavissāmā"ti na bhāyanti.

1 chaṂa., i. ambasaṇḍā evamuparipi 2 chaṂa., i. pubbepi

3 chaṂa. evasaddo na dissati. 4 i. kira

313
Sakko pana devarājā pubbanimittāni disvā dasayojanasahassaṁ devanagaraṁ,
yojanasahassubbedhaṁ vejayantaṁ, tiyojanasatikaṁ sudhammaṁ devasabhaṁ,
yojanasatubbedhaṁ
mahāpāricchattakaṁ, 1- saṭṭhiyojanikaṁ pañḍukambalasilaṁ, aḍḍhateyyā 2-
nāṭakakoṭiyo
dvīsu devalokesu devaparisaṁ, nandanavanaṁ, cittalatāvanaṁ missakavanaṁ,
pārusakavananti 3-
evaṁ 4- sabbasampattiṁ oloketvā "nassati vata bho me ayaṁ sampattī"ti
bhayābhibhūto
ahosi.
Tato "atthi nu kho koci samaṇo vā brāhmaṇo vā lokapitā 5- mahābrahmā
vā, yo me hadayanissitaṁ sokasallaṁ samuddharitvā imaṁ sampattiṁ thāvaraṁ
kareyyā"ti
olokento kañci adisvā puna addasa "mādisānaṁ satasahashānaṁpi uppannaṁ sokasallaṁ
sammāsambuddho uddharituṁ paṭibalo"ti. Athevaṁ parivitakkentassa tena kho pana
samayena
sakkassa devānamindassa ussukkaṁ udapādi bhagavantaṁ dassanāya.
Kahaṁ nukho bhagavā etarahi viharatīti katarasmiṁ janapade kataraṁ nagaraṁ
upanissāya
 kassa paccaye paribhuñjanto kassa amataṁ dhammaṁ desayamāno viharatīti. Addasā
khoti
addakkhi paṭivijjhi. Mārisāti piyavacanametaṁ, devatānaṁ pāṭiyekko vohāro.
Niddukkhātipi vuttaṁ hoti. Kasmā panesa deve āmantesi? sahāyatthāya. Pubbe
Kiresa bhagavati salaḷaghare viharante ekakova dassanāya agamāsi. Satthā
"aparipakkaṁ
tāvassa ñāṇaṁ, katipāhaṁ pana atikkamitvā mayi indasālaguhāyaṁ viharante pañca
pubbanimittāni disvā maraṇabhayabhīto dvīsu devalokesu devatāhi saddhiṁ
upasaṅkamitvā
cuddasa pañhe pucchitvā upekkhāpañhāvisajjanāvasāne asītiyā devatāsahassehi
saddhiṁ sotāpattiphale patiṭṭhahissatī"ti cintetvā okāsaṁ na akāsi. So 6-
"mama pubbepi ekakassa gatattā satthārā okāso na kato, addhā me natthi
maggaphalassa upanissayo, ekakassa pana upanissaye sati cakkavāḷapariyantāyapi
parisāya bhagavā dhammaṁ desetiyeva. Avassaṁ

1 chaṂa. pāricchattakaṁ 2 chaṂa., i. aḍḍhatiyā. 3 chaṂa., i. phārusakavananti

4 chaṂa. etaṁ 5 chaṂa. lokapitāmaho 6 i. yo

314
Kho pana dvīsu devalokesu kassacideva upanissayo bhavissati, taṁ sandhāya satthā
dhammaṁ desessati. Taṁ sutvā ahaṁpi attano domanassaṁ vūpasamessāmī"ti cintetvā
sahāyatthāya āmantesi.
Evaṁ bhaddantavāti kho devā tāvatiṁsāti evaṁ hotu mahārāja,
gacchāma bhagavantaṁ dassanāya, dullabho buddhuppādo, bhaddaṁ tava, yo tvaṁ
"pabbatakīḷaṁ nadīkīḷaṁ gacchāmā"ti avatvā amhe evarūpesu ṭhānesu niyojesīti.
Paccassosunti tassa vacanaṁ sirasā sampaṭicchiṁsu.
[345] Pañcasikhaṁ gandhabbaputtaṁ 1- āmantesīti tā 2- devatā ca
āmantetvā 2- imaṁ kasmā visuṁ āmantesi, okāsakaraṇatthaṁ. Evaṁ kirassa ahosi
"dvīsu devalokesu devatā gahetvā dhurena paharantassa viya satthāraṁ
upasaṅkamituṁ
na yuttaṁ, ayaṁ pana pañcasikho dasabalassa upaṭṭhāko vallabho
icchiticchitakkhaṇe
gantvā pañhaṁ pucchitvā dhammaṁ suṇāti, imaṁ purato pesetvā okāsaṁ kāretvā
iminā katokāse upasaṅkamitvā pañhaṁ pucchissāmā"ti okāsakaraṇatthaṁ āmantesi.
Evaṁ bhaddantavāti sopi "evaṁ mahārāja hotu, bhaddaṁ tava, yo
tvaṁ maṁ `ehi mārisa uyyānakīḷādīni vā naṭasamajjādīni vā dassanāya
gacchāmā'ti avatvā `buddhaṁ passissāma dhammaṁ sossāmā'ti vadasī"ti daḷhataraṁ
upatthambhento devānamindassa vacanaṁ paṭissutvā anucariyaṁ sahacariyaṁ ekato
gamanaṁ upāgami.
Tattha veḷuvapaṇḍuvīṇanti veḷuvapakkaṁ viya paṇḍuvīṇaṁ. 3- Tassā kira
sovaṇṇamayaṁ pokkharaṁ, indanīlamayo daṇḍo, rajatamayā tantiyo pavāḷamayā
vedakā 4- vīṇāpattakaṁ gāvutaṁ, tantibandhanaṭṭhānaṁ gāvutaṁ, upari daṇḍako
gāvutanti
tigāvutappamāṇā vīṇā. Iti so taṁ vīṇaṁ ādāya samapaññāsamucchanāya 5- muñcitvā
agganakhehi paharitvā madhuraṁ gītassaraṁ nicchāretvā sesadeve sakkassa
gamanakālaṁ
jānāpento ekamantaṁ aṭṭhāsi. Evantassa gītavāditasaññāya sannipatite
devagaṇe athakho sakko devānamindo .pe. Vediyake pabbate paccuṭṭhāsi.

1 chaṂa.,Sī. gandhabbadevaputtaṁ 2-2 chaṂa. deve tāva āmantetu 3 chaṂa.

paṇḍuvaṇṇaṁ
4 chaṂa.,i. veṭhakā 5 chaṂa. samapaññāsamucchanā, i. samapaññāsamucchanāhi

315
[346] Atiriva obhāsajātoti aññesupi divasesu ekasseva devassa vā mārassa
vā brahmuno vā obhāsena obhāsajāto hoti, taṁdivasaṁ pana dvīsu devalokesu
devatānaṁ
obhāsena atiriva obhāsajāto ekapajjoto sahassacandasuriyuggatakālasadiso ahosi.
Parito gāmesu manussāti samantā gāmesu manussā. Pakatisāyamāsakāleyeva
 kira gāmamajjhe dārakesu kīḷantesu tattha sakko agamāsi, tasmā manussā passitvā
evamāhaṁsu. Nanu ca majjhimayāme devatā bhagavantaṁ upasaṅkamanti, ayaṁ kasmā
paṭhamayāmassāpi purimabhāgeyeva āgatoti. Maraṇabhayeneva santajjitattā. Kiṁsu
nāmāti kiṁsu nāma bho etaṁ, ko nu kho ajja mahesakkho devo vā brahmā vā
bhagavantaṁ pañhaṁ pucchituṁ dhammaṁ sotuṁ upasaṅkamanto, kathaṁsu nāma bho
bhagavā pañhaṁ
visajjessati dhammaṁ desessati, lābhā amhākaṁ, yesaṁ no evaṁ devatānaṁ
kaṅkhāvinodako satthā avidūre vihāre vasati, ye labhāma thālakabhikkhaṁpi
kaṭacchubhikkhaṁpi dātunti saṁviggā lomahaṭṭhajātā uddhaggalomā hutvā
dasanakhasamodhānasamujjalaṁ añjaliṁ sirasi patiṭṭhapetvā namassamānā aṭṭhaṁsu.
[347] Durupasaṅkamāti duppayirupāsiyā. Ahaṁ sarāgo sadoso samoho.
Satthā vītarāgo vītadoso vītamoho, tasmā duppayirupāsiyā tathāgatā mādisena.
Jhāyīti lakkhaṇūpanijjhānena ca ārammaṇūpanijjhānena ca jhāyī. Tasmiṁyeva jhāne
ratāti jhānaratā. Tadanantaraṁ 1- paṭisallīnāti tadanantaraṁ paṭisallīnā sampati
paṭisallīnā vā. Tasmā na kevalaṁ jhāyī jhānaratāti durupasaṅkamā, idānimeva
paṭisallīnātipi durupasaṅkamā. Pasādeyyāsīti ārādheyyāsi, okāsaṁ me kāretvāva
dadeyyāsīti vadati. Veḷuvapaṇḍuvīṇaṁ ādāyāti nanu pubbe ca ādinnāti. Āma
ādinnā, maggagamanavasena pana aṁsakūṭe laggitā, idāni naṁ vāmahatthe ṭhapetvā
vādanasajjaṁ katvā ādiyi. Tena vuttaṁ "ādāyā"ti.

1 chaṂa., i. tadantaraṁ.

316
Pañcasikhagītagāthāvaṇṇanā
[348] Assāvesīti sāvesi. Buddhūpasañhitāti budadhaṁ ārabbha buddhaṁ
nissayaṁ katvā pavattāti attho. Sesapadesupi eseva nayo.
Vande te pitaraṁ bhadde timbaruṁ suriyavacchaseti ettha suriyavacchasāti
suriyasamānasarīRā. Tassā kira devadhītāya pādante 1- rasmi uṭṭhahitvā kesantaṁ
ārohati, tasmā bālasuriyamaṇḍalasadisā khāyati, iti naṁ "suriyavacchasā"ti
sañjānanti.
Taṁ sandhāyāha "bhadde suriyavacchase "tava pitaraṁ timbaruṁ gandhabbadevarājānaṁ
vandāmī"ti. Yena jātāsi kalyāṇīti yena kāraṇabhūtena yaṁ timbarudevarājānaṁ
nissāya tvaṁ jātā kalyāṇī sabbaṅgasobhanī. 2- Ānandajananī mamāti
mayhaṁ pītisomanassavaḍḍhanī.
Vātova sedataṁ kantoti yathā sañjātasedānaṁ sedaharaṇatthaṁ vāto
iṭṭho hoti kanto manāpo, evanti attho. Pānīyaṁva pipāsatoti 3- pātumicchantassa
pipāsato pipāsābhibhūtassa. Aṅgiraṁsīti aṅgirasmiyo assāti aṅgiraṁsī, 4-
tameva ārabbha ālapanto vadati. Dhammo arahataṁ ivāti 5- arahantānaṁ
navalokuttaradhammo viya.
Jighacchatoti bhuñjitukāmassa khuddābhibhūtassa. Jalantamiva vārināti yathā
koci jalantaṁ jātavedaṁ udakakumbhena nibbāpeyya, evaṁ tava kāraṇā uppannaṁ
mama rāgapariḷāhaṁ nibbāpehīti vadati.
Yuttaṁ kiñjakkhareṇunāti padumakesarareṇunā yuttaṁ. Nāgo ghammābhitattovāti
ghammābhitattahatthī viya. Ogāhe te thanūdaranti yathā so nāgo pokkharaṇiṁ
ogāhitvā pivitvā aggasoṇḍamattaṁ paññāyamānaṁ katvā nimuggo sukhasātaṁ
vindati, evaṁ kadā nu kho te thanūdaraṁ thanavemajjhaṁ ca udarañca otaritvā
ahaṁ sukhasātaṁ paṭilabhissāmīti vadati.

1 chaṂa. pādantato 2 chaṂa. sabbaṅgasobhanā.,i. sabbaṅgasobhane.

3 i. pipāsinoti 4 i. aṅgirāsī, Ma. aṅgirasmī 5 chaṂa. dhammo arahatāmivā

317
Accaṅkusova nāgo ca 1- jitaṁ me tuttatomaraṁ
kāraṇaṁ nappajānāmi sammatto lakkhaṇūruyāti
ettha tuttaṁ vuccati kaṇṇamūle vijjhanāyakaṇṭako. Tomaranti pādādīsu
vijjhanadaṇḍatomaraṁ. Aṅkusoti matthake vijjhanakakuṭilakaṇṭako. Yo ca nāgo
pabhinnamatto accaṅkuso hoti aṅkusaṁ atīto, aṅkusena vijjhiyamānopi vasaṁ na
gacchati, so ca 2- "jitaṁ mayā tuttatomaraṁ, yohaṁ aṅkusassāpi vasaṁ na
gacchāmī"ti
 madadappena 3- kiñci kāraṇaṁ na bujjhati. Yathā so accaṅkuso nāgo "jitaṁ me
tuttatomaran"ti kiñci kāraṇaṁ nappajānāti, evaṁ ahaṁpi lakkhaṇasampannaūrutāya
lakkhaṇūruyā sammatto matto pamatto ummatto viya kiñci kāraṇaṁ nappajānāmīti
vadati. Athavā accaṅkusova nāgo ahaṁpi samamatto lakkhaṇūruyā kiñci tato
virāgakāraṇaṁ nappajānāmi. Kasmā? yasmā tena nāgena viya jitaṁ me tuttatomaraṁ,
na kassaci vadato vacanaṁ ādiyāmi.
Tayi gadhitacittosmīti 4- bhadde lakkhaṇūruyā tayi paṭibaddhacittosmi.
Gadhitacittoti vā gedhaṁ ajjhupekkhacitto. Cittaṁ vipariṇāmitanti pakatiṁ jahitvā
ṭhitaṁ. Paṭiggantuṁ na sakkomīti nivattituṁ na sakkomi. Vaṅkaghasotva 5- ambujoti
balisaṁ gilitvā ṭhitamaccho viya. "ghaso"tipi Pāṭho, ayamevattho.
Vāmūrūti vāmākārena saṇṭhitaūru, kaddalikkhandhasadisaūrūti vā attho.
Sajāti āliṅga. Mandalocaneti itthiyo na tikhiṇaṁ nijjhāyanti mandaṁ ālocenti
olokenti, tasmā "mandalocanā"ti vuccati. Palissajāti sabbato bhāgena
āliṅga. Etaṁ me abhipatthitanti 6- etaṁ mayā abhiṇhaṁ patthitaṁ.
Appako vata me santoti pakatiyāva mando samāno. Vellitakesiyāti
kesā muñcitvā piṭṭhiyaṁ visaṭṭhakāle sappo viya vellantā gacchantā assāti
vellitakesī, tassā vellitakesiyā. Anekabhāvo 7- samuppādīti anekavidho
jāto. Anekabhāgotipi pāṭho. Arahanteva dakkhiṇāti arahantamhi dinnadānaṁ viya
nānappakārato pabhinno.

1 chaṂa.,i. nāgo va 2 chaṂa.,i. casaddo na dissati 3 Ma.,i. madadabbena

4 chaṂa. gedhitacittosmīti, i. gathitacittostīmi 5 ka. vaṅkaghassova
6 ka. abhipaṭṭhitanti 7 i. anekabhāgo

318
Yaṁ me atthi kataṁ puññanti yaṁ mayā kataṁ puñañaṁ atthi. Arahantesu
tādisūti tādilakkhaṇappattesu arahantesu. Tayā saddhiṁ vipaccatanti sababaṁ tayā
saddhimeva vipākaṁ detu.
Ekodīti ekībhāvaṁ gato. Nipako satoti nepakkaṁ vuccati paññā,
tāya samannāgatoti nipako, satiyā samannāgatattā sato. Amataṁ muni jigiṁsānoti 1-
yathā so buddhamuni amataṁ nibbānaṁ jigiṁsati pariyesati, evantaṁ ahaṁ
suriyavacchase
jigiṁsāmi pariyesāmi. Yathā vā so amataṁ jigiṁsamāno esanto gavesanto vicarati,
evāhantaṁ esanto gavesanto vicarāmīti attho.
Yathāpi muni nandeyya patvā sambodhimuttamanti yathā buddhamuni
bodhipallaṅke nisinno sabbaññutañāṇaṁ patvā nandeyya tuseyya. 2- Evaṁ
nandeyyanti evameva ahaṁpi tayā missibhāvaṁ gato nandeyyaṁ, pītisomanassajāto
bhaveyyanti vadati.
Tāhaṁ bhadde vareyyāheti aheti āmantanaṁ, ahe bhadde suriyavacchase
sakkena devānamindena "kiṁ dvīsu devalokesu devarajjaṁ gaṇhasi suriyavacchasan"ti
evaṁ vare dinne devarajjaṁ pahāya "suriyavacchasaṁ gaṇhāmī"ti evaṁ taṁ ahaṁ
vareyyaṁ iccheyyaṁ gaṇheyyanti attho.
Sālaṁva na ciraṁ phullanti tava pitu nagaradvāre na ciraṁ pupphito
sālo atthi, so ativiya manoharo, taṁ na ciraṁ phullasālaṁ viya. Pitaraṁ te
sumedhaseti
ativiya sassirikaṁ tava pitaraṁ vandamāno namassāmi namo karomi. Yassāsetādisī
pajāti yassa asi etādisī dhītā.
[349] Saṁsandatīti kasmā gītasaddassa ceva vīṇāsaddassa ca vaṇṇaṁ
kathesi, kiṁ bhagavato tattha sārāgo atthīti, natthi. Chaḷaṅgupekkhāya upekkhako
bhagavā etādisesu ṭhānesu, kevalaṁ iṭṭhāniṭṭhaṁ jānāti, na tattha rajjati.
Vuttampi cetaṁ "saṁvijjati kho āvuso bhagavato cakkhu, passati bhagavā cakkhunā

1 chaṂa. jigīsānoti 2 chaṂa. toseyya, i. dasseyya

319
Rūpaṁ, chandarāgo bhagavato natthi, suvimuttacitto bhagavā. Saṁvijjati kho āvuso
bhagavato sotan"ti 1- ādi. Sace pana vaṇṇaṁ na katheyyaṁ, 2- pañcasikho "okāso
 me kato"ti na jāneyya, atha sakko "bhagavatā pañcasikhassa okāso na kato"ti
devatā gahetvā tato paṭinivatteyya, tato mahājāniko bhaveyya. Vaṇṇe pana
kathite "tato bhagavatā pañcasikhassa okāso kato"ti devatāhi saddhiṁ
upasaṅkamitvā
pañhaṁ pucchitvā visajjanāvasāne asītisahassāhi devatāhi saddhiṁ sotāpattiphale
patiṭṭhahissatīti ñatvā vaṇṇaṁ kathesi.
Tattha kadā saṁyuḷhāti kadā ganthitā paṇḍitā. Tena kho panāhaṁ bhante
samayenāti tena samayena tasmiṁ tumhākaṁ sambodhippattito aṭṭhame sattāhe.
Bhaddā nāma suriyavacchasāti nāmato bhaddā sarīrasampattiyā suriyavacchasā.
Bhaginīti
vohāravacanametaṁ, devadhītāti attho. Parakāminīti paraṁ kāmeti abhikaṅkhati.
Upanaccantiyāti naccamānāya. Sā kira ekasmiṁ samaye cātummahārājikadevehi
saddhiṁ sakkassa devarājassa naccadassanatthāya gatā, tasmiṁ ca khaṇe sakko
tathāgatassa
aṭṭha yathābhucce vaṇṇe payirudāhāsi. Evaṁ tasmiṁ divase gantvā naccantī assosi.
Sakkūpasaṅkamavaṇṇanā
[350] Paṭisammodatīti "saṁsandati kho te"ti ādīni vadanto bhagavā
sammodati, pañcasikho paṭisammodati, gāthā ca bhāsanto pañcasikho sammodati,
bhagavā paṭisammodati. Āmantesīti jānāpesi. Tassa kirevaṁ ahosi "ayaṁ pañcasikho
mayā mama kammena pesito attano kammaṁ karoti, evarūpassa satthu santike
ṭhatvā kāmaguṇūpasañhitaṁ ananucchavikaṁ kathaṁ katheti, nāṭakā 3- ca nāma
nillajjā
honti, kathento vippakāraṁpi dasseyya, handa naṁ mama kammaṁ jānāpessāmī"ti 4-
cintetvā āmantesi.

1 saṁ. saḷā. 18/298/205 koṭṭhikasutta (sayā) 2 chaṂa. katheyya

3 chaṂa., i. naṭā. 4 chaṂa., jānāpemī"ti

320
[351] Evañca pana tathāgatāti dhammasaṅgāhakattherehi ṭhapitaṁ padaṁ. 1-
Abhivadantīti abhivādanasampaṭicchanena vaḍḍhitavacanena vadanti. Abhivaditoti
vaḍḍhitavacanena vutto.
Uruddhā 2- samapādīti mahantā vivaṭā ahosi, andhakāro guhāyaṁ
antaradhāyi. Āloko udapādīti yo pakatiyā guhāya andhakāro, so antarahito,
āloko jāto. Sabbametaṁ dhammasaṅgāhakānaṁ vacanaṁ.
[352] Cirapaṭikāhaṁ bhanteti cirato ahaṁ, cirato paṭṭhāyāhaṁ dassanakāmoti
attho. Kehici 3- kiccakaraṇīyehīti devānaṁ dhītā ca puttā ca aṅke nibbattanti,
pādaparicārikāyo itthiyo sayane nibbattanti, tāsaṁ maṇḍanapasādhanakārikā devatā
sayanaṁ parivāretvā nibbattanti, veyyāvaccakarā antovimāne nibbattanti,
etesaṁ atthāya aṭṭakaraṇaṁ nāma natthi. Ye pana sīmantare nibbattanti, te
"tava santakā, mama santakā"ti vinicchituṁ 4- asakkontā aṭṭaṁ karonti, sakkaṁ
devarājānaṁ pucchanti. So "yassa vimānaṁ āsannataraṁ, tassa santakā"ti vadati.
Sace dvepi samaṭṭhāne honti, "yassa vimānaṁ olokento 5- ṭhito, tassa
santako"ti 5- vadati. Sace ekaṁpi na oloketi, taṁ ubhinnaṁ kalahupacchedanatthaṁ
attano santakaṁ karoti. Kīḷādīnipi kiccāni karaṇīyāneva. Evarūpāni tāni
karaṇīyāni sandhāya "kehici kiccakaraṇīyehī"ti āha.
Salaḷāgāraketi salaḷamayāya gandhakuṭiyaṁ. Aññatarena samādhināti tadā
kira bhagavā sakkasseva aparipākagataṁ ñāṇaṁ viditvā okāsaṁ akāretukāmo
phalasamāpattivihārena nisīdi. Taṁ esa ajānanto "aññatarena samādhinā"ti āha.
Bhujagī nāmāti bhujagīti 6- tassā nāmaṁ. Paricārikāti pādaparicārikā devadhītā.
Sā
kira dve phalāni pattā, tenassā devaloke abhiratiyeva natthi, niccaṁ bhagavato
upaṭṭhānaṁ sā āgantvā añjaliṁ sirasi ṭhapetvā bhagavantaṁ namassamānā tiṭṭhati.

1 chaṂa. ṭhapitavacanaṁ 2 chaṂa. uruddā., Sī.,i. urundā 3 chaṂa. kehici kehici

4 chaṂa. nicchetuṁ 5-5 chaṂa. olokentī ṭhitā, tassa santakā"ti 6 chaṂa. bhūjati
ca, Sī.,A. bhuñjati ca
321
Cakkanemisaddena 1- tamhā samādhimhā vuṭṭhitoti "samāpanno saddaṁ suṇī"ti 2- no
vata re vattabbe, nanu bhagavā sakkassa devānamindassa "apicāhaṁ āyasmato
cakkanemisaddena tamhā samādhimhā vuṭṭhito"ti. Bhaṇatīti. Tiṭṭhatu nemisaddo,
samāpanno nāma antosamāpattiyaṁ kaṇṇamūle dhamamānassa saṅkhayugalassāpi
asanīpātassāpi saddaṁ na suṇāti. Bhagavā pana "ettakaṁ kālaṁ sakkassa okāsaṁ
na karissāmī"ti paricchinditvā kālavasena phalasamāpattiṁ samāpanno. Sakko
"nadāni me satthā okāsaṁ karotī"ti gandhakuṭiṁ padakkhiṇaṁ katvā rathaṁ
nivattetvā
devalokābhimukhaṁ pesesi. Gandhakuṭipariveṇaṁ rathasaddena samohitaṁ
pañcaṅgikatūriyaṁ viya
ahosi. Bhagavato yathāparicchinnakālavasena samāpattito vuṭṭhitassa
rathasaddeneva
paṭhamāvajjanaṁ uppajji, tasmā evamāha.
Gopakavatthuvaṇṇanā
[353] Sīlesu paripūrīkārinīti 3- pañcasu sīlesu paripūrīkārinī.
Itthīcittaṁ 4- virājetvāti itthittaṁ nāma alaṁ, na hi itthitte ṭhatvā
cakkavattisiriṁ, na sakkamārabrahmasiriyo paccanubhavituṁ, na paccekabodhiṁ, na
sammāsambodhiṁ
adhigantuṁ 5- sakkāti evaṁ itthittaṁ virājeti nāMa. Mahantamidaṁ purisattaṁ nāma
seṭṭhaṁ uttamaṁ, ettha ṭhatvā sakkā etā sampattiyo sampāpuṇitunti evaṁ pana
purisattaṁ bhāveti nāMa. Sāpi evamakāsi. Tena vuttaṁ "atthīcittaṁ 6- virājetvā
purisacittaṁ 6- bhāvetvā"ti hīnaṁ gandhabbakāyanti hīnaṁ lāmakaṁ
gandhabbanikāyaṁ. Kasmā
pana te parisuddhasīlāpi tattha uppannāti? pubbe nikantiyā. Pubbepi kira nesaṁ
etadeva vasitaṭṭhānaṁ, tasmā nikkantivasena tattha uppannā. Upaṭṭhānanti
upaṭṭhānasālaṁ. Pāricariyanti paricaraṇabhāvaṁ. Gītavāditehi amhe paricarissāmāti
āgacchanti.

chaṂa.,Sī. nemisaddena 2 chaṂa. suṇāti 3 chaṂa., i. paripūrakārinīti evamuparipi

4 chaṂa. itthittaṁ, i. itthattaṁ evamuparipi 5 chaṂa. gantuṁ
6-6 chaṂa.,Sī. itthittaṁ...purisattaṁ

322
Paṭicodesīti sāresi. So kira te disvā "ime devaputtā itiviya
vaṇṇavanto, 1- kiṁ nu kho kammaṁ katvā āgatā"ti āvajjento "bhikkhū ahesun"ti
addasa. Tato "bhikkhū hontu, sīlesu paripūrīkārino"ti upadhārento "paripūrī-
kārino"ti addasa. "paripūrīkārino Hontu, añño guṇo atthi natthī"ti upādhārento
"jhānalābhino"ti addasa. "jhānalābhino Hontu, kuhiṁ vāsikā"ti upadhārento
"mayhaṁva kulūpakā"ti addasa. Parisuddhasīlā nāma chasu devalokesu yatthicchanti,
tattha nibbattanti. Ime ca uparidevaloke na nibbattā. Jhānalābhino nāma
brahmaloke nibbattanti, ime ca brahmaloke na nibbattā. Ahaṁ pana etesaṁ
ovāde ṭhatvā devalokassāmikassa sakkassa devānamindassa pallaṅke putto
hutvā nibbatto, ime hīne gandhabbakāye nibbattā. Aṭṭhivedhapuggalā nāmete
vaṭṭetvā vaṭṭetvā gāḷhaṁ vijjitabbāti 2- cintetvā kutomukhā nāmāti ādīhi
vacanehi paṭicodesi.
Tattha kutomukhāti bhagavati abhimukhe dhammaṁ desente tumhe kutomukhā
kiṁ aññāvihitā itocitoca olokayamānā udāhu niddāyamānā. Duddiṭṭharūpanti
duddiṭṭhasabhāvaṁ daṭṭhuṁ ayuttaṁ. Sahadhammiketi ekassa satthu sāsane
samāciṇṇadhamme
katapuññe. Tesaṁ bhanteti tesaṁ gopakena devaputtena evaṁ vatvā puna "aho
tumhe nillajjā ahirikā"ti ādīhi vacanehi paṭicoditānaṁ dve devā diṭṭheva
dhamme satiṁ paṭilabhiṁsu.
Kāyaṁ brahmapurohitanti te kira cintayiṁsu "naṭehi nāma naccantehi
gāyantehi vādentehi āgantvā dāyo nāma labhitabbo assa, ayaṁ pana
amhākaṁ diṭṭhakālato paṭṭhāya pakkhittaloṇaṁ uddhanaṁ viya taṭataṭāyatveva 3-
kinnukho
 idan"ti atha 4- āvajjentā attano samaṇabhāvaṁ parisuddhasīlataṁ jhānalābhitaṁ
tasseva kulūpakabhāvañca disvā "parisuddhasīlā nāma chasu devalokesu yathārucite
ṭhāne nibbattanti, jhānalābhino brahmaloke. Mayaṁ uparidevalokepi brahmalokepi

1 chaṂa., i. virocenti ativaṇṇavanto. 2 chaṂa. vijjhitabbā

3 chaṂa. taṭataṭāyateva 4 chaṂa., i. athasaddo na dissati

323
Nibbattituṁ nāsakkhimhā. 1- Amhākaṁ ovāde ṭhatvā ayaṁ itthikā upari nibbattā,
mayaṁ bhikkhū samānā bhagavati brahmacariyaṁ caritvā hīne gandhabbakāye nibbattā.
Tena no ayaṁ evaṁ niggaṇhātī"ti ñatvā tassa kathaṁ suṇantāyeva tesu dve
janā paṭhamajjhānasatiṁ paṭilabhitvā jhānaṁ pādakaṁ katvā saṅkhāre sammasantā
anāgāmiphaleyeva patiṭṭhahiṁsu. Atha nesaṁ paritto kāmāvacarattabhāvo dhāretuṁ
nāsakkhi.
Tasmā tāvadeva cavitvā brahmapurohitesu nibbattā. So ca nesaṁ kāyo tattha
ṭhitānaṁyeva nibbatto. Tena vuttaṁ "tesaṁ bhante gopakena devaputtena
paṭicoditānaṁ
dve devā diṭṭheyeva dhamme satiṁ paṭilabhiṁsu kāyaṁ brahmapurohitan"ti.
Tattha diṭṭhave dhammeti tasmiṁyeva attabhāve jhānasatiṁ paṭilabhiṁsu.
Tattheva ṭhatvā cutā pana kāyaṁ brahmapurohitaṁ brahmapurohitasarīraṁ
paṭilabhiṁsūti
evamettha attho daṭṭhabbo. Eko pana devoti eko devaputto nikkantiṁ
bhindituṁ asakkonto kāme ajjhāvasi, tattheva āvāsiko nivāsiko āhosi.
[354] Saṁghañcupaṭṭhāsinti saṁghañca upaṭṭhāsiṁ. Sudhammatāyāti dhammassa
sundarabhāvena. Tidivūpapannoti tidive tidasapure uppanno. Gandhabbakāyūpagate
vasīneti gandhabbakāyaṁ āvāsike hutvā upagate. Ye ca mayaṁ pubbe manussabhutāti
ye pubbe manussabhūtā mayaṁ annena pānena upaṭṭhahimhāti iminā saddhiṁ
yojetvā attho veditabbo.
Pādūpasaṅgayhāti pāde upasaṅgayha pādadhovanapādamakkhanānuppadānena
pūjetvā ceva vanditvā ca. Sake nivesaneti attano ghare. Imassāpi padassa
upaṭṭhahimhāti imināva sambandho.
Paccattaṁ veditabboti attanāva veditabbo. Ariyānaṁ 2- subhāsitānīti
tumhehi vucmānāni buddhānaṁ bhagavantānaṁ subhāsitāni. Tumhe pana
seṭṭhamupāsamānāti
uttamaṁ buddhaṁ bhagavantaṁ upāsamānā anuttareti 3- buddhasāsane vā.
Brahmacariyanti
seṭṭhacariyaṁ. Bhavatūpapattīti bhavantānaṁ upapatti. Agāre 4- vasato

1 chaṂa.,i. nāsakkhimha 2 chaṂa.,i. ariyāna 3 chaṂa.,i. anuttare 4 i. agārā

324
Mayhanti gharamajjhe vasantassa mayhaṁ. Svājjāti so ajja. Gotamasāvakenāti
idha gopako gotamasāvakoti vutto. Sameccāti samāgantvā. Handa vigāyāma
viyāyamāmāti 1- handa uyyāmāma byāyamāMa. Mā no mayaṁ parapessā ahumhāti
noti nipātamattaṁ, mā mayaṁ parassa pesanakārakāva ahumhāti attho.
Gotamasāsanānīti
idha pakatiyā paṭiladdhaṁ 2- paṭhamajjhānameva gotamasāsanānīti vuttaṁ, taṁ
anussaraṁ
anussaritvāti attho. Cittāni virājayitvāti 3- pañcakāmaguṇikacittāni
virājayitvā. Kāmesu ādīnavanti vikkhambhanavasena paṭhamajjhānena kāmesu ādīnavaṁ
addasaṁsu, samucchedavasena tatiyamaggena. Te 4- kāmasaññojanabandhanānīti
kāmasaññojanāni
ca kāmabandhanāni ca. Pāpimato 5- yogānīti pāpimato mārassa yogabhūtāni,
bandhanabhūtānīti attho. Duraccayānīti duratikkamāni nāgova santāni 6- guṇāni
chetvāti kāmasaññojanabandhanāni chinditvāva deve tāvatiṁse atikkamiṁsu. Saindā
devā sapajāpatikāti indaṁ jeṭṭhakaṁ katvā upaviṭṭhā saindā pajāpatidevarājānaṁ
jeṭṭhakaṁ katvā upaviṭṭhā sapajāpatikā. Sabhāyupaviṭṭhāti sabhāyaṁ upaviṭṭhā,
nisinnāti
attho. Vīrāti sūRā. Virāgāti vītarāgā. Virajaṁ karontāti virajaṁ anāgāmimaggaṁ
 karontā uppādentā.
Saṁvegajātassāti jātasaṁvegassa sakkassa. Kāmābhibhūti duvidhānaṁpi
kāmānaṁ abhibhū. Satiyā vihīnāti jhānasativirahitā. Tiṇṇaṁ tesanti tesu tīsu
janesu.
Āvasinettha 7- ekoti tattha hīne kāye ekoyeva āvāsiko jāto.
Sambodhipathānusārinoti anāgāmimaggānusārino. Devepi hīḷentīti dvepi devaloke
hīḷentā adho karontā upacārappanāsamādhīhi samāhitattā attano pādapaṁsuṁ
devatānaṁ
matthake okīrantā ākāse uppatitvā gatāti. Etādisī dhammapakāsanetthāti
ettha sāsane evarūpā dhammappakāsanā, yāya 8- sāvakā etehi guṇehi
samannāgatā honti. Na tattha kiṁ kaṅkhati koci sāvakoti kiṁ tattha tesu sāvakesu
koci ekasāvakopi buddhādīsu vā cātuddisabhāve vā na kaṅkhati "sabbadisāsu

1 chaṂa. viyāyāma byāyāma 2 chaṂa. paṭividdhaṁ 3 ka. virājetvāti

4 chaṂa., i. ayaṁpāṭho na dissati 5 chaṂa., i. pāpimayogānīti
6 chaṂa. sannāni, Sī., i. sandānaguṇāni 7 i. avasīnettha 8 Ma. yassa

325
Asajjamāno agayhamāno viharatī"ti. Idāni bhagavato vaṇṇaṁ vaṇṇento "nittiṇṇaoghaṁ
vicikicchachinnaṁ, buddhaṁ namassāmi jinaṁ janindan"ti āha.
Tattha vicikicchachinnanti chinnavicikicchaṁ. Janindanati sabbalokuttamaṁ.
Yaṁ te
dhammanti yaṁ tava dhammaṁ. Ajjhagamaṁsu 1- teti te devaputtā adhigatā. Kāyaṁ
brahmapurohitanti amhākaṁ passantānaññeva brahmapurohitasarīraṁ. Idaṁ vuttaṁ
hoti:- yaṁ tava dhammaṁ jānitvā tesaṁ tiṇṇaṁ janānaṁ te dve visesagū amhākaṁ
passantānaṁyeva kāyaṁ brahmapurohitaṁ adhigantvā maggaphalavisesaṁ ajjhagamaṁsu,
mayaṁpi
tassa dhammassa pattiyā āgatamhā 2- mārisāti. Āgatamhāti 3- sampattamhā.
Katāvakāsā bhagavatā pañhaṁ pucchemu mārisāti sace no bhagavā okāsaṁ karoti,
atha bhagavatā katāvakāsā hutvā pañhaṁ mārisa puccheyyāmāti attho.
Maghamāṇavavatthuvaṇṇanā
[355] Dīgharattaṁ visuddho kho ayaṁ yakkhoti cirakālato pabhūti visuddho
suvisuddho. 4- Kīvacirakālato? anuppanne buddhe magadharaṭṭhe macalagāmake
maghamāṇavakālato 5- paṭṭhāya. Tadā kiresa ekadivase 6- kālassevuṭṭhāya
gāmamajjhe
manussānaṁ gāmakammakaraṇaṭṭhānaṁ gantvā attano ṭhitaṭṭhānaṁ pādanteneva
paṁsukacavaraṁ
apanetvā ramaṇīyaṁ akāsi, añño āgantvā tattha aṭṭhāsi. So tāvatakeneva satiṁ
paṭilabhitvā majjhe gāmassa khalamaṇḍalamattaṁ ṭhānaṁ sodhetvā vālukaṁ okīritvā
dārūni
āharitvā sītakāle aggiṁ karoti, daharā ca mahallakā ca āgantvā tattha nisīdanti.
Athassa ekadivasaṁ etadahosi "mayaṁ nagaraṁ gantvā rājarājamahāmattādayo
passāma, imesupi candimasuriyesu `cando nāma devaputto suriyo nāma devaputto'ti
vadanti, kiṁ nu kho katvā ete etā sampattiyo adhigatā"ti. Tato "na aññaṁ
kiñci, puññakammameva katvā"ti cintetvā "mayāpi evaṁvidhasampattidāyakaṁ
puññakammameva kattabban"ti cintesi. So kālassevuṭṭhāya yāguṁ

1 chaṂa. ajjhagaṁsu 2 chaṂa.,i. āgatamhāsi 3 chaṂa. āgatamhase, i. āgatamhāsi.

4 chaṂa.,i. ayaṁ pāṭho na dissati 5 ka. māghamāṇavakālato 6 chaṂa.,i. ekadivasaṁ

326
Pivitvā vāsīpharasukuddālamusalahattho catumahāpathaṁ gantvā musalena pāsāṇe
uccāletvā pavatteti, yānānaṁ akkhapaṭighātarukkhe harati, visamaṁ samaṁ karoti,
catumahāpathe sālaṁ karoti, pokkharaṇiṁ khaṇati, setuṁ bandhati, evaṁ divasaṁ
kammaṁ
katvā atthaṅgate suriye gharaṁ eti.
Taṁ añño pucchi "bho magha 1- tvaṁ pātova nikkhamitvā sāyaṁ araññato
 esi, kiṁ kammaṁ karosī"ti. Puññakammaṁ karomi, saggagāmimaggaṁ sodhemīti. Kimidaṁ
bho puññaṁ nāmāti. Kiṁ 2- tvaṁ na jānāsīti. Āma na jānāmīti. Nagaraṁ gatakāle
diṭṭhapubbā te rājarājamahāmattādayoti. Āma diṭṭhapubbāti. Puññakammaṁ
katvā tehi taṁ ṭhānaṁ laddhaṁ, ahaṁpi evaṁvidhasampattidāyakaṁ kammaṁ karomi.
"cando
Nāma devaputto suriyo nāma devaputto"ti sutapubbaṁ tayāti. Āma sutapubbanti.
Etassa saggassa gamanamaggaṁ ahaṁ sodhemīti, idaṁ pana puññakammaṁ kiṁ taveva
vaṭṭati, 3- aññassāpi vaṭṭatīti. Na kassa cetaṁ vāritanti. Yadi evaṁ sve
araññaṁ gamanakāle mayhaṁpi saddaṁ dehīti. Punadivase taṁ gahetvā gato, evaṁ
tasmiṁ gāme tettiṁsa manussā taruṇavayā sabbe tasseva anuvattakā ahesuṁ. Te
ekacchandā hutvā puññakammāni karontā vicaranti. Yaṁ disaṁ gacchanti maggaṁ
samaṁ karontā ekadivaseyeva 4- karonti, pokkharaṇiṁ khaṇantā sālaṁ karontā setuṁ
bandhantā ekadivaseyeva niṭṭhāpenti.
Atha nesaṁ gāmabhojako cintesi "ahaṁ pubbe etesu suraṁ pivantesu
pāṇaghātādīni karontesu ca katikahāpanādivasena 5- ceva daṇḍabalivasena ca dhanaṁ
labhāmi, idāni etesaṁ puññakaraṇato paṭṭhāya ettako āyo natthi, handa
ne rājakule paribhindāmī"ti rājānaṁ upasaṅkamitvā core mahārāja passāmīti.
Kuhiṁ tātāti. Mayhaṁ gāmeti. Kiṁ corā nāma tātāti. Rājāparājikā devāti.
Kiṁjātikāti. Gahapatijātikā devāti. Gahapatikā kiṁ karissantīti, 6- tayā
jānamānena
kasmā mayhaṁ na kathitanti. Bhayena mahārāja na kathemi, idāni mā mayhaṁ dosaṁ

1 ka. māgha evamuparipi 2 chaṂa.,i. ayaṁsaddo na dissati 3 chaṂa.,i. aññassa na

vaṭṭatīti 4 chaṂa.,i. ekadivaseneva 5 chaṂa.,i. kahāpanādivasena
6 chaṂa., i. karissanti.

327
Kareyyāthāti. Atha rājā "ayaṁ mayhaṁ mahāravaṁ ravatī"ti saddahitvā "tenahi
gaccha
tvameva ne ānehī"ti balaṁ datvā pesesi. So gantvā divasaṁ araññe kammaṁ
katvā sāyamāsaṁ bhuñjitvā gāmamajjhe nisīditvā "sve kiṁ kammaṁ karissāma, kiṁ
maggaṁ samaṁ karoma, pokkharaṇiṁ khaṇāma, setuṁ bandhāmā"ti mantayamāneyeva te
parivāretvā "mā phandittha, rañño āṇā"ti bandhitvā pāyāsi.
Atha kho nesaṁ itthiyo "sāmikā kira vo `rājāparājikā corā'ti
bandhitvā nīyantī"ti sutvā "aticirena kūṭā ete `puññakammaṁ karomā'ti
divase divase araññameva 1- gacchanti, sabbakammantā parihīnā, gehe na kiñci
vaḍḍhati, suṭṭhu bandhā suṭṭhu gahitā"ti vadiṁsu. Gāmabhojakopi te netvā rañño
dassesi. Rājā anupaparikkhitvāyeva "hatthinā maddāpethā"ti āha. Tesu
nīyamānesu magho itare āha "bho sakkhissatha mama vacanaṁ kātun"ti. Tava vacanaṁ
karontāyevamhā imaṁ bhayaṁ pattā evaṁ santepi tava vacanaṁ karoma, bhaṇa bho kiṁ
karomāti. Etha 2- bho vaṭṭe carantānaṁ nāma nibandhaṁ etaṁ, kiṁ pana tumhe
corāti. Na coramhāti. Imassa lokassa saccakiriyā nāma avassayo, tasmā
sabbepi "yadi amhe corā hatthī maddatu, atha na corā mā maddatū"ti saccakiriyaṁ
karothāti. Te tathā akaṁsu. Hatthī upagantuṁpi na sakkoti, viravanto palāyati,
hatthiṁ tuttatomaraṅkusehi koṭṭentāpi upanetuṁ na sakkonti. "hatthiṁ Upanetuṁ na
sakkomā"ti rañño ārocesuṁ. Tenahi tesaṁ upari kaṭena paṭicchādetvā
maddāpethāti. Upari kaṭe dinne dviguṇaravaṁ 3- viravanto palāyati.
Rājā sutvā pesuññakārakaṁ pakkosāpetvā āha "tāta hatthī maddituṁ na
icchatī"ti. Āma deva jeṭṭhakamāṇavo mantaṁ jānāti, mantassevesa ānubhāvoti.
Rājā taṁ pakkosāpetvā "manto kira te atthī"ti pucchi. Natthi deva mayhaṁ
manto, saccakiriyaṁ pana mayaṁ karimhā "yadi amhe rañño corā maddatu, atha
na corā mā maddatū"ti. Saccakiriyāya no esa ānubhāvoti. Kiṁ pana tāta

1 chaṂa., i. araññeva 2 chaṂa., i. ettha 3 chaṂa., i. diguṇaravaṁ

328
Tumhe kammaṁ karothāti. Amhe visamaṁ maggaṁ samaṁ karoma, catumahāpathe sālaṁ
 karoma, pokkharaṇiṁ khaṇāma, setuṁ bandhāma, evarūpāni puññakammāni karontā
vicarāma 1- devāti.
Ayaṁ tumhe kimatthaṁ pisuṇesīti. Amhākaṁ pamattakāle idañcidañca
labhati appamattakāle taṁ natthi, etena kāraṇenāti. Tāta ayaṁ hatthī nāma
tiracchāno, sopi tumhākaṁ guṇaṁ jānāti. Ahaṁ manusso hutvāpi na jānāmi,
tumhākaṁ vasanagāmaṁ tumhākaṁyeva puna aharaṇīyaṁ brahmadeyyaṁ katvā demi, ayaṁpi
hatthī tumhākaṁyeva hoti, pesuññakārakopi tumhākaṁyeva dāso hotu, ito
paṭṭhāya mayhaṁpi puññaṁ 2- karothāti dhanaṁ datvā visajjesi. Te dhanaṁ gahetvā
vārena vārena hatthiṁ āruyha gacchantā mantayanti "bho puññakammaṁ nāma
anāgatabhavatthāya karaṇīyaṁ, 3- taṁ amhākaṁ pana antoudake pupphitaṁ nīluppalaṁ
viya
imasmiṁyeva attabhāve vipākaṁ deti. Idāni atirekaṁ puññaṁ karissāmā"ti. Kiṁ
karomāti. Catumahāpathe thāvaraṁ katvā mahājanassa vissamanasālaṁ karomāti. 4-
Itthīhi
pana saddhiṁ apattikaṁ katvā karissāma, amhesu hi "corā"ti gahetvā nīyamānesu
itthīsu 5- ekāpi cintāmattakaṁpi akatvā "subandhā 6- sugahitā"ti uṭṭhahi, 7-
tasmā tāsaṁ pattiṁ na dassāmāti. Te attano gehāni gantvā hatthino
tettiṁsapiṇḍabhattaṁ 8- denti, tettiṁsatiṇamuṭṭhiyo ārahanti, taṁ sabbaṁ
hatthissa
kucchipūraṁ jātaṁ. Te araññaṁ pavisitvā rukkhe chindanti, chinnaṁ chinnaṁ hatthī
ākaḍḍhitvā sakaṭapathe ṭhapesi, 9- te rukkhe tacchetvā sālāya kammaṁ ārabhiṁsu.
Maghassa gehe sujātā sudhammā sucittā sunandāti catasso
bhariyāyo ahesuṁ. Sudhammā vaḍḍhakiṁ pucchati "tāta ime sahāyā kālasseva
gantvā sāyaṁ enti, kiṁ kammaṁ karontī"ti. Sālaṁ karonti ammāti. Tāta
mayhaṁpi sālāya pattiṁ katvā dehīti. "itthīhi Apattiṁ karomā"ti ete vadantīti.
Sā vaḍḍhakissa aṭṭha kahāpaṇe adāsi "handa tāta yena kenaci upāyena

1 chaṂa. vicarimhā 2 chaṂa., i. puññakammaṁ 3 chaṂa. kariyati i. kayirati

4 chaṂa. karoMa. 5 chaṂa., i. itthīnaṁ 6 chaṂa., subaddhā, i. suṭṭhubaddhā
7 chaṂa., i. uṭṭhahiṁsu 8 chaṂa. tettiṁsapiñḍaṁ 9 i. ṭhapeti

329
Mayhaṁ pattikaṁ karohī"ti. So "sādhu ammā"ti vatvā puretaraṁ vāsīpharasuṁ gahetvā
gāmamajjhe ṭhatvā "kiṁ bho ajja imasmiṁpi kāle na nikkhamathā"ti uccāsaddaṁ
katvā "sabbe maggaṁ āruḷhā"ti ñatvā "gacchatha tāva tumhe, mayhaṁ papañco
atthī"ti te purato katvā aññaṁ maggaṁ āruyha kaṇṇikūpagaṁ rukkhaṁ chinditvā
tacchetvā maṭṭhaṁ 1- katvā āharitvā sudhammāya gehe ṭhapesi "mayā dehīti
vuttadivase nīharitvā dadeyyāsī"ti.
Atha niṭṭhite dabbasambhārakamme bhūmikammato paṭṭhāya yāva bandhana-
thambhussāpanasaṅghāṭayojanakaṇṇikamañcabandhanesu katesu so vaḍḍhakī
kaṇṇikamañce
nisīditvā catūhi disāhi gopānasiyo ukkhipitvā "bho ekaṁ pamuṭṭhaṁ atthī"ti
āha. Kiṁ bho apamuṭṭhaṁ, 2- sabbameva tvaṁ pamussasīti. Imā gopānasiyo kattha
patiṭṭhahissantīti. Kaṇṇikā nāma laddhuṁ vaṭṭatīti. Kuhiṁ bho idāni sakkā
laddhunti.
Kulānaṁ gehe sakkā laddhuṁ, 3- āhiṇḍantā pucchathāti. Te antogāmaṁ
pavisitvā pucchitvā sudhammāya gharadvāre ṭhitā "imasmiṁ ghare kaṇṇikā atthī"ti
pucchiṁsu. 4- Sā "atthī"ti āha. Handa mūlaṁ gaṇhāhīti. Mūlaṁ na gaṇhāmi, sace
mama pattikaṁ karotha dassāmīti. Etha bho mātugāmassa pattikaṁ 5- na karoma
araññaṁ
gantvā rukkhaṁ chindissāmāti nikkhamiṁsu.
Tato vaḍḍhakinā 6- "kiṁ tātā laddhā 7- kaṇṇikā"ti pucchitā 8- tamatthaṁ
ārocesuṁ. Vaḍḍhakī kaṇṇikamañce nisinnova ākāsaṁ ullokento 9- "bho ajja
nakkhattaṁ sundaraṁ, idaṁ aññaṁ saṁvaccharaṁ atikkamitvā sakkā laddhuṁ, tumhehi
ca
dukkhena ābhatā dabbasambhārā, te sakalasaṁvaccharena imasmiṁyeva ṭhāne pūtikā
bhavissanti. Devaloke nibbattakāle tassāpi ekasmiṁ koṇe sālā hoti, āharatha
 nan"ti āha. Sāpi yāva te na puna āgacchanti, tāva kaṇṇikāya heṭṭhimatale
"ayaṁ sālā sudhammā nāmā"ti akkharāni chindāpetvā ahatena vatthena
veṭhetvā ṭhapesi. Kammikā āgantvā "āhara re kaṇṇikaṁ, yaṁ hotu taṁ hotu,

1 i. vaṭṭaṁ 2 chaṂa. pamuṭṭhaṁ 3 chaṂa. laddhunti 4 chaṂa. āhaṁsu.

5 chaṂa., i. pattiṁ. 6 chaṂa. vaḍḍhakī. 7 chaṂa. na laddhā.
8 chaṂa. pucchi. 9 chaṂa.,i. ulloketvā.

330
Tuyhaṁpi pattikaṁ karissāmā"ti āhaṁsu. Sā nīharitvā "tātā yāva aṭṭha vā
soḷasa vā gopānasiyo na ārohanti, tāva imaṁ vatthaṁ mā nibbeṭhayitthā"ti adāsi.
Te "sādhū"ti sampaṭicchitvā gahetvā gopānasiyo āropetvāva vatthaṁ nibbeṭhesuṁ.
Eko mahāgāmiyamanusso uddhaṁ ullokento akkharāni disvā "kiṁ
bho idan"ti akkharaññuṁ manussaṁ pakkosāpetvā dassesi. So "sudhammā nāma
ayaṁ sālā"ti āha. "haratha Bho mayaṁ ādito paṭṭhāya sālaṁ katvā nāmamattaṁpi
na labhāma, esā ratanamattena kaṇṇikarukkhena sālaṁ attano nāmena kāretī"ti
viravanti. Vaḍḍhakī tesaṁ viravantānaṁyeva gopānasiyo pavesetvā 1- āṇiṁ datvā
sālākammaṁ niṭṭhāpesi. Sālaṁ tidhā vibhajiṁsu, ekasmiṁ koṭṭhāse issarānaṁ
vasanaṭṭhānaṁ akaṁsu, ekasmiṁ duggatānaṁ, ekasmiṁ gilānānaṁ. Tettiṁsa janā 2-
tettiṁsa phalakāni paññapetvā hatthissa saññaṁ adaṁsu "āgantuko āgantvā
yassa atthaṭe phalake nisīdati, taṁ gahetvā phalakassāmikasseva gehe
patiṭṭhapehi,
tassa pādaparikammapiṭṭhiparikammakhādanīyabhojanīyasayanāni sabbāni
phalakassāmikasseva
bhāro bhavissatī"ti. Hatthī āgatāgataṁ gahetvā phalakassāmikasseva gharaṁ neti.
So
tassa taṁdivasaṁ kattabbaṁ karoti.
Maghamāṇavo sālato avidūre ṭhāne koviḷārarukkhaṁ ropesi, mūle cassa
pāsāṇaphalakaṁ atthari. Sunandā nāmassa bhariyāpi avidūre pokkharaṇiṁ khaṇāpesi.
Sucittā mālāgacche ropesi. Sabbajeṭṭhakā 3- pana ādāsaṁ gahetvā attabhāvaṁ
maṇḍayamānāva vicarati. Magho taṁ āha "ayaṁ 4- bhadde sudhammā sālāya pattikā
jātā, sunandā ca pokkharaṇiṁ khaṇāpesi, sucittā ca mālāgacche ropesi. Tava
pana puññakammaṁ nāma natthi, ekaṁ puññakammaṁ 5- karohi bhaddeti. Sā "tvaṁ 6-
kassa kāraṇā karosi, nanu tayā kataṁ mayhamevā"ti vatvā attabhāvamaṇḍanameva
anuyuñjati.
Magho yāvatāyukaṁ ṭhatvā tato cuto tāvatiṁsabhavane sakko hutvā
nibbatti, tepi tettiṁsa gāmiyamanussā kālaṁ katvā tettiṁsa devaputtā hutvā

1 Ma. āropetvā. 2 i. janānaṁ 3 chaṂa.,i. sabbajeṭṭhikā. evamuparipi.

4 chaṂa.,i. ayaṁ pāṭho na dissati. 5 chaṂa. puññaṁ. 6 i. idaṁ.

331
Tasseva santike nibbattā. Sakkassa vejayanto nāma pāsādo sattayojanasatāni
uggacchi, dhajo tīṇi yojanasatāni uggacchi, koviḷārarukkhassa nissandena samantā
tiyojanasataparimaṇḍalo pañcadasayojanapariṇāhakkhandho pāricchattako nibbatti,
pāsāṇaphalakassa nissandena pāricchattakamūle saṭṭhiyojanikā paṇḍukambalasilā
nibbatti. Sudhammāya kaṇṇikarukakhassa nissandena tiyojanasatikā sudhammā
devasabhā nibbatti. Sunandāya pokkharaṇiyā nissandena paññāsayojanā nandā
nāma pokkharaṇī nibbatti. Sucittāya mālāgacchavatthunissandena saṭṭhiyojanikaṁ
cittalatāvanaṁ nāma uyyānaṁ nibbatti.
Sakko devarājā sudhammāya devasabhāya yojanike suvaṇṇapallaṅke
nisinno tiyojanike setacchatte dhāriyamāne tehi devaputtehi tāhi devakaññāhi
aḍḍhateyyāhi nāṭakakoṭīhi dvīsu devalokesu devatāhi ca parivārito mahāsampattiṁ
olokento tā tisso itthiyo disvā "imā tāva paññāyanti, sujātā
kuhin"ti olokento "ayaṁ mama vacanaṁ akatvā girikandarāya ekā 1- bakasakuṇikā
hutvā nibbattā"ti disvā devalokato otaritvā tassā santikaṁ gato. Sā
disvāva sañjānitvā adhomukhā jātā. "bāle Idāni kiṁ sīsaṁ na ukakhipasi,
 tvaṁ mama vacanaṁ akatvā attabhāvameva maṇḍayamānā vītināmesi, sudhammamāya ca
sunandāya ca sucittāya ca mahā sampatti nibbattā, ehi amhākaṁ sampattiṁ
passā"ti devalokaṁ netvā nandāya pokkharaṇiyā pakkhipitvā pallaṅke nisīdi.
Nāṭakitthiyo "kuhiṁ gatattha mahārājā"ti pucchiṁsu. So anārocetukāmopi
tāhi nippīḷiyamāno "sujātāya santikan"ti āha. Kuhiṁ nibbattā mahārājāti.
Kandarapādeti. Idāni kuhinti. Nandāpokkharaṇiyaṁ me visajjitāti. Etha bho
amhākaṁ ayyaṁ passāmāti sabbā tattha agamaṁsu. Sā pubbe sabbajeṭṭhakā hutvā
jātā 2- avamaññittha, idāni tāpi taṁ disvā "passatha bho amhākaṁ ayyāya
mukhaṁ kakkaṭakavijjhanasūlasadisan"ti ādīni vadantiyo keḷiṁ akaṁsu. Sā ativiya
aṭṭiyamānā sakkaṁ devarājānaṁ āha "mahārāja imāni suvaṇṇarajatavimānāni

1 chaṂa., i. ayaṁ pāṭho na dissati. 2 chaṂa., i. tā.

332
Vā nandāpokkharaṇī vā mayhaṁ kiṁ karissati, jātibhūmiyeva mahārāja sattānaṁ
sukhā,
maṁ tattheva kandarapāde visajjehī"ti. Sakko taṁ tattha visajjetvā "mama vacanaṁ
karissasī"ti āha. Karissāmi mahārājāti. Pañcasīlāni gahetvā akhaṇḍāni katvā
rakkha, katipāhena taṁ etāsaṁ jeṭṭhakaṁ karissāmīti. Sā tathā akāsi.
Sakko katipāhassa accayena "sakkā nu kho sīlaṁ rakkhitun"ti
gantvā maccharūpena uttānako hutvā tassā purato udakapiṭṭhe otarati, sā
"matamacchako bhavissatī"ti gantvā sīse aggahesi, maccho naṅguṭṭhaṁ cālesi, sā
"jīvati maññe"ti udake visajjesi. Sakko ākāse ṭhatvā "sādhu sādhu rakkhasi
sikkhāpadaṁ, evaṁ taṁ rakkhamānaṁ katipāheneva devanāṭkānaṁ jeṭṭhakaṁ
karissāmī"ti
āha. Tassāpi pañca vassasatāni āyu ahosi. Ekadivasaṁpi udarapūraṁ nālattha, 1-
sukkhitvā parisukkhitvā milāyamānāpi sīlaṁ akhaṇḍaṁ katvā kālaṁ katvā bārāṇasiyaṁ
kumbhakāragehe nibbatti.
Sakko "kuhiṁ nibbattā"ti olokento disvā "tato idha ānetuṁ
na sakkā, jīvitavuttimassā dassāmī"ti suvaṇṇaelāḷukānaṁ yānakaṁ pūretvā majjhe
gāmassa mahallakavesena nisīditvā "elāḷukāni gaṇhathā"ti ukkaṭṭhiṁ akāsi.
Samantā gāmavāsikā āgantvā "dehi tātā"ti āhaṁsu. Ahaṁ sīlarakkhakānaṁ demi,
tumhe sīlaṁ rakkhathāti. Tāta mayaṁ sīlaṁ nāma kīdisantipi na jānāma, mūlena
dehīti.
"sīlarakkhakānaṁyeva Dammī"ti āha. "etha Re kosi ayaṁ elāḷukamahallako"ti
sabbepi nivattiṁsu.
Sā dārikā pucchi "amma tumhe elāḷukatthāya gatā tucchahatthāva
āgatā"ti. Kosi amma elāḷukamahallako "ahaṁ sīlarakkhakānaṁ dammī"ti vadati,
imassa dārikāpi 2- sīlaṁ rakkhitvā vaṭṭati, 2- mayaṁ sīlameva na jānāmāti. Sā
"mayhaṁ ānītaṁ bhavissatī"ti gantvā "elāḷukaṁ tāta dehī"ti āha. Tvaṁ sīlāni
rakkhasi ammāti. Āma tāta sīlaṁ 3- rakkhāmīti. Idaṁ mayā tuyhameva ābhatanti
gehadvāre yānakena saddhiṁ ṭhapetvā pakkāmi. Sāpi yāvajīvaṁ sīlaṁ rakkhitvā
cavitvā

1 chaṂa.,i. nālatthaṁ 2-2 chaṂa.,i. dārikā sīlaṁ khāditvā vattanti,

3 chaṂa. ayaṁ saddo na dissati

333
Vepacittiasurassa dhītā hutvā nibbatatti. Sīlanissandena pāsādikā ahosi. So
"dhītu vivāhamaṅgalaṁ karissāmī"ti asure sannipātesi.
Sakko "kuhiṁ nibbattā"ti olokento "asurabhavane nibbattā,
ajjassā vivāhamaṅgalaṁ karissatī"ti disvā "idāni yaṅkiñci katvā ānetabbā
mayā"ti asuravaṇṇaṁ nimminitvā gantvā asurānaṁ antare aṭṭhāsi. "tava Sāmikavaraṁ
demī"ti 1- tassā hatthe pitā pupphadāmaṁ adāsi "yaṁ icchasi, tassa upari pupphaṁ
2-
khipāhī"ti. Sā olokentī sakkaṁ disvā pubbesannivāsena sañjātasinehā "ayaṁ
me sāmiko"ti tassa upari dāmaṁ khipi. So taṁ bāhāya gahetvā ākāse uppati,
tasmiṁ khaṇe asurā sañjāniṁsu. Te "gaṇhatha gaṇhatha jarasakkaṁ veriko amhākaṁ
na mayaṁ etassa dārikaṁ dassāmā"ti anubandhiṁsu. Vepacitti pucchi "kenāhaṭā"ti.
 Jarasakkena mahārājāti. "avasesesu Ayameva seṭṭho, apethā"ti āha. Sakko
taṁ 3- netvā aḍḍhateyyakoṭināṭakānaṁ jeṭṭhakaṭṭhāne ṭhapesi. Sā sakkaṁ varaṁ yāci
"mahārāja mayhaṁ imasmiṁ devaloke mātā vā pitā vā bhātā vā bhaginī vā
natthi, yattha yattha gacchasi tattha tattha maṁ gahetvā gaccha mahārājā"ti.
Sakko
"sādhū"ti paṭiññaṁ adāsi
evaṁ macalagāmake maghamāṇavakālato paṭṭhāya visuddhabhāvamassa passanto
bhagavā "dīgharattaṁ visuddho kho ayaṁ yakkho"ti āha. Atthasañhitanti
atthanissitaṁ
kāraṇanissitaṁ.
Paṭhamabhāṇavāro niṭṭhito
-----------
pañhaveyyākaraṇavaṇṇanā
[357] Kiṁsaññojanāti kiṁbandhanā kena bandhanena bandhā hutvā
puthukāyāti bahujanā. Averāti apaṭighā. Adaṇḍāti āvudhadaṇḍadhanudaṇḍā vimuttā.
Asapattāti apaccatthikā. Abyāpajjhāti vigatadomanassā. Viharemu averinoti
aho vata kenaci saddhiṁ averino vihareyyāma, katthaci kopaṁ na uppādetvā

1 chaṂa. sāmikaṁ vadehīti, i. sāmikaṁ vārehīti 2 chaṂa.,i. ayaṁ saddo na dissati

3 chaṂa. naṁ

334
Accharāya gahitakaṁ jaṅghasahassena saddhiṁ paribhuñjeyyāmāti dānaṁ datvā pūjaṁ
katvā ca patthayanti. Iti ca nesaṁ hotīti evañca nesaṁ ayaṁ patthanā hoti.
Atha ca panāti evaṁ patthanāya satipi.
Issāmacchariyasaññojanāti parasampattikhīyanalakkhaṇā issā, attasampattiyā
parehi sādhāraṇabhāvāsahanalakkhaṇaṁ macchariyaṁ ca, issāmacchariyaṁ saññojanaṁ
etesanti
issāmacchariyasaññojanā. Ayamettha saṅkhepo, vitthārena pana issāmacchariyāni
abhidhamme vuttāneva.
Āvāsamacchariyena panettha yakkho vā peto vā hutvā tasseva
āvāsassa saṅkāraṁ sīsena ukkhipitvā vicari. 1- Kulamacchariyena tasmiṁ kule
aññesaṁ
dānādīni karonte disvā "bhinnaṁ vatidaṁ kulaṁ mamā"ti cintayato lohitaṁpi mukhato
uggacchati, kucchivirecanaṁpi hoti, antānipi khaṇḍākhaṇḍāni hutvā nikkhamanti.
Lābhamacchariyena saṁghassa vā gaṇassa vā santake lābhe maccharāyitvā
puggalikaparibhogaṁ 2-
viya paribhuñjitvā yakkho vā peto vā mahāajagaro vā hutvā nibbabatti. 3-
Sarīravaṇṇaguṇavaṇṇamacchariyena pana pariyattidhammamacchariyena ca attanova
vaṇṇaṁ
vaṇṇeti na paresaṁ vaṇṇaṁ, "kiṁvaṇṇo eso"ti taṁ taṁ dosaṁ vadanto pariyattiñca
kassaci kiñci adento dubbaṇṇo ceva eḷamūgo ca hotīti. 4-
Apica āvāsamacchariyena lohagehe paccati. Kulamacchariyena appalābho
hoti. Lābhamacchariyena gūthaniraye nibbattati. Vaṇṇamacchariyena bhave
nibbattassa
vaṇṇo nāma na hoti. Dhammamacchariyena kukkuḷaniraye nibbattati. Idaṁ pana
issāmacchariyasaññojanaṁ sotāpattimaggena pahīyati. Yāva taṁ na pahīyati, tāva
devamanussā averatādīni patthayantāpi verādīhi na parimuccantiyeva.
Tiṇṇā mettha kaṅkhāti etasmiṁ pañhe mayā tumhākaṁ vacanaṁ sutvā
kaṅkhā tiṇṇāti vadati, na maggavasena tiṇṇakaṅkhataṁ dīpeti. Vigatā kathaṁkathāti
idaṁ kathaṁ idaṁ kathanti ayaṁpi kathaṁkathā vigatā.

1 chaṂa., i. vicarati 2 chaṂa., puggalikaparibhogena

3 chaṂa., i. nibbattati evamuparipi 4 chaṂa., i. hoti

335
[358] Nidānādīni vuttatthāneva. Piyāppiyanidānanti piyasattasaṅkhāranidānaṁ
macchariyaṁ, appiyasattasaṅkhāranidānā issā. Ubhayaṁ vā ubhayanidānaṁ.
Pabbajitassa
 hi saddhiṁvihārikādayo, gahaṭṭhassa puttādayo hatthiassādayo vā sattā piyā
honti keḷāyitā mamāyitā, muhuttaṁpi te apassanto adhivāsetuṁ na sakkoti.
So aññaṁ tādisaṁ piyasattaṁ labhantaṁ disvā issaṁ karoti. "iminā Amhākaṁ kiñci
kammaṁ atthi, muhuttaṁ tāvakālikaṁ 1- dethā"ti tameva aññehi yācito "na 2-
sakkā dātuṁ, kilamissati vā ukkaṇṭhissati vā"ti ādīni vatvā macchariyaṁ karoti.
Evaṁ tāva ubhayaṁpi piyasattanidānaṁ hoti. Bhikkhussa pana
pattacīvarādiparikkhārajātaṁ, 3-
gahaṭṭhassa vā alaṅkārādiupakaraṇaṁ piyaṁ hoti manāpaṁ, so aññassa tādisaṁ
uppajjamānaṁ disvā "aho vatassa evarūpaṁ na bhaveyyā"ti issaṁ karoti,
yācito cāpi "mayampetaṁ mamāyantā na paribhuñjāma, na sakkā dātun"ti
macchariyaṁ karoti. Evaṁ ubhayaṁpi piyasaṅkhāranidānaṁ hoti. Appiyepi pana te
vuttappakāre satte ca saṅkhāre ca labhitvā sacepissa te amanāpā honti,
tathāpi kilesānaṁ viparitavuttitāya "ṭhapetvā maṁ bho añño evarūpassa lābhī"ti
issaṁ vā karoti, yācito tāvakālikaṁpi adadamāno macchariyaṁ vā karoti. Evaṁ
ubhayaṁpi appiyasattasaṅkhāranidānaṁ hoti.
Chandanidānanti ettha pariyesanachando, paṭilābhachando, paribhogachando,
sannidhichando, visajjanachandoti pañcavidho chando.
Katamo pariyesanachando? idhekacco atitto chandajāto rūpaṁ pariyesati,
Saddaṁ, gandhaṁ, rasaṁ, phoṭṭhabbaṁ pariyesati, dhanaṁ pariyesati. Ayaṁ
pariyesanachando.
Katamo paṭilābhachando? idhekacco atitto chandajāto rūpaṁ paṭilabhati, saddaṁ,
gandhaṁ,
Rasaṁ, phoṭṭhabbaṁ paṭilabhati, dhanaṁ paṭilabhati. Ayaṁ paṭilābhachando. Katamo
paribhogachando?
Idhekacco atitto chandajāto rūpaṁ paribhuñjati, saddaṁ, gandhaṁ, rasaṁ,
phoṭṭhabbaṁ
paribhuñjati, dhanaṁ paribhuñjati. Ayaṁ paribhogachando. Katamo sannidhichando?
idhekacco atitto chandajāto dhanasannicayaṁ karoti "āpadāsu bhavissatī"ti

1 chaṂa.. i. tāva naṁ 2 i. no 3 chaṂa. pattacīvaraparikkhārajātaṁ

336
Ayaṁ sannidhichando. Katamo visajjanachando? idhekacco atitto chandajāto dhanaṁ
visajjeti:- hatthārohānaṁ assārohānaṁ rathikānaṁ dhanuggahānaṁ `ime maṁ
rakkhissanti gopissanti mamāyissanti samparivārissantī"ti. Ayaṁ visajjanachando.
Ime pañcapi chandā idha taṇhāmattameva, taṁ sandhāya idaṁ vuttaṁ.
Vitakkanidānoti ettha "lābhaṁ paṭicca vinicchayo"ti 1- evaṁ vutto
vinicchayavitakko vitakko nāMa. Vinicchayoti dve vinicchayā taṇhāvinicchayo ca,
diṭṭhivinicchayo ca. Aṭṭhasatataṇhāviparitaṁ taṇhāvinicchayo nāMa.
Dvāsaṭṭhidiṭṭhiyo
diṭṭhivinicchayo nāmāti evaṁ vuttataṇhāvinicchayavasena hi iṭṭhāniṭṭhapiyāpiya-
vavatthānaṁ na hoti. Tadeva hi ekaccassa iṭṭhaṁ hoti, ekaccassa aniṭṭhaṁ
paccantarājamajjhimadesarājūnaṁ gaṇḍuppādamigamaṁsādīsu viya. Tasmiṁ pana
taṇhāvinicchayena
vinicchite paṭiladdhavatthusmiṁ "ettakaṁ rūpassa bhavissati, ettakaṁ saddassa,
ettakaṁ
gandhassa, ettakaṁ rasassa, ettakaṁ phoṭṭhabbassa bhavissati, ettakaṁ mayhaṁ
bhavissati
ettakaṁ parassa bhavissati, ettakaṁ nidahissāmi, ettakaṁ parassa dassāmī"ti
vavatthānaṁ
vitakkavinicchayena hoti tenāha "chando kho devānaminda vitakkanidāno"ti.
Papañcasaññāsaṅkhānidānoti tayo papañcā taṇhāpapañco, mānapapañco,
diṭṭhipapañcoti. Tattha aṭṭhasatataṇhāviparitaṁ taṇhāpapañco nāMa. Navavidho māno
mānapapañco nāMa. Dvāsṭṭhidiṭṭhiyo diṭṭhipapañco nāMa. Tesu idha taṇhāpapañco
adhippeto. Kenaṭṭhena papañcoti? mattapamattākārapāpanaṭṭhena papañco.
Taṁsampayuttā
saññā papañcasaññā. Saṅkhā vuccati koṭṭhāso "saññānidānā hi papañcasaṅkhā"ti 2-
āsīsu viya. Iti papañcasaññāsaṅkhānidānoti papañcasaññākoṭṭhāsanidāno vitakkoti
attho.
 Papañcasaññāsaṅkhānirodhasāruppagāmininti etissā papañcasaññāsaṅkhāya
yo nirodho vūpasamo, tassa sāruppañceva tattha gāminiṁ cāti saha vipassanāya
maggaṁ pucchati.

1 dī. mahā. 10/103/52 mahānidānasutta 2 khu.su. 25/881/506 kalahavivādasutta

337
Vedanākammaṭṭhānavaṇṇanā
[359] Athassa bhagavā somanassaṁ cāhanti 1- tisso vedanā ārabhi.
Kiṁ pana bhagavatā pucchitaṁ kathitaṁ, apucchitaṁ, sānusandhikaṁ,
ananusandhikanti. Pucchitameva
kathitaṁ, no apucchitaṁ, sānusandhikameva, no ananusandhikaṁ. Devatānaṁ hi rūpato
arūpaṁ pākaṭtaraṁ, arūpepi vedanā pākaṭtaRā. Kasmā? devatānaṁ hi karajakāyaṁ
sukhumaṁ, kammajaṁ balavaṁ, karajakāyassa sukhumattā, kammajassa balavattā
ekāhāraṁpi
atikkamitvā na tiṭṭhanti, uṇhapāsāṇe ṭhapitasappipiṇḍo 2- viya vilīyantīti sabbaṁ
brahmajāle vuttanayeneva veditabbaṁ. Tasmā bhagavā sakkassa tisso vedanā
ārabhi.
Duvidhaṁ hi kammaṭṭhānaṁ rūpakammaṭṭhānaṁ, arūpakammaṭṭhānaṁ ca.
Rūpapariggaho,
arūpapariggahotipi etadeva vuccati. Tattha bhagavā yassa rūpaṁ pākaṭaṁ, tassa
saṅkhepamanasikāravasena vā vitthāramanasikāravasena vā catudhātuvavatthānaṁ
vitthārento
rūpakammaṭṭhānaṁ katheti. Yassa arūpaṁ pākaṭaṁ, tassa arūpakammaṭṭhānaṁ katheti.
Kathento
ca tassa vatthubhūtaṁ rūpakammaṭṭhānaṁ dassetvāva katheti. Devānaṁ pana
arūpakammaṭṭhānaṁ
pākaṭanti arūpakammaṭṭhānavasena vedanā ārabhi.
Tividho hi arūpakammaṭṭhāne abhiniveso phassavasena, vedanāvasena,
cittavasenāti. Kathaṁ? ekaccassa hi saṅkhittena vā vitthārena vā pariggahite
rūpakammaṭṭhāne tasmiṁ ārammaṇe cittacetasikānaṁ paṭhamābhinipāto taṁ ārammaṇaṁ
phusanto uppajjamāno phasso pākaṭo hoti, ekaccassa taṁ ārammaṇaṁ anubhavantī
uppajjamānā vedanā pākaṭā hoti, ekaccassa taṁ ārammaṇaṁ pariggahetvā taṁ
vijānantaṁ uppajjamānaṁ viññāṇaṁ pākaṭaṁ hoti.
Tattha yassa phasso pākaṭo hoti, sopi na kevalaṁ phassova uppajjati,
tena saddhiṁ tadevārammaṇaṁ anubhavamānā vedanāpi uppajjati, sañjānamānā
saññāpi, cetayamānā cetanāpi, vijānamānaṁ viññāṇaṁpi uppajjatīti

1 chaṂa. pāhanti, Sī., i. pahanti 2 chaṂa. ṭhapitasappipiṇḍi

338
Phassapañcamakeyeva pariggaṇhāti. Yassa vedanā pākaṭā hoti, sopi na kevalaṁ
vedanāva uppajjati, tāya saddhiṁ tadevārammaṇaṁ phusamāno phassopi uppajjati,
sañjānamānā saññāpi, cetayamānā cetanāpi, vijānamānaṁ viññāṇaṁpi
uppajjatīti phassapañcamakeyeva pariggaṇhāti. Yassa viññāṇaṁ pākaṭaṁ hoti, sopi
na kevalaṁ viññāṇameva uppajjati, tena saddhiṁ tadevārammaṇaṁ phusamāno phassopi
uppajjati, anubhavamānā vedanāpi, sañjānamānā saññāpi, cetayamānā cetanāpi
uppajjatīti phassapañcamakeyeva pariggaṇhāti.
So "ime phassapañcamakā dhammā kiṁnissitā"ti upadhārento "vatthunissitā"ti
pajānāti. Vatthu nāma karajakāyo, yaṁ sandhāya vuttaṁ "idaṁ ca pana me viññāṇaṁ
ettha nissitaṁ 1- ettha paṭibaddhan"ti. So atthato bhūtāni ceva upādārūpāni ca.
Evamettha vatthu rūpaṁ, phassapañcamakā nāmanti nāmarūpamattameva passati. Rūpaṁ
cettha rūpakkhandho, nāmaṁ cattāro arūpino khandhāti pañcakkhandhamattaṁ hoti.
Nāmarūpavinimuttā hi pañcakkhandhā, pañcakkhandhavinimuttaṁ vā nāmarūpaṁ natthi.
So
"ime pañcakkhandhā kiṁ hetukā"ti upaparikkhanto "avijjādihetukā"ti passati. Tato
"paccaye 2- ceva paccayuppannañca tato paraṁ 3- añño satto vā puggalo
natthi, suddhasaṅkhārapuñjamattamevā"ti sapaccayanāmarūpavasena tilakkhaṇaṁ
āropetvā
 vipassanāpaṭipāṭiyā "aniccaṁ dukkhaṁ anattā"ti sammasanto vicarati, so ajja
ajjāti paṭivedhaṁ ākaṅkhamāno tathārūpe divase utusappāyaṁ, puggalasappāyaṁ,
bhojanasappāyaṁ, dhammassavanasappāyaṁ vā labhitvā ekapallaṅkena nisinnova
vipassanaṁ
matthakaṁ pāpetvā arahatte patiṭṭhāti. Evaṁ imesaṁ tiṇṇaṁpi janānaṁ yāva
arahattā kammaṭṭhānaṁ kathitaṁ hoti.
Idha pana bhagavā arūpakammaṭṭhānaṁ kathento vedanāsīsena kathesi.
Phassavasena vā 4- viññāṇavasena vā kathiyamānaṁ etassa na pākaṭaṁ hoti,
andhakāraṁ
viya khāyati. Vedanāvasena pana pākaṭaṁ hoti. Kasmā? vedanānaṁ uppattiyā
pākaṭattā. 5- Sukhadukkhavedanānaṁ hi uppatti pākaṭā. Yadā sukhaṁ uppajjati, tadā

1 chaṂa., i. sitaṁ 2 chaṂa., i. paccayo 3 chaṂa., i. idaṁ

4 chaṂa. hi 5 chaṂa., i. pākaṭattāya

339
Sakalasarīraṁ khobhentaṁ maddantaṁ pharamānaṁ abhisandayamānaṁ satadhotasappiṁ
khādāpayantaṁ viya,
satapākatelaṁ makkhayamānaṁ viya, ghaṭasahassena pariḷāhaṁ nibbāpayamānaṁ viya
"aho sukhaṁ,
aho sukhan"ti vācaṁ nicchārayamānameva uppajjati. Yadā dukkhaṁ uppajjati. Tadā
sakalasarīraṁ khobhentaṁ maddantaṁ pharamānaṁ abhisandayamānaṁ tattakapālaṁ 1-
pavesantaṁ
viya, vilīnatambalohena āsiñcanataṁ viya, sukkhatiṇavanappatimhi araññe dārūkkā
kalāpaṁ khipamānaṁ viya "aho dukkhaṁ, aho dukkhan"ti vippalāpayamānameva
uppajjati.
Iti sukhadukkhavedanānaṁ uppatti pākaṭā hoti.
Adukkhamasukhā pana duddīpanā andhakārena viya abhibhūtā. 2- Sā
sukhadukkhānaṁ
apagame sātāsātapaṭipakkhavasena 3- majtteākārabhūtā adukkhamasukhā vedanāti
nayato gaṇhantassa pākaṭā hoti. Yathā kiṁ? yathā antarā piṭṭhipāsāṇaṁ
ārūhitvā palātassa migassa anupadaṁ gacchanto migaluddhako piṭṭhipāsāṇassa
orabhāgepi parabhāgepi padaṁ disvā majjhe apassantopi "ito āruḷho, ito
oruḷho, majjhe piṭṭhipāsāṇe iminā padesena tato bhavissatī"ti nayato jānāti,
evaṁ. Āruḷhaṭṭhāne padaṁ viya hi sukhavedanāya uppatti pākaṭā hoti, oruḷhaṭṭhāne
padaṁ viya dukkhavedanāya uppatti pākaṭā hoti, ito āruyha, ito oruyha,
majjhe evaṁ gatoti nayato gahaṇaṁ viya sukhadukkhānaṁ apagame
sātāsātapaṭipakkhavasena
majjhattākārabhūtā adukkhamasukhā vedanāti nayato gaṇhantassa pākaṭā hoti.
Evaṁ bhagavā paṭhamaṁ rūpakammaṭṭhānaṁ kathetvā pacchā arūpakammaṭṭhānaṁ
vedanāvasena
vinivattetvā dasseti. Na kevalañca idheva evaṁ dasseti, mahāsatipaṭṭhāne,
majjhimanikāyamhi satipaṭṭhāne, cūḷataṇhāsaṅkhaye, mahātaṇhāsaṅkhaye,
cūḷavedallasutte,
mahāvedallasutte, raṭṭhapālasutte, māgandiyasutte, dhātuvibhaṅge,
aneñjasappāye 4- sakale vedanāsaṁyutteti evaṁ anekesu suttesu paṭhamaṁ
rūpakammaṭṭhānaṁ kathetvā pacchā arūpakammaṭṭhānaṁ vedanāvasena vinivattetvā
dasseti.
Yathā ca tesu, evaṁ imasmiṁpi sakkapañhe paṭhamaṁ rūpakammaṭṭhānaṁ kathetvā
pacchā
arūpakammaṭṭhānaṁ vedanāvasena vinivattetvā dasseti. Rūpakammaṭṭhānaṁ panettha
vedanāya ārammaṇamattaṁyeva saṅkhittaṁ, tasmā pāliyaṁ na āruḷhaṁ bhavissati.

1 chaṂa. tattaphālaṁ 2 Ma., i. andhakārā avibhūtā

3 chaṂa., i. sātāsātapaṭikkhepavasena evamuparipi 4 chaṂa. āneñjasappāye

340
[360] Arūpakammaṭṭhāne yantassa pākaṭaṁ vedanāvasena abhinivesamukhaṁ,
tameva dassetuṁ somanassaṁ cāhaṁ 1- devānamindāti ādi vuttaṁ. Tattha duvidhenāti
 dvividhena, dvīhi koṭṭhāsehīti attho. Evarūpaṁ somanassaṁ na sevitabbanti
evarūpaṁ gehasitasomanassaṁ na sevitabbaṁ. Gehasitasomanassaṁ nāma "tattha
katamāni
cha gehasitāni somanassāni? cakkhuviññeyyānaṁ rūpānaṁ iṭṭhānaṁ kantānaṁ manāpānaṁ
manoramānaṁ lokāmisapaṭisaṁyuttānaṁ paṭilābhaṁ vā paṭilābhato samanupassato,
pubbe
vā paṭiladdhapubbaṁ atītaṁ niruddhaṁ vipariṇataṁ samanussarato uppajjati
somanassaṁ,
yaṁ evarūpaṁ somanassaṁ, idaṁ vuccati gehasitaṁ somanassan"ti 2- evaṁ chasu
dvāresu
pavattakāmaguṇanissitaṁ 3- somanassaṁ.
Evarūpaṁ somanassaṁ sevitabbanti evarūpaṁ nekkhammanissitaṁ somanassaṁ
sevitabbaṁ. Nekkhammanissitasomanassaṁ nāma "tattha katamāni cha nekkhammasitāni
somanassāni. Rūpānaṁtveva aniccataṁ viditvā viparijhāmaṁ virāgaṁ nirodhaṁ pubbe
ceva rūpā etarahi ca, sabbe te rūpā aniccā, dukkhā, vipariṇāmadhammāti
evametaṁ yathābhūtaṁ sammappaññāya passato uppajjati somanassaṁ, yaṁ evarūpaṁ
somanassaṁ,
idaṁ vuccati nekkhammasitaṁ somanassan"ti 2- evaṁ chasu dvāresu iṭṭhārammaṇe
āpāthagate aniccādivasena vipassanaṁ paṭṭhapetvā ussukkāpetuṁ sakkontassa
"ussukkitā me vipassanā"ti somanassajātassa uppannaṁ somanassaṁ. Sevitabbanti
idaṁ nekkhammavasena, vipassanāvasena, anussativasena, paṭhamajjhānādivasena
uppajjanakasomanassaṁ sevitabbaṁ nāMa.
Tattha yañce savitakkaṁ savicāranti tasmiṁpi nekkhammanissite somanasse
yaṁ nekkhammavasena, vipassanāvasena, anussativasena, paṭhamajjhānavasena ca
uppannaṁ
savitakkaṁ savicāraṁ somanassanti jāneyya. Yañce avitakkaṁ avicāranti yaṁ pana
dutiyatatiyajjhānavasena uppannaṁ avitakkaṁ avicāraṁ somanassanti jāneyya. Ye
avitakke avicāre te 4- paṇītatareti etesupi dvīsu yaṁ avitakkaṁ avicāraṁ, taṁ
paṇītataranti attho.

1 chaṂa. somanassaṁpāhaṁ 2 Ma. upari. 14/306/280 saḷāyatanavibhaṅgasutta

3 chaṂa., i. vuttakāmaguṇanissitaṁ 4 Sī., i. se

341
Iminā kiṁ kathitaṁ hoti? dvinnaṁ arahattaṁ kathitaṁ. Kathaṁ? eko hi 1-
bhikkhu
savitakke savicāre somanasse vipassanaṁ paṭṭhapetvā "idaṁ somanassaṁ
kiṁnissitan"ti
upadhārento "vatthunissitan"ti pajānāti, phassapañcamake vuttanayeneva anukkamena
arahatte patiṭṭhāti. Eko avitakkāvicāre somanasse vipassanaṁ paṭṭhapetvā
vuttanayeneva arahatte patiṭṭhāti. Tattha abhiniviṭṭhasomanassesupi
savitakkasavicārato avitakkāvicāraṁ paṇītataraṁ.
Savitakkasavicārasomanassavipassanātopi
avitakkāvicārasomanassavipassanā paṇītaRā.
Savitakkasavicārasomanassaphalasamāpattitopi
avitakkāvicārasomanassaphalasamāpattiyeva paṇītataRā.
Tenāha bhagavā "ye avitakke avicāre te paṇītatare"ti.
[361] Evarūpaṁ domanassaṁ na sevitabbanti evarūpaṁ gehasitadomanassaṁ na
sevitabbaṁ. Gehasitadomanassaṁ nāma "tattha katamāni cha gehasitāni domanassāni?
cakkhuviññeyyānaṁ rūpānaṁ iṭṭhānaṁ kantānaṁ manāpānaṁ manoramānaṁ
lokāmisapaṭisaṁyuttānaṁ appaṭilābhaṁ vā appaṭilābhato samanupassato pubbe vā
appaṭiladdhapubbaṁ atītaṁ niruddhaṁ vipariṇataṁ samanussarato uppajjati
domanassaṁ. Yaṁ
evarūpaṁ domanassaṁ, idaṁ vuccati gehasitaṁ domanassan"ti 2- evaṁ chasu dvāresu
iṭṭhārammaṇaṁ nānubhaviṁ nānubhavissāmi nānubhavāmīti vitakkayato uppannaṁ
kāmaguṇanissitaṁ domanassaṁ.
Evarūpaṁ domanassaṁ sevitabbanti evarūpaṁ nekkhammanissitaṁ domanassaṁ
sevitabbaṁ. Nekkhammanissitadomanassaṁ nāma "tattha katamāni cha nekkhammasitāni
domanassāni? rūpānaṁtveva aniccataṁ viditvā viparijhāmaṁ virāgaṁ nirodhaṁ pubbe
 ceva rūpā etarahi ca, sabbe te rūpā aniccā, dukkhā, vipariṇāmadhammāti
evametaṁ yathābhūtaṁ sammappaññāya disvā anuttaresu vimokkhesu pihaṁ upaṭṭhāpeti
kadāssu nāmāhaṁ tadāyatanaṁ upasampajja viharissāmi, yadariyā etarahi āyatanaṁ
upasampajja viharantī"ti iti anuttaresu vimokkhesu pihaṁ upaṭṭhāpayato uppajjati
pihapaccayā domanassaṁ. Yaṁ evarūpaṁ domanassaṁ, idaṁ vuccati nekkhammasitaṁ

1 chaṂa. kira 2 Ma. upari. 14/307/281 saḷāyatanavibhaṅgasutta

342
Domanassan"ti 1- evaṁ chasu dvāresu iṭṭhārammaṇe āpāthagate
anuttaravimokkhasaṅkhāta-
ariyaphaladhammesu pihaṁ upaṭṭhapetvā tadadhigamāya aniccādivasena vipassanaṁ
paṭṭhapetvā
ussukkāpetuṁ asakkontassa idaṁpi pakkhaṁ, idaṁpi māsaṁ, idaṁpi saṁvaccharaṁ
vipassanaṁ ussukkāpetvā ariyabhūmiṁ pāpuṇituṁ nāsakkhinti anusocato uppannaṁ
domanassaṁ. Sevitabbanti idaṁ nekkhammavasena, vipassanāvasena, anussativasena,
paṭhamajjhānādivasena uppajjanakadomanassaṁ sevitabbaṁ nāMa.
Tattha yañce savitakkaṁ savicāranti tasmiṁpi duvidhe somanasse
gehasitadomanassameva
savitakkasavicāradomanassaṁ nāMa. Nekkhammavasena vipassanāvasena anussativasena
paṭhamadutiyajjhānavasena uppannaṁ domanassaṁ pana savitakkasavicāradomanassanti
veditabbaṁ.
Nippariyāyena pana avitakkāvicāradomanassaṁ nāma natthi. Domanassindriyantu 2-
ekaṁsena akusalañceva savitakkasavicārañca, etassa pana bhikkhuno maññanavasena
savitakkasavicāranti ca avitakkāvicāranti ca vuttaṁ.
Tatrāyaṁ nayo, idha bhikkhu domanassapaccayabhūte savitakkasavicāradhamme
avitakkāvicāradhamme ca domanassapaccayāeva uppanne maggaphaladhamme ca aññesaṁ
paṭipattidassanavasena domanassanti gahetvā "kadā nu kho me
savitakkasavicāradomanasse
vipassanā paṭṭhapitā bhavissati, kadā avitakkāvicāradomanasse"ti ca "kadā nu kho
me
savitakkasavicāradomanasse phalasamāpatti nibbattitā bhavissati, kadā
avitakkāvicāradomanasse phalasamāpattī"ti ca cintetvā temāsikaṁ, chamāsikaṁ,
navamāsikaṁ vā paṭipadaṁ gaṇhāti. Temāsikaṁ gahetvā paṭhamamāse ekaṁ yāmaṁ
jaggati, dve yāme niddāya okāsaṁ karoti, majjhimamāse dve yāme jaggati,
ekaṁ yāmaṁ niddāya okāsaṁ karoti, pacchimamāse caṅkamanisajjāheva yāpeti.
Evaṁ ce arahattaṁ pāpuṇāti, iccetaṁ kusalaṁ. No ce pāpuṇāti, visesetvā
chamāsikaṁ gaṇhāti. Tatrāpi dve dve māse vuttanayena paṭipajjitvā arahattaṁ
pāpuṇituṁ asakkonto visesetvā navamāsikaṁ gaṇhāti. Tatrāpi tayo tayo
māse tatheva paṭipajjitvā arahattaṁ pāpuṇituṁ asakkontassa "na laddhaṁ

1 Ma.upari. 14/307/281 saḷāyatanavibhaṅgasutta 2 chaṂa.,i. domanassindriyañhi.

343
Vata me sabrahmacārīhi saddhiṁ visuddhipavāraṇaṁ pavāretun"ti āvajjato domanassaṁ
uppajjati, assudhārā pavattanti gāmantapabbhāravāsimahāsīvattherassa viya.
Mahāsīvattheravatthuvaṇṇanā
thero kira aṭṭhārasa mahāgaṇe vācesi. Tassovāde ṭhatvā tiṁsasahassā
bhikkhū arahattaṁ pāpuṇiṁsu. Atheko bhikkhu "mayhaṁ tāva abbhantare guṇā
appamāṇā, kīdisā nu kho me ācariyassa guṇā"ti āvajjeti. Āvajjento
puthujjanabhāvaṁ passitvā "amhākaṁ ācariyo aññesaṁ avassayo hoti, attano
bhavituṁ na sakkoti, ovādamassa dassāmī"ti ākāsena gantvā vihārasamīpe
otaritvā divāṭṭhāne nisinnaṁ ācariyaṁ upasaṅkamitvā vattaṁ dassetvā ekamantaṁ
nisīdi.
Thero "kiṁkāraṇā āgatosi piṇḍapātikā"ti āha. Ekaṁ anumodanaṁ
gaṇhissāmīti āgatomhi bhanteti. Okāso na bhavissati āvusoti. Vitakkamālake
ṭhitakāle pucchissāmi bhanteti. Tasmiṁ ṭhāne aññe pucchantīti. Bhikkhācāramagge
bhanteti. Tatrāpi aññe pucchantīti. Dupaṭanivāsanaṭṭhāne, 1-
saṅghāṭipārupanaṭṭhāne,
 pattanīharaṇaṭṭhāne, gāme caritvā āsanasālāya yāguṁ pītakāle bhanteti. Tattha
tattha aṭṭhakathātherā attano kaṅkhaṁ vinodenti āvusoti. Antogāmato
nikkhamanakāle
puchchissāmi bhanteti. Tatrāpi aññe pucchanti āvusoti. Antarāmagge bhante,
bhojanasālāya bhattakiccapariyosāne bhante, divāṭṭhāne pādadhovanakāle
mukhadhovanakāle bhanteti. Tato paṭṭhāya yāva aruṇā apare pucchanti āvusoti.
Dantakaṭṭhaṁ gahetvā mukhadhovanaṭṭhānagamanakāle bhanteti. Tadā aññe
pucchantīti.
Mukhaṁ dhovitvā āgamanakāle bhanteti. Tatrāpi aññe pucchantīti. Senāsanaṁ
pavisitvā nisinnakāle bhanteti. Tatrāpi aññe pucchantīti. Bhante nanu mukhaṁ
dhovitvā senāsanaṁ pavisitvā tayo cattāro pallaṅke usumaṁ gāhāpetvā
yonisomanasikārena kammaṁ karontānaṁ okāsakālena bhavitabbaṁ siyā,
maraṇakkhaṇaṁpi

1 chaṂa., i. dupaṭṭanivāsanaṭṭhāne.

344
Na labhissatha bhante, phalakasadisattha bhante parassa avassayo hotha attano
bhavituṁ
na sakkotha, na me tumhākaṁ anumodanāya atthoti ākāse uppatitvā agamāsi.
Thero "imassa bhikkhuno pariyattiyā kammaṁ natthi, mayhaṁ pana anusāsako
bhavissatīti 1- ñatvā "idāni okāso na bhavissati, paccūsakāle gamissāmī"ti
pattacīvaraṁ samīpe katvā sabbaṁ divasabhāgaṁ paṭhamaṁ yāmaṁ majjhimaṁ yāmaṁ ca
dhammaṁ
vācetvā pacchimayāme ekasmiṁ there uddesaṁ gahetvā nikkhamante pattacīvaraṁ
gahetvā teneva saddhiṁ nikkhanto. Nisinnāntevāsikā ācariyo kenaci papañcena
nikkhantoti maññiṁsu. Nikkhantatthero kocideva samānācariyabhikkhūti saññaṁ
akāsi.
Thero kira "mādisassa arahattaṁ nāma kiṁ, 2- dvīhatīheneva pāpuṇitvā
paccāgamissāmī"ti antevāsikānaṁ anārocetvāva āsāḷhamāsassa juṇhapakkhaterasiyā
nikkhanto gāmantapabbhāraṁ gantvā caṅkamamāruyha kammaṭṭhānaṁ manasikaronto
taṁdivasaṁ arahattaṁ gahetuṁ nāsakkhi. Uposathadivase sampatte "dvīhatīhena
arahattaṁ
gaṇhissāmīti āgato, gahetuṁ nāsakkhiṁ. Tayo māsā 3- pana tīṇi divasāni viya
yāva mahāpavāraṇā tāva jānissāmī"ti vassaṁ upagantvāpi gahetuṁ nāsakkhi.
Pavāraṇādivase cintesi "ahaṁ dvīhatīhena arahattaṁ gaṇhissāmīti āgato,
temāsenāpi nāsakkhiṁ, sabrahmacārino pana visuddhipavāraṇaṁ pavārentī"ti.
Tassevaṁ
cintayato assudhārā pavattanti. Tato "na mañce mayhaṁ catūhi iriyāpathehi
maggaphalaṁ uppajjissati, arahattaṁdāni appatvā neva mañce piṭṭhiṁ pasāressāmi.
Na pāde dhovissāmī"ti mañcaṁ ussāpetvā ṭhapesi. Puna antovassaṁ pattaṁ,
arahattaṁ gahetuṁ nāsakkhiyeva. Ekūnatiṁsapavāraṇāsu assudhārā pavattanti.
Gāmadārakā
therassa pādesu phālitaṭṭhānāni kaṇṭakehi sibbanti, davaṁ 4- karontāpi "ayyassa
mahāsīvattherassa viya pādā hontū"ti davaṁ karonti.
Thero tiṁsasaṁvacchare mahāpavāraṇādivase ālambanaphalakaṁ nissāya ṭhito
"idāni me tiṁsa vassāni samaṇadhammaṁ karontassa, nāsakkhiṁ arahattaṁ pāpuṇituṁ,

1 chaṂa., i. bhavissāmīti 2 ma, i. arahattaṁ uppādetuṁ nāma kiṁ.

3 chaṂa., i. māse. 4 i. evaṁ

345
Addhā me imasmiṁ attabhāve maggo vā phalaṁ vā natthi, na me laddhaṁ
sabrahmacārīhi saddhiṁ visuddhipavāraṇaṁ pavāretun"ti cintesi. Tassevaṁ cintayato
ca domanassaṁ uppajji, assudhārā pavattanti. Athāvidūraṭṭhāne ekā devadhītā
rodamānā aṭṭhāsi. Ko ettha rodatītī. 1- Ahaṁ bhante devadhītāti. Kasmā
rodasīti. Rodanena 2- maggaphale nibbattante 2- ahaṁpi ekaṁ dve maggaphalāni
nibbattessāmīti rodāmi bhanteti.
Tato thero "bho mahāsīva 3- devadhītāpi 4- tayā saddhiṁ keḷiṁ karoti,
 anucchavikaṁ nu kho te etan"ti vipassanaṁ vaḍḍhetvā saha paṭisambhidāhi arahattaṁ
aggahesi. So "idāni nipajjissāmī"ti senāsanaṁ paṭijaggitvā mañcaṁ paññapetvā
udakaṭṭhāne udakaṁ paccupaṭṭhapetvā "pāde dhovissāmī"ti sopāṇaphalake nisīdi.
Antevāsikāpissa "amhākaṁ ācariyassa samaṇadhammaṁ kātuṁ gatassa tiṁsa
vassāni, asakkhi nu kho visesaṁ nibbattetuṁ, nāsakkhī"ti āvajjamānā "arahattaṁ
patvā pādadhovanatthaṁ nisinno"ti disvā "amhākaṁ ācariyo amhādisesu
antevāsikesu tiṭṭhantesu `attanāva pāde dhovissatī'ti aṭṭhānametaṁ, ahaṁ
dhovissāmi ahaṁ dhovissāmī"ti tiṁsasahassāpi ākāsenāgantvā vanditvā "pāde
dhovissāma bhante"ti āhaṁsu. Āvuso idāni tiṁsa vassāni honti mama pādānaṁ
adhotānaṁ, tiṭṭhatha tumhe, ahameva dhovissāmīti.
Sakkopi āvajjento "mayhaṁ ayyo mahāsīvatthero arahattaṁ patto
tiṁsasahassānaṁ antevāsikānaṁ `pāde dhovissāmā'ti āgatānaṁ pāde dhovituṁ na
deti mādise pana upaṭṭhāke tiṭṭhante `mayhaṁ ayyo sayaṁ pāde dhovissatī'ti
aṭṭhānametaṁ, ahaṁ dhovissāmī"ti sanniṭṭhānaṁ katvā sujātāya deviyā saddhiṁ
bhiṁkkhusaṁghassa santike pāturahosi. So sujaṁ asurakaññaṁ purato katvā "apetha
bhante mātugāmo"ti okāsaṁ kāretvā theraṁ upasaṅkamitvā vanditvā purato
ukkuṭiko nisīditvā "pāde dhovissāmi bhante"ti āha. Kosiya idāni me tiṁsa

1 chaṂa. rodasīti 2-2 chaṂa. rodamānena maggaphalaṁ nibbattitaṁ

3 chaṂa., i. mahāsīvatthera 4 chaṂa., i. devatāpi.

346
Vassāni pādānaṁ adhotānaṁ, devatānaṁ ca pakatiyāpi manussasarīragandho nāma
jeguccho, yojanasate ṭhitānaṁpi kaṇṭhe āsattakuṇapaṁ viya hoti, ahameva
dhovissāmīti.
Bhante ayaṁ gandho nāma na paññāyati, tumhākaṁ pana sīlagandho cha devaloke
atikkamitvā upari bhavaggaṁ patvā ṭhito. Sīlagandhato añño uttaritaro gandho
nāma natthi bhante, tumhākaṁ sīlagandhenamhi āgatoti vāmahatthena
goppakasandhiyaṁ
gahetvā dakkhiṇahatthena pādatale 1- parimajji, daharakumārasseva pādā ahesuṁ.
Sakko pāde dhovitvā vanditvā devalokameva gato.
Evaṁ "na labhāmi sabrahmacārīhi saddhiṁ visuddhipavāraṇaṁ pavāretun"ti
āvajjentassa uppannaṁ domanassaṁ nissāya bhikkhuno maññanavasena vipassanāya
ārammaṇaṁpi vipassanāpi maggopi phalaṁpi savitakkasavicāradomanassanti ca
avitakkāvicāradomanassanti ca vuccatīti veditabbaṁ.
Tattha eko bhikkhu savitakkasavicāradomanasse vipassanaṁ paṭṭhapetvā idaṁ
domanassaṁ
kiṁnissitanti upadhārento vatthunissitanti pajānāti phassapañcamake vuttanayeneva
anukkamena arahatte patiṭṭhāti. Eko avitakkāvicāradomanasse vipassanaṁ
paṭṭhapetvā
vuttanayeneva arahatte patiṭṭhāti. Tattha abhiniviṭṭhadomanassesupi
savitakkasavicārato
avitakkāvicāraṁ paṇītataraṁ savitakkasavicāradomanassavipassanātopi
avitakkāvicāradomanassavipasasanā paṇītataRā.
Savitakkasavicāradomanassaphalasamāpattitopi
avitakkāvicāradomanassaphalasamāpattiyeva paṇītataRā. Tenāha bhagavā "ye
avitakkāvicāre
paṇītatare"ti.
[362] Evarūpā upekkhā na sevitabbāti evarūpā gehasitaupekkhā
na sevitabbā. Gehasitaupekkhā nāma "tattha katamā cha gehasitā upekkhā.
Cakkhunā rūpaṁ disvā uppajjati upekkhā bālassa muḷhassa puthujjanassa
anodhijinassa avipākajinassa anādīnavadassāvino assutavato puthujjanassa. Yā
evarūpā upekkhā, rūpaṁ sā nātivattati, tasmā sā upekkhā gehasitāti
vuccatī"ti 2- evaṁ chasu dvāresu iṭṭhārammaṇe āpāthagate guḷapiṇḍike
nilīnamakkhikā

1 chaṂa. pādatalaṁ 2 Ma. upari. 14/308/282 saḷāyatanavibhaṅgasutta

347
 Viya rūpādīni anativattamānā tattheva laggā laggitā hutvā uppannā
kāmaguṇanissitā upekkhā na sevitabbā.
Evarūpā upekkhā sevitabbāti evarūpā nekkhammasitaupekkhā
sevitabbā. Nekkhammasitaupekkhā nāma "tattha katamā cha nekkhammasitā upekkhā.
Rūpānaṁtve aniccataṁ viditvā vipariṇāmaṁ virāgaṁ nirodhaṁ `pubbe ceva rūpā
etarahi
ca, sabbe te rūpā aniccā, dukkhā vipariṇāmadhammā"ti evametaṁ yathābhūtaṁ
sammappaññāya passato uppajjati upekkhā, yā evarūpā upekkhā, rūpaṁ sā
ativattati. Tasmā sā upekkhā nekkhammasitāti vuccatī"ti 1- evaṁ chasu dvāresu
iṭṭhādiārammaṇe āpāthagate iṭṭhe arajjantassa aniṭṭhe adussantassa
asamapekkhanena asammuyhantassa uppannā vipassanāñāṇasampayuttā upekkhā.
Apica vedanāsabhāgā tatramajjhattupekkhāpi ettha upekkhāva. Tasmā sevitabbāti
ayaṁ nekkhammavasena vipassanāvasena anussativasena
paṭhamadutiyatatiyacatutthajjhānavasena
upapajjanaupekkhā sevitabbā nāMa.
Tattha 2- yañce savitakkaṁ savicāranti tāyapi nekkhammasitaupekkhāya ca
yaṁ nekkhammavasena vipassanāvasena anussativasena 3- paṭhamajjhānavasena ca
uppannaṁ
savitakkaṁ savicāraṁ upekkhanti jāneyya. Yañce avitakkaṁ avicāranti yaṁ pana
dutiyatatiyajjhānādivasena uppannaṁ avitakkaṁ avicāraṁ upekkhanti jāneyya. Ye
avitakke avicāre te paṇītatareti etāsu dvīsu yā avitakkāvicārā, sā
paṇītatarāti attho. Iminā kiṁ kathitaṁ hoti.? dvinnaṁ arahattaṁ kathitaṁ. Eko hi
bhikkhu savitakkasavicāraupekkhāya vipassanaṁ paṭṭhapetvā ayaṁ upekkhā
kiṁnissitāti
upadhārento vatthunissitāti pajānāti 4- phassapañcamake vuttanayeneva anukkamena
arahatte patiṭṭhāti. Eko avitakkāvicārāya upekkhāya vipassanaṁ paṭṭhapetvā
vuttanayeneva arahatte patiṭṭhāti.

1 Ma. upari. 14/308 saḷāyatanavibhaṅgasutta 2 chaṂa. ettha.

3 chaṂa. anussatiṭṭhānavasena 4 chaṂa., i. pajānātīti

348
Tattha abhiniviṭṭhaupekkhāsupi savitakkasavicārato avitakkāvicārā
paṇītataRā.
Savitakkasavicāraupekkhāvipassanātopi avitakkāvicāraupekkhāvipassanā paṇītataRā.
Savitakkasavicārupekkhāphalasamāpattitopi avitakkāvicārupekkhāphalasamāpattiyeva
paṇītataRā. Tenāha bhagavā "ye avitakke avicāre te paṇītatare"ti.
[363] Evaṁ paṭipanno kho devānaminda bhikkhu papañcasaññāsaṅkhā-
nirodhasāruppagāminiṁ paṭipadaṁ paṭipanno hotīti bhagavā arahattanikūṭena desanaṁ
niṭṭhapesi. Sakko pana sotāpattiphalaṁ patto. Buddhānaṁ hi ajjhāsayo hīno na
hoti, ukkaṭṭhova hoti. Ekassapi bahunnaṁpi dhammaṁ desentā arahatteneva kūṭaṁ
gaṇhanti. Sattā pana attano anurūpe upanissaye ṭhitā. Keci sotāpannā
honti, keci sakadāgāmino, keci anāgāmino, keci arahanto. Rājā viya hi
bhagavā. Rājakumārā viya veneyyā. Yathā hi rājā bhojanakāle attano pamāṇena
piṇḍaṁ uddharitvā rājakumārānaṁ upaneti, te tato attano mukhappamāṇeneva
kabaḷaṁ karonti, evaṁ bhagavā attano ajjhāsayānurūpāya desanāya arahatteneva
kūṭaṁ gaṇhāti. Veneyyā attano upanissayappamāṇena tato sotāpattiphalaṁ 1- vā
sakadāgāmianāgāmiarahatatphalameva vā gaṇhanti.
Sakko pana sotāpannova 2- hutvā bhagavato puratoyeva cavitvā taruṇasakko
hutvā nibbatti, devatānaṁ hi cavamānānaṁ attabhāvassa gatāgataṭṭhānaṁ nāma na
paññāyati, dīpasikhāpagamanaṁ viya hoti. Tasmā sesadevatā na jāniṁsu. Sakko pana
sayaṁ cutattā bhagavā ca apaṭihatañāṇattāti 3- dveva janā jāniṁsu. Atha sakko
cintesi "mayhaṁ hi bhagavatā tīsu ṭhānesu nibbattakaphalameva kathitaṁ, ayañca
pana maggo vā phalaṁ vā sakuṇikāya viya uppatitvā gahetuṁ na sakkā,
āgamīyapubbabhāgapaṭipadāyassa bhavitabbaṁ. Handāhaṁ upari khīṇāsavasseva
pubbabhāgapaṭipadaṁ pucchissāmī"ti.

1 chaṂa. sotāpattiphalamattaṁ 2 chaṂa. sotāpanno jāto sotāpanno ca,

i. sotāpanno jāto sotāpan no va. 3 chaṂa., i. itisaddo na dissati.
349
Pātimokkhasaṁvaravaṇṇanā
[364] Tato taṁ pucchanto kathaṁ paṭipanno pana mārisāti ādimāha.
Tattha pāṭimokkhasaṁvarāyāti uttamajeṭṭhakasīlasaṁvarāya. Kāyasamācārampīti ādi
sevitabbakāyasamācārādivasena pātimokkhasaṁvaradassanatthaṁ vuttaṁ. Sīlakathā ca
nāmesā kammapathavasena vā paṇṇattivasena vā kathetabbā hoti.
Tattha kammapathavasena kathentena asevitabbakāyasamācāro tāva
pāṇātipātādinnādānakāmesumicchācārehi kathetabbo. Paṇṇattivasena kathentena
kāyadvāre paṇṇattisikkhāpadavītikkamanavasena kathetabbo. Sevitabbakāyasamācāro
pāṇātipātādiveramaṇīhi ceva kāyadvāre paññattasikakhāpadāvītikkamena ca
kathetabbo.
Asevitabbavacīsamācāro musāvādādivacīduccaritena ceva vacīdvāre paññatta-
sikkhāpadavītikkamena ca kathetabbo. Sevitabbavacīsamācāro musāvādādiveramaṇīhi
ceva
vacīdvāre paññattasikkhāpadāvītikkamena ca kathetabbo.
Pariyesanā pana kāyavācāhi pariyesanāyeva. Sā kāyavacīsamācāraggahaṇena
gahitāpi
samānā yasmā ājīvaṭṭhamakasīlaṁ nāma etasmiṁyeva dvāradvaye uppajjati, na ākāse.
Tasmā ājīvaṭṭhamakasīladassanatthaṁ visuṁ vuttā. Tattha na sevitabbapariyesanā
anariyapariyesanāya kathetabbā. Sevitabbapariyesanā ariyapariyesanāya. Vuttaṁ
hetaṁ:- dvemā bhikkhave pariyesanā anariyā ca pariyesanā, ariyā ca pariyesanā.
Katamā ca bhikkhave anariyapariyesanā? idha bhikkhave ekacco attanā jātidhammo
Samāno jātidhammaṁyeva pariyesati, attanā jarādhammo, byādhidhammo, maraṇadhammo,
sokadhammo, saṅkilesadhammo 1- samāno saṅkilesadhammaṁyeva pariyesati.
Kiñca bhikkhave jātidhammaṁ vadetha. Puttabhariyaṁ bhikkhave jātidhammaṁ,
dāsīdāsaṁ
jātidhammaṁ, ajeḷakaṁ jātidhammaṁ, kukkuṭasūkaraṁ jātidhammaṁ,
hatthigavāssavaḷavaṁ
jātidhammaṁ, jātarūparajataṁ jātidhammaṁ, jātidhammā hete bhikkhave upadhayo,
etthāyaṁ
gadhito 2- mucchito ajjhāpanno attanā jātidhammo samāno jātidhammaṁyeva
pariyesati.

1 Ma. saṅkilesikadhammo 2 chaṂa., i. gathito

350
Kiñca bhikkhave jarādhammaṁ vadetha. Puttabhariyaṁ bhikkhave jarādhammaṁ
.pe.
Jarādhammaṁyeva pariyesati.
Kiñca bhikkhave byādhidhammaṁ vadetha. Puttabhariyaṁ bhikkhave byādhidhammaṁ
.pe.
Byādhidhammaṁyeva pariyesati.
Kiñca bhikkhave maraṇadhammaṁ vadetha. Puttabhariyaṁ bhikkhave maraṇadhammaṁ
.pe.
Maraṇadhammaṁyeva pariyesati.
Kiñca bhikkhave sokadhammaṁ vadetha. Puttabhariyaṁ bhikkhave sokadhammaṁ
.pe.
Sokadhammaṁyeva pariyesati.
Kiñca bhikkhave saṅkilesadhammaṁ vadetha. Puttabhariyaṁ bhikkhave
saṅkilesadhammaṁ
.pe. Saṅkilesadhammaṁyeva pariyesati. Ayaṁ bhikkhave anariyapariyesanāti 1-
apica kuhanādivasena pañcavidhā agocaravasena chabbidhā vejjakammādivasena
ekavīsatividhā, evaṁ pavattā sabbāpi anesanā anariyā pariyesanāyevāti veditabbā.
Katamā ca bhikkhave ariyapariyesanā? idha bhikkhave ekacco attanā
Jātidhammo samāno jātidhamme ādīnavaṁ viditvā ajātaṁ anuttaraṁ yogakkhemaṁ
nibbānaṁ pariyesati, attanā jarādhammo, byādhimaraṇasokasaṅkilesadhammo samāno
saṅkilesadhamme ādīnavaṁ viditvā asaṅkiliṭṭhaṁ anuttaraṁ yogakkhemaṁ nibbānaṁ
pariyesati, ayaṁ bhikkhave ariyāpariyesanā. 2-
 Apica pañca kuhanādīni cha agocare ekavīsatividhañca anesanaṁ vajjetvā
bhikkhācariyāya dhammena samena pariyesanāpi ariyapariyesanāyevāti veditabbā.
Ettha ca yo yo "na sevitabbo"ti vutto, so so pubbabhāge
pāṇātipātādīnaṁ sambhārapariyesanapayogakaraṇagamanakālato paṭṭhāya na
sevitabbova.
Itaro ādito paṭṭhāya sevitabbo, asakkontena cittaṁpi uppādetabbaṁ. Apica
saṁghabhedādīnaṁ atthāya parakkamantānaṁ devadattādīnaṁ viya kāyasamācāro na

1 Maṃū. 12/274/235 pāsarāsisutta 2 Maṃū. 12/275/237 pāsarāsisutta

351
Sevitabbo, divasassa dvittikkhattuṁ tiṇṇaṁ ratanānaṁ upaṭṭhānagamanādivasena
pavatto
dhammasenāpatimahāmoggallānattherādīnaṁ viya kāyasamācāro sevitabbo.
Dhanuggahapesanādivasena vācaṁ bhindantānaṁ devadattādīnaṁ viya vacīsamācāro na
sevitabbo,
tiṇṇaṁ ratanānaṁ guṇakittanādivasena pavatto
dhammasenāpatimahāmoggallānattherādīnaṁ
viya vacīsamācāro sevitabbo. Anariyapariyesanaṁ pariyesantānaṁ devadattādīnaṁ
viya
pariyesanā na sevitabbā, ariyapariyesanaṁyeva pariyesantānaṁ dhammasenāpatimahā-
moggallānattherādīnaṁ viya pariyesanā sevitabbā.
Evaṁ paṭipanno khoti evaṁ asevitabbaṁ kāyavacīsamācārapariyesanañca
pahāya sevitabbānaṁ pāripūriyā paṭipanno devānaminda bhikkhu pātimokkhasaṁvarāya
uttamajeṭṭhakasīlasaṁvaratthāya paṭipanno nāma hotīti bhagavā khīṇāsavassa
āgamanīyapubbabhāgapaṭipadaṁ kathesi.
Indriyasaṁvaravaṇṇanā
[365] Dutiyapucchāya 1- indriyasaṁvarāyāti indriyānaṁ pidhānāya,
guttadvāratāya saṁvutadvāratāyāti attho. Visajjane panassa cakkhuviññeyyaṁ
rūpanti
ādi sevitabbarūpādivasena indriyasaṁvaradassanatthaṁ vuttaṁ. Tattha evaṁ vutteti
heṭṭhā somanassādipañhavisajjanānaṁ sutattā imināpi evarūpeneva bhavitabbanti
sañjātapaṭibhāṇo bhagavatā evaṁ vutte sakko devānamindo bhagavantaṁ etadavoca,
etaṁ imassa kho ahaṁ bhanteti ādikaṁ vacanaṁ avoca. Bhagavāpissa okāsaṁ datvā
tuṇhī ahosi. Kathetukāmopi hi yo atthaṁ sampādetuṁ na sakkoti, atthaṁ sampādetuṁ
sakkonto vā na kathetukāmo hoti, na tassa bhagavā okāsaṁ karoti. Ayaṁ pana
yasmā kathetukāmo ceva, sakkoti ca atthaṁ sampādetuṁ, tasmā tassa bhagavā
okāsamakāsi.
Tattha evarūpaṁ na sevitabbanti ādīsu ayaṁ saṅkhepo:- yaṁ rūpaṁ
passato rāgādayo uppajjanti, taṁ na sevitabbaṁ na daṭṭhabbaṁ na oloketabbanti
attho. Yaṁ pana passato asubhasaññā vā saṇṭhāti, pasādo vā uppajjati,
aniccasaññāpaṭilābho vā hoti, taṁ sevitabbaṁ.

1 chaṂa. dutiyapucchāyaṁ

352
Yaṁ cittakkharaṁpi cittabyañjanaṁpi saddaṁ suṇato rāgādayo uppajjanti,
evarūpo saddo na sevitabbo. Yaṁ pana atthanissitaṁ dhammanissitaṁ
kumbhadāsīgītakaṁpi
suṇantassa pasādo vā uppajjati, nibbidā vā saṇṭhāti, evarūpo saddo
sevitabbo.
Yaṁ gandhaṁ ghāyato rāgādayo uppajjanti, evarūpo gandho na
sevitabbo. Yaṁ pana gandhaṁ ghāyato asubhasaññādipaṭilābho hoti, evarūpo gandho
sevitabbo.
Yaṁ rasaṁ sāyato rāgādayo uppajjanti, evarūpo raso na sevitabbo.
Yaṁ pana rasaṁ sāyato āhāre paṭikūlasaññā ceva uppajjati, sāyitapaccayā ca
kāyabalaṁ nissāya ariyabhūmiṁ okkamituṁ sakkoti,
mahāsīvattherabhāgineyyasīvasāmaṇerassa
viya bhuñjantasseva vā kilesakkhayo hoti, evarūpo raso sevitabbo.
 Yaṁ phoṭṭhabbaṁ phusato rāgādayo uppajjanti, evarūpaṁ phoṭṭhabbaṁ na
sevitabbaṁ. Yaṁ pana phusato sāriputtattherādīnaṁ viya āsavakkhayo ceva, viriyaṁ
ca
supaggahitaṁ, pacchimā ca janatā diṭṭhānugatiṁ āpādanena anuggahitā hoti,
evarūpaṁ phoṭṭhabbaṁ sevitabbaṁ.
Sāriputtatthero kira tiṁsavassāni mañce piṭṭhiṁ na pasāresi. Tathā
mahāmoggallānatthero. Mahākassapatthero vīsavassasataṁ mañce piṭṭhiṁ na pasāresi.
Anuruddhatthero pañcapaññāsavassāni. 1- Bhaddiyatthero tiṁsavassāni. Soṇatthero
aṭṭhārasavassāni. Raṭṭhapālatthero dvādasa. Ānandatthero paṇṇarasa. Rāhulatthero
dvādasa. Bākulatthero asītivassāni. Nāḷakatthero yāva parinibbānaṁ mañce
piṭṭhiṁ na pasāresīti.
Ye manoviññeyye dhamme samannāharantassa rāgādayo uppajjanti,
"aho vata yaṁ paresaṁ paravittūpakaraṇaṁ taṁ mama assā"ti ādinā nayena vā
abhijjhādīni āpāthamāgacchanti, evarūpā dhammā na sevitabbā. "sabbe Sattā
averā hontū"ti evaṁ mettādivasena, ye vā pana tiṇṇaṁ therānaṁ dhammā,

1 chaṂa. paññāsavassāni

353
Evarūpā sevitabbā. Tayo kira therā vassūpanāyikadivase kāmavitakkādayo
akusalavitakkā na vitakketabbāti katikaṁ akaṁsu. Atha pavāraṇādivase saṁghatthero
saṁghanavakaṁ pucchi "āvuso imasmiṁ temāse kittake ṭhāne cittassa dhāvituṁ
dinnan"ti. Na bhante pariveṇassa paricchedato bahi dhāvituṁ adāsinti. Dutiyaṁ
pucchi
"tava āvuso kittake"ti. Nivāsanato bhante bahi dhāvituṁ na adāsinti. Atha dvepi
theraṁ pucchiṁsu "tumhākaṁ pana bhante"ti. Niyakajjhattakkhandhapañcakato āvuso
bahi dhāvituṁ
na adāsinti. Tumhehi bhante dukkaraṁ katanti. Evarūpo mano viññeyyo dhammo
sevitabbo.
[366] Ekantavādāti ekoyeva anto vādassa etesaṁ na 1- dve
vādāti 1- ekantavādā, ekaṁyeva vadantīti pucchati. Ekantasīlāti ekācāRā.
Ekantacchandāti ekaladdhikā. Ekantājjhosānāti ekantapariyosānā.
Anekadhātu nānādhātu kho devānaminda lokoti devānaminda ayaṁ
loko anekajjhāsayo nānajjhāsayo. Ekasmiṁ gantukāme eko ṭhātukāmo hoti.
Ekasmiṁ ṭhātukāme eko sayitukāmo hoti. Dve sattā ekajjhāsayā nāma
dullabhā. Tasmiṁ anekadhātunānādhātusmiṁ loke yaṁ yadeva dhātuṁ yaṁ yadeva
ajjhāsayaṁ
sattā abhinivisanti gaṇhanti, taṁ tadeva. Thāmasā parāmāsāti thāmena ca
parāmāsena ca. Abhinivissa voharantīti suṭṭhu gaṇhitvā voharanti, kathenti
dīpenti kittenti. Idameva saccaṁ, moghamaññanti idaṁ amhākameva vacanaṁ saccaṁ,
aññesaṁ vacanaṁ moghaṁ tucchaṁ niratthakanti.
Accantaniṭṭhāti anto vuccati vināso, antaṁ atītā niṭṭhā etesanti
accantaniṭṭhā. Yā etesaṁ niṭṭhā, yo paramassāso nibbānaṁ, taṁ sabbesaṁ
vināsātikkantamaccantanti vuccati. Yogakkhemoti nibbānasseva nāmaṁ, accanto
yogakkhemo etesanti accantayogakkhemī. Seṭṭhaṭṭhena brahmaṁ ariyamaggaṁ carantīti
brahmacārī. Accantatāya 2- brahmacārī accantabrahmacārī. Pariyosānanti
nibbānasseva nāmaṁ, accantaṁ pariyosānaṁ etesanti accantapariyosānā.

1-1 chaṂa., i. na dvedhā gatavādāti 2 chaṂa., i. accantatthāya

354
Taṇhāsaṅkhayavimuttāti taṇhāsaṅkhayoti maggopi nibbānaṁpi. Maggo
taṇhaṁ saṅkhiṇāti vināsetīti taṇhāsaṅkhayo. Nibbānaṁ yasmā taṁ āgamma taṇhā
saṅkhiyati vinassati tasmā taṇhāsaṅkhayo. Taṇhāsaṅkhayena maggena vimuttā,
taṇhāsaṅkhaye vā nibbāne vimuttā adhimuttāti taṇhāsaṅkhayavimuttā.
Ettāvatā ca bhagavatā cuddasapi pañhā byākatā honti. Cuddasa
pañhā nāma issāmacchariyaṁ eko pañho, piyāpiyaṁ eko, chando eko, vitakko
eko, papañco eko, somanassaṁ eko, domanassaṁ eko, upekkhā eko,
kāyasamācāro eko, vacīsamācāro eko, pariyesanā eko, indriyasaṁvaro eko,
 anekadhātu eko, accantaniṭṭhā ekoti.
[367] Ejāti calanaṭṭhena taṇhā vuccati. Sā pīḷanaṭṭhena rogo,
anto padussanaṭṭhena gaṇḍo, anuvijjhanaṭṭhena sallaṁ. Tasmā ayaṁ purisoti
yasmā ejā attanā katakammānurūpena purisaṁ tattha tattha abhinibbattanatthāya
kaḍḍhati, tasmā ayaṁ puriso tesaṁ tesaṁ bhavānaṁ vasena uccāvacaṁ āpajjati.
Brahmaloke ucco hoti, devaloke avaco. Devaloke ucco, manussaloke avaco.
Manussaloke ucco, apāye avaco. 1- Yesāhaṁ bhanteti yesaṁ ahaṁ bhante.
Sandhivasena panettha "yesāhan"ti hoti. Yathāsutaṁ yathāpariyattanti yathā mayā
suto ceva uggahito ca, evaṁ. Dhammaṁ desemīti sattavattapadadhammaṁ desemi. Na
cāhaṁ tesanti ahaṁ pana tesaṁ sāvako na sampajjāmi. Ahaṁ kho pana bhanteti
ādinā attano sotāpannabhāvaṁ jānāpeti.
Somanassapaṭilābhakathāvaṇṇanā
[368] Vedapaṭilābhanti tuṭṭhipaṭilābhaṁ. Devāsurasaṅgāmoti devānaṁ ca
asurānaṁ
ca saṅgāmo. Samupabyūḷhoti samosaṇṇo nalāṭena nalāṭaṁ paharaṇākārappatto
viya. Etesaṁ kira kadāci mahāsamuddapiṭṭhe saṅgāmo hoti, tattha

1 i. brahmaloko ucco hoti .pe. apāyo nīco

355
Pana chedanavijjhanādīhi aññamaññaghāto nāma natthi, dārumeṇḍakayuddhaṁ viya
jayaparājayamattameva hoti. Kadāci devā jinanti, kadāci asuRā. Tattha yasmiṁ
saṅgāme devā puna apaccāgamanāya asure jiniṁsu. Taṁ sandhāya tasmiṁ kho pana
bhanteti ādimāha. Ubhayametthāti 1- ubhayaṁ etaṁ, duvidhaṁpi ojaṁ ettha devaloke
devāyeva paribhuñjissantīti evamassa āvajjentassa balavapītisomanassaṁ uppajji.
Sadaṇḍāvacaroti sadaṇḍo avacarako, daṇḍaggahaṇena satthaggahaṇena saddhiṁ
ahosi, na nikkhittadaṇḍasatthoti dasseti. Ekantanibbidāyāti ekanteneva
vaṭṭe nibbindanatthāya. 2- Sabbaṁ mahāgovinde 3- vuttameva.
[369] Pavedesīti kathesi dīpesi. Idhevāti imasmiṁyeva okāse.
Devabhūtassa me satoti devassa me sato. Punevāyu 4- ca me laddhoti puna aññena
kammavipākena me jīvitaṁ laddhanti, iminā attano cutibhāvañceva upapannabhāvaṁ
ca āvikaroti.
Diviyā kāyāti dibbā attabhāvā. Āyuṁ hitvā amānusanti dibbaṁ āyuṁ
jahitvā. Amuḷho gabbhamessāmīti niyatagatikattā amuḷho hutvā. Yattha me ramatī
manoti yattha me mano ramissati tattheva khattiyakulādīsu gabbhaṁ
upagacchissāmīti
sattakkhattuṁ deve ca mānuse cāti imamatthaṁ dīpeti.
Ñāyena viharissāmīti manussesu upapannopi mātaraṁ jīvitā voropanādīnaṁ
abhabbattā ñāyena kāraṇena samena viharissāmīti attho.
Sambodhi ce bhavissatīti idaṁ sakadāgāmimaggaṁ sandhāya vadati, sace
sakadāgāmī bhavissāmīti dīpeti. Aññātā viharissāmīti aññātā ājānitukāmo
hutvā viharissāmi. Sveva anto bhavissatīti soeva me manussaloke anto
bhavissatīti.
Puna devo bhavissāmi, devalokasmimuttamoti puna devalokasmiṁ uttamo
sakko devānamindo bhavissāmīti vadati.

1 chaṂa., sī,i. ubhayametaṁ 2 chaṂa., i. nibbindanatthāyāti

3 chaṂa. mahāgovindasutte 4 chaṂa., i. punarāyu

356
Antime vattamānamhīti antime bhave vattamāne. So nivāso bhavissatīti
ye te āyunā ca paññāya ca akaniṭṭhā jeṭṭhakā sabbadevehi paṇītatarā
devā, avasāne me so nivāso bhavissati. Ayaṁ kira tato sakkattabhāvato cuto
tasmiṁ attabhāve anāgāmimaggassa paṭiladdhattā uddhaṁsoto akaniṭṭhagāmī hutvā
avihādīsu nibbattanto avasāne pana 1- akaniṭṭhagāmī bhavissati. 1- Taṁ sandhāya
evamāha.
Esa kira avihesu kappasahassaṁ vasissati, atappesupi dve
kappasahassāni, sudassesu cattāri kappasahassāni, sudassīsu aṭṭha, akaniṭṭhesu
soḷasāti ekattiṁsa kappasahassāni brahmāayuṁ anubhavissati. Sakko devarājā
 anāthapiṇḍiko gahapati visākhā mahāupāsikāti tayopi hi ime ekappamāṇāyukāeva,
vaṭṭābhiratasattā nāMa. Etehi sadisā sukhabhāgino nāma natthi.
[370] Apariyositasaṅkappoti aniṭṭhitamanoratho. Yassu maññāmi
samaṇeti ye samaṇe pavivittavihārinoti maññāmi. Ārādhanāti sampādanā.
Virādhanāti asampādanā. Na sambhontīti 2- sampādetvā kathetuṁ na sakkonti.
Ādiccabandhunanti ādiccopi gotamagotto, bhagavāpi gotamagottoeva, tasmā
evamāha. Yaṁ karomaseti 3- yaṁ pubbe brahmuno namakāraṁ karoMa. Samaṁ devehīti
saddhiṁ devehi, ito paṭṭhāya idāni amhākaṁ brahmuno namakārakaraṇaṁ natthīti
dasseti. Sāmaṁ karomāti namakāraṁ karoMa.
[371] Parāmasitvāti tuṭṭhacitto sahāyaṁ hatthena hatthamhi parāmasanto 4-
viya paṭhaviṁ paharitvā, sakkhibhāvatthāya vā paharitvā "yathā tvaṁ niccalā, 5-
evamahaṁ
bhavāmī"ti. 6- Ajjhiṭṭhapañhāti ajjhesitapañhā puṭṭhapañhāti 7- attho. Sesaṁ
sabbattha
uttānamevāti.
Sakkapañhasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.
------------

1-1 chaṂa.,i. akaniṭṭhe nibbattissati 2 chaṂa. na sampāyanti 3 chaṂa.,i. yaṁ

karomasi. 4 chaṂa. paharanto 5 chaṂa.,i. niccalo, 6 chaṂa.,i. evamahaṁ
bhagavatīti.
7 chaṂa.,i. patthitapañhā.

357
9. Mahāsatipaṭṭhānasutta.
Uddesavārakathāvaṇṇanā
[372] Evamme sutanti mahāsatipaṭṭhānasuttaṁ. Tatrāyaṁ anupubbapadavaṇṇanā:-
[373] Ekāyano ayaṁ bhikkhave maggoti kasmā bhagavā idaṁ
suttamabhāsi? kururaṭṭhavāsīnaṁ gambhīradesanāpaṭiggahaṇasamatthatāya.
Kururaṭṭhavāsino kira
bhikkhubhikkhuniyo upāsakaupāsikāyo ca utusappāyādisampannattā tassa raṭṭhassa
sappāyautupaccayasevanena niccaṁ kallasarīrā kallacittā ca honti. Te cittasarīra-
kallatāya anuggahitapaññābalā gambhīrakathaṁ paṭiggahetuṁ samatthā honti. Tena
tesaṁ bhagavā imaṁ gambhīradesanāpaṭiggahaṇasamatthataṁ sampassanto ekavīsatiyā
ṭhānesu
kammaṭṭhānaṁ arahatte pakkhipitvā idaṁ gambhīratthaṁ mahāsatipaṭṭhānasuttaṁ
abhāsi.
Yathā hi puriso suvaṇṇacaṅkoṭakaṁ labhitvā tattha nānāpupphāni pakkhipeyya,
suvaṇṇamañjusaṁ vā pana labhitvā satta ratanāni pakkhipeyya, evaṁ bhagavāpi
kururaṭṭhavāsiparisaṁ labhitvā gambhīradesanaṁ ṭhapesi. Tenevettha aññānipi
gambhīratthāni
imasmiṁ dīghanikāye mahānidānaṁ, majjhimanikāye satipaṭṭhānaṁ, sāropamaṁ,
rukkhopamaṁ,
raṭṭhapālaṁ, māgaṇḍiyaṁ, āneñjasappāyanti aññānipi suttāni desesi.
Apica tasmiṁ janapade catasso parisā pakatiyāva satipaṭṭhāna-
bhāvanānuyogamanuyuttā viharanti, antamaso dāsakammakarāpi
satipaṭṭhānapaṭisaṁyuttameva
kathaṁ kathenti. Udakatitthasuttakantanaṭṭhānādīsupi niratthakakathā nāma
nappavattati. Sace
kāci itthī "amma tvaṁ kataraṁ satipaṭṭhānaṁ 1- manasikarosī"ti pucchitā "na
kiñcī"ti
vadati, taṁ garahanti "dhiratthu tava jīvitaṁ, jīvamānāpi tvaṁ matasadisā"ti.
Atha naṁ
"mādāni puna evamakāsī"ti ovaditvā aññataraṁ satipaṭṭhānaṁ uggaṇhāpenti.
Yā pana "ahaṁ asukaṁ satipaṭṭhānaṁ nāma manasikaromī"ti vadati, tassā "sādhu
sādhū"ti sādhukāraṁ datvā 2- "sujīvitaṁ tava jīvitaṁ, tvaṁ nāma manussattaṁ
 1 chaṂa. satipaṭṭhānabhāvanaṁ 2 chaṂa. katvā

358
Pattā, tavatthāya sammāsambuddho uppanno"ti ādīhi pasaṁsanti. Na kevalaṁ
cettha manussajātikāva satipaṭṭhānamanasikārayuttā, te nissāya viharantā
tiracchānagatāpi.
Tatrīdaṁ vatthu:- eko kira naṭako suvapotakaṁ gahetvā sikkhāpento
vicarati. So bhikkhunūpassayaṁ upanissāya vasitvā gamanakāle suvapotakaṁ
pammussitvā
gato. Taṁ sāmaṇeriyo gahetvā paṭijaggiṁsu. Buddharakkhitotissa nāmaṁ akaṁsu. Taṁ
ekadivasaṁ purato nisinnaṁ disvā mahātherī āha "buddharakkhitā"ti. Kiṁ ayyeti.
Atthi te koci bhāvanāmanasikāroti. Natthi ayyeti. Āvuso pabbajitānaṁ santike
vasantena nāma visaṭṭhāttabhāvena vasituṁ na vaṭṭati, kocideva manasikāro
icchitabbo, tvaṁ pana aññaṁ na sakkhissasi, "aṭṭhi aṭṭhī"ti sajjhāyaṁ karohīti.
So theriyā ovāde ṭhatvā "aṭṭhi aṭṭhī"ti sajjhāyaṁ karonto carati.
Taṁ ekadivasaṁ pātova toraṇagge nisīditvā bālātapaṁ tappamānaṁ ekā 1-
sakuṇagghī 1- nakhapañjarena aggahesi. So "kiri kirī"ti saddamakāsi. Sāmaṇeriyo
sutvā "ayye buddharakkhito sakuṇena gahito, mocema nan"ti leḍḍuādīni gahetvā
anubandhitvā mocesuṁ. Taṁ ānetvā purato ṭhapitaṁ therī āha "buddharakkhita
sakuṇena
gahitakāle kiṁ cintesī"ti. Ayye ahaṁ na kiñci cintemi, 2- aṭṭhipuñjova
aṭṭhipuñjaṁ gahetvā gacchati, katarasmiṁ ṭhāne vippakirissatīti evaṁ ayye
aṭṭhipuñjameva cintesinti. Sādhu sādhu buddharakkhita anāgate bhavakkhayassa
te paccayo bhavissatīti. Evaṁ tattha tiracchānagatāpi satipaṭṭhānamanuyuttā. 4-
Tasmā nesaṁ bhagavā satipaṭṭhānavuḍḍhimeva 5- jānanto idaṁ suttaṁ abhāsi.
Tattha ekāyanoti ekamaggo. Maggassa hi:-
maggo pantho patho pajjo añjasaṁ vaṭumāyanaṁ
nāvā uttarasetu ca kullo ca bhisisaṅkamoti

1-1 chaṂa. i. eko sakuṇo 2 chaṂa.,i. cintesiṁ 3 chaṂa.

satipaṭṭhānamanasikārayuttā
4 chaṂa. satipaṭṭhānabuddhimeva janento

359
Bahūni nāmāni. Svāyamidha ayananāmena vutto, tasmā ekāyano
ayaṁ bhikkhave maggoti ettha ekamaggo ayaṁ bhikkhave maggo na dvedhā 1-
pathabhūtoti
evamattho daṭṭhabbo,
athavā ekena ayitabboti ekāyano. Ekenāti gaṇasaṅgaṇikaṁ pahāya
vūpakaṭṭhena pavivittena. 2- Ayitabboti paṭipajjitabbo, ayanti vā etenāti
ayano, saṁsārato nibbānaṁ gacchantīti attho. Ekassa ayano ekāyano. Ekassāti
seṭṭhassa. Sabbasattaseṭṭho ca so bhagavā, tasmā bhagavatoti vuttaṁ hoti.
Kiñcāpi hi tena aññepi ayanti, evaṁ santepi bhagavatova so ayano tena
uppāditattā. Yathāha "so hi brāhmaṇa bhagavā anuppannassa maggassa
uppādetā"ti 3- ādi. Ayatīti vā ayano, gacchati pavattatīti attho. Ekasmiṁ
ayanoti ekāyano, imasmiṁyeva dhammavinaye pavattati, na aññatthāti vuttaṁ
hoti. Yathāha "imasmiṁ kho subhadda dhammavinaye ariyo aṭṭhaṅgiko maggo
upalabbhatī"ti 4- desanābhedoyeva heso, atthato panekova. Apica ekaṁ ayatīti
ekāyano. Pubbabhāge nānāmukhabhāvanānayappavattopi aparabhāge ekaṁ nibbānameva
gacchatīti vuttaṁ hoti. Yathāha brahmā sahampati:-
ekāyanaṁ jātikhayantadassī
maggaṁ pajānāti hitānukampī
etena maggena tariṁsu pubbe
tarissanti 5- ye ca taranti oghanti 5-
keci pana "na pāraṁ diguṇaṁ yantī"ti 6- gāthānayena yasmā ekavāraṁ
nibbānaṁ gacchati, tasmā "ekāyano"ti vadanti, taṁ na yujjati. Imassa hi
atthassa sakiṁ ayanoti iminā byañjanena bhavitabbaṁ. Yadi pana ekaṁ ayanamassa
ekā gati pavattatīti evaṁ atthaṁ yojetvā vucceyya, byañjanaṁ yujjeyya, attho
 1 chaṂa. dvidhā 2 chaṂa. pavivittacittena 3 Ma. upari. 14/79
gopakamoggallānasutta
4 dīṃahā. 10/214 mahāparinibbānasutta 5-5 ka. tarissare ceva taranti coghanti.
(saṁṃahā. 19/389 brahmasutta, 19/409 maggasutta) 6 khu,su. 25/720 nālakasutta

360
Pana ubhayathāpi na yujjati. Kasmā? idha pubbabhāgamaggassa adhippetattā.
Kāyādicatuārammaṇappavatto hi pubbabhāgasatipaṭṭhānamaggo idha adhippeto, na
lokuttaro, so ca anekavāraṁpi ayati, anekañcassa ayanaṁ hoti.
Pubbepi ca imasmiṁ pade mahātherānaṁ sākacchā ahosi. Tipiṭakacūḷanāgatthero
pubbabhāgasatipaṭṭhānamaggoti āha. Ācariyo panassa tipiṭakacūḷasumanatthero
missakamaggoti āha. Pubbabhāgo bhanteti. Missako āvusoti. Ācariye pana
punappunaṁ bhaṇante bhaṇante apaṭibāhitvā tuṇhī ahosi. Pañhaṁ avinicchinitvāva
uṭṭhahiṁsu. Athācariyatthero nhānakoṭṭhakaṁ gacchanto "mayā missakamaggo kathito,
cūḷanāgo pubbabhāgamaggoti ādāya voharati, ko nukho ettha vinicchayo"ti
suttantaṁ ādito paṭṭhāya parivattento "yo hi koci bhikkhave ime cattāro
satipaṭṭhāne evaṁ bhāveyya satta vassānī"ti imasmiṁ ṭhāne sallakkhesi.
Lokuttaramaggo uppajjitvā satta vassāni tiṭṭhamāno nāma natthi, mayā vutto
missakamaggo na labbhati. Cūḷanāgena diṭṭho pubbabhāgamaggo ca labbhatīti ñatvā
aṭṭhamiyaṁ dhammassavane saṅghuṭṭhe agamāsi.
Porāṇakattherā kira piyadhammassavanā honti, saddaṁ sutvā ca "ahaṁ
paṭhamaṁ ahaṁ paṭhaman"ti ekappahāreneva osaranti. Tasmiṁpi divase
cūḷanāgattherassa
vāro, tena dhammāsane nisīditvā vījaniṁ gahetvā pubbagāthāsu vuttāsu therassa
āsanapiṭṭhiyaṁ ṭhitassa etadahosi "raho nisīditvā na vakkhāmī"ti. Porāṇakattherā
hi anusuyyakā honti. Na attano rucimeva ucchubhāraṁ viya evaṁ ukkhipitvā
vicaranti, kāraṇameva gaṇhanti, akāraṇaṁ visajjenti. Tasmā thero "āvuso
cūḷanāgā"ti āha. So ācariyassa viya saddoti dhammaṁ ṭhapetvā "kiṁ bhante"ti
āha. Āvuso cūḷanāga mayā vutto missakamaggo na labbhati, tayā vutto
pubbabhāgasatipaṭṭhānamaggova labbhatīti. Thero cintesi "amhākaṁ ācariyo
sabbapariyattidharo tepiṭakasutabuddho, evarūpassapi nāma bhikkhuno ayaṁ pañho
āluḷeti,
anāgate dhammakathikā 1- imaṁ pañhaṁ āluḷessantīti suttaṁ gahetvā imaṁ pañhaṁ

1 chaṂa. mama bhātikā

361
Niccalaṁ karissāmī"ti paṭisambhidāmaggato "ekāyano maggo vuccati pubbabhāga-
satipaṭṭhānamaggo.
Maggānaṭṭhaṅgiko seṭṭho saccānaṁ caturo padā
virāgo seṭṭho dhammānaṁ dipadānañca 1- cakkhumā.
Eseva maggo natthañño dassanassa visuddhiyā
etañhi tumhe paṭipajjatha mārassetaṁ pamohanaṁ 2-
etaṇhi tumhe paṭipannā dukkhassantaṁ karissathā"ti 3-
suttaṁ āharitvā ṭhapesi.
Maggoti kenaṭṭhena maggo? nibbānagamanaṭṭhena nibbānatthikehi
Magganīyaṭṭhena ca. Sattānaṁ visuddhiyāti rāgādīhi malehi abhijjhāvisamalobhādīhi
ca
upakkilesehi saṅkiliṭaṭhacittānaṁ sattānaṁ visuddhatthāya. Tathā hi imināva
maggena
ito satasahassakappādhikānaṁ catunnaṁ asaṅkheyyāyaṁ upari ekasmiṁyeva kappe
nibbatte taṇhaṅkaramedhaṅkarasaraṇaṅkaradīpaṅkaranāmake buddhe ādiṁ katvā
sakyanibbatte
taṇhaṅkaramedhaṅkarasaraṇaṅkaradīpaṅkaranāmake buddhe ādiṁ katvā
sakyamunipariyosānā
aneke sammāsambuddhā anekasatā paccekabuddhā gaṇanapathaṁ vītivattā ariyasāvakā
cāti ime sattā sabbe cittamale 4- pavāhetvā paramavisuddhiṁ pattā. Rūpamalavasena
pana saṅkilesavodānapaññattiyeva natthi. Tathā hi
 rūpena saṅkiliṭṭhena saṅkilissanti māṇavā
rūpe suddhe visujjhanti anakkhātaṁ mahesinā.
Cittena saṅkiliṭṭhena saṅkilissanti māṇavā
citte suddhe visujjhanti iti vuttaṁ mahesinā.
Yathāha "cittasaṅkilesā bhikkhave sattā saṅkilissanti, cittavodānā
sattā visujjhantī"ti. 5- Tañca cittavodānaṁ iminā satipaṭṭhānamaggena hoti.
Tenāha "sattānaṁ visuddhiyā"ti

1 chaṂa. dvipadānañca 2 chaṂa.,ka. mārasenappamaddanaṁ 3 khuḍha. 25/273-275/64

pañcasatabhikkhuvatthu 4 chaṂa.,i. cittamalaṁ 5 saṁ. khandha. 17/100/119
dutiyagaddūlabaddhasutta

362
Sokaparidevānaṁ samatikkamāyāti sokassa ca paridevassa ca samatikkamāya,
pahānāyāti
attho, ayaṁ hi maggo bhāvito santatimahāmattādīnaṁ viya sokasamatikkamāya
paṭācārādīnaṁ
viya paridevasamatikkamāya saṁvattati. Tenāha "sokaparidevānaṁ samatikkamāyā"ti.
Kiñcāpi
hi santatimahāmatto
yaṁ pubbe taṁ visosehi 1- pacchā te māhu kiñcanaṁ
majjhe ce no gahessasi upasanto carissasīti 2-
imaṁ gāthaṁ sutvāva saha paṭisambhidāhi arahattaṁ patto. Paṭācārā
na santi puttā tāṇāya na pitā napi bandhavā
antakenādhipannassa natthi ñātīsu tāṇatāti 3-
imaṁ gāthaṁ sutvā sotāpattiphale patiṭṭhitā. Yasmā pana kāyavedanācittadhammesu
kiñci dhammaṁ anāmasitvā bhāvanā nāma natthi, tasmā tepi imināva maggena
sokaparidevasamatikkantāti veditabbā.
Dukkhadomanassānaṁ atthaṅgamāyāti kāyikadukkhassa ca cetasikadomanassassa
cāti imesaṁ dvinnaṁ atthaṅgamāya, nirodhāyāti attho. Ayaṁ hi maggo bhāvito
tissattherādīnaṁ viya dukkhassa sakkādīnaṁ viya ca domanassassa atthaṅgamāya
saṁvattati.
Tatrāyaṁ atthadīpanā:- sāvatthiyaṁ kira tisso nāma kuṭumbiyaputto
cattālīsahiraññakoṭiyo pahāya pabbajitvā ekakova 4- agāmake araññe viharati.
Tassa kaniṭṭhābhātu bhariyā "gacchatha. Naṁ jīvitā voropethā"ti pañcasate
core pesesi. Te gantvā theraṁ parivārayiṁsu. 5- Thero āha "kasmā āgatattha
upāsakā"ti. Taṁ jīvitā voropessāmāti. Pāṭibhogaṁ me upāsakā gahetvā
ajjekarattiṁ jīvitaṁ dethāti. Ko te samaṇa imasmiṁ ṭhāne pāṭibhogo bhavissatīti.
Thero mahantaṁ pāsāṇaṁ gahetvā dve ūruṭṭhīni bhinditvā "vaṭṭati upāsakā

1 chaṂa.,ka. visodhehi 2 khu.su. 25/956/520 attadañḍasutta. 25/1106/552

jatukaṇṇīmāṇavakapañhā 3 khuḍha. 25/288/66 paṭācārāvatthu
4 chaṂa. ayaṁ pāṭho na dissati 5 chaṂa. parivāretvā nisīdiṁsu

363
Pāṭibhogo"ti āha. Te apakkamitvā caṅkamanasīse aggiṁ katvā nipajjiṁsu. Therassa
vedanaṁ vikkhambhetvā sīlaṁ paccavekkhato parisuddhasīlaṁ nissāya pītipāmojjaṁ
uppajji tato anukkamena vipassanaṁ vaḍḍhento tīsu yāmesu rattiṁ samaṇadhammaṁ
katvā
aruṇuggamane arahattaṁ patto imaṁ udānaṁ udānesi:-
ubho pādāni bhinditvā saññamissāmi vo ahaṁ
aṭṭiyāmi harāyāmi sarāgamaraṇe 1- ahaṁ.
Evāhaṁ cintayitvāna yathābhūtaṁ vipassisaṁ
sampatte aruṇuggamhi arahattaṁ apāpuṇinti.
Aparepi tiṁsa bhikkhū bhagavato santike kammaṭṭhānaṁ gahetvā araññavihāre
 vassaṁ upagantvā "āvuso tiyāmarattiṁ samaṇadhammo ca kātabbo, na aññamaññassa
santikaṁ āgantabban"ti vatvā vihariṁsu. Tesaṁ samaṇadhammaṁ katvā paccūsasamaye
capalāyantānaṁ eko byaggho āgantvā ekekaṁ bhikkhuṁ gahetvā gacchati.
Na koci "byaggho maṁ gaṇhī"ti vācampi nicchāresi. Evaṁ pañcadasasu bhikkhūsu
khāditesu uposathadivase "itare āvuso kuhin"ti pucchitvā ñatvā ca "idāni
gahitena gahitomhīti vattabban"ti vatvā vihariṁsu. Atha aññataraṁ daharabhikkhuṁ
purimanayeneva byaggho gaṇhi. So "byaggho bhante"ti āha. Bhikkhū kattaradaṇḍe
ca ukkāyo ca gahetvā mocessāmāti anubandhiṁsu. Byaggho bhikkhūnaṁ agatipathaṁ
chinnataṭaṭṭhānaṁ āruyha taṁ bhikkhuṁ pādaṅguṭṭhato paṭṭhāya khādituṁ ārabhi.
Itarepi
"idāni sappurisa amhehi kattabbaṁ natthi, bhikkhūnaṁ viseso nāma evarūpe
ṭhāne paññāyatī"ti āhaṁsu. So byagghamukhe nipannova taṁ vedanaṁ vikkhambhetvā
vipassanaṁ vaḍḍhetvā 2- yāva gopphakā khāditasamaye sotāpanno hutvā yāva
jannukā khāditasamaye sakadāgāmī hutvā yāva nābhiyā khāditasamaye anāgāmī
htuvā hadayarūpe akhāditeyeva saha paṭisambhidāhi arahattaṁ patvā imaṁ udānaṁ
udānesi:-

1 chaṂa. sarāgamaraṇaṁ 2 chaṂa., i. vaḍḍhento.

364
Sīlavā vattasampanno paññavā susamāhito
muhuttaṁ pamādamanvāya byagghe no ruddhamānaso.
Pañjarasmiṁ so gahetvā silāya uparī kato
kāmaṁ khādatu maṁ byaggho aṭṭhiyā ca nhārussa ca
kilese khepayissāmi phusissāmi vimuttiyanti.
Aparopi pītimallatthero 1- nāma gihikāle tīsu rajjesu paṭākaṁ gahetvā
tāmbapaṇṇidīpaṁ āgamma rājānaṁ passitvā raññā katānuggaho ekadivasaṁ
kilañjakāsanasāladvārena 2- gacchanto "rūpaṁ bhikkhave na tumhākaṁ taṁ pajahatha,
taṁ vo pahīnaṁ dīgharattaṁ hitāya sukhāya bhavissatī"ti 3- natumhākavaggaṁ sutvā
cintesi "neva kira rūpaṁ attano na vedanā"ti. So taṁyeva aṅkusaṁ katvā
nikkhamitvā mahāvihāraṁ gantvā pabbajjaṁ yācitvā pabbajito upasampanno
dve mātikā paguṇā katvā tiṁsa bhikkhū gahetvā 4- gavaparapāliyaṁ aṅgaṇaṁ 4-
gantvā
samaṇadhammaṁ akāsi. Pādesu avahantesu jannukehi caṅkamati. Tamenaṁ rattiṁ eko
migaluddhako migoti maññamāno pahari, satti vinivijjhitvā gatā. So taṁ sattiṁ
harāpetvā pahāramukhāni tiṇavaṭṭiyā pūrāpetvā pāsāṇapiṭṭhiyaṁ atnānaṁ
nidīdāpetvā okāsaṁ kāretvā vipassanaṁ vaḍḍhetvā saha paṭisambhidāhi arahattaṁ
patvā ukkāsitasaddena āgatānaṁ bhikkhūnaṁ byākaritvā imaṁ udānaṁ udānesi:-
bhāsitaṁ buddhaseṭṭhassa sabbalokaggavādino
na tumhākamidaṁ rūpaṁ taṁ jaheyyātha bhikkhavo.
Aniccā vata saṅkhārā uppādavayadhammino
uppajjitvā nirujjhanti tesaṁ vūpasamo sukhoti.
Evaṁ tāva ayaṁ maggo tissattherādīnaṁ viya dukkhassa atthaṅgamāya
saṁvattati.

1 chaṂa.,i. pītamallatthero 2 chaṂa. kilañjakāpaṇasāla......i.

kilañjakāpaṇṇasāla....
3 saṁ.khandha. 17/34/28 dutiyanatumhākasutta 4-4 chaṂa. gabalavāliyāṅgaṇaṁ, i.
gāravakāraṇāyāṅgaṇaṁ.

365
Sakko pana devānamindo attano pañcavidhaṁ pubbanimittaṁ disvā
maraṇabhayasantajjito domanassajāto bhagavantaṁ upasaṅkamitvā pañhaṁ pucchi. So
upekkhāpañhavisajjanāvasena 1- asītisahassāhi devatāhi saddhiṁ sotāpattiphale
patiṭṭhāsi. Sā cassa upapatti puna pākatikāva ahosi.
Subrahmāpi devaputto accharāsahassaparivuto saggasampattiṁ anubhoti.
Tattha pañcasatā accharāyo rukkhato pupphāni ocinantiyo cavitvā niraye uppannā.
So "kiṁ imā cirāyantī"ti upadhārento tāsaṁ niraye nibbattabhāvaṁ ñatvā
 "kittakaṁ nu kho mama āyun"ti upaparikkhanto attano āyuparikkhayaṁ viditvā
tattheva niraye nibbattanabhāvaṁ viditvā bhīto ativiya domanassajāto hutvā
"imaṁ me domanassaṁ satthāva vināsessati, na añño"ti avasesā pañcasatā
accharāyo gahetvā bhagavantaṁ upasaṅkamitvā pañhaṁ pucchi:-
niccamutrastamidaṁ cittaṁ niccamubbiggamidaṁ mano
anuppannesu kicchesu 2- atho uppattitesu ca
sace atthi anutrastaṁ taṁ me akkhāhi pucchitoi. 3-
Tato naṁ bhagavā āha:-
nāññatra bojjhaṅgatapasā nāññatra indriyasaṁvarā
nāññatra sabbanissaggā 4- sotthiṁ passāmi pāṇinanti.
So desanāpariyosāne pañcahi accharāsatehi saddhiṁ sotāpattiphale
patiṭṭhāya taṁ sampattiṁ thāvaraṁ katvā devalokameva agamāsīti. Evamayaṁ maggo
bhāvito sakkādīnaṁ viya domanassassa atthaṅgamāya saṁvattatīti veditabbo.
Ñāyassa adhigamāyāti ñāyo vuccati ariyo aṭṭhaṅgiko maggo,
tassa adhigamāya, pattiyāti vuttaṁ hoti. Ayaṁ hi pubbabhāge lokiyo
satipaṭṭhānamaggo
bhāvito lokuttaramaggassa adhigamāya saṁvattati. Tenāha "ñāyassa adhigamāyā"ti.

1 chaṂa., i.......vasāne. 2 ka. kiccesu

3 saṁ. sagā. 15/98/63 subrahmasutta 4 ka. sabbapaṭinissaggā

366
Nibbānassa sacchikiriyāyāti taṇhāvānavirahitattā nibbānanti laddhanāmassa
amatassa sacchikiriyāya, attapaccakkhatāyāti vuttaṁ hoti. Ayaṁ hi maggo bhāvito
anupubbena nibbānasacchikiriyaṁ sādheti. Tenāha "nibbānassa sacchikiriyāyā"ti.
Tattha kiñcāpi "sattānaṁ visuddhiyā"ti vutte sokaparidevānaṁ 1-
samatikkamāyāti ādīni 1- atthato siddhāneva honti, ṭhapetvā pana
sāsanayuttikovide
aññesaṁ na pākaṭāni, na ca bhagavā paṭhamaṁ sāsanayuttikovidajanaṁ katvā pacchā
dhammaṁ
deseti. Tena teneva pana suttena taṁ taṁ atthaṁ ñāpesi. Tasmā idha yaṁ yaṁ
atthaṁ ekāyanamaggo sādheti, taṁ taṁ pākaṭaṁ katvā desento "sokaparidevānaṁ
samatikkamāyā"ti ādimāha. Yasmā vā yā sattānaṁ visuddhi ekāyanamaggena
saṁvattati, sā sokaparidevānaṁ samatikkamena hoti. Sokaparidevānaṁ samatikkamo
dukkhadomanassānaṁ atthaṅgamena, dukkhadomanassānaṁ atthaṅgamo ñāyassa
adhigamena,
ñāyassa adhigamo nibbānassa sacchikiriyāya. Tasmā imampi kamaṁ dassento
"sattānaṁ visuddhiyā"ti vatvā "sokaparidevānaṁ samatikkamāyā"ti ādimāha.
Apica vaṇṇabhaṇanametaṁ ekāyanamaggassa. Yatheva hi bhagavā "dhammaṁ vo
bhikkhave desissāmi ādikalyāṇaṁ majjhekalyāṇaṁ pariyosānakalyāṇaṁ sātthaṁ
sabyañjanaṁ
kevalaparipuṇṇaṁ parisuddhaṁ brahmacariyaṁ pakāsissāmi yadidaṁ cha cakkānī"ti 2-
chachakkadesanāya aṭṭhahi padehi vaṇṇaṁ abhāsi, yathā ca ariyavaṁsadesanāya
"cattārome bhikkhave ariyavaṁsā aggaññā rattaññā vaṁsaññā porāṇā, asaṅkiṇṇā
asaṅkiṇṇapubbā na saṅkīyanti na saṅkīyissanti appaṭikuṭṭhā samaṇehi brāhmaṇehi
viññūhī"ti 3- navahi padehi vaṇṇaṁ abhāsi, evaṁ imassāpi ekāyanamaggassa
sattānaṁ visuddhiyāti ādīhi sattahi padehi vaṇṇaṁ abhāsi. Kasmāti ce, tesaṁ
bhikkhūnaṁ ussāhajananatthaṁ. Vaṇṇabhāsanaṁ hi sutvā te bhikkhū "ayaṁ kira maggo
hadayasantāpabhūtaṁ sokaṁ, vācāvippalāpabhūtaṁ paridevaṁ, kāyikaṁ asātabhūtaṁ
dukkhaṁ,

1-1 chaṂa., i. sokasamatikkamādīni. 2 Ma. upari. 14/420/360 chachakkasutta

3 aṁ. catukka. 21/28/32 ariyavaṁsasutta

367
Cetasikaṁ asātabhūtaṁ domanassanti cattāro upaddave harati, 1- visuddhiṁ ñāyaṁ
nibbānanti tayo visese āvahatī"ti ussāhajātā imaṁ dhammadesanaṁ ggahetabbaṁ
pariyāpuṇitabbaṁ dhāretabbaṁ vācetabbaṁ, imañca maggaṁ bhāvetabbaṁ maññissanti.
Iti tesaṁ bhikkhūnaṁ ussāhajananatthaṁ vaṇṇaṁ abhāsi, kambalavāṇijādayo
kambalādīnaṁ
vaṇṇaṁ viya,
yathā hi satasahassagghanikapaṇḍukambalavāṇijena kambalaṁ gaṇhathāti
ugghositepi
asukakambaloti na tāva manussā jānanti. Kesakambalavālakambalādayopi hi
duggandhā kharasamphassā kambalātveva vuccanti. Yadā pana tena gandhārako
rattakambalo sukhumo ujjalo sukhasamphassoti ugghositaṁ hoti, tadā ye pahonti,
te gaṇhanti. Ye nappahonti, tepi dassanakāmā honti, evameva "ekāyano
bhikkhave ayaṁ maggo"ti vuttepi asukamaggoti na tāva pākaṭo hoti. Nānappakārakā
hi aniyyānikamaggāpi maggātveva vuccanti. "sattānaṁ Visuddhiyā"ti ādimhi pana
vutte "ayaṁ kira maggo cattāro upaddave harati, tayo visese āvahatī"ti
ussāhajātā imaṁ dhammadesanaṁ uggahetabbaṁ pariyāpuṇitabbaṁ dhāretabbaṁ
vācetabbaṁ,
imañca maggaṁ bhāvetabbaṁ maññissantīti vaṇṇaṁ bhāsanto "sattānaṁ visuddhiyā"ti
ādimāha. Yathā ca satasahassagghanikapaṇḍukambalavāṇijūpamā, evaṁ rattajambū-

nadasuvaṇṇaudakappasādakamaṇiratanasuvisuddhamuttaratanaromakapavāḷādivāṇijūpamāpet
tha
āharitabbā.
Yadidanti nipāto, ye imeti ayamassa attho. Cattāroti
gaṇanaparicchedo, tena na tato heṭṭhā na uddhanti satipaṭṭhānaparicchedaṁ dīpeti.
Satipaṭṭhānāti tayo satipaṭṭhānā satigocaropi tidhā paṭipannesu sāvakesu satthuno
paṭighānunayavītivattatāpi satipi. "catunnaṁ Bhikkhave satipaṭṭhānānaṁ
samudayañca
atthaṅgamañca desissāmi, taṁ suṇātha. Ko ca bhikkhave kāyassa samudayo,
āhārasamudayā
kāyassa samudayo"ti 2- ādīsu hi satigocaro satipaṭṭhānanti vuccati. Tathā "kāyo
upaṭṭhānaṁ no sati, sati pana upaṭṭhānañceva sati cā"ti 3- ādīsupi. Tassattho:-

1 chaṂa. hanati. evamuparipi 2 saṁ. mahā. 19/408/161 samudayasutta

3 khu. paṭi. 31/727/623 (sayā) satipaṭṭhānakathā

368
Patiṭṭhāti asminti paṭṭhānaṁ. Kā patiṭṭhāti? sati. Satiyā paṭṭhānaṁ
satipaṭaṭhānaṁ, padhānaṁ
ṭhānanti vā paṭṭhānaṁ. Satiyā paṭṭhānaṁ satipaṭṭhānaṁ hatthiṭṭhānāssaṭṭhānādīni
viya.
"tayo Satipaṭṭhanā yadariyo sevati, yadariyo sevamāno satthā gaṇamanusāsituṁ
arahatī"ti 1- ettha tidhā paṭipannesu sāvakesu satthuno paṭighānunayavītivattatā
"satipaṭṭhānan"ti vuccati. 2- Tassattho:- paṭṭhapetabbato paṭṭhānaṁ,
pavattayitabbatoti
attho. Kena paṭṭhapetabbatoti? satiyā. Satiyā paṭṭhānaṁ satipaṭṭhānaṁ "cattāro
satipaṭṭhānā bhāvitā bahulīkatā satta sambojjhaṅge paripūrentī"ti 3- ādīsu
pana satiyeva "satipaṭṭhānan"ti vuccati. Tassattho:- paṭṭhātīti paṭṭhānaṁ,
upaṭṭhāti
okkanditvā pakkhanditvā pattharitvā pavattīti attho. Satiyeva satipaṭṭhānaṁ.
Athavā saraṇaṭṭhena sati, upaṭṭhānaṭṭhena paṭṭhānaṁ. Iti sati ca sā
paṭṭhānañcātipi
satipaṭṭhānaṁ. Idamidha adhippetaṁ.
Yadi evaṁ kasmā "satipaṭṭhānā"ti bahuvacanaṁ? satibahuttā. Ārammaṇabhedena
Hi bahukā etā satiyo. Atha maggoti kasmā ekavacanaṁ? maggaṭṭhena ekattā.
Catassopi hi etā satiyo maggaṭṭhena ekattaṁ gacchanti. Vuttaṁ hetaṁ "maggoti
kenaṭṭhena maggo, nibbānagamanaṭṭhena, nibbānatthikehi magganīyaṭṭhena cā"ti.
Catassopi cetā aparabhāge kāyādīsu ārammaṇesu kiccaṁ sādhayamānā nibbānaṁ
gacchanti, ādito paṭṭhāya ca nibbānatthikehi maggiyanti, tasmā catassopi eko
maggoti vuccanti. Evañca sativacanānusandhinā sānusandhikāva desanā hoti,
"mārasenappamaddanaṁ vo bhikkhave maggaṁ desessāmi, taṁ suṇātha. Katamo ca
bhikkhave mārasenappamaddano maggo? yadidaṁ satta sambojjhaṅgā"ti 4- ādīsu viya.
Yathā mārasenappamaddanoti ca satta sambojjhaṅgāti ca atthato ekaṁ, byañjanameva
 nānaṁ, evaṁ "ekāyanamaggo"ti ca "cattāro satipaṭṭhānā"ti ca atthato ekaṁ,
byañjanameva nānaṁ, tasmā maggaṭṭhena ekattā ekavacanaṁ, ārammaṇabhedena
satibahuttā bahuvacanaṁ veditabbaṁ.

1 Ma. upari. 14/311/284 saḷāyatanavibhaṅgasutta 2 chaṂa. vuttā, i. vuttaṁ

3 saṁ. mahā. 19/989/285 paṭhamāanandasutta 4 saṁ. mahā. 19/224/89 mārasutta

369
Kasmā pana bhagavatā cattārova satipaṭṭhānā vuttā anūnā anadhikāti.
Veneyyahitattā. Taṇhācaritadiṭṭhicaritasamathayānikavipassanāyānikesu hi
mandatikkhavasena
dvedhā dvedhā pavattesu veneyyesu mandassa taṇhācaritassa oḷārikaṁ
kāyānupassanāsatipaṭṭhānaṁ visuddhimaggo, tikkhassa sukhumaṁ
vedanānupassanāsatipaṭṭhānaṁ.
Diṭṭhicaritassapi mandassa nātippabhedagataṁ cittānupassanāsatipaṭṭhānaṁ
visuddhimaggo,
tikkhassa atippabhedagataṁ dhammānupassanāsatipaṭṭhānaṁ visuddhimaggo.
Samathayānikassa ca
mandassa akicchena adhigantabbanimittaṁ paṭhamaṁ satipaṭṭhānaṁ visuddhimaggo,
tikkhassa
oḷārikārammaṇe asaṇṭhahanato dutiyaṁ. Vipassanāyānikassāpi mandassa
nātippabhedagatārammaṇaṁ tatiyaṁ, tikkhassa atippabhedagatārammaṇaṁ catutthaṁ.
Iti
cattārova vuttā anūnā anadhikāti.
Subhasukhaniccāttabhāvavipallāsappahānatthaṁ vā. Kāyo hi asubho, tattha
ca subhavipallāsavipallatthā sattā. Tesaṁ tattha asubhabhāvadassanena tassa
vipallāsassa
pahānatthaṁ paṭhamaṁ satipaṭṭhānaṁ vuttaṁ. Sukhaṁ niccaṁ attāti gahitesupi ca
vedanādīsu
vedanā dukkhā cittaṁ aniccaṁ dhammā anattā, etesu ca sukhaniccāttavipallāsa-
vipallatthā sattā. Tesaṁ tattha dukkhādibhāvadassanena tesaṁ vipallāsānaṁ
pahānatthaṁ
sesāni tīṇi vuttāniti evaṁ subhasukhaniccāttabhāvavipallāsappahānatthaṁ cattārova
vuttā anūnā anadhikāti veditabbā. Na kevalañca vipallāsappahānatthameva, athakho
caturoghayogāsavagaṇṭhaupādānāgatippahānatthaṁpi catubbidhāhārapariññatthaṁ ca
cattārova
vuttāti veditabbā. Ayaṁ tāva pakaraṇanayo.
Aṭṭhakathāyaṁ pana saraṇavasena ceva ekattasamosaraṇavasena ca ekameva
satipaṭṭhānaṁ ārammaṇavasena cattāroti etadeva vuttaṁ. Yathā hi catudvāre nagare
pācīnato āgacchantā pācīnadisāya uṭṭhānakaṁ bhaṇḍaṁ gahetvā pācīnadvārena
nagarameva pavisanti, dakkhiṇato. Pacchimato. Uttarato āgacchantā uttaradisāya
uṭṭhānakaṁ bhaṇḍaṁ gahetvā uttaradvārena nagarameva pavisanti, evaṁ sampadamidaṁ
veditabbaṁ. Nagaraṁ viya hi nibbānamahānagaraṁ, dvāraṁ viya aṭṭhaṅgiko
lokuttaramaggo,
pācīnadisādayo viya kāyādayo.

370
Yathā hi pācīnato āgacchantā pācīnadisāya uṭṭhānakaṁ bhaṇḍaṁ
gahetvā pācīnadvārena nagarameva pavisanti, evaṁ kāyānupassanāmukhena āgacchantā
cuddasavidhena kāyānupassanaṁ bhāvetvā kāyānupassanābhāvanānubhāvanibbattena
ariyamaggena ekaṁ nibbānameva osaranti. Yathā dakkhiṇto āgacchantā dakkhiṇadisāya
uṭṭhānakaṁ bhaṇḍaṁ gahetvā dakkhiṇadvārena nagarameva pavisanti, evaṁ
vedanānupassanāmukhena āgacchantā navavidhena vedanānupassanaṁ bhāvetvā
vedanānupassanābhāvanānubhāvanibbattena ariyamaggena ekaṁ nibbānameva osaranti.
Yathā pacchimato āgacchantā pacchimadisāya uṭṭhānakaṁ bhaṇḍaṁ gahetvā
pacchimadvārena
nagarameva pavisanti, evaṁ cittānupassanāmukhena āgacchantā soḷasavidhena
cittānupassanaṁ
 bhāvetvā cittānupassanābhāvanānubhāvanibbattena ariyamaggena ekaṁ nibbānameva
osaranti. Yathā uttarato āgacchantā uttaradisāya uṭṭhānakaṁ bhaṇḍaṁ gahetvā
uttaradvārena nagarameva pavisanti, evaṁ dhammānupassanāmukhena āgacchantā
pañcavidhena
dhammānupassanaṁ bhāvetvā dhammānupassanābhāvanānubhāvanibbattena ariyamaggena
ekaṁ
nibbānameva osaranti. Evaṁ saraṇavasena ceva ekattasamosaraṇavasena ca ekameva
satipaṭṭhānaṁ ārammaṇavasena cattārova vuttāti veditabbā.
Katame cattāroti kathetukamyatāpucchā. Idhāti imasmiṁ sāsane. Bhikkhaveti
dhammapaṭiggāhakapuggalānamālapanametaṁ. Bhikkhūti
paṭipattisampādakapuggalanidassanametaṁ.
Aññepi ca devamanussā paṭipattiṁ sampādentiyeva, seṭṭhattā pana paṭipattiyā
bhikkhubhāvadassanato ca "bhikkhū"ti āha. Bhagavato hi anusāsaniṁ
sampaṭicchantesu
bhikkhu seṭṭho, sabbappakārāya anusāsaniyā bhājanabhāvato. Tasmā
seṭṭhattā "bhikkhū"ti āha. Tasmiṁ gahite pana sesā gahitāva honti
rājagamanādīsu rājaggahaṇena sesaparisā viya. Yo ca imaṁ paṭipattiṁ paṭipajjati,
so bhikkhu nāma hotīti paṭipattiyā bhikkhubhāvadassanatopi "bhikkhū"ti āha.
Paṭipannako hi devo vā hotu manusso vā bhikkhūti saṅkhyaṁ gacchatiyeva. Yathāha:-

371
"alaṅkato Cepi samaṁ careyya
santo danto niyato brahmacārī
sabbesu bhūtesu nidhāya daṇḍaṁ
so brāhmaṇo so samaṇo sa bhikkhū"ti. 1-
Kāyeti rūpakāye. Rūpakāyo hi idha aṅgapaccaṅgānaṁ kesādīnañca
dhammānaṁ samūhaṭṭhena hatthikāyarathakāyādayo viya kāyoti adhippeto. Yathā ca
samūhaṭṭhena, evaṁ kucchitānaṁ āyaṭṭhena. Kucchitānaṁ hi paramajegucchānaṁ so
kāyotipi
kāyo. Āyoti uppattideso. Tatthāyaṁ vacanaṭṭho. Āyanti tatoti āyo. Ke
āyanti? kucchitā kesādayo. Iti kucchitānaṁ āyoti āyo.
Kāyānupassīti kāye anupassanasīlo kāyaṁ vā anupassamāno. Kāyeti ca vatvāpi
puna kāyānupassīti dutiyakāyaggahaṇaṁ asammissato
vavatthānaghanavinibbhogādidassanatthaṁ
katanti veditabbaṁ. Tena na kāye vedanānupassī vā, cittadhammānupassī vā,
athakho kāyānupassīyevāti kāyasaṅkhāte vatthusmiṁ kāyānupassanākārasseva
dassanena asammissato vavatthānaṁ dassitaṁ hoti. Tathā na kāye aṅgapaccaṅga-
vinimuttaekadhammānupassī, nāpi kesalomādivinimuttaitthīpurisānupassī, yopi
cettha kesalomādiko bhūtūpādāyasamūhasaṅkhāto kāyo, tatthapi na
bhūtūpādāyavinimutta-
ekadhammānupassī, athakho rathasambhārānupassako viya aṅgapaccaṅgasamūhānupassī,
nagarāvayavānupassako viya kesalomādisamūhānupassī,
kadalikkhandhapattavaṭṭivinibbhujjako
viya rittamuṭṭhivinibbedhako viya ca bhūtūpādāyasamūhānupassīyevāti nānappakārato
samūhavaseneva kāyasaṅkhātassa ca vatthuno dassanena ghanavinibbhogo dassito
hoti.
Na hettha yathāvuttasamūhavinimutto kāyo vā puriso vā itthī vā añño vā koci
dhammo dissati, yathāvuttadhammasamūhamatteyeva pana tathā tathā sattā
micchābhinivesaṁ
karonti. Tenāhu porāṇā:-
"yaṁ passati na taṁ diṭṭhaṁ yaṁ diṭṭhaṁ taṁ na passati
apassaṁ bajjhate muḷho bajjhamāno na muccatī"ti.

1 khuḍha. 25/142/42 santatimahāmattavatthu

372
Ghanavinibbhogādidassanatthaṁ etaṁ vuttaṁ, ādisaddena cettha ayaṁpi
attho veditabbo:- ayaṁ hi etasmiṁ kāye kāyānupassīyeva. Na aññadhammānupassīti
 vuttaṁ hoti. Yathā anudakabhūtāyapi marīciyā udakānupassino honti, na evaṁ
aniccadukkhānattā asubhabhūteyeva imasmiṁ kāye niccasukhāttasubhabhāvānupassī,
athakho kāyānupassī aniccadukkhānattā asubhākārasamūhānupassīyevāti vuttaṁ hoti.
Athavā yvāyaṁ pana purato "idha bhikkhave bhikkhu araññagato vā .pe. So
satova assasatī"ti ādinā nayena assāsapassāsādicuṇṇikajātāṭṭhikapariyosāno
kāyo vutto, yo ca "idhekacco paṭhavīkāyaṁ aniccato anupassati .pe. Āpokāyaṁ
tejokāyaṁ vāyokāyaṁ kesakāyaṁ lomakāyaṁ chavikāyaṁ cammakāyaṁ maṁsakāyaṁ
ruhirakāyaṁ
nhārukāyaṁ aṭṭhikāyaṁ aṭṭhimiñjakāyan"ti 1- paṭisambhidāyaṁ kāyo vutto, tassa
sabbassa imasmiṁyeva kāye anupassanato kāye kāyānupassīti evaṁpi attho
daṭṭhabbo.
Athavā kāye ahanti vā mamanti vā evaṁ gahetabbassa yassa kassaci
ananupassanato, tassa tasseva pana kesalomādikassa nānādhammasamūhassa
anupassanato kāye kesādidhammasamūhasaṅkhātakāyānupassīti evaṁ attho daṭṭhabbo.
Apica "imasmiṁ kāye aniccato anupassati, no niccato"ti ādinā 1-
anukkamena paṭisambhidāyaṁ āgatanayassa sabbasseva aniccalakkhaṇādino ākāra-
samūhasaṅkhātassa kāyassa anupassanatopi kāye kāyānupassīti evaṁpi attho
daṭṭhabbo. Tathā hi ayaṁ kāye kāyānupassanāpaṭipadaṁ paṭipanno bhikkhu imaṁ kāyaṁ
aniccānupassanādīnaṁ sattannaṁ anupassanānaṁ vasena aniccato anupassati no
niccato.
Dukkhato anupassati no sukhato. Anattato anupassati no attato. Nibbindati no
nandati. Virajjati no rajjati. Nirodheti no samudeti. Paṭinissajjati no
ādiyati. So taṁ aniccato anupassanto niccasaññaṁ pajahati, dukkhato anupassanto
sukhasaññaṁ pajahati, anattato anupassanto attasaññaṁ pajahati, nibbindanto
nandiṁ pajahati, virajjanto rāgaṁ pajahati, nirodhento samudayaṁ pajahati,
paṭinissajjanto ādānaṁ pajahatīti veditabbo.

1 khu. paṭi. 31/727/622-3 satipaṭṭhānakathā (sayā)

373
Viharatīti iriyati. Ātāpīti tīsu bhavesu kilese ātappatīti 1- ātāpo,
viriyassetaṁ nāmaṁ. Ātāpo assa atthīti ātāpī. Sampajānoti sampajaññasaṅkhātena
ñāṇena samannāgato. Satimāti kāyapariggāhikāya satiyā samannāgato. Ayaṁ pana
yasmā satiyā ārammaṇaṁ pariggahetvā paññāya anupassati, na hi sativirahitassa
anupassanā nāma atthi, tenevāha "satiñca khvāhaṁ bhikkhave sabbatthikaṁ
vadāmī"ti.
2- Tasmā ettha "kāye kāyānupassī viharatī"ti. Ettāvatā kāyānupassanā-
satipaṭṭhānaṁ vuttaṁ hoti. Athavā yasmā anātāpino anto saṅkhepo antarāyakaro
hoti, asampajāno upāyapariggahe ca anupāyaparivajjane ca sammuyhati, muṭṭhassati
upāyapariggahe anupāyapariccāge ca asamattho hoti, tenassa taṁ kammaṭṭhānaṁ
na sampajjati. Tasmā yesaṁ dhammānaṁ ānubhāvena taṁ sampajjati, tesaṁ
dassanatthaṁ "ātāpī sampajāno satimā"ti idaṁ vuttanti veditabbaṁ.
Iti kāyānupassanāsatipaṭṭhānaṁ sampayogaṅgañca dassetvā idāni
pahānaṅgaṁ dassetuṁ vineyya loke abhijjhādomanassanti vuttaṁ. Tattha vineyyāti
tadaṅgavinayena vā vikkhambhanavinayena vā vinayitvā. Loketi tasmiṁyeva kāye.
Kāyo hi idha lujjanapalujjanaṭṭhena lokoti adhippeto. Yasmā panassa na
kāyamatteyeva abhijjhādomanassaṁ pahiyyati, vedanādīsupi pahiyyatiyeva. Tasmā
pañcapi
upādānakkhandhā lokoti 3- vibhaṅge vuttaṁ. Lokasaṅkhātattā vā tesaṁ dhammānaṁ
atthuddhāranayenetaṁ vuttaṁ. Yaṁ panāha "tattha katamo loko, sveva kāyo loko"ti,
ayamevettha attho. Tasmiṁ loke abhijjhādomanassaṁ vineyyāti evaṁ sambandho
daṭṭhabbo. Yasmā panettha abhijjhāgahaṇena kāmacchando domanassaggahaṇena
byāpādo saṅgahaṁ gacchati, tasmā nīvaraṇapariyāpannabalavadhammadvayadassanena
nīvaraṇappahānaṁ vuttaṁ hotīti veditabbaṁ.
Visesena cettha abhijjhāvinayena kāyasampattimūlakassa anurodhassa,
domanassavinayena kāyavipattimūlakassa virodhassa, abhijjhāvinayena ca kāye
abhiratiyā,
domanassavinayena kāyabhāvanāya anabhiratiyā, abhijjhāvinayena kāye abhūtānaṁ
 1 chaṂa., i. ātāpetīti 2 saṁ. mahā. 19/234/102 aggisutta
3 abhi. vi. 35/373/241 satipaṭṭhānavibhaṅga

374
Subhasukhabhāvādīnaṁ pakkhepassa, domanassavinayena kāye bhūtānaṁ
asubhadukkhabhāvādīnaṁ
apanayanassa ca pahānaṁ vuttaṁ. Tena yogāvacarassa yogānubhāvo yogasamatthatā ca
dīpitā hoti. Yogānubhāvo hi esa, yadidaṁ anurodhavirodhavippamutto aratiratisaho
abhūtapakkhepabhūtāpanayanavirahito ca hoti. Anurodhavirodhavippamutto cesa
aratiratisaho
abhūtaṁ apakkhipanto bhūtañca anapanento yogasamattho hotīti.
Aparo nayo "kāye kāyānupassī"ti ettha anupassanāya kammaṭṭhānaṁ
vuttaṁ, "viharatī"ti ettha vuttavihārena kammaṭṭhānikassa kāyapariharaṇaṁ,
"ātāpi"ti
ādīsu pana ātāpena sammappadhānaṁ, satisampajaññena sabbatthakakammaṭṭhānaṁ,
kammaṭṭhānapariharaṇūpāyo vā. Satiyā vā kāyānupassanāvasena paṭiladdhasamatho,
sampajaññena vipassanā, abhijjhādomanassavinayena bhāvanāphalaṁ vuttanti
veditabbaṁ.
Vibhaṅge pana anupassīti tattha katamā anupassanā. Yā paññā
pajānanā .pe. Sammādiṭṭhi, ayaṁ vuccati anupassanā. Imāya anupassanāya
upeto hoti samupeto upagato samupagato upapanno samupapanno 1- samannāgato,
tena vuccati anupassīti. Viharatīti. Iriyati vattati pāleti yapeti yāpeti carati
viharati, tena vuccati viharatīti. Ātāpīti tattha katamaṁ ātāpaṁ. Yo cetasiko
viriyārambho .pe. Sammāvāyāmo, idaṁ vuccati ātāpaṁ. Iminā ātāpena
upeto hoti .pe. Samannāgato, tena vuccati ātāpīti. Sampajānoti tattha
katamaṁ sampajaññaṁ. Yā paññā pajānanā .pe. Sammādiṭṭhi, idaṁ vuccati
sampajaññaṁ. Iminā sampajaññena upeto hoti .pe. Samannāgato, tena
vuccati sampajānoti. Satimāti tattha katamā sati. Yā sati anussati .pe.
Sammāsati, ayaṁ vuccati sati. Imāya satiyā upeto hoti .pe. Samannāgato,
tena vuccati satimāti.
Vineyya loke abhijjhādomanassanti tattha katamo loko. Sveva
kāyo loko. Pañcapi upādānakkhandhā loko, ayaṁ vuccati loko. Tattha katamā

1 chaṂa. i. ayaṁ pāṭho na dissati

375
Abhijjhā. Yo rāgo sārāgo anunayo anurodho nandi nandirāgo cittassa
sārāgo, ayaṁ vuccati abhijjhā. Tattha katamaṁ domanassaṁ. Yaṁ cetasikaṁ asātaṁ
cetasikaṁ dukkhaṁ .pe. Cetosamphassajā asātā dukkhā vedanā, idaṁ vuccati
domanassaṁ. Iti ayañca abhijjhā, idañca domanassaṁ imasmiṁ loke vinītā honti
paṭivinītā santā samitā vūpasantā atthaṅgatā abbhatthaṅgatā appitā byappitā
sositā visositā byantīkatā, tena vuccati vineyya loke abhijjhādomanassan"ti. 1-
Evametesaṁ padānaṁ attho vutto. Tena saha ayaṁ aṭṭhakathānayo
yathā saṁsandati, evaṁ veditabbo. Ayaṁ tāva kāyānupassanāsatipaṭṭhānuddesassa
atthavaṇṇanā.
Idāni vedanāsu citte dhammesu dhammānupassī viharati .pe.
Vineyya loke abhijjhādomanassanti ettha vedanāsu vedanānupassīti evamādīsu
vedanādīnaṁ puna kathane payojanaṁ kāyānupassanāyaṁ vuttanayeneva veditabbaṁ.
Vedanāsu vedanānupasSī. Citte cittānupasSī. Dhammesu dhammānupassīti ettha pana
vedanāti tisso vedanā, tā ca lokiyāeva. Cittaṁpi lokiyaṁ, tathā dhammā. Tesaṁ
vibhāgo niddesavāre pākaṭo bhavissati. Kevalaṁ panīdha yathā vedanā
anupassitabbā,
tathā tā anupassanto "vedanāsu vedanānupassī"ti veditabbo. Eseva nayo
cittadhammesupi. Kathañca vedanā anupassitabbāti. Sukhā tāva vedanā dukkhato,
dukkhā sallato, adukkhamasukhā aniccato. Yathāha:-
"yo sukhaṁ dukkhato adda dukkhamaddakkhi sallato
adukkhamasukhaṁ santaṁ addakkhi naṁ aniccato
save sammaddaso bhikkhu parijānāti vedanā"ti 2-
sabbāeva cetā dukkhatopi 3- anupassitabbā. Vuttaṁ hetaṁ "yaṁkiñci
 vedayitaṁ, sabbantaṁ dukkhasminti vadāmī"ti. 4- Sukhadukkhatopi ca anupassitabbā.
Yathāha "sukhā vedanā uppādasukhā ṭhitisukhā vipariṇāmadukkhā"ti 5- sabbaṁ

1 abhi.vi. 35/362/232 satipaṭṭhānavibhaṅga 2 saṁ.saḷā. 18/368/257 daṭṭhabbasutta

3 chaṂa.,i. dukkhātipi 4 saṁ saḷā. 18/391/268 rahogatasutta
5 Maṃū. 12/465/414 cūḷavedallasututa

376
Vitthāretabbaṁ. Apica aniccādisattānupassanāvasenapi anupassitabbā. Sesaṁ
niddesavāreyeva pākaṭaṁ bhavissati.
Cittadhammesupi cittaṁ tāva ārammaṇādhipatisahajātabhūmikammavipākakiriyā-
dinānattabhedānaṁ aniccādianupassanānaṁ niddesavāre āgatānaṁ sarāgādibhedānaṁ
ca vasena anupassitabbaṁ. Dhammā salakkhaṇasāmaññalakkhaṇānaṁ suññatadhammassa
aniccādisattānupassanānaṁ niddesavāre āgatānaṁ santādibhedānaṁ ca vasena
anupassitabbā. Sesaṁ vuttanayameva.
Kāmañcettha yassa kāyasaṅkhāte loke abhijjhādomanassaṁ pahīnaṁ,
tassa vedanādilokesupi 1- taṁ pahīnameva. Nānāpuggalavasena pana
nānācittakkhaṇika-
satipaṭṭhānabhāvanāvasena ca sabbattha vuttaṁ. Yato vā ekattha pahīnaṁ sesesupi
pahīnaṁeva hoti, tenevassa tattha pahānadassanatthaṁpi etaṁ vuttanti
veditabbanti.
Uddesavārakathā niṭṭhitā.
---------
Kāyānupassanā ānāpānapabbavaṇṇanā
[374] Idāni seyyathāpi nāma cheko visibbakārako 2- thūlakilañja-
saṇhakilañjacaṅkoṭakapeḷāpuṭādīni upakaraṇāni kattukāmo ekaṁ mahāveḷuṁ 3-
labhitvā
catudhā bhinditvā tato ekekaṁ veḷukkhandhaṁ gahetvā phāletvā taṁ taṁ upakaraṇaṁ
kareyya, evameva bhagavā satipaṭṭhānadesanāya sattānaṁ nānappakāraṁ 4-
visesādhigamaṁ
kattukāmo ekameva sammāsatiṁ "cattāro satipaṭṭhānā. Katame cattāro. Idha
bhikkhave bhikkhu kāye kāyānupassī viharatī"ti ādinā nayena ārammaṇavasena
catudhā bhinditvā tato ekekaṁ satipaṭṭhānaṁ gahetvā kāyaṁ vibhajanto "kathañca
bhikkhave"ti ādinā nayena niddesavāraṁ vattumāraddho.

1 chaṂa.,i. vedanādīsupi 2 chaṂa.,i. vilīvakārako. 3 chaṂa. mahāveṇuṁ

4 chaṂa. anekappakāraṁ

377
Tattha kathañcāti ādi vitthāretukamyatāpucchā. Ayaṁ panettha
saṅkhepattho:- bhikkhave kena ca pakārena bhikkhu kāye kāyānupassī viharatīti.
Esa nayo sabbattha pucchāvāresu. Idha bhikkhave bhikkhūti bhikkhave imasmiṁ
sāsane
bhikkhu. Ayaṁ hettha idhasaddo sabbappakārakāyānupassanānibbattakassa puggalassa
sannissayabhūtasāsanaparidīpano aññasāsanassa tathābhāvapaṭisedhano ca. Vuttaṁ
hetaṁ
"idheva bhikkhave samaṇo .pe. Suññā parappavādā samaṇehi aññebhī"ti. 1-
Tena vuttaṁ "imasmiṁ sāsane bhikkhū"ti.
Araññagato vā rukkhamūlagato vā suññāgāragato vāti idamassa
satipaṭṭhānabhāvanānurūpasenāsanapariggahaparidīpanaṁ. Imassa hi bhikkhuno
dīgharattaṁ rūpādīsu
ārammaṇesu anuvisaṭaṁ cittaṁ kammaṭṭhānavīthiṁ otarituṁ na icchati,
kūṭagoṇayuttaratho
viya uppathameva dhāvati. Tasmā seyyathāpi nāma gopo kūṭdhenuyā sabbaṁ khīraṁ
pivitvā vaḍḍhitaṁ kūṭavacchaṁ dametukāmo dhenuto apanetvā ekamante mahantaṁ
thambhaṁ nikkhaṇitvā tattha yottena bandheyya. Athassa so vaccho ito cito ca
pariphanditvā palāyituṁ asakkonto tameva thambhaṁ upanisīdeyya vā upanipajjeyya
 vā, evameva iminā bhikkhunā dīgharattaṁ rūpārammaṇādirasapānavaḍḍhitaṁ
duṭṭhacittaṁ
dametukāmena rūpādiārammaṇato apanetvā araññaṁ vā rukkhamūlaṁ vā
suññāgāraṁ vā pavisitvā tattha satipaṭṭhānārammaṇatthambhe satiyottena
bandhitabbaṁ.
Evamassa taṁ cittaṁ ito cito ca vipphanditvāpi pubbe āciṇṇārammaṇaṁ
alabhamānaṁ satiyottaṁ chinditvā palāyituṁ asakkontaṁ tamevārammaṇaṁ
upacārappanāvasena upanisīdati ceva upanipajjati ca. Tenāhu porāṇā:-
"yathā thambhe nibandheyya vacchaṁ damaṁ naro idha
bandheyyevaṁ sakaṁ cittaṁ satiyārammaṇe daḷhan"ti.
Evamassetaṁ senāsanaṁ bhāvanānurūpaṁ hoti. Tena vuttaṁ "idamassa
satipaṭṭhānabhāvanānurūpasenāsanapariggahaparidīpanan"ti.

1 Maṃū. 12/139/98 cūḷasīhanādasutta

378
Apica yasmā idaṁ kāyānupassanāya muddhabhūtaṁ sabbabuddhapaccekabuddha-
sāvakānaṁ visesādhigamadiṭṭhadhammasukhavihārapadaṭṭhānaṁ ānāpānasatikammaṭṭhānaṁ
itthīpurisahatthiassādisaddasamākulaṁ gāmantaṁ apariccajitvā na sukaraṁ
sampādetuṁ
saddakaṇṭakattā jhānassa. Agāmake pana araññe sukaraṁ yogāvacarena idaṁ
kammaṭṭhānaṁ
pariggahetvā ānāpānacatutthajjhānaṁ nibbattetvā tadeva jhānaṁ pādakaṁ katvā
saṅkhāre sammasitvā aggaphalaṁ arahattaṁ pāpuṇituṁ, tasmā assa bhikkhuno
anurūpasenāsanaṁ
dassento bhagavā "araññagato vā"ti ādimāha.
Vatthuvijjācariyo viya hi bhagavā. So yathā vatthuvijjācariyo nagarabhūmiṁ
passitvā suṭṭhu upaparikkhitvā "ettha nagaraṁ māpetheā"ti upadisati, so sotthinā
ca nagare niṭṭhite rājakulato mahāsakkāraṁ labhati, evameva yogāvacarassa
anurūpaṁ
senāsanaṁ upaparikkhitvā "ettha kammaṭṭhānaṁ anuyuñjitabban"ti upadisati, tato
tattha kammaṭṭhānamanuyuñjantena yoginā anukkamena arahatte patte "sammāsambuddho
vata so bhagavā"ti mahantaṁ sakkāraṁ labhati.
Ayaṁ hi bhikkhu dīpisadisoti vuccati. Yathā hi mahādīpirājā araññe
tiṇgahanaṁ
vā vanagahanaṁ vā pabbatagahanaṁ vā nissāya nilīyitvā vanamahisagokaṇṇasūkarādayo
mige gaṇhāti, evameva ayaṁ araññādīsu kamamaṭṭhānaṁ anuyuñjanto bhikkhu
yathākkamena cattāro magge ceva cattāri ariyaphalāni ca gaṇhāti. Tenāhu
porāṇā:-
"yathā dīpiko nāma nilīyitvā gaṇhatī mige
tathevāyaṁ buddhaputto yuttayogo vipassako
araññaṁ pavisitvāna gaṇhati phalamuttaman"ti.
Tenassa parakkamajavayoggabhūmiṁ araññasenāsanaṁ dassento bhagavā
"araññagato vā"ti ādimāha. Ito paraṁ imasmiṁ tāva ānāpānapabbe yaṁ
vattabbaṁ siyā, taṁ visuddhimagge vuttameva. Seyyathāpi bhikkhave dakkho
bhamakāro
vāti idaṁ hi upamāmattameva. Iti ajjhattaṁ vā kāyeti idaṁ appanāmattameva.
Tattha anāgataṁ, sesaṁ āgatameva.

379
Yaṁ pana anāgataṁ, tattha dakkhoti cheko. Dīghaṁ vā añchantoti mahantānaṁ
bheripokkharādīnaṁ vilikhanakāle hatthe ca pāde ca pasāretvā dīghaṁ kaḍḍhanto.
Rassaṁ vā añchantoti khuddakānaṁ dantasūcivedhakādīnaṁ vilekhanakāle mandamandaṁ
rassaṁ kaḍḍhanto. Evameva khoti evaṁ ayaṁpi bhikkhu addhānavasena ittaravasena
ca pavattānaṁ assāsapassāsānaṁ vasena dīghaṁ vā assasanto dīghaṁ assasāmīti
pajānāti .pe. Passasissāmīti sikkhatīti. Tassevaṁ sikkhato assāsapassāsanimitte
cattāri jhānāni uppajjanti, so jhānā vuṭṭhahitvā assāsapassāse vā
pariggaṇhati jhānaṅgāni vā.
 Tattha assāsapassāsakammiko "ime assāsapassāsā kiṁnissitā,
vatthunissitā, vatthu nāma karajakāyo, karajakāyo nāma cattāri ca mahābhūtāni
upādārūpañcā"ti evaṁ rūpaṁ pariggaṇhati. Tato tadārammaṇe phassapañcamake
nāmanti.
Evaṁ nāmarūpaṁ pariggahetvā tassa paccayaṁ pariyesanto avijjādipaṭiccasamuppādaṁ
disvā "paccayapaccayuppannadhammamattamevetaṁ, añño satto vā puggalo vā natthī"ti
vitiṇṇakaṅkho sapaccayanāmarūpe tilakkhaṇaṁ āropetvā vipassanaṁ vaḍḍhento
anukkamena arahattaṁ pāpuṇāti. Idamekassa bhikkhuno yāva arahattā niyyānamukhaṁ.
Jhānakammikopi "imāni jhānaṅgāni kiṁnissitāni, vatthunissitāni, vatthu nāma
karajakāyo, jhānaṅgāni nāmaṁ karajakāyo rūpan"ti nāmarūpaṁ vavatthapetvā tassa
paccayaṁ pariyesanto avijjādipaccayākāraṁ disvā
"paccayapaccayuppannadhammamattamevetaṁ,
añño satto vā puggalo vā natthī"ti vitiṇṇakaṅkho sapaccayanāmarūpe tilakkhaṇaṁ
āropetvā vipassanaṁ vaḍḍhento anukkamena arahattaṁ pāpuṇāti. Idamekassa
bhikkhuno yāva arahattā niyyānamukhaṁ.
Iti ajjhattaṁ vāti evaṁ attano vā assāsapassāsakāye kāyānupassī
viharati. Bahiddhā vāti parassa vā assāsapassāsakāye. Ajjhattabahiddhā
vāti kālena attano, kālena parassa assāsapassāsakāye. Etenassa

380
Paguṇakammaṭṭhānaṁ aṭṭhapetvā aparāparaṁ sañcaraṇakālo kathito. Ekakāle pana
idaṁ ubhayaṁ na labbhati.
Samudayadhammānupassī vāti yathā nāma kammārassa bhastañca gaggaranāḷiñca
tajjañca vāyāmaṁ paṭicca vāto aparāparaṁ sañcarati, evaṁ bhikkhuno karajākāyañca
nāsapuṭañca cittañca paṭicca assāsapassāsakāyo aparāparaṁ sañcarati. Kāyādayo
dhammā samudayadhammā te passanto "samudayadhammānupassī vā kāyasmiṁ viharatī"ti
vuccati. Vayadhammānpassī vāti yathā bhastāya apanītāya gaggaranāḷiyā bhinnāya
tajje ca vāyāme asati so vāto nappavattati, evameva kāye bhinne
nāsapuṭe viddhaste citte ca niruddhe assāsapassāsakāyo nāma nappavattīti.
Kāyādinirodhā assāsapassāsanirodhoti evaṁ passanto "vayadhammānupassī vā
kāyasmiṁ viharatī"ti vuccati. Samudayavayadhammānupasusī vāti kālena samudayaṁ
kālena
vayaṁ anupassanto.
Atthi kāyoti vā panassāsīti kāyova atthi, na satto na puggalo na itthī
na puriso na attā na attanīyaṁ nāhaṁ na mama na koci na kassacīti evamassa sati
paccupaṭṭhitā hoti. Yāvadevāti payojanaparicchedavavatthapanametaṁ. Idaṁ vuttaṁ
hoti:-
yā sā sati paccupaṭṭhitā hoti, sā na aññatthāya. 1- Athakho yāvadeva ñāṇamattāya
aparāparaṁ uttaruttariñāṇapamāṇattāya ceva satipamāṇattāya ca, satisampajaññānaṁ
vaḍḍhattāyāti attho. Anissito ca viharatīti taṇhānissayadiṭṭhinissayānaṁ vasena
anissito viharati. Na ca kiñci loke upādiyatīti lokasmiṁ kiñci rūpaṁ vā .pe.
Viññāṇaṁ vā "ayaṁ me attā vā attanīyaṁ vā"ti na gaṇhāti. Evampīti.
Upari atthaṁ upādāya sampiṇḍanaṭṭhe 2- pikāro. Iminā pana padena
bhagavā ānāpānapabbadesanaṁ niyyātetvā dasseti.
Tattha assāsapassāsapariggādikā sati dukkhasaccaṁ, tassā samuṭṭhāpikā
purimataṇhā samudayasaccaṁ, ubhinnaṁ appavatti nirodhasaccaṁ, dukkhaparijānano

1 chaṂa. aññadatthāya 2 chaṂa. sampiṇḍanaṭṭho

381
Samudayapajahano nirodhārammaṇo ariyamaggo maggasaccaṁ. Evaṁ catusaccavasena
ussakkitvā
nibbutiṁ pāpuṇātīti. Idamekassa assāsapassāsānaṁ vasena abhiviniṭṭhabhikkhuno
yāva
arahattā niyyānamukhanti.
Kāyānupassanāvaṇṇanā niṭṭhitā.
----------
Iriyāpathapabbavaṇṇanā
 [375] Evaṁ assāsapassāsānaṁ vasena kāyānupassanaṁ vibhajitvā idāni
iriyāpathavasena vibhajituṁ puna caparanti ādimāha. Tattha kāmaṁ soṇasigālādayopi
gacchantā "gacchāmā"ti jānanti, na panetaṁ evarūpaṁ jānanaṁ sandhāya vuttaṁ.
Evarūpaṁ hi jānanaṁ sattupaladdhiṁ na pajahati, sattasaññaṁ 1- na ugghāteti,
kammaṭṭhānaṁ vā satipaṭṭhānabhāvanā vā na hoti. Imassa pana bhikkhuno jānanaṁ
sattūpaladdhiṁ pajahati, sattasaññaṁ ugghāteti, kammaṭṭhānañceva
satipaṭṭhānabhāvanā
ca hoti. Idaṁ hi "ko gacchati, kassa gamanaṁ, kiṁkāraṇā gacchatī"ti evarūpaṁ
pajānanaṁ sandhāya vuttaṁ. Ṭhānādīsupi eseva nayo.
Tattha ko gacchatīti na koci satto vā puggalo vā gacchati. Kassa
gamananti na kassaci sattassa vā puggalassa vā gamanaṁ. Kiṁkāraṇā gacchatīti
cittakiriyāvāyodhātuvipphārena gacchati. Tasmā esa evaṁ pajānāti:-
"gacchāmī"ti cittaṁ uppajjati, taṁ vāyaṁ janeti, vāyo viññattiṁ janeti,
cittakiriyāvāyodhātuvipphārena sakalakāyassa purato abhinīhāro gamananti
vuccati. Ṭhānādīsupi eseva nayo.
Tatrāpi hi "tiṭṭhāmī"ti cittaṁ uppajjati, taṁ vāyaṁ janeti, vāyo
viññattiṁ janeti, cittakiriyāvāyodhātuvipphārena sakalakāyassa koṭito paṭṭhāya
ussitabhāvo ṭhānanti vuccati. "nisīdāmī"ti Cittaṁ uppajjati, taṁ vāyaṁ janeti,
vāyo viññattiṁ janeti, cittakiriyāvāyodhātuvipphārena heṭṭhimakāyassa sammiñjanaṁ

1 chaṂa. attasaññaṁ evamuparipi

382
Uparimakāyassa ussitabhāvo nisajjāti vuccati. "sayāmī"ti Cittaṁ uppajjati, taṁ
vāyaṁ janeti, vāyo viññattiṁ janeti, cittakiriyāvāyodhātuvipphārena
sakalasarīrassa
tiriyato pasāraṇaṁ sayananti vuccatīti.
Etassa evaṁ pajānato evaṁ hoti "satto gacchati, satto tiṭṭhatī"ti
vuccati, atthato pana koci satto gantā vā ṭhātā vā natthi. Yathā pana
"sakaṭaṁ gacchati, sakaṭaṁ tiṭṭhatī"ti vuccati, na ca kiñca sakaṭaṁ nāma
gacchantaṁ vā
tiṭṭhantaṁ vā atthi, cattāro pana goṇe yojetvā chekasmiṁ sārathimhi
pājente "sakaṭaṁ gacchati, sakaṭaṁ tiṭṭhatī"ti vohāramattaṁ hoti, evameva
ajānanaṭṭhena sakaṭaṁ viya kāyo goṇā viya cittajavātā sārathī viya cittaṁ.
"gacchāmi
Tiṭṭhāmī"ti citte uppanne vāyodhātu viññattiṁ janayamānā uppajjati,
cittakiriyāvāyodhātuvipphārena gamanādīni pavattanti, tato "satto gacchati,
satto tiṭṭhati, ahaṁ gacchāmi, ahaṁ tiṭṭhāmī"ti vohāramattaṁ hoti. Tenāha;-
"nāvā mālutavegena jiyāvegena tejanaṁ
yathā yāti tathā kāyo yāti vātāhato ayaṁ.
Yantaṁ suttavaseneva cittasuttavasenidaṁ
payuttaṁ kāyayantampi yāti ṭhāti nisīdati
ko nāma ettha so satto yo vinā hetupaccaye
attano ānubhāvena tiṭṭhe vā yadi vā vaje"ti.
Tasmā evaṁ hetupaccayavaseneva pavattāni gamanādīni sallakkhento
esa "gacchanto vā gacchāmīti pajānāti, ṭhito vā nisinno vā sayāno vā
sayānomhīti pajānātī"ti veditabbo.
Yathā yathā vā panassa kāyo paṇihito hoti, tathā tathā nampajānātīti
sabbasaṅgāhikavacanametaṁ. Idi vuttaṁ hoti:- yena yena vā ākārenassa kāyo
ṭhito hoti, tena tena naṁ pajānāti. Gamanākārena ṭhitaṁ gacchāmīti 1- pajānāti.
Ṭhānanisajjāsayanākārena 2- ṭhitaṁ sayānomhīti 3- pajānātīti.

1 chaṂa. gacchatīti. 2 chaṂa. ṭhānanisajjasayanākārena. 3 chaṂa. sayānoti.

383
Iti ajjhattaṁ vāti evaṁ attano vā catuiriyāpathapariggaṇhaṇena
kāye kāyānupassī viharati. Bahiddhā vāti parassa vā catuiriyāpathapariggaṇhaṇena.
Ajjhattabahiddhā vāti kālena attano kālena parassa catuiriyāpathapariggaṇhaṇena
kāye kāyānupassī viharati. Samudayadhammānupassī vāti ādīsu pana avijjāsamudayā
 rūpasamudayoti ādinā nayena pañcahākārehi rūpakkhandhassa samudayo ca vayo ca
nīharitabbo. Taṁ hi sandhāya idha "samudayadhammānupassī vā"ti ādi vuttaṁ. Atthi
kāyoti vā panassāti ādi vuttasadisameva.
Idhāpi catuiriyāpathapariggāhikā sati dukkhasaccaṁ, tassā samuṭṭhāpikā
purimataṇhā samudayasaccaṁ, ubhinnaṁ appavatti nirodhasaccaṁ, dukkhaparijānano
samudayapajahano nirodhārammaṇo ariyamaggo maggasaccaṁ. Evaṁ catusaccavasena
ussakkitvā nibbutiṁ pāpuṇātīti idamekassa catuiriyāpathapariggāhikassa bhikkhuno
yāva arahattā niyyānamukhanti.
Iriyāpathapabbavaṇṇanā niṭṭhitā.
-------------
Catusampajaññapabbavaṇṇanā
[376] Evaṁ iriyāpathavasena kāyānupassanaṁ vibhajitvā idāni
catusampajaññavasena vibhajituṁ puna caparanti ādimāha. Tattha abhikkanteti ādīni
sāmaññaphale vaṇṇitāni. Iti ajjhattaṁ vāti evaṁ catusampajaññapariggaṇhaṇena
attano vā kāye parassa vā kāye kālena vā attano kālena vā parassa
kāye kāyānupassī viharati. Idhāpi samudayadhammānupassīti ādīsu rūpakkhandhasseva
samudayo ca vayo ca nīharitabbo. Sesaṁ vuttasadisameva.
Idha catusampajaññapariggāhikā sati dukkhasaccaṁ, tassā samuṭṭhāpikā
purimataṇhā samudayasaccaṁ, ubhinnaṁ appavatti nirodhasaccaṁ, vuttappakāro
ariyamaggo
maggasaccaṁ. Evaṁ catusaccavasena ussakkitvā nibbutiṁ pāpuṇātīti. Idamekassa
catusampajaññapariggāhikassa bhikkhuno vasena yāva arahattā niyyānamukhanti.
Catusampajaññapabbavaṇṇanā niṭṭhitā.
------------

384
Paṭikūlamanasikārapabbavaṇṇanā
[377] Evaṁ catusampajaññavasena kāyānupassanaṁ vibhajitvā idāni
paṭikūlamanasikāravasena vibhajituṁ puna caparanti ādimāha. Tattha imameva
kāyanti
ādīsu yaṁ vattabbaṁ siyā, taṁ sabbaṁ sabbākārena vitthārato visuddhimagge
kāyagatāsatikammaṭṭhāne vuttaṁ. Ubhatomukhāti heṭṭhā ca upari cāti dvīhi mukhehi
yuttā, nānāvihitassāti nānāvidhassa.
Idaṁ panettha opammasaṁsandanaṁ:- ubhatomukhā putoḷī 1- viya hi
cātummahābhūtiko kāyo, tattha missetvā pakkhittanānāvidhadhaññaṁ viya kesādayo
dvattiṁsākārā, cakkhumā puriso viya yogāvacaro, tassa taṁ putoḷiṁ muñcitvā
paccavekkhato nānāvidhadhaññassa pākaṭakālo viya yogino dvattiṁsākārassa
vibhūtākāro 2- veditabbo, iti ajjhattaṁ vāti evaṁ kesādipariggaṇhaṇena attano
vā kāye parassa vā kāye kālena vā attano kālena vā parassa kāye
kāyānupassī viharati. Ito paraṁ vuttanayameva. Kevalaṁ hi idha
dvattiṁsākārapariggāhikā
sati dukkhasaccanti evaṁ yojanaṁ katvā niyyānamukhanti veditabbaṁ, sesaṁ
purimasadisamevāti.
Paṭikūlamanasikārapabbavaṇṇanā niṭṭhitā.
-------------
Dhātumanasikārapabbavaṇṇanā
[378] Evaṁ paṭikūlamanasikāravasena kāyānupassanaṁ vibhajitvā idāni
dhātumanasikāravasena vibhajituṁ puna caparanti ādimāha. Tatrāyaṁ 3-
opammasaṁsandanena
saddhiṁ atthavaṇṇanā:- yathā koci 4- goghātako vā tasseva bhattavettanabhaṭo
antevāsiko vā gāviṁ vadhitvā vinivijjhitvā catasso disā gatānaṁ mahāpathānaṁ

1 chaṂa. putoḷi, Maṃū 12/110/79 mūtoḷī 2 chaṂa. vibhūtakālo.

3 chaṂa. tatthāyaṁ 4 Ma. eko

385
Vemajjhaṭṭhānasaṅkhāte cātummahāpathe 1- koṭṭhāsaṁ koṭṭhāsaṁ katvā nisinno assa,
evameva bhikkhu catunnaṁ iriyāpathānaṁ yena kenaci ākārena ṭhitattā yathāṭhitaṁ
 yathāṭhitattā ca yathāpaṇihitaṁ kāyaṁ "atthi imasmiṁ kāye paṭhavīdhātu .pe.
Vāyodhātū"ti evaṁ paccavekkhati.
Kiṁ vuttaṁ hoti:- yathā goghātakassa gāviṁ posantassāpi āghātanaṁ
āharantassāpi āharitvā tattha bandhitvā ṭhapentassāpi vadhentassāpi vadhitaṁ
mataṁ passantassāpi tāvadeva gāvīti saññā na antaradhāyati, yāva naṁ padāletvā
bīlaso 2- na vibhajati. Vibhajitvā nisinnassa 3- pana gāvīsaññā 3- antaradhāyati,
maṁsasaññāva pavattati. Nāssa evaṁ hoti "ahaṁ gāviṁ vikkiṇāmi. Ime gāviṁ
harantī"ti. Athakhvassa "ahaṁ maṁsaṁ vikkiṇāmi, ime maṁsaṁ haranti"ccevaṁ hoti,
evameva
imassāpi bhikkhuno pubbe bālaputhujjanakāle gihībhūtassāpi pabbajitassāpi
tāvadeva
sattoti vā puggaloti vā saññā na antaradhāyati, yāva imameva kāyaṁ yathāṭhitaṁ
yathāpaṇihitaṁ ghanavinibbhogaṁ katvā dhātuso na paccavekkhati. Dhātuso
paccavekkhato
panassa sattasaññā antaradhāyati, dhātuvaseneva cittaṁ santiṭṭhāti. Tenāha
bhagavā
"imameva kāyaṁ yathāṭhitaṁ yathāpaṇihitaṁ dhātuso paccavekkhati `atthi imasmiṁ
kāye
paṭhavīdhātu āpodhātu tejodhātu vāyodhātū'ti. Seyyathāpi bhikkhave dakkho
goghātako
vā .pe. Vāyodhātū"ti goghātako viya hi yogī, gāvīsaññā viya sattasaññā,
cātummahāpatho viya catuiriyāpatho. Bīlaso vibhajitvā nisinnabhāvo viya dhātuso
paccavekkhaṇanti ayamettha pālivaṇṇanā. Kammaṭṭhānakathā pana visuddhimagge
vitthāritā.
Iti ajtteṁ vāti evaṁ catudhātupariggaṇhaṇena attano vā kāye
parassa vā kāye kālena vā attano kālena vā parassa kāye kāyānupassī
viharati. Ito paraṁ vuttanayameva. Kevalaṁ hi idha catudhātupariggāhikā sati
dukkhasaccanti evaṁ yojanaṁ katvā catudhātupariggāhikassa 4- bhikkhuno 4-
niyyānamukhanti veditabbaṁ, sesaṁ purimasadisamevāti.
Dhātumanasikārapabbavaṇṇanā niṭṭhitā.
---------------

1 chaṂa. catumahāpathe evamuparipi 2 chaṂa. bisaso evamuparipi

3-3 chaṂa. panassa gāvītisaññā 4-4 chaṂa. ime pāṭhā na dissanti

386
Navasīvathikāpabbavaṇṇanā
[379] Evaṁ dhātumanasikāravasena kāyānupassanaṁ vibhajitvā idāni
navahi sivaṭṭhikāpabbehi vibhajituṁ puna caparanti ādimāha. Tattha seyyathāpi
passeyayāti yathāpi passeyya. Sarīranti matasarīraṁ. Sīvathikāya 1- chadḍitanti
susāne
apaviddhaṁ. Ekāhaṁ mataṁ 2- assāti ekāhamataṁ. Dvīhaṁ mataṁ assāti dvīhamataṁ.
Tīhaṁ
mataṁ 2- assāti tīhamataṁ. Kammārabhastā viya vāyunā uddhaṁ jīvitapariyādānā
yathānukkamaṁ samuggatena sūnabhāvena uddhumātattā uddhumātaṁ, uddhumātameva
uddhumātakaṁ. Paṭikūlattā vā kucchitaṁ uddhumātanti uddhumātakaṁ. Vinīlaṁ vuccati
viparibhinnavaṇṇaṁ, vinīlameva vinīlakaṁ. Paṭikūlattā vā kucchitaṁ vinīlanti
vinīlakaṁ.
Maṁsussadaṭṭhānesu rattavaṇṇassa pubbasannicayaṭṭhānesu setavaṇṇassa yebhuyyena
ca nīlavaṇṇassa nīlaṭṭhānesu nīlasāṭakapārutasseva chavasarīrassetaṁ adhivacanaṁ.
Paribhinnaṭṭhānehi navahi vā vaṇamukhehi vissandamānapubbaṁ vipubbaṁ, vipubbameva
vipubbakaṁ. Paṭikūlattā vā kucchitaṁ vipubbanti vipubbakaṁ. Vipubbakaṁ jātaṁ
tathābhāvaṁ gatanti vipubbakajātaṁ.
So imameva kāyanti so bhikkhu imaṁ attano kāyaṁ tena kāyena saddhiṁ
ñāṇeneva 3- upasaṁharati upaneti. Kathaṁ? ayampi kho kāyo evaṁdhammo evaṁbhāvī
evaṁanatītoti. Idaṁ vuttaṁ hoti:- āyu usmā viññāṇanti imesaṁ tiṇṇaṁ dhammānaṁ
atthitāya ayaṁ kāyo ṭhānagamanādikhamo hoti, imesaṁ pana vigamā ayaṁ kāyopi
evaṁdhammoti 4- evaṁpūtikasabhāvoyeva. Evaṁbhāvīti 5- evameva uddhumātādibhedo
bhavissati, evaṁ anatītoti 6- evaṁ uddhumātādibhāvaṁ anatikkanto. 7- Iti
 ajjhattaṁ vāti evaṁ uddhumātādipariggaṇhaṇena attano vā kāye parassa vā
kāye kālena vā attano kālena vā parassa kāye kāyānupassī viharati.
Khajjamānanti udarādīsu nisīditvā udaramaṁsaoṭṭhamaṁsākkhikūṭādīni
luñcitvā luñcitvā khādiyamānaṁ. Samaṁsalohitanti sāvasesamaṁsalohitayuttaṁ.

1 ka. sivaṭṭhikāya chaṂa. sivathikāya 2-2 chaṂa. matassa evamuparipi 3 chaṂa.

ñāṇena
4 chaṂa. evaṁdhammo 5 chaṂa. evaṁbhāvī 6 chaṂa. evaṁanatīto 7 chaṂa.
anatikkantoti

387
Nimmaṁsalohitamakkhitanti maṁse khīṇepi lohitaṁ na sussati, taṁ sandhāya vuttaṁ
"nimmaṁsalohitamakkhitan"ti. Aññenāti aññena disābhāgena. Hatthaṭṭhikanti
catusaṭṭhibhedaṁpi hatthaṭṭhikaṁ pāṭiyekkaṁ vippakiṇṇaṁ. Pādaṭṭhikādīsupi eseva
nayo.
Terovassikānīti atikkantasaṁvaccharāni. Pūtīnīti abbhokāse ṭhitāni
vātātapavuṭṭhisamphassena terovassikāni pūtīni honti, antobhūmigatāni pana
cirataraṁ
tiṭṭhanti. Cuṇṇakajātānīti cuṇṇacuṇṇaṁ hutvā vippakiṇṇāni. Sabbattha so
imamevāti vuttanayeneva khajjamānādīnaṁ vasena yojanā kātabbā. Iti ajjhattaṁ
vāti evaṁ khajjamānādipariggaṇhaṇena yāva cuṇṇakabhāvā attano vā kāye
parassa vā kāye kālena vā attano kālena vā parassa kāye kāyānupassī
viharati.
Idha pana ṭhatvā nava sīvathikā samodhānetabbā. Ekāhamataṁ vāti
ādinā nayena vuttā sabbāpi ekā, kākehi vā khajjamānanti ādikā ekā,
aṭṭhikasaṅkhalikaṁ samaṁsalohitaṁ nhārusambandhanti ekā, nimmaṁsalohitamakkhitaṁ
nhārusambandhanti nhārusambandhanti ekā, aṭṭhikāni apagatasambandhānīti ādikā
ekā, aṭṭhikāni setāni saṅkhavaṇṇapaṭibhāgānīti ekā, puñjakitāni
terovassikānīti ekā, pūtīni cuṇṇakajātānīti ekā. 1-
Evampi kho bhikkhaveti idaṁ nava sīvathikā dassetvā kāyānupassanaṁ
niṭṭhapento āha. Tattha navasīvathikāpariggāhikā sati dukkhasaccaṁ, tassā
samuṭṭhāpikā
purimataṇhā samudayasaccaṁ, ubhinnaṁ appavatti nirodhasaccaṁ, dukkhaparijānano
samudayapajahano
nirodhārammaṇo ariyamaggo maggasaccaṁ. Evaṁ catusaccavasena ussakkitvā nibbutiṁ
pāpuṇātīti idaṁ navasīvathikāpariggāhikānaṁ bhikkhūnaṁ yāva arahattā
niyyānamukhanti.
Navasīvathikāpabbavaṇṇanā niṭṭhitā.
-----------
Ettāvatā ca ānāpānapabbaṁ iriyāpathapabbaṁ catusampajaññapabbaṁ
paṭikūlamanasikārapabbaṁ dhātumanasikārapabbaṁ nava sīvathikāpabbānīti
cuddasapabbā

1 chaṂa. ekāti

388
Kāyānupassanā niṭṭhitā hoti. Tattha ānāpānapabbaṁ paṭikūlamanasikārapabbanti
imāneva dve appanākammaṭṭhānāni, sīvathikānaṁ pana ādīnavānupassanāvasena
vuttattā sesāni dvādasāpi upacārakammaṭṭhānānevāti.
Kāyānupassanā niṭṭhitā.
----------
Vedanānupassanāvaṇṇanā
[380] Evaṁ bhagavā cuddasavidhena kāyānupassanāsatipaṭṭhānaṁ kathetvā
idāni navavidhena vedanānupassanaṁ kathetuṁ kathañca bhikkhaveti ādimāha. Tattha
sukhaṁ vedananti kāyikaṁ vā cetasikaṁ vā sukhaṁ vedanaṁ vediyamāno "ahaṁ sukhaṁ
vedanaṁ vediyāmī"ti pajānātīti attho. Tattha kāmaṁ uttānaseyyakāpi dārakā
thaññapivanādikāle sukhaṁ vediyamānā "sukhaṁ vedanaṁ vediyāmā"ti pajānanti, na
panetaṁ evarūpaṁ pajānanaṁ 1- sandhāya vuttaṁ. Evarūpaṁ hi pajānanaṁ
sattūpaladdhiṁ na
 pajahati, 2- sattasaññaṁ na ugaghāteti, kammaṭṭhānaṁ vā satipaṭṭhānabhāvanā vā na
hoti. Imassa pana bhikkhuno pajānanaṁ sattūpaladdhiṁ pajahati, sattasaññaṁ
ugghāteti, kammaṭṭhānañceva satipaṭṭhānabhāvanā ca hoti. Idaṁ hi "ko vediyati,
kassa vedanā, kiṁkāraṇā vedanā"ti evaṁ sampajānavediyanaṁ sandhāya vuttaṁ.
Tattha ko vediyatīti na koci satto vā puggalo vā vediyati.
Kassa vedanāti na kassaci sattassa vā puggalassa vā vedanā. Kiṁkāraṇā
vedanāti vatthuārammaṇāva panassa vedanā, tasmā esa evaṁ pajānāti "taṁ
taṁ sukhādīnaṁ vatthuṁ ārammaṇaṁ katvā vedanāva vediyati taṁ pana vedanāpavattiṁ
upādāya `ahaṁ vedanaṁ vediyāmī'ti vohāramattaṁ hotī"ti. Evaṁ vatthuṁ ārammaṇaṁ
katvā vedanāva vediyatīti sallakkhento esa "sukhaṁ vedanaṁ vediyāmīti pajānātī"ti
veditabbo cittalapabbate aññataro thero viya.

1 chaṂa. jānanaṁ. evamuparipi 2 chaṂa. jahati. evamuparipi

389
Thero kira aphāsukakāle balavavedanāya nitthunanto aparāparaṁ
parivattati, tameko daharo āha "kataraṁ vo bhante ṭhānaṁ rujjatī"ti. Āvuso
pāṭiyekkaṁ rujjanaṭṭhānaṁ nāma natthi, vatthuṁ ārammaṇaṁ katvā vedanāva
vediyatīti.
Evaṁ pajānanakālato 1- paṭṭhāya adhivāsetuṁ vaṭṭati no bhanteti. Adhivāsemi
āvusoti. Adhivāsanā bhante seyyoti. Thero adhivāseti. Vāto yāva hadayaṁ 2-
phālesi, mañacake antāni rāsikatāni ahesuṁ. Thero daharassa dassesi "vaṭṭatāvuso
ettakā adhivāsanā"ti. Daharo tuṇhī ahosi. Thero viriyasamataṁ yojetvā saha
paṭisambhidāhi arahattaṁ pāpuṇitvā samasīsī hutvā parinibbāyi. Yathā ca sukhaṁ,
evaṁ dukkhaṁ .pe. Nirāmisaṁ vā 3- adukkhamasukhaṁ vedanaṁ vediyamāno "nirāmisaṁ
adukkhamasukhaṁ vedanaṁ vediyāmī"ti pajānāti.
Iti bhagavā rūpakammaṭṭhānaṁ kathetvā arūpakammaṭṭhānaṁ kathento yasmā
phassavasena cittavasena vā kathiyamānaṁ na pākaṭaṁ hoti, andhakāraṁ viya
khāyati,
vedanānaṁ pana uppatti 4- pākaṭā 4- vedanāvasena pākaṭaṁ hoti, tasmā sakkapañhe
viya idhāpi vedanāvasena arūpakammaṭṭhānaṁ kathesi. Tattha "duvidhaṁ hi
kammaṭṭhānaṁ
rūpakammaṭṭhānaṁ arūpakammaṭṭhānañcā"ti ādi kathāmaggo sakkapañhe vuttanayeneva
veditabbo.
Tattha sukhaṁ vedanantiādīsu ayaṁ aparopi pajānanapariyāyo, sukhaṁ
vedanaṁ vediyāmīti pajānātīti sukhavedanākkhaṇe dukkhāya vedanāya abhāvato sukhaṁ
vedanaṁ vediyamāno "sukhaṁ vedanaṁ 5- vediyāmī"ti pajānāti. Tena yā pubbe
bhūtapubbā dukkhā vedanā, tassā 6- idāni abhāvato imissā ca sukhāya vedanāya
ito paṭhamaṁ abhāvato vedanā nāma aniccā addhuvā vipariṇāmadhammā, iti 6-
tattha sampajāno hoti. Vuttampi cetaṁ bhagavatā:-
"yasmiṁ aggivessana samaye sukhaṁ vedanaṁ vedeti, neva tasmiṁ samaye
dukkhaṁ vedanaṁ vedeti, na adukkhamasukhaṁ vedanaṁ vedeti, sukhaṁyeva tasmiṁ
samaye
vedanaṁ vedeti. Yasmiṁ aggivessana samaye dukkhaṁ .pe. Adukkhamasukhaṁ
vedanaṁ

1 chaṂa. jānanakālato. 2 chaṂa. hadayā 3 chaṂa. vā saddo na dissati

4-4 chaṂa. uppattipākaṭatāYu. 5 chaṂa. vedanaṁyeva 6 chaṂa. tassa. 7 chaṂa.
itiha.

390
Vedeti, neva tasmiṁ samaye sukhaṁ vedanaṁ vedeti, na dukkhaṁ vedanaṁ vedeti,
adukkhamasukhaṁyeva tasmiṁ samaye vedanaṁ vedeti. Sukhāpi kho aggivessana vedanā
aniccā saṅkhatā paṭiccasamuppannā khayadhammā vayadhammā virāgadhammā
nirodhadhammā,
dukkhāpi kho .pe. Adukkhamasukhāpi kho aggivessana vedanā aniccā .pe.
Nirodhadhammā.
Evaṁ passaṁ aggivessana sutvā ariyasāvako sukhāyapi vedanāya nibbindati,
dukkhāyapi vedanāya nibbindati, adukkhamasukhāyapi vedanāya nibbindati, nibbindaṁ
 virajjati, virāgā vimuccati, vimuttasmiṁ vimuttamiti ñāṇaṁ hoti, `khīṇā
jāti, vusitaṁ brahmacariyaṁ, kataṁ karaṇīyaṁ, nāparaṁ itthattāyā'ti pajānātī"ti.
1-
Sāmisaṁ vā sukhanti ādīsu sāmisā sukhā nāma pañcakāmaguṇāmisasannissitā
cha gehasitā somanassavedanā. Nirāmisā sukhā nāma cha nekkhammasitā
somanassavedanā. Sāmisā dukkhā nāma cha gehasitā domanassavedanā. Nirāmisā
dukkhā nāma cha nekkhammasitā domanassavedanā. Sāmisā adukkhamasukhā nāma
cha gehasitā upekkhā vedanā. Nirāmisā adukkhamasukhā nāma cha nekkhammasitā
upekkhā vedanā. Tāsaṁpi 2- vibhāgo sakkapañhe vuttoyeva.
Iti ajjhattaṁ vāti evaṁ sukhavedanādipariggaṇhaṇena attano vā vedanāsu,
parassa vā vedanāsu, kālena vā attano kālena vā parassa vedanāsu
vedanānupassī viharati. Samudayadhammānupassī vāti ettha pana avijjāsamudayā
vedanāsamudayoti ādīhi pañcahi pañcahi ākārehi vedanānaṁ samudayañca vayañca
passanto "samudayadhammānupassī vā vedanāsu viharati, vayadhammānupassī vā
vedanāsu
viharati, kālena samudayadhammānupassī vā vedanāsu viharati, kālena
vayadhammānupassī
vā vedanāsu viharatī"ti veditabbo. Ito paraṁ kāyānupassanāya vuttanayameva.
Kevalaṁ hi
idha vedanāpariggāhikā sati dukkhasaccanti evaṁ yojanaṁ katvā
vedanāpariggāhakassa
bhikkhuno niyyānamukhanti veditabbaṁ, sesaṁ tādisamevāti.
Vedanānupassanāvaṇṇanā niṭṭhitā.
----------

1 MaṂa. 13/205/182 dīghanakhasutta 2 chaṂa. tāsaṁ.

391
Cittānupassanāvaṇṇanā
[381] Evaṁ navavidhena vedanānupassanāsatipaṭṭhānaṁ kathetvā idāni
soḷasavidhena cittānupassanaṁ kathetuṁ kathañca bhikkhaveti ādimāha. Tattha
sarāganti
aṭṭhavidhaṁ lobhasahagataṁ. Vītarāganti lokiyakusalābyākataṁ. Idaṁ pana yasmā
sammasanaṁ
na dhammasamodhānaṁ, tasmā idha ekapadepi lokuttaraṁ na labbhati. Sesāti
cattāri akusalacittāni neva purimapadaṁ na pacchimapadaṁ bhajanti. Sadosanti
duvidhaṁ
domanassasahagataṁ. Vītadosanti lokiyakusalābyākataṁ. Sesāni dasa akusalacittāti
neva purimapadaṁ na pacchimapadaṁ bhajanti. Samohanti vicikicchāsahagatañceva
uddhaccasahagatañcāti duvidhaṁ. Yasmā pana moho sabbākusalesu uppajjati, tasmā
sesānipi idha vaṭṭantiyeva. Imasmiṁyeva hi dukke 1- dvādasākusalacittāni
pariyādinnānīti. Vītamohanti lokiyakusalābyākataṁ. Saṅkhittanti
thīnamiddhānupatitaṁ.
Etaṁ hi saṅkucitacittaṁ nāMa. Vikkhittanti uddhaccasahagataṁ, etaṁ hi
pasaṭacittaṁ nāma
mahaggatanti rūpārūpāvacaraṁ. Amahaggatanti kāmāvacaraṁ. Sauttaranti
kāmāvacaraṁ. Anuttaranti rūpāvacarañca arūpāvacarañca. Tatrāpi sauttaraṁ
rūpāvacaraṁ,
anuttaraṁ arūpāvacarameva. Samāhitanti yassa appanāsamādhi vā upacārasamādhi vā
atthi.
Asamāhitanti ubhayasamādhivirahitaṁ. Vimuttanti tadaṅgavikkhambhanavimuttīhi
vimutataṁ.
Avimuttanti ubhayavimuttivirahitaṁ. Samucchedapaṭipassaddhinissaraṇavimuttīnaṁ
pana idha
okāsova natthi.
Iti ajjhattaṁ vāti evaṁ sarāgādipariggaṇhaṇena yasmiṁ yasmiṁ khaṇe
yaṁ yaṁ cittaṁ pavattati, taṁ taṁ sallakkhento attano vā citte, parassa vā
citte, kālena vā attano, kālena vā parassa citte cittānupassī viharati.
Samudayadhammānupassīti ettha pana avijjāsamudayā viññāṇasamudayoti evaṁ pañcahi
 pañcahi ākārehi viññāṇassa samudayo ca vayo ca nīharitabbo. Ito paraṁ

1 chaṂa. duke

392
Vuttanayameva. Kevalaṁ hi idha cittapariggāhikā sati dukkhasaccanti evaṁ
yojanaṁ 1- katvā cittapariggāhakassa bhikkhuno niyyānamukhanti 2- veditabbaṁ,
sesaṁ
tādisamevāti.
Cittānupassanāvaṇṇanā niṭṭhitā.
---------
Dhammānupassanā nīvaraṇapabbavaṇṇanā
[382] Evaṁ soḷasavidhena cittānupassanāsatipaṭṭhānaṁ kathetvā
idāni pañcavidhena dhammānupassanaṁ kathetuṁ kathañca bhikkhaveti ādimāha. Apica
bhagavatā kāyānupassanāya suddharūpapariggaho kathito, vedanācittānupassanāhi
suddhārūpapariggaho. Idāni rūpārūpamissakaṁ pariggahaṁ kathetuṁ "kathañca
bhikkhave"ti
ādimāha. Kāyānupassanāya vā rūpakkhandhapariggahova kathito, vedanānupassanāya
vedanākkhandhapariggahova, cittānupassanāya viññāṇakkhandhapariggahova. Idāni
saññākkhandhasaṅkhārakkhandhapariggahaṁpi kathetuṁ "kathañca bhikkhave"ti
ādimāha.
Tattha santanti abhiṇhasamudācāravasena saṁvijjamānaṁ. Asantanti
asamudācāravasena
vā pahīnattā vā asaṁvijjamānaṁ. Yathā cāti yena kāraṇena kāmacchandassa uppādo
hoti. Tañca pajānātīti tañca kāraṇaṁ pajānāti. Iti imināva nayena sabbapadesu
attho veditabbo.
Tattha subhanimitte ayonisomanasikārena kāmacchandassa uppādo hoti.
Subhanimittaṁ
nāma 3- subhaṁpi subhārammaṇaṁpi. 3- Ayonisomanasikāro nāma anupāyamanasikāro
uppathamanasikāro anicce niccanti vā, dukkhe sukhanti vā, anattani attāti vā,
asubhe subhanti vā manasikāro. Taṁ tattha bahulaṁ pavattayato kāmacchando
uppajjati.
Tenāha bhagavā "atthi bhikkhave subhanimittaṁ, tattha
ayonisomanasikārabahulīkāro,
ayamāhāro anuppannassa vā kāmacchandassa uppādāya uppannassa vā
kāmacchandassa bhiyyobhāvāya vepullāyā"ti. 4-

1 chaṂa. padayojanaṁ 2 chaṂa. niyyānamukhaṁ 3-3 chaṂa. subhampi subhanimittaṁ,

subhārammaṇampi subhanimittaṁ 4 saṁ. mahā. 19/232/91 āhārasutta

393
Asubhanimitte pana yonisomanasikārenassa pahānaṁ hoti. Asubhanimittaṁ nāma
asubhaṁpi asubhārammaṇaṁpi. Yonisomanasikāro nāma upāyamanasikāro pathamanasikāro
anicce aniccanti vā, dukkhe dukkhanti vā, anattani anattāti vā, asubhe
asubhanti vā manasikāro. Taṁ tattha bahulaṁ pavattayato kāmacchando pahiyyati.
Tenāha bhagavā "atthi bhikkhave asubhanimittaṁ, tattha
yonisomanasikārabahulīkāro,
ayamāhāro anuppannassa vā kāmacchandassa anuppādāya uppannassa vā
kāmacchandassa pahānāyā"ti. 1- Apica cha dhammā kāmacchandassa pahānāya
saṁvattanti asubhanimittassa uggaho asubhabhāvanānuyogo indriyesu guttadvāratā
bhojane mattaññutā kalyāṇamittatā sappāyakathāti. Dasavidhaṁ hi asubhanimittaṁ
uggaṇhantassāpi kāmacchando pahiyyati. Bhaventassāpi indriyesu
pihitadvārassāpi catunnaṁ pañcannaṁ ālopānaṁ okāse sati udakaṁ pivitvā
yāpanasīlatāya bhojane mattaññunopi. Tena vuttaṁ:-
cattāro pañca ālope abhutvā udakaṁ pive
alaṁ phāsuvihārāya pahitattassa bhikkhunoti. 2-
Asubhakammikatissattherasadise asubhabhāvanārate kalyāṇamitte sevantassāpi
kāmacchando pahiyyati, ṭhānanisajjādīsu dasāsubhanissitasappāyakathāyapi
kāmacchando
 pahiyyati, tena vuttaṁ "cha dhammā kāmacchandassa pahānāya saṁvattantī"ti. Imehi
pana chahi dhammehi pahīnassa kāmacchandassa arahattamaggena āyatiṁ anuppādo
hotīti pajānāti.
Paṭighanimitte ayonisomanasikārena pana byāpādassa uppādo hoti.
Tattha paṭighanimittaṁ 3- nāma paṭighaṁpi paṭighārammaṇaṁpi. 3- Ayonisomanasikāro
sabbattha
ekalakkhaṇova. Taṁ tasmiṁ nimitte bahulaṁ pavattayato byāpādo uppajjati. Tenāha
bhagavā "atthi bhikkhave paṭighanimittaṁ, tattha ayonisomanasikārabahulīkāro,
ayamāhāro
anuppannassa vā byāpādassa uppādāya uppannassa vā byāpādassa bhiyyobhāvāya
vepullāyā"ti 1-:-

1-1 saṁ. mahā. 19/232/94 āhārasutta (pālinayo) 2 khu. thera 26/983/395

sāriputtattheragāthā 3-3 chaṂa. paṭighampi paṭighanimittaṁ, paṭighārammaṇampi
paṭighanimittaṁ

394
Mettāya pana cetovimuttiyā yonisomanasikārenassa pahānaṁ hoti.
Tattha mettāti vutte appanāpi upacāropi vaṭṭati. Cetovimuttīti appanāva.
Yonisomanasikāro, vuttalakkhaṇova. Taṁ tattha bahulaṁ pavattayato byāpādo
pahiyyati. Tenāha bhagavā "atthi bhikkhave mettācetovimutti, tattha
yonisomamanasikārabahulīkāro, ayamāhāro anuppannassa vā byāpādassa anuppādāya
uppanssa vā byāpādassa pahānāyā"ti. 1-
Apica cha dhammā byāpādassa pahānāya saṁvattanti mettānimittassa
uggaho mettābhāvanānuyogo kammassakatāpaccavekkhaṇā paṭisaṅkhānabahulīkatā 2-
kalyāṇamittatā sappāyakathāti. Odissakānodissakadisāpharaṇānañhi aññataravasena
mettaṁ
uggaṇhantassāpi byāpādo pahiyyati, odiso anodiso disāpharaṇavasena 3-
mettaṁ bhāventassāpi. "tvaṁ Etassa kuddho kiṁ karissasi, kiṁ tassa sīlādīni
vināsetuṁ sakkhissasi, nanu tvaṁ attano kammena āgantvā attano kammeneva
gamissasi, parassa kujajhanaṁ nāma vītaccitaṅgāratattāyasalākagūthādīni gahetvā
paraṁ paharitukāmatāya sadisaṁ hoti. Esopi tava kuddho kiṁ karissati, kiṁ te
sīlādīni vināsetuṁ sakkhissati, esa attano kammena āgantvā attano
kammeneva gamissati, apaṭicchitapaharaṇakaṁ 4- viya paṭivāte 5- khittarajamuṭṭhi
viya ca
etassevesa kodho matthake patissatī"ti evaṁ attano ca parassa ca kammassakataṁ
paccavekkhantassapi, ubhayaṁ kammasasakataṁ paccavekkhitvā paṭisaṅkhāne
ṭhitassāpi,
assaguttattherasadise mettābhāvanārate kalyāṇamitte sevantassāpi byāpādo
pahiyyati. Ṭhānanisajjādīsu mettānissitasappāyakathāyapi pahiyyati. Tena vuttaṁ
"cha dhammā byāpādassa pahānāya saṁvattantī"ti. Imehi pana chahi dhammehi
pahīnassa byāpādassa anāgāmimaggena āyatiṁ anuppādo hotīti pajānāti.
Aratiādīsu ayonisomanasikārena thīnamiddhassa uppādo hoti. Arati
nāma ukkaṇṭhitā. Tandī nāma kāyālasiyatā. Vijambhitā nāma kāyavinamanā.
Bhattasammado nāma bhattamucchā bhattapariḷāho. Cetaso līnattaṁ nāma cittassa

1 saṁ. mahā 19/232/94 āhārasutta (pālinayo) 2 chaṂa. paṭisaṅkhānabahulatā

3 chaṂa. pharaṇavasena 4 chaṂa. appaṭicchitapaheṇakaṁ 5 chaṂa. paṭivātaṁ

395
Līnākāro. Imesu aratiādīsu ayonisomanasikāraṁ bahulaṁ pavattayato thīnamiddhaṁ
uppajjati. Tenāha "atthi bhikkhave arati tandi vijambhikā 1- bhattasammado cetaso
ca līnattaṁ, tattha ayonisomanasikārabahulīkāro, ayamāhāro anuppannassa vā
thīnamiddhassa uppādāya uppannassa vā thīnamiddhassa bhiyyobhāvāya vepullāyā"ti
2-
ārabhadhātuādīsu pana yonisomanasikārenassa pahānaṁ hoti. Ārambhadhātu
nāma paṭhamārabhaviriyaṁ. Nikkamadhātu nāma kosajjato nikkhantatāya tato
balavataraṁ.
Parakkamadhātu nāma paraṁ paraṁ ṭhānaṁ akkamanato tatopi balavataraṁ. Imasmiṁ
tippabhede
viriye yonisomanasikāraṁ bahulaṁ pavattayato thīnamiddhaṁ pahiyyati. Tenāha
"atthi
bhikkhave ārambhadhātu nikkamadhātu parakkamadhātu, tattha
yonisomanasikārabahulīkāro,
ayamāhāro anuppannassa vā thīnamiddhassa anuppādāya uppannassa vā
thīnamiddhassa pahānāyā"ti.
Apica cha dhammā thīnamiddhassa pahānāya saṁvattanti atibhojane
nimittaggāho iriyāpathasamparivattanatā ālokasaññāmanasikāro abbhokāsavāso
kalyāṇamittatā sappāyakathāti. Āharahatthaka tatravaṭṭaka alaṁsāṭaka kākamāsaka
bhuttavamitakabhojanaṁ bhuñjitvā rattiṭṭhānadivāṭṭhāne nisinnassa hi
samaṇadhammaṁ karoto
thīnamiddhaṁ mahāhatthī viya ottharantaṁ āgacchati catupañcālopaokāsaṁ pana
ṭhapetvā
pānīyaṁ pivitvā yāpanasīlassa bhikkhuno taṁ na hotīti evaṁ atibhojane nimittaṁ
gaṇhantassāpi thīnamiddhaṁ pahiyyati. Yasmiṁ iriyāpathe thīnamiddhaṁ okkamati,
tato
aññaṁ parivattentassāpi, rattiṁ candālokaṁ dīpālokaṁ ukkālokaṁ divā suriyālokaṁ
manasikarontassāpi, abbhokāse vasantassāpi, mahākassapattherasadise
pahīnathīnamiddhe kalyāṇamitte sevantassāpi thīnamiddhaṁ pahiyyati.
Ṭhānanisajjādīsu
dhutaṅganissitasappāyakathāyapi pahiyyati. Tena vuttaṁ "cha dhammā thīnamiddhassa
pahānāya
saṁvattantī"ti. Imehi pana chahi dhammehi pahīnassa thīnamiddhassa
arahattamaggena
āyatiṁ anuppādo hotīti pajānāti.

1 ka. chaṂa. vijambhitā 2 saṁ. mahā. 19/232/92 āhārasutta

396
Cetaso avūpasame ayonisomanasikārena uddhaccakukkuccassa uppādo
hoti. Avūpasamo nāma avūpasantākāro, uddhaccakukkuccamevetaṁ atthato. Tattha
ayonisomanasikāraṁ bahulaṁ pavattayato uddhaccakukkuccaṁ uppajjati. Tenāha "atthi
bhikkhave cetaso avūpasamo, tattha ayonisomanasikārabahulīkāro, ayamāhāro anuppa-
nnassa vā uddhaccakukkuccassa uppādāya uppannassa vā uddhaccakukkuccassa
bhiyyobhāvāya vepullāyā"ti. 1-
Samādhisaṅkhāte pana cetaso vūpasame yonisomanasikārenassa pahānaṁ
hoti. Tenāha "atthi bhikkhave cetaso vūpasamo, tattha yonisomanasikārabahulīkāro,
ayamāhāro anuppannassa vā uddhaccakukkuccassa anuppādāya uppannassa vā
uddhaccakukkuccassa pahānāyā"ti. 2-
Apica ca dhammā uddhaccakukkuccassa pahānāya saṁvattanti bahussuttā
paripucchakatā vinaye pakataññutā vuḍḍhasevitā kalyāṇamittatā sappāyakathāti.
Bāhusaccenapi hi ekaṁ vā dve vā tayo vā cattāro vā pañca vā nikāye
pālivasena ca atthavasena ca uggaṇhantassāpi uddhaccakukkuccaṁ pahiyyati.
Kappiyākappiyaparipucchābahulassāpi, vinayapaññattiyaṁ ciṇṇavasibhāvatāya
pakataññunopi,
vuḍḍhe mahallakatthere upasaṅkamantassāpi, upālittherasadise vinayadhare
kalyāṇamitte sevantassāpi uddhaccakukkuccaṁ pahiyyati. Ṭhānanisajjādīsu
kappiyākappiyanissitasappāyakathāyapi pahiyyati. Tena vuttaṁ "cha dhammā
uddhaccakukkuccassa pahānāya saṁvattantī"ti. Imehi pana chahi dhammehi pahīne
uddhaccakukkucce uddhaccassa arahattamaggena kukkuccassa anāgāmimaggena āyatiṁ
anuppādo hotīti pajānāti.
Vicikicchāṭhānīyesu dhammesu ayonisomanasikārena vicikicchāya uppādo
hoti. Vicikicchāṭhānīyā dhammā nāma punappunaṁ vicikicchāya kāraṇattā
vicikicchāva.
Tattha ayonisomanasikāraṁ bahulaṁ pavattayato vicikicchā uppajjati. Tenāha "atthi
bhikkhave vicikicchaṭṭhānīyā dhammā, tattha ayonisomanasikārabahulīkāro,
ayamāhāro
anuppannāya vā vicikicchāya uppādāya uppannāya vā vicikicchāya bhiyyobhāvāya
 vepullāyā"ti. 1-

1 saṁ. mahā 19/323/92 āhārasutta 2 saṁ. mahā. 19/323/94, 205/77 (pālinayo)

397
Kusalādidhammesu 1- yonisomanasikārena panassā pahānaṁ hoti. Tenāha "atthi
bhikkhave kusalākusalā dhammā sāvajjānavajjā dhammā sevitabbāsevitabbā dhammā
hīnapaṇītā dhammā kaṇhasukkasappaṭibhāgā dhammā, tattha
yonisomanasikārabahulīkāro,
ayamāhāro anuppannāya vā vicikicchāya anuppādāya uppannāya vā
vicikicchāya pahānāyā"ti. 2-
Apica cha dhammā vicikicchāya pahānāya saṁvattanti bahussutatā
paripucchakatā
vinaye pakataññutā adhimokkhabahulatā kalyāṇamittatā sappāyakathāti. Bāhusaccena
hi ekaṁ vā .pe. Pañca vā nikāye pālivasena ca atthavasena ca uggaṇhantassāpi
vicikicchā pahiyyati. Tīṇi ratanāni ārabbha paripucchābahulassāpi, vinaye
ciṇṇavasibhāvassāpi, tīsu ratanesu okappaniyasaddhāsaṅkhātādhimokkhabahulassāpi,
saddhādhimutte vakkalittherasadise kalyāṇamitte sevantassāpi vicikicchā
pahiyyati. Ṭhānanisajjādīsu tiṇṇaṁ ratanānaṁ guṇanissitasappāyakathāyapi
pahiyyati.
Tena vuttaṁ "cha dhammā vicikicchāya pahānāya saṁvattantī"ti. Imehi pana chahi
dhammehi pahīnāya vicikicchāya sotāpattimaggena āyatiṁ anuppādo hotīti
pajānāti.
Iti ajjhattaṁ vāti evaṁ pañcanīvaraṇapariggaṇhaṇena attano vā dhammesu
parassa
vā dhammesu kālena vā attano kālena vā parassa dhammesu dhammānupassī viharati.
Samudayavayā panettha subhanimittāsubhanimittādīsu
ayonisomanasikārayonisomanasikāravasena
pañcasu nīvaraṇesu vuttāyeva 3- nīharitabbā. Ito paraṁ vuttanayameva. Kevalaṁ
hi idha nīvaraṇapariggāhikā sati dukkhasaccanti evaṁ yojanaṁ katvā
nīvaraṇapariggāhakassa
bhikkhuno niyyānamukhanti veditabbaṁ. Sesaṁ tādisamevāti.
Nīvaraṇapabbavaṇṇanā niṭṭhitā.
---------------

1 i. kusalesu 2 saṁṃahā. 19/232/92 (pālinayo) āhārasutta

3 chaṂa., i. vuttanayena

398
Khandhapabbavaṇṇanā
[383] Evaṁ pañcanīvaraṇavasena dhammānupassanaṁ vibhājitvā idāni
pañcakkhandhavasena vibhajituṁ puna caparanti ādimāha. Tattha pañcasu
upādānakkhandhesūti
upādānassa khandhā upādānakkhandhā, upādānassa paccayabhūtā dhammapuñjā
dhammarāsayoti attho. Ayamettha saṅkhepo, vitthāro pana visuddhimagge
khandhakathāya
vutto.
Iti rūpanti idaṁ rūpaṁ, ettakaṁ rūpaṁ, na ito paraṁ rūpaṁ atthīti
sabhāvato rūpaṁ pajānāti. Vedanādīsupi eseva nayo. Ayamettha saṅkhepo, vitthārena
pana rūpādīni visuddhimagge khandhakathāyameva vuttāni. Iti rūpassa samudayoti
evaṁ
avijjāsamudayādivasena pañcahākārehi rūpassa samudayo. Iti rūpassa atthaṅgamoti
evaṁ avijjānirodhādivasena pañcahākārehi rūpassa atthaṅgamo. Vedanādīsupi
eseva nayo. Ayamettha saṅkhepo, vitthāro pana visuddhimagge udayabbayañāṇakathāya
vutto.
Iti ajjhattaṁ vāti evaṁ pañcakkhandhapariggaṇhaṇena attano vā
dhammesu parassa vā dhammesu kālena vā attano kālena vā parassa dhammesu
dhammānupassī viharati. Samudayavayā panettha "avijjāsamudayā rūpasamudayo"ti
ādīnaṁ
 pañcasu khandhesu vuttānaṁ paññāsāya lakkhaṇānaṁ vasena nīharitabbā. Ito paraṁ
vuttanayameva. Kevalaṁ hi idha khandhapariggāhikā sati dukkhasaccanti evaṁ
yojanaṁ
katvā khandhapariggāhakassa bhikkhuno niyyānamukhanti veditabbaṁ. Sesaṁ
tādisamevāti.
Khandhapabbavaṇṇanā niṭṭhitā.
----------
Āyatanapabbavaṇṇanā
[384] Evaṁ pañcakkhandhavasena dhammānupassanaṁ vibhajitvā idāni
āyatanavasena vibhajituṁ puna caparanti ādimāha. Tattha chasu ajjhattikabāhiresu

399
Āyatanesūti cakkhuṁ sotaṁ ghānaṁ jivhā kāyo manoti imesu chasu ajjhattikesu,
rūpaṁ saddo gandho raso phoṭṭhabbo dhammoti imesu chasu bāhiresu. Cakkhuñca
pajānātīti cakkhupasādaṁ yāthāvasarasalakkhaṇavasena pajānāti. Rūpe ca pajānātīti
bahiddhā catusamuṭṭhānikarūpe ca yāthāvasarasalakkhaṇavasena pajānāti. Yañca
tadubhayaṁ
paṭicca uppajjati saññojananti 1- yaṁ ca taṁ cakkhuñceva rūpe cāti ubhayaṁ
paṭicca

kāmarāgasaññojanaṁpaṭighamānadiṭṭhivicikicchāsīlabbataparāmāsabhavarāgaissāmacchari
ya-
avijjāsaññojananti dasavidhaṁ saññojanaṁ uppajjati, tañca
yāthāvasarasalakkhaṇavasena
pajānāti.
Kathaṁ panetaṁ uppajjatīti? cakkhudvāre tāva āpāthagataṁ iṭṭhārammaṇaṁ
Kāmassādavasena assādayato abhinandato kāmarāgasaññojanaṁ uppajjati.
Aniṭṭhārammaṇe kujjhato paṭighasaññojanaṁ uppajjati. "ṭhapetvā Maṁ na 2- añño
koci etaṁ ārammaṇaṁ vibhāvetuṁ samattho atthī"ti maññato mānasaññojanaṁ
uppajjati. Etaṁ rūpārammaṇaṁ niccaṁ dhuvanti gaṇhato diṭṭhisaññojanaṁ uppajjati.
"etaṁ Rūpārammaṇaṁ satto nu kho, sattassa nu kho"ti vicikicchato
vicikicchāsaññojanaṁ
uppajjati. "sampattibhave Vata no idaṁ sulabhaṁ jātan"ti bhavaṁ patthentassa
bhavarāgasaññojanaṁ uppajjati. "āyatiṁpi Evarūpaṁ sīlabbataṁ samādiyitvā sakkā
laddhun"ti sīlabbataṁ samādiyantassa sīlabbataparāmāsasaññojanaṁ uppajjati.
"aho Vatetaṁ rūpārammaṇaṁ aññe na labheyyun"ti ussuyyato issāsaññojanaṁ
uppajjati. Attanā laddhaṁ rūpārammaṇaṁ aññassa maccharāyato macchariyasaññojanaṁ
uppajjati. Sabbeheva sahajātāññāṇavasena avijjānato 3- avijjāsaññojanaṁ
uppajjati.
Yathā ca anuppannassāti yena kāraṇena asamudācāravasena anuppannassa
tassa dasavidhassāpi saññojanassa uppādo hoti, tañca kāraṇaṁ pajānāti.
Yathā ca uppannassāti appahīnaṭṭhena pana samudācāravasena vā uppannassa
tassa dasavidhassāpi saññojanassa yena kāraṇena pahānaṁ hoti, tañca kāraṇaṁ

1 ka.,chaṂa. saṁyojananti 2 chaṂa. ṭhapetvā maṁ ko añño etaṁ....

3 chaṂa.,i. ayaṁ saddo na dissati

400
Pajānāti. Yathā ca pahīnassāti tadaṅgavikkhambhanappahānavasena pahīnassāpi tassa
dasavidhassa saññojanassa yena kāraṇena āyatiṁ anuppādo hoti, tañca kāraṇaṁ
pajānāti. Kena kāraṇena panassa āyatiṁ anuppādo hoti? diṭṭhivicikicchā-
sīlabbataparāmāsaissāmacchariyabhedassa tāva pañcavidhassa saññojanassa
sotāpattimaggena āyatiṁ anuppādo hoti. Kāmarāgapaṭighasaññojanadvayassa
oḷārikassa
sakadāgāmimaggena, aṇusahagatassa anāgāmimaggena, mānabhavarāgāvijjāsaññojana-
ttayassa arahattamaggena āyatiṁ anuppādo hoti. Sotañca pajānāti, sadde
cāti ādīsupi eseva nayo. Apicettha āyatanakathā vitthārato visuddhimagge
āyatananiddese vuttanayeneva veditabbā.
 Iti ajjhattaṁ vāti evaṁ ajjhattikāyatanapariggaṇhaṇena attano
vā dhammesu bāhirāyatanapariggaṇhaṇena parassa vā dhammesu kālena vā
attano kālena vā parassa dhammesu dhammānupassī viharati. Samudayavayā panettha
"avijjāsamudayā cakkhusamudayo"ti rūpāyatanassa rūpakkhandhe, arūpāyatanesu
manāyatanassa
viññāṇakkhandhe, dhammāyatanassa sesakkhandhesu vuttanayena nīharitabbā.
Lokuttaradhammā na gahetabbā. Ito paraṁ vuttanayameva. Kevalaṁ hi idha
āyatanapariggāhikā sati dukkhasaccanti evaṁ yojanaṁ katvā āyatanapariggāhakassa
bhikkhuno niyyānamukhanti veditabbaṁ. Sesaṁ tādisamevāti.
Āyatanapabbavaṇṇanā niṭṭhitā.
------------
Bojjhaṅgapabbavaṇṇanā
[385] Evaṁ chājjhattikabāhirāyatanavasena dhammānupassanaṁ vibhajitvā
idāni bojjhaṅgavasena vibhajituṁ puna caparanti ādimāha. Tattha bojjhaṅgesūti
bujjhanakasattassa aṅgesu. Santanti paṭilābhavasena saṁvijjanānaṁ.
Satisambojjhaṅganti

401
Satisaṅkhātaṁ sambojjhaṅgaṁ. Ettha 1- hi sambojjhaṅganti āraddhavipassakato
paṭṭhāya
yogāvacaro sambodhi. 1- Yāya vā so satiādikāya sattadhammasāmaggiyā sambujjhati
kilesaniddāto uṭṭhāti, saccāni vā paṭivijjhati, sā dhammasāmaggī sambodhi.
Tassa sambodhissa, tassā vā sambodhiyā aṅganti sambojjhaṅgaṁ. Tena vuttaṁ
"satisaṅkhātaṁ sambojjhaṅgan"ti. Sesasambojjhaṅgesupi imināva nayena vacanaṭṭho
veditabbo. Asantanti apaṭilābhavasena avijjamānaṁ.
Yathā ca anuppannassāti ādīsu pana satisambojjhaṅgassa tāva "atthi bhikkhave
satisambojjhaṅgaṭṭhānīyā dhammā, tattha yonisomanasikārabahulīkāro, ayamāhāro
anuppannassa vā satisambojjhaṅgassa uppādāya uppannassa vā satisambojjhaṅgassa
bhiyyobhāvāya vepullāya bhāvanāya pāripūriyā saṁvattatī"ti 2- evaṁ uppādo hoti.
Tattha satiyeva satisambojjhaṅgaṭṭhānīyā dhammā. Yonisomanasikāro
vuttalakkhaṇoyeva.
Taṁ tattha bahulaṁ pavattayato satisambojjhaṅgo uppajjati.
Apica cattāro dhammā satisambojjhaṅgassa uppādāya saṁvattanti
satisampajaññaṁ
muṭṭhassatipuggalaparivajjanatā upaṭṭhitassatipuggalasevanatā tadadhimuttatāti.
Abhikkantādīsu hi sattasu ṭhānesu satisampajaññena bhattanikkhittakākasadise
muṭṭhassatipuggale parivajjanena tissadattattherābhayattherādisadise 3-
upaṭṭhitassatipuggale sevanena ṭhānanisajjādīsu satisamuṭṭhāpanatthaṁ
ninnapoṇapab-
bhāracittatāya ca satisambojjhaṅgo uppajjati. Evaṁ catūhi kāraṇehi uppannassa
panassa arahattamaggena bhāvanāpāripūri hotīti pajānāti.
Dhammavicayasambojjhaṅgassa pana "atthi bhikkhave kusalākusalā dhammā .pe.
Kaṇhasukkasappaṭibhāgā dhammā, tattha yonisomanasikārabahulīkāro, ayamāhāro
anuppannassa vā dhammavicayasambojjhaṅgassa uppādāya uppannassa vā
dhammavicayasambojjhaṅgassa bhiyyobhāvāya vepullāya bhāvanāya pāripūriyā
saṁvattatī"ti 2- evaṁ uppādo hoti.

1-1 chaṂa. ettha hi sambujjhati āraddhavipassakato paṭṭhāya yogāvacaroti

sambodhi.
2 saṁ. mahā. 19/232/92 āhārasutta 3 chaṂa., i. tissadattattherābhayattherasadise

402
Apica satta dhammā dhammavicayasambojjhaṅgassa uppādāya saṁvattanti
paripucchakatā vatthuvisadakiriyā indriyasamattapaṭipādanā
duppaññapugagalaparivajjanā
paññavantapuggalasevanā gambhīrañāṇacariyapaccavekkhaṇā tadadhimuttatāti. Tattha
paripucchakatāti
khandhadhātuāyatanaindriyabalabojjhaṅgamaggaṅgajhānaṅgasamathavipassanānaṁ
 atthasannissitaparipucchābahulatā. Vatthuvisadakiriyāti ajjhattikabāhirānaṁ
vatthūnaṁ
visadabhāvakaraṇaṁ. Yadā hissa kesanakhalomāni atidīghāni honti, sarīraṁ vā
ussannadosañceva sedamalamakkhitaṁ ca. Tadā ajjhattikavatthu avisadaṁ hoti
aparisuddhaṁ.
Yadā pana cīvaraṁ jiṇṇaṁ kiliṭṭhaṁ duggandhaṁ hoti, senāsanaṁ vā ukkalāpaṁ, tadā
bāhiravatthu avisadaṁ hoti aparisuddhaṁ. Tasmā kesādicchedanena uddhavirecanādho-
virecanādīhi sarīrasallahukabhāvakaraṇena ucchādananhānaduggandhavinodanena 1- ca
ajjhattikavatthu visadaṁ kātabbaṁ. Sūcikammadhovanarajanaparibhaṇḍakaraṇādīhi
bāhiravatthu
visadaṁ kātabbaṁ. Etasmiṁ hi ajjhattikabāhire vatthumhi avisade uppannesu
cittacetasikesu ñāṇaṁpi avisadaṁ hoti aparisuddhāni dīpakapallikavaṭṭitelāni
nissāya
uppannadīpasikhāya obhāso viya. Visade pana ajjhattikabāhire vatthumhi uppannesu
cittacetasikesu ñāṇaṁpi visadaṁ hoti suparisuddhāni dīpakapallikavaṭṭitelāni
nissāya
uppannadīpasikhāya obhāso viya. Tena vuttaṁ "vatthuvisadakiriyatā 2-
dhammavicayasambojjhaṅgassa uppādāya saṁvattatī"ti.
Indriyasamattapaṭipādanā nāma saddhādīnaṁ indriyānaṁ samabhāvakaraṇaṁ. Sace
hissa saddhindriyaṁ balavaṁ hoti, itarāni mandāni, tato viriyindriyaṁ
paggahakiccaṁ
satindriyaṁ upaṭṭhānakiccaṁ samādhindriyaṁ avikkhepakiccaṁ paññindriyaṁ
dassanakiccaṁ kātuṁ na sakkoti. Tasmā taṁ dhammasabhāvapaccavekkhaṇena vā yathā
vā
manasikaroto balavaṁ jātaṁ, tathā amanasikārena hāpetabbaṁ. Vakkalittheravatthu
cettha
nidassanaṁ. Sace pana viriyindriyaṁ balavaṁ hoti, atha saddhindriyaṁ
adhimokkhakiccaṁ
kātuṁ na sakkoti, na itarāni itarakiccabhedaṁ. Tasmā taṁ passaddhādibhāvanāya
hāpetabbaṁ. Tatrāpi soṇattherassa vatathuṁ dassetabbaṁ. Evaṁ sesesupi ekassa
balavabhāve sati itaresaṁ attano kiccesu asamatthatā veditabbā.

1 chaṂa. ucchādananhāpanena 2 chaṂa. vatthuvisadakiriyā

403
Visesato panettha saddhāpaññānaṁ samādhiviriyānaṁ ca samataṁ pasaṁsanti.
Balavasaddho hi mandapañño muddhappasanno 1- hoti, avatthusmiṁ pasīdati.
Balavapañño
mandasaddho kerāṭikapakkhaṁ bhajati, bhesajjasamuṭṭhito viya rogo atekiccho hoti.
Cittuppādamatteneva kusalaṁ hotīti atidhāvitvā dānādīni akaronto niraye
uppajjati. Ubhinnaṁ samatāya vatthusmiṁyeva pasīdati. Balavasamādhiṁ pana
mandaviriyaṁ
samādhissa kosajjapakkhattā kosajjaṁ abhibhavati. Balavaviriyaṁ mandasamādhiṁ
viriyassa
uddhaccapakkhattā uddhaccaṁ abhibhavati. Samādhi pana viriyena saññojito kosajje
patituṁ na labhati, viriyaṁ samādhinā saññojitaṁ uddhacce patituṁ na labhati.
Tasmā
tadubhayaṁ samaṁ kātabbaṁ. Ubhayasamatāya hi appanā hoti.
Apica samādhikammikassa balavatīpi saddhā vaṭṭati. Evaṁ hi saddahanto
okappanto appanaṁ pāpuṇissati. Samādhipaññāsu pana samādhikammikassa ekaggatā
balavatī vaṭṭati. Evaṁ hi so appanaṁ pāpuṇāti. Vipassanākammikassa paññā
balavatī vaṭṭati. Evaṁ hi so lakkhaṇapaṭivedhaṁ pāpuṇāti. Ubhinnaṁ pana
samatāyapi
appanā hotiyeva. Sati pana sabbattha balavatī vaṭṭati. Sati hi cittaṁ
uddhaccapakkhikānaṁ
saddhāviriyapaññānaṁ vasena uddhaccapātato kosajjapakkhikena ca samādhinā
kosajjapātato rakkhati. Tasmā sā loṇadhūpanā 2- viya sabbabyañjanesu
sabbakammikāmacco viya ca sabbarājakiccesu sabbattha icchitabbā. Tenāha
"sati ca pana sabbatthikā vuttā bhagavatā, kiṁkāraṇā? cittaṁ hi satipaṭisaraṇaṁ,
 ārakkhapaccupaṭṭhānā ca sati, na vinā satiyā cittassa paggahaniggaho hotī"ti.
Duppaññapuggalaparivajjanā nāma khandhādibhede anogāḷhapaññānaṁ
dummedhapuggalānaṁ ārakā parivajjanaṁ. Paññavantapuggalasevanā nāma
samapaññāsalakkhaṇapariggāhikāya udayavayapaññāya samannāgatapuggalasevanā.
Gambhīrañāṇacariya-
paccavekkhaṇā nāma gambhīresu khandhādīsu pavattāya gambhīrapaññāya
pabhedapaccavekkhaṇā.
Tadadhimuttatā nāma ṭhānanisajjādīsu dhammavicayasambojjhaṅgasamuṭṭhāpanatthaṁ
ninnapoṇapabbhāracittatā. Evaṁ uppannassa panassa arahattamaggena
bhāvanāpāripūri hotīti pajānāti.

1 chaṂa. mudhappasanno 2 chaṂa. loṇadhūpanaṁ

404
Viriyasambojjhaṅgassa "atthi bhikkhave ārambhadhātu nikkamadhātu
parakkamadhātu, tattha yonisomanasikārabahulīkāro, ayamāhāro anuppannassa vā
viriyasambojjhaṅgassa uppādāya uppannassa vā viriyasambojgaṅgassa bhiyyobhāvāya
vepullāya bhāvanāya pāripūriyā saṁvattatī"ti 1- evaṁ uppādo hoti.
Apica ekādasa dhammā viriyasambojjhaṅgassa uppādāya saṁvattanti
apāyabhayapaccavekkhaṇatā ānisaṁsadassāvitā gamanavīthipaccavekkhaṇatā
piṇḍapātāpacāyanatā
dāyajjamahattapaccavekkhaṇatā satthumahattapaccavekkhaṇatā
jātimahattapaccavekkhaṇatā
sabrahmacārimahattapaccavekkhaṇatā kusītapuggalaparivajjanatā
āraddhaviriyapuggalasevanatā
tadadhimuttatāti.
Tattha nirayesu pañcavidhabandhanakammakaraṇato paṭṭhāya mahādukkhaṁ
anubhavanakālepi
tiracchānayoniyaṁ jālakhipanakuminādīhi gahitakālepi
pājanakaṇṭakādippahāratunnassa
sakaṭavahanakālepi 2- pittivisaye anekānipi vassasahassāni ekaṁ buddhantaraṁpi
khuppipāsāhi āturībhūtakālepi kālakañjikāsuresu saṭṭhihatthāsītihatthappamāṇena
aṭṭhicammamatteneva attabhāvena vātātapādidukkhānubhavanakālepi na sakkā
viriyasambojjhaṅgaṁ uppādetuṁ, ayameva te bhikkhu kālo viriyakaraṇāyāti
evaṁ apāyabhayaṁ paccavekkhantassāpi viriyasambojjhaṅgo uppajjati.
Na sakkā kusītena navalokuttaradhammaṁ laddhuṁ, āraddhaviriyeneva sakkā
ayamānisaṁso viriyassāti evaṁ ānisaṁsadassāvinopi uppajjati. Sabbabuddhapacceka-
buddhamahāsāvakeheva gatamaggo gantabbo. So ca na sakkā kusītena gantunti
evaṁ gamanavīthiṁ paccavekkhantassāpi uppajjati. Ye taṁ piṇḍapātādīhi
upaṭṭhahanti,
ime te manussā neva ñātakā na dāsakammakarā, nāpi taṁ nissāya jīvissāmāti
te paṇītāni cīvarādīni denti. Athakho attano kārānaṁ mahapphalataṁ paccāsiṁsamānā
denti. Satthārāpi "ayaṁ ime paccaye paribhuñjitvā kāyadaḷhībahulo sukhaṁ
viharissatī"ti na evaṁ sampassatā tuyhaṁ paccayā anuññātā. Athakho "ayaṁ ime
paribhuñjamāno samaṇadhammaṁ katvā vaṭṭadukkhato muccissatī"ti tena paccayā

1 saṁ. mahā. 19/232 āhārasutta 2 chaṂa. sakaṭavahanādikālepi 3 chaṂa. te

405
Anuññātā, sodāni tvaṁ kusīto viharanto na taṁ piṇḍaṁ apacāyissasi. 1-
Āraddhaviriyasseva hi piṇḍāpacāyanā nāma hotīti evaṁ piṇḍapātāpacāyanaṁ
paccavekkhantassāpi uppajjati ayyamittattherassa viya.
Thero kira kasakaleṇe nāma paṭivasati. Tassa ca gocaragāme ekā
mahāupāsikā theraṁ puttaṁ katvā paṭijaggati. Sā ekadivasaṁ araññaṁ gacchantī
dhītaraṁ āha "amma asukasmiṁ ṭhāne purāṇataṇḍulā, asukasmiṁ khīraṁ, asukasmiṁ
sappi, asukasmiṁ phāṇitaṁ, tava bhātikassa ayyamittassa āgatakāle bhattaṁ pacitvā
khīrasappiphāṇitehi saddhiṁ dehīti. "tvaṁ Ca kiṁ bhuñjeyyāsī"ti "ahaṁ pana hiyyo
pakkaṁ pārivāsikabhattaṁ kañjiyeneva bhuttāmhī"ti. "divā Kiṁ bhuñjissasi ammāti.
"sākapaṇṇaṁ Pakkhipitvā kaṇtaṇḍulehi ambilayāguṁ pacitvā ṭhapehi ammāti.
 Thero cīvaraṁ pārupitvā pattaṁ nīharantova taṁ saddaṁ sutvā attānaṁ
ovadi "mahāupāsikā kira kañjiyena pārivāsikabhattaṁ paribhuñji, divāpi
sākapaṇṇambilayāguṁ 2- bhuñjissati, tuyhaṁ atthāya pana purāṇataṇḍulādīni
ācikkhati,
taṁ nissāya kho panesā neva khettaṁ na vatthuṁ na bhattaṁ na vatthaṁ
paccāsiṁsati,
tisso pana sampattiyo patthayamānā deti, tvaṁ etissā tā sampattiyo dātuṁ
sakkhissasi no sakkhissasīti, ayaṁ kho pana piṇḍapāto tayā sarāgena sadosena
samohena na sakkā gaṇhitun"ti pattaṁ thavikāya pakkhipitvā gaṇṭhikaṁ muñcitvā
nivattitvā kasakaleṇameva gantvā pattaṁ heṭṭhāmañce cīvaraṁ cīvaravaṁse ṭhapetvā
"arahattaṁ apāpuṇitvā na nikkhamissāmī"ti viriyaṁ adhiṭṭhahitvā nisīdi.
Dīgharattaṁ
appamatto hutvā nivuṭṭhabhikkhu vipassanaṁ vaḍḍhetvā purebhattameva arahattaṁ
patvā vikasamānamiva padumaṁ mahākhīṇāsavo sitaṁ karontova nisīdi. Leṇadvāre
rukkhampi adhivaṭṭhā devatā
namo te purisājañña namo te purisuttama
yassa te āsavā khīṇā dakkhiṇeyyosi mārisāti.

1 chaṂa. apacāyissati 2 chaṂa. kaṇapaṇṇambilayāguṁ

406
Udānaṁ udānetvā "bhante piṇḍāya paviṭṭhānaṁ tumhādisānaṁ arahantānaṁ bhikkhaṁ
datvā mahallakitthiyo dukkhā muccissantī"ti āha. Thero uṭṭhahitvā dvāraṁ
vivaritvā kālaṁ olokento "pātoyevā"ti ñatvā pattacīvaraṁ ādāya gāmaṁ pāvisi.
Dārikāpi bhattaṁ sampādetvā "idāni me bhātā āgamissati idāni
āgamissatī"ti dvāraṁ olokayamānā nisīdi. Sā there gharadvāraṁ sampatte pattaṁ
gahetvā sappiphāṇitayojitassa khīrapiṇḍapātassa pūretvā hatthe ṭhapesi. Thero
"sukhaṁ hotū"ti anumodanaṁ katvā pakkāmi. Sā taṁ olokayamānāva aṭṭhāsi.
Therassa hi tadā ativiya parisuddho chavivaṇṇo ahosi, vippasannāni indriyāni,
mukhaṁ bandhanā muttatālapakkaṁ viya ativiya virocittha.
Mahāupāsikā araññā āgantvā "kiṁ amma bhātiko te āgato"ti
pucchi. Sā sabbaṁ taṁ pavattiṁ ārocesi. Upāsikā "ajja mama puttassa
pabbajitakiccaṁ matthakaṁ pattan"ti ñatvā "abhiramati te amma bhātā buddhasāsane,
na ukkaṇṭhatī"ti āha.
Mahantaṁ kho panetaṁ satthu dāyajjaṁ yadidaṁ sattāriyadhanāni nāma, taṁ
na sakkā kusītena gahetuṁ. Yathā hi vippaṭipannaṁ puttaṁ mātāpitaro "ayaṁ amhākaṁ
aputto"ti paribāhiraṁ karonti, so tesaṁ accayena dāyajjaṁ na labhati, evaṁ
kusītopi idaṁ ariyadhanadāyajjaṁ na labhati, āraddhaviriyova labhatīti
dāyajjamahattaṁ
paccavekkhatopi uppajjati.
Mahā kho pana te satthā, satthuno hi te mātu kucchimmiṁ
paṭisandhiggahaṇakālepi
abhinikkhamanepi abhisambodhiyaṁpi dhammacakkappavattanayamakapāṭihāriya-
devorohaṇāayusaṅkhāravossajjanesupi parinibbānakālepi dasasahassīlokadhātu
akampittha, yuttaṁ nu te evarūpassa sutthu sāsane pabbajitvā kusītena bhavitunti
evaṁ satthumahattaṁ paccavekkhatopi uppajjati.
Jātiyāpi tvaṁ idāni na lāmakajātiko, asambhinnāya mahāsammatapaveṇiyā
āgate ukkākarājavaṁse jātosi, suddhodanamahārājassa ca mahāmāyādeviyā

407
Ca nattā rāhulabhaddassa kaniṭṭho, tayā nāma evarūpena jinaputtena hutvā na
yuttaṁ kusītena viharitunti evaṁ jātimahattaṁ paccavekkhatopi uppajjati.
Sāriputtamahāmoggallānā ceva asītimahāsāvakā ca viriyeneva
lokuttaradhammaṁ paṭivijjhiṁsu, tvaṁ etesaṁ sabrahmacārīnaṁ maggaṁ paṭipajjasi na
paṭipajjasīti evaṁ sabrahmacārimahattaṁ paccavekkhatopi uppajjati.
Kucchiṁ pūretvā ṭhitājagarasadise visaṭṭhakāyikacetasikaviriye kusītapuggale
parivajjentassāpi āraddhaviriye pahitatte puggale sevantassāpi ṭhānanisajjādīsu
viriyuppādanatthaṁ ninnapoṇapabbhāracittassāpi uppajjati. Evaṁ uppannassa
 panassa arahattamaggena bhāvanāpāripūri hotīti pajānāti.
Pītisambojjhaṅgassa "atthi bhikkhave pītisambojjhaṅgaṭṭhāniyā dhammā,
tattha yonisomanasikārabahulīkāro, ayamāhāro anuppannassa vā pītisambojjhaṅgassa
uppādāya uppannassa vā pītisambojjhaṅgassa bhiyyobhāvāya vepullāya
bhāvanāya pāripūriyā saṁvattatī"ti 1- evaṁ uppādo hoti. Tattha pītiyeva
pītisambojjhaṅgaṭṭhāniyā dhammā nāMa. Tassā uppādakamanasikāro yonisomanasikāro
nāMa.
Apica ekādasa dhammā pītisambojjhaṅgassa uppādāya saṁvattanti buddhānussati
dhammānussati saṁghānussati sīlānussati cāgānussati devatānussati upasamānussati
lūkhapuggalaparivajjanatā siniddhapuggalasevanatā
pasādanīyasuttantapaccavekkhaṇatā
tadadhimuttatāti. Buddhaguṇe anussarantassāpi hi yāva upacārā sakalasarīraṁ
pharamāno
pītisambojjhaṅgo uppajjati. Dhammasaṁghaguṇe anussarantassāpi, dīgharattaṁ
akhaṇḍaṁ
katvā rakkhitaṁ catupārisuddhisīlaṁ paccavekkhantassāpi, gihinopi
dasasīlapañcasīlaṁ
paccavekkhantassāpi, dubbhikkhabhayādīsu paṇītabhojanaṁ sabrahmacārīnaṁ datvā
"evaṁ nāma adamhā"ti cāgaṁ paccavekkhantassāpi, gihinopi evarūpe kāle
sīlavantānaṁ dinnadānaṁ paccavekkhantassāpi, yehipi guṇehi samannāgatā devatā
devattaṁ
pattā, tathārūpānaṁ guṇānaṁ attani atthitaṁ paccavekkhantassāpi, samāpattiyāpi

1 saṁ. mahā. 19/232/95 āhārasutta

408
Vikkhambhitā kilesā saṭṭhīpi sattatipi vassāni na samudācarantīti
paccavekkhantas-
sāpi, cetiyadassanabodhidassanatheradassanesu asakkaccakiriyāya
saṁsucitalūkhabhāve buddhādīsu
pasādasinehābhāvena gadrabhapiṭṭhe rajasadise lūkhapuggale parivajjantassāpi,
buddhādīsu
pasādabahule muducitte siniddhapuggale sevantassāpi, ratanattayaguṇaparidīpake
pasādanīyasuttante paccavekkhantassāpi, ṭhānanisajjādīsu pītiuppādanatthaṁ
ninnapoṇapabbhāracittassāpi uppajjati. Evaṁ uppannassa panassa arahattamaggena
bhāvanāpāripūri hotīti pajānāti.
Passaddhisambojjhaṅgassa "atthi bhikkhave kāyapassaddhi cittapassaddhi,
tattha
yonisomanasikārabahulīkāro, ayamāhāro anuppannassa vā passaddhisambojjhaṅgassa
uppādāya uppannassa vā passaddhisambojjhaṅgassa bhiyyobhāvāya vepullāya
bhāvanāya pāripūriyā saṁvattatī"ti 1- evaṁ uppādo hoti.
Apica satta dhammā passaddhisambojjhaṅgassa uppādāya saṁvattanti
paṇītabhojanasevanatā utusukhasevanatā iriyāpathasukhasevanatā majjhatatapayogatā
sāraddhakāyapuggalaparivajjanatā passaddhakāyapuggalasevanatā tadadhimuttatāti.
Paṇītaṁ hi
siniddhaṁ sappāyabhojanaṁ bhuñjantassāpi sītuṇhesu ca utūsu ṭhānādīsu ca
iriyāpathesu
sappāyaṁ utuñca iriyāpathañca sevantassāpi passaddhi uppajjati. Yo pana
mahāpurisajātiko sukhautuiriyāpathakkhamo 2- hoti, na taṁ sandhāyetaṁ vuttaṁ.
Yassa
sabhāgavisabhāgatā atthi, tasseva visabhāge utuiriyāpathe vajjetvā sabhāge
sevantassāpi uppajjati. Majjhattapayogo vuccati attano ca parassa ca
kammassakatā-
paccavekkhaṇā. Iminā majjhattapayogena uppajjati. Yo leḍḍudaṇḍādīhi paraṁ
viheṭhayamānova vicarati, evarūpaṁ sāraddhakāyapuggalaṁ parivajjentassāpi,
saṁyatapādapāṇiṁ
passaddhakāyapuggalaṁ sevantassāpi, ṭhānanisajjādīsu passaddhiuppādanatthāya
ninnapoṇapabbhāracittassāpi uppajjati. Evaṁ uppannassa panassa arahattamaggena
bhāvanāpāripūri hotīti pajānāti.
 1. saṁ. mahā. 19/232/95 āhārasutta 2 chaṂa. sabbautuiriyāpathakkhamo

409
Samādhisambojjhaṅgassa "atthi bhikkhave samathanimittaṁ abyagganimittaṁ,
tattha yonisomanasikārabahulīkāro, ayamāhāro anuppannassa vā
samādhisambojjhaṅgassa
uppādāya uppannassa vā samādhisambojjhaṅgassa bhiyyobhāvāya vepullāya
bhāvanāya pāripūriyā saṁvattatī"ti 1- evaṁ uppādo hoti. Tattha samathova
samathanimittaṁ
avikkhepaṭṭhena ca abyagganimittanti.
Apica ekādasa dhammā samādhisambojjhaṅgassa uppādāya saṁvattanti
vatthuvisadakiriyatā indriyasamattapaṭipādanatā nimittakusalatā samaye cittassa
paggaṇhaṇatā samaye cittassa niggaṇhaṇatā samaye sampahaṁsanatā samaye
ajjhupekkhanatā asamāhitapuggalaparivajjanatā samāhitapuggalasevanatā
jhānavimokkhapaccavekkhaṇatā tadadhimuttatāti. Tattha vatthuvisadakiriyā ca
indriyasamattapaṭipādanatā ca vuttanayeneva veditabbā.
Nimittakusalatā nāma kasiṇanimittassa uggaṇhaṇakusalatā. Samaye
cittassa paggaṇhaṇatāti yasmiṁ samaye atisithilaviriyatādīhi līnacittaṁ hoti,
tasmiṁ
samaye dhammavicayaviriyapītisambojjhaṅgasamuṭṭhāpanena tassa paggaṇhaṇaṁ. Samaye
cittassa
niggaṇhaṇatāti yasmiṁ samaye accāraddhaviriyatādīhi uddhatacittaṁ hoti, tasmiṁ
samaye
passaddhisamādhiupekkhāsambojjhaṅgasamuṭṭhāpanena tassa niggaṇhaṇaṁ. Samaye
sampahaṁsanatāti yasmiṁ samaye cittaṁ paññāpayogamandatāya vā
upasamasukhānadhigamena
vā nirassādaṁ hoti, tasmiṁ samaye aṭṭhasaṁvegavatthupaccavekkhaṇena saṁvejeti.
Aṭṭha
saṁvegavatthūni nāma jātijarābayādhimaraṇāni cattāri, apāyadukkhaṁ pañcamaṁ,
atīte
vaṭṭamūlakaṁ dukkhaṁ, anāgate vaṭṭamūlakaṁ dukkhaṁ, paccuppanne
āhārapariyeṭṭhimūlakaṁ
dukakhanti. Ratanattayaguṇānussaraṇena ca pasādaṁ janeti, ayaṁ vuccati "samaye
sampahaṁsanatā"ti.
Samaye ajjhupekkhanatā nāma yasmiṁ samaye sammāpaṭipattiṁ āgamma
alīnaṁ anuddhataṁ anirassādaṁ ārammaṇe samappavattaṁ samathavīthipaṭipannaṁ
cittaṁ hoti,
tadāssa paggahaniggahasampahaṁsanesu na byāpāraṁ āpajjati sārathī viya
samappavattesu

1 saṁ. mahā. 19/232/96 āhārasutta (pālinayo)

410
Assesu. Ayaṁ vuccati "samaye ajjhupekkhanatā"ti. Asamāhitapuggalaparivajjanatā
nāma upacāraṁ vā appanaṁ vā appattānaṁ vikkhittacittānaṁ puggalānaṁ ārakā
parivajjanaṁ. Samāhitapuggalasevanā nāma upacārena vā appanāya vā
samāhitacittānaṁ
sevanā bhajanā payirupāsanā. Tadadhimuttatā nāma ṭhānanisajjādīsu
samādhiuppādanatthaṁyeva
ninnapoṇapabbhāracittatā. Evaṁ hi paṭipajjato esa uppajjati. Evaṁ uppannassa
panassa arahattamaggena bhāvanāpāripūri hotīti pajānāti.
Upekkhāsambojjhaṅgassa "atthi bhikkhave upekkhāsambojjhaṅgaṭṭhānīyā
dhammā, tattha yonisomanasikārabahulīkāro, ayamāhāro anuppannassa vā
upekkhāsambojjhaṅgassa uppādāya uppannassa vā upekkhāsambojjhaṅgassa
bhiyyobhāvāya vepullāya bhāvanāya pāripūriyā saṁvattatī"ti 1- evaṁ uppādo
hoti. Tattha ca upekkhāva upekkhāsambojjhaṅgaṭṭhānīyā dhammā nāMa.
Apica pañca dhammā upekkhāsambojjhaṅgassa uppādāya saṁvattanti
sattamajjhattatā saṅkhāramajjhattatā sattasaṅkhārakelāyanapuggalaparivajjanatā
satta-
saṅkhāramajjhattapuggalasevanatā tadadhimuttatāti. Tattha dvīhākārehi
sattamajjhattataṁ
samuṭṭhāpeti "tvaṁ attano kammena āgantvā attanova kammena gamissasi,
esopi attano kammena āgantvā attanova kammena gamissati, tvaṁ kaṁ
kelāyasī"ti evaṁ kammassakatāpaccavekkhaṇena ca "paramatthato sattoyeva natthi,
so tvaṁ kaṁ kelāyasī"ti evaṁ nissattapaccavekkhaṇena cāti. Dvīhevākārehi
saṅkhāramajjhattataṁ samuṭṭhāpeti "idaṁ cīvaraṁ anupubbena vaṇṇavikāratañceva
jiṇṇabhāvañca upagantvā pādapuñchanacolakaṁ hutvā yaṭṭhikoṭiyā chaḍḍanīyaṁ
bhavissati, sace panassa sāmiko bhaveyya, nāssa evaṁ vinassituṁ dadeyyā"ti
evaṁ assāmikabhāvapaccavekkhaṇena ca "anaddhaniyaṁ idaṁ tāvakālikan"ti evaṁ
tāvakālikabhāvapaccavekkhaṇena cāti. Yathā ca cīvare, evaṁ pattādīsupi yojanā
kātabbā.

1 saṁ. mahā. 19/232/96 āhārasutta (pālinayo)

411
Sattasaṅkhārakelāyanapuggalaparivajjanatāti ettha yo puggalo gihī vā
attano puttadhītādike pabbajito vā attano antevāsikasamānūpajjhāyakādike
mamāyati, sahattheneva nesaṁ
kesacchedanasūcikammacīvaradhovanarajanapattapacanādīni karoti,
muhuttaṁpi apassanto "asuko sāmaṇero kuhiṁ gato asuko daharo kuhin"ti
bhantamigo viya ito cito ca oloketi, aññena kesacchedanādīnaṁ atthāya
"muhuttaṁ asukaṁ pesethā"ti yāciyamānopi "amhepi taṁ attano kammaṁ na kārema,
tumhe naṁ gahetvā kilamissathā"ti na deti, ayaṁ sattakelāyano nāMa.
Yo pana cīvarapattathālakakattarayaṭṭhiādīni mamāyati, aññassa hatthena
parāmasituṁpi na deti, tāvakālikaṁ yācitopi "mayaṁpi imaṁ mamāyantā na
paribhuñjāma,
tumhākaṁ kiṁ dassāmā"ti vadati, ayaṁ saṅkhārakelāyano nāMa. Yo pana tesu
dvīsupi vatthūsu majjhatto udāsino, ayaṁ sattasaṅkhāramajjhatto nāMa. Iti ayaṁ
upekkhāsambojjhaṅgo evarūpaṁ sattasaṅkhārakelāyanapuggalaṁ ārakā
parivajjentassāpi
sattasaṅkhāramajjhattapuggalaṁ sevantassāpi ṭhānanisajjādīsu taduppādanatthaṁ
ninnapoṇapabbhāracittassāpi uppajjati. Evaṁ uppannassa panassa arahattamaggena
bhāvanāpāripūri hotīti pajānāti.
Iti ajjhattaṁ vāti evaṁ attano vā sattasambojjhaṅge pariggaṇhitvā
parassa vā kālena vā attano kālena vā parassa satta sambojjhaṅge
pariggaṇhitvā dhammesu dhammānupassī viharati. Samudayavayā panettha
sambojjhaṅgānaṁ
nibbattinirodhavasena veditabbā. Ito paraṁ vuttanayameva. Kevalaṁ hi idha
bojjhaṅgapariggāhikā sati dukkhasaccanti evaṁ yojanaṁ katvā
bojjhaṅgapariggāhakassa
bhikkhuno niyyānamukhanti veditabbaṁ. Sesaṁ tādisamevāti.
Bojjhaṅgapabbavaṇṇanā niṭṭhitā.
----------

412
Catusaccapabbavaṇṇanā
[386] Evaṁ sattabojjhaṅgavasena dhammānupassanaṁ vibhajitvā idāni
catusaccavasena vibhajituṁ puna caparanti ādimāha. Tattha idaṁ dukkhanti
yathābhūtaṁ
pajānātīti ṭhapetvā taṇhaṁ tebhūmikadhamme "idaṁ dukkhan"ti yathāsabhāvato
pajānāti,
tasseva kho pana dukkhassa janikaṁ samuṭṭhāpikaṁ purimataṇhaṁ "ayaṁ
dukkhasamudayo"ti,
ubhinnaṁ appavattinibbānaṁ "ayaṁ dukkhanirodho"ti, dukkhaparijānanaṁ
samudayapajahanaṁ
nirodhasacchikaraṇaṁ ariyamaggaṁ "ayaṁ dukkhanirodhagāminī paṭipadā"ti
yathāsabhāvato
pajānātīti attho. Avasesā ariyasaccakathā ṭhapetvā jātiādīnaṁ padabhājanakathaṁ
visuddhimagge vitthāritāyeva.
Dukkhasaccaniddesavaṇṇanā
[388] Padabhājane pana katamā ca bhikkhave jātīti bhikkhave yā jātipi
dukkhāti
evaṁ vuttā jāti, sā katamāti evaṁ sabbapucchāsu attho veditabbo. Yā tesaṁ
tesaṁ sattānanti idaṁ "imesaṁ nāmā"ti niyamābhāvato sabbasattapariyādānavacanaṁ.
Tamhi tamhi sattanikāyeti idaṁpi sabbasattanikāyapariyādānavacanaṁ. Jananaṁ jāti,
savikārānaṁ paṭhamābhinibbattakkhandhānametaṁ adhivacanaṁ. Sañjātīti idaṁ
tassāeva
upasaggamaṇḍitaṁ vevacanaṁ. Sāeva anupaviṭṭhākārena okkamanaṭṭhena okkanti.
Nibbattisaṅkhātena abhinibbattanaṭṭhena abhinibbatti. Iti ayaṁ catubbidhāpi
sammatikathā nāMa. Khandhānaṁ pātubhāvoti ayaṁ pana paramatthakathā.
Ekavokārabhavādīsu
ekacatupañcabhedānaṁ khandhānaṁyeva pātubhāvo na puggalassa, tasmiṁ pana sati
puggalo
pātubhūtoti vohāramattaṁ hoti. Āyatanānaṁ paṭilābhoti āyatanāni pātubhavantāneva
paṭiladdhāni nāma honti, so tesaṁ pātubhāvasaṅkhāto paṭilābhoti attho.
Jarāti sabhāvaniddeso. Jīraṇatāti ākārabhāvaniddeso. Khaṇḍiccanti
ādi vikārabhāvaniddeso. Daharakālasmiṁ hi dantā samasetā honti, teyeva
paripaccante anukkamena vaṇṇavikāraṁ āpajjitvā tattha tattha patanti. Atha
patitañca

413
Ṭhitañca upādāya khaṇḍitadantā khaṇḍitā nāMa. Khaṇḍitānaṁ bhāvo khañḍiccanti
vuccati. Anukkamena pajajjarībhūtāni 1- kesalomāni palitāni nāMa. Palitāni
sañjātāni assāti palito, palitassa bhāvo pāliccaṁ. Jarāvātappahārena
sositamaṁsalohitatāya valiyo tacamhi assāti valittaco, tassa bhāvo valittacatā.
Ettāvate dantakesalomatacesu vikāradassanavasena pākaṭībhūtā pākaṭajarā dassitā.
Yathā 2- udakassa vā vātassa vā aggino vā tiṇarukkhādīni 3-
sambhaggaparibhaggatāya vā jhāmatāya vā gatamaggo pākaṭo hoti, na ca so
gatamaggova pākaṭo tāneva udakādīni, evameva jarāya dantādīnaṁ 4-
khaṇḍiccādivasena
gatamaggo pākaṭo, cakkhuṁ ummilitvāpi na 5- gaṇhāti, 6- na ca khaṇḍiccādīneva
jaRā. Na hi jarā cakkhuviññeyyā hoti. Yasmā pana jaraṁ pattassa āyu hāyati,
tasmā jarā "āyuno saṁhānī"ti phalūpacārena vuttā. Yasmā ca daharakāle
supasannāni sukhumampi attano visayaṁ sukheneva ca gaṇhaṇasamatthāni cakkhvādīni
indriyāni jaraṁ pattassa paripakkāni āḷulitāni avisadāni oḷārikaṁpi attano
visayaṁ gahetuṁ asamatthāni honti, tasmā "indriyānaṁ paripāko"tipi
phalūpacāreneva
vuttā.
[390] Maraṇaniddese yanti maraṇaṁ sandhāya napuṁsakaniddeso, yaṁ
maraṇaṁ cutīti vuccati, cavanatāti vuccatīti ayamettha atthayojanā. Tattha cutīti
sabhāvaniddeso. Cavanatāti ākārabhāvaniddeso. Maraṇaṁ pattassa khandhā bhijjanti
ceva antaradhāyanti ca adassanaṁ gacchanti, tasmā taṁ bhedo antaradhānanti
vuccati. Maccumaraṇanti maccumaraṇaṁ na khaṇikamaraṇaṁ. Kālakiriyāti
maraṇakālakiriyā. Ayaṁ
sabbāpi sammatikathāva. Khandhānaṁ bhedoti ayaṁ pana paramatthakathā.
Ekavokārabhavādīsu
ekacatupañcabhedānaṁ khandhānaṁyeva bhedo na puggalassa, tasmiṁ pana sati puggalo
matoti vohāramattaṁ hoti.
Kaḷevarassa nikkhepoti attabhāvassa nikkhePo. Maraṇampattassa hi
niratthaṁva kaliṅgaraṁ attabhāvo patti, tasmā taṁ kaḷevarassa nikkhepoti vuttaṁ.

1 chaṂa.,i. paṇḍarabhūtāni. 2 chaṂa.,i. yatheva hi. 3 chaṂa., i. tiṇarukkhādīnaṁ.

4 Ma.,i. dantādīsu. 5 chaṂa.,i. nasaddo na dissati. 6 chaṂa.,i. gayhati.
414
Jīvitindriyassa upacchedo pana sabbākārato paramatthato maraṇaṁ. Etadeva
sammatimaraṇanti vuccati. Jīvitindriyūpacchedameva hi gahetvā lokiyā "tisso mato,
phusso mato"ti vadanti.
[391] Byasanenāti ñātibyasanādīsu yena kenaci byasanena.
Dukkhadhammenāti vadhabandhanādinā dukkhakāraṇena. Phuṭṭhassāti ajjhotthaṭassa
abhibhūtassa. Sokoti yo ñātibyasanādīsu vā vadhabandhanādīsu vā aññatarasmiṁ
sati tena abhibhūtassa uppajjati socanalakkhano soko. Socitattanti socitabhāvo.
Yasmā panesa abbhantaraṁ 1- sosento parisosento uppajjati, tasmā antosoko
antoparisokoti vuccati.
[392] "mayhaṁ Dhītā, mayhaṁ putto"ti evaṁ ādiya 2- devanti
paridevanti etenāti ādevo. Taṁ taṁ vaṇṇaṁ parikittentā 3- devanti etenāti
paridevo. Tato parā dve tasseva bhāvaniddesā.
[393] Kāyikanti kāyappasādavatthukaṁ. Dukkhamanaṭṭhena dukkhaṁ. Asātanti
amadhuraṁ. Kāyasamphassajaṁ dukkhanti kāyasamphassato jātaṁ dukkhaṁ. Asātaṁ
vedayitanti
amadhuraṁ vedayitaṁ.
[394] Cetasikanti cittasampayuttaṁ. Sesaṁ dukkhe vuttanayameva.
[395] Āyāsoti saṁsīdanavisīdanākārappatto cittakilamatho. Balavabhāvena 4-
āyāso upāyāso. Tato parā dve attattaniyā bhāvadīpakā bhāvaniddesā.
[398] Jātidhammānanti jātisabhāvānaṁ. Icchā uppajjatīti taṇhā
uppajjati. Aho vatāti patthanā. Na kho panetaṁ icchāyāti etaṁ 5- jātiyā
anāgamanaṁ vinā maggabhāvanaṁ na icchāya pattabbaṁ. Idampīti etaṁpi upari sesāni

1 chaṂa. abbhantare 2 chaṂa.,i. ādissa ādissa. 3 chaṂa.,i. parikittetvā.

4 chaṂa.,i. balavataraṁ. 5 chaṂa.,i. evaṁ.

415
Upādāya pikāro. Yampicchanti yenapi dhammena alabbhaneyyavatthuṁ icchanto na
labhati, taṁ alabbhaneyyavatthumhi icchanaṁ dukkhanti. Eseva nayo sabbattha.
[399] Khandhaniddese rūpañca taṁ upādānakkhandho cāti rūpūpādānakkhandho.
Evaṁ sabbattha.
Samudayasaccaniddesavaṇṇanā
[400] Yāyaṁ taṇhāti yā ayaṁ taṇhā. Ponobbhavikāti punabbhavakaraṇaṁ
punobbhavo, punobbhavo sīlaṁ assāti ponobbhavikā. Nandirāgasahagatāti
nandirāgena sahagatā. Nandirāgena saddhiṁ atthato ekattameva gatāti vuttaṁ
hoti. Tatratatrābhinandinīti yatra yatra attabhāvo, abhinibbatti, 1- tatra tatra
abhinandinī. Rūpādīsu vā ārammaṇesu tatra tatra abhinandinī, rūpābhinandinī
saddagandharasaphoṭṭhabbadhammābhinandinīti attho. Seyyathīdanti nipāto, tassa sā
katamāti ceti attho. Kāmataṇhāti kāme taṇhā, pañcakāmaguṇikarāgassetaṁ nāmaṁ.
Bhave taṇhā bhavataṇhā, bhavapatthanāvasena uppannassa sassatadiṭṭhisahagatassa
rūpārūpabhavarāgassa ca jhānanikkantiyā cetaṁ adhivacanaṁ. Vibhave taṇhā
vibhavataṇhā,
ucchedadiṭṭhisahagatarāgassetaṁ adhivacanaṁ.
Idāni tassā taṇhāya vatthuṁ vitthārato dassetuṁ sā kho panesāti
ādimāha. Tattha uppajjatīti jāyati. Nivīsatīti punappunaṁ pavattivasena
patiṭṭhahati.
Yaṁ loke piyarūpaṁ sātarūpanti yaṁ lokasmiṁ piyasabhāvañceva madhurasabhāvañca.
Cakkhuṁ 2-
loketi ādīsu lokasmiṁ hi cakkhvādīsu mamattena abhiniviṭṭhā sattā sampattiyaṁ
patiṭṭhitā attano cakkhuṁ ādāsādīsu nimittaggahaṇānusārena
vippasannapañcappasādaṁ
suvaṇṇavimāne ugghātitamaṇisīhapañjaraṁ viya maññanti, sotaṁ rajatapanāḷikaṁ viya
pāmaṅgasuttaṁ viya ca maññanti, "tuṅganāsā"ti laddhavohāraṁ ghānaṁ vaṭṭitvā
ṭhapitaharitālavaṭṭaṁ viya maññanti, jivhaṁ rattakambalapaṭalaṁ viya
mudusiniddhaṁ madhurasadaṁ 3-
maññanti, kāyaṁ sālalaṭṭhikaṁ viya suvaṇṇatoraṇaṁ viya ca maññanti, manaṁ aññesaṁ

1 chaṂa.,i. ayaṁ saddo na dissati 2 chaṂa. cakkhu. evamuparipi

 3 Ma. mudusiniddhamadhurasanti ca

416
Manena asadisaṁ uḷāraṁ maññanti. Rūpaṁ suvaṇṇakaṇṇikārapupphādivaṇṇaṁ viya,
saddaṁ mattakaravīkakokilamandadhamitamaṇivaṁsanigghosaṁ viya, attanā
paṭiladdhāni
catusamuṭṭhānikagandhārammaṇādīni "kassa aññassa evarūpāni atthī"ti maññanti.
Tesaṁ evaṁ maññamānānaṁ tāni cakkhvādīni piyarūpāni ceva sātarūpāni ca honti.
Atha nesaṁ tattha anuppannā ceva taṇhā uppajjati, uppannā ca taṇhā punappunaṁ
pavattivasena nivīsati. Tasmā bhagavā "cakkhuṁ loke piyarūpaṁ sātarūpaṁ, etthesā
taṇhā uppajjamānā uppajjatī"ti ādimāha. Tattha uppajjamānā uppajjatīti
yadā uppajjamānā hoti, tadā ettha uppajjatīti attho. Esa nayo sabbattha.
Nirodhasaccaniddesavaṇṇanā
[401] Asesavirāganirodhoti ādīni sabbāni nibbānasseva
vevacanāneva. Nibbānaṁ hi āgamma taṇhā asesā virajjati nirujjhati, tasmā
taṁ "tassāyeva taṇhāya asesavirāganirodho"ti vuccati. Nibbānañca āgamma
taṇhā cajiyati paṭinissajjiyati vimuccati na allīyati, tasmā nibbānaṁ cāgo
paṭinissaggo mutti anālayo"ti vuccati, ekameva hi nibbānaṁ, nāmāni panassa
sabbasaṅkhatānaṁ nāmapaṭipakkhavasena anekāni honti. Seyyathīdaṁ, asesavirāgo
asesanirodho cāgo paṭinissaggo mutti anālayo rāgakkhayo dosakkhayo mohakkhayo
taṇhakkhayo anuppādo appavattaṁ animittaṁ appaṇihitaṁ anāyūhanaṁ apaṭisandhi
appavatti 1- agati ajātaṁ ajaraṁ abyādhi amataṁ asokaṁ aparidevaṁ anupāyāsaṁ
asaṁkiliṭṭhanti ādīni.
Idāni maggena chinnāya nibbānaṁ āgamma appavattipattāya sabbataṇhāya
yesu vatthūsu tassā uppatti dassitā, tattheva abhāvaṁ dassetuṁ sā kho
panesāti ādimāha. Tattha yathā puriso khette jātaṁ tittālāvuvalliṁ disvā
aggato paṭṭhāya mūlaṁ pariyesitvā chindeyya, sā anupubbena milāyitvā
apaññattiṁ gaccheyya, tato tasmiṁ khette tittālāvu 2- niruddhā pahīnāti

1 chaṂa. anupapatti 2 chaṂa. tittālābu evamuparipi

417
Vucceyya, evameva khette tittālāvu viya cakkhvādīsu taṇhā. Sā arahattamaggena
mūlacchinnā nibbānaṁ āgamma appavattiṁ gacchati. Evaṁ gatā pana tesu vatthūsu
khette tittālāvu viya na paññāyati.
Yathā ca aṭavito core ānetvā nagarassa dakkhiṇadvāre ghāteyyuṁ
tato aṭviyaṁ corā matāti vā māritāti vā vucceyyuṁ, evameva aṭviyaṁ corā
viya cakkhvādīsu taṇhā. Sā dakkhiṇadvāre corā viya nibbānaṁ āgamma niruddhattā
nibbāne niruddhāva. Evaṁ niruddhā pana tesu vatthūsu aṭviyaṁ corā viya na
paññāyati, tenassā tattheva nirodhaṁ dassento "cakkhuṁ loke piyarūpaṁ sātarūpaṁ,
etthesā taṇhā pahīyamānā pahīyati, ettha nirujjhamānā nirujjhatī"ti
ādimāha.
Maggasaccaniddesavaṇṇanā
[402] Ayamevāti aññamaggapaṭikkhepanatthaṁ niyamanaṁ. Ariyoti
taṁtaṁmaggavajjhehi kilesehi ārakattā ca ariyabhāvakarattā ca ariyo. Dukkhe
ñāṇanti
ādinā catusaccakammaṭṭhānaṁ dassitaṁ. Tattha purimāni dve saccāni vaṭṭaṁ,
pacchimāni
vivaṭṭaṁ. Tesu bhikkhuno vaṭṭe kammaṭṭhānābhiniveso hoti, vivaṭṭe natthi
abhiniveso. Purimāni hi dve saccāni "pañcakkhandhā dukkhaṁ, taṇhā samudayo"ti
evaṁ
saṅkhepena ca "katame pañcakkhandhā, rūpakkhandho"ti ādinā nayena vitthārena
ca ācariyassa santike uggaṇhitvā vācāya punappunaṁ parivattento yogāvacaro
kammaṁ karoti. Itaresu pana dvīsu saccesu nirodhasaccaṁ iṭṭhaṁ kantaṁ manāpaṁ,
maggasaccaṁ iṭṭhaṁ kantaṁ manāpanti evaṁ savaneneva kammaṁ karoti. So evaṁ
karonto
cattāri saccāni ekapaṭivedhena paṭivijjhati, ekābhisamayena abhisameti. Dukkhaṁ
pariññāpaṭivedhena paṭivijjhati, samudayaṁ pahānapaṭivedhena, nirodhaṁ
sacchikiriyāpaṭivedhena,
 maggaṁ bhāvanāpaṭivedhena paṭivijjhati. Dukkhaṁ pariññābhisamayena .pe. Maggaṁ
bhāvanābhisamayena
abhisameti. Evamassa pubbabhāge dvīsu saccesu
uggahaparipucchāsavanadhāraṇasammasanapaṭivedho
hoti, dvīsu pana savanapaṭivedhoyeva. Aparabhāge

418
Tīsu kiccato paṭivedho hoti, nirodhe ārammaṇapaṭivedho hoti. Paccavekkhaṇā
pana pattasaccassa hoti ayañca ādikammiko, tasmā sā idha na vuttā.
Imassa ca bhikkhuno pubbe pariggaṇhato "dukkhaṁ parijānāmi, samudayaṁ
pajahāmi,
nirodhaṁ sacchikaromi, maggaṁ bhāvemī"ti ābhogasamannāhāramanasikārapaccavekkhaṇā
natthi, pariggaṇhaṇato paṭṭhāya hoti. Aparabhāge pana dukkhaṁ pariññātameva .pe.
Maggo bhāvitova hoti. Tattha dve saccāni duddasattā gambhīrāni, dve gambhīrattā
duddasāni. Dukkhasaccaṁ hi uppattito pākaṭaṁ, khāṇukaṇṭakapahārādīsu "aho
dukkhan"ti
vattabbatampi āpajjati. Samudayampi khāditukāmatābhuñjitukāmatādivasena
uppattito pākaṭaṁ. Lakkhaṇapaṭivedhato pana ubhayampi taṁ gambhīraṁ. Iti
tāni duddasattā gambhīrāni. Itaresaṁ pana dvinnaṁ dassanatthāya payogo
bhavaggagahaṇatthaṁ hatthappasāraṇaṁ viya avīciphusanatthaṁ pādappasāraṇaṁ viya
sattadhā 1- bhinnassa vālassa koṭiyā koṭipaṭipādanaṁ viya ca hoti. Iti tāni
gambhīrattā duddasāni. Evaṁ duddasattā gambhīresu gambhīrattā ca duddasesu
catūsu saccesu uggahādivasena pubbabhāgañāṇuppattiṁ sandhāya idaṁ dukkhe ñāṇanti
ādi vuttaṁ. Paṭivedhakkhaṇe pana ekameva taṁ ñāṇaṁ hoti.
Nekkhammasaṅkappādayo kāmabyāpādavihiṁsāviramaṇasaññānaṁ nānattā
pubbabhāge nānā, maggakkhaṇe pana imesu tīsu ṭhānesu uppannassa
akusalasaṅkappassa padapacchedato anuppattisādhanavasena maggaṅgaṁ pūrayamāno
ekova kusalasaṅkappo uppajjati. Ayaṁ sammāsaṅkappo nāMa.
Musāvādāveramaṇīādayopi musāvādādīhi viramaṇasaññānaṁ nānattā
pubbabhāge nānā, maggakkhaṇe pana imesu catūsu ṭhānesu uppannāya
akusaladussīlyacetanāya padapacchedato anuppattisādhanavasena maggaṅgaṁ
pūrayamānā
ekāva kusalaveramaṇī uppajjati. Ayaṁ sammāvācā nāMa.
Pāṇātipātāveramaṇīādayopi pāṇātipātādīhi viramaṇasaññānaṁ
nānattā pubbabhāge nānā, maggakkhaṇe pana imesu tīsu ṭhānesu uppannāya

1 chaṂa., i. satadhā.

419
Akusaladussīlyacetanāya akiriyato padapacchedato anuppattisādhanavasena maggaṅgaṁ
pūrayamānā ekāva kusalaveramaṇī uppajjati. Ayaṁ sammākammanto nāMa.
Micchāājīvanti khādanīyabhojanīyādīnaṁ atthāya pavattitaṁ
kāyavacīduccaritaṁ.
Pahāyāti vajjetvā. Sammāājīvenāti buddhappasatthena ājīvena. Jīvikaṁ 1- kappetīti
jīvitavuttiṁ 2- pavatteti. Sammāāvīvoti kuhanādīhi viramaṇasaññānaṁ nānattā
pubbabhāge nānā, maggakkhaṇe pana imesuyeva sattasu ṭhānesu uppannāya
micchājīvadussīlyacetanāya padapacchedato anuppattisādhanavasena maggaṅgaṁ
pūrayamānā
ekāva kusalaveramaṇī uppajjati. Ayaṁ sammāājīvo nāMa.
Anuppannānanti ekasmiṁ vā bhave tathārūpe vā ārammaṇe attano
na uppannānaṁ. Parassa pana uppajjamāne disvā "aho vata me evarūpā
pāpakā akusalā dhammā na uppajjeyyun"ti evaṁ anuppannānaṁ vā pāpakānaṁ
akusalānaṁ dhammānaṁ anuppādāya. Chandaṁ janetīti tesaṁ
anuppādakapaṭipattisādhakaṁ
viriyacchandaṁ janeti. Vāyamatīti vāyāmaṁ karoti. Viriyaṁ ārabhatīti viriyaṁ
pavatteti.
Cittaṁ paggaṇhātīti viriyena cittaṁ paggahitaṁ karoti. Padahatīti kāmaṁ taco
nahāru
 ca, aṭṭhi ca avasissatūti padhānaṁ pavatteti.
Uppannānanti samudācāravasena attano uppannapubbānaṁ. Idāni
tādise na uppādessāmīti tesaṁ pahānāya chandaṁ janeti. Anuppannānaṁ kusalānanti
apaṭiladdhānaṁ paṭhamajjhānādīnaṁ. Uppannānanti tesaṁyeva paṭiladdhānaṁ.
Ṭhitiyāti
punappanaṁ uppattibandhavasena ṭhitatthaṁ. Asammosāyāti avināsanatthaṁ.
Bhiyyobhāvāyāti
uparibhāvāya. Vepullāyāti vipulabhāvāya. Bhāvanāya pāripūriyāti bhāvanāya
paripūraṇatthaṁ.
Ayampi sammāvāyāmo anuppannānaṁ akusalānaṁ anuppādanādicittānaṁ nānattā
pubbabhāge nānā, maggakkhaṇe pana imesuyeva catūsu ṭhānesu kiccasādhanavasena
maggaṅgaṁ pūrayamānaṁ ekameva kusalaviriyaṁ uppajjati. Ayaṁ sammāvāyāmo nāMa.

1 chaṂa., ka. jīvitaṁ 2 chaṂa., i. jīvitappavattiṁ

420
Sammāsatipi kāyādipariggāhakacittānaṁ nānattā pubbabhāge nānā,
maggakkhaṇe pana catūsu ṭhānesu kiccasādhanavasena maggaṅgaṁ pūrayamānā ekāva
sati uppajjati. Ayaṁ sammāsati nāMa.
Jhānāni pubbabhāgepi maggakkhaṇepi nānā, pubbabhāge samāpattivasena
nānā, maggakkhaṇe nānā maggavasena. Ekassa hi paṭhamamaggo paṭhamajjhāniko
hoti, dutiyamaggādayopi paṭhamajjhānikā vā dutiyajjhānādīsu aññatarajjhānikā
vā. Ekassapi paṭhamamaggo dutiyādīnaṁ aññatarajjhāniko hoti, dutiyādayopi
dutiyādīnaṁ aññatarajjhānikā vā paṭhamajjhānikā vā. Evaṁ cattāropi maggā
jhānavasena sadisā vā asadisā vā ekaccasadisā vā honti. Ayaṁ panassa
viseso pādakajjhānaniyamena hoti.
Pādakajjhānaniyamena tāva paṭhamajjhānalābhino paṭhamajjhānā vuṭṭhāya
vipassantassa uppanno maggo paṭhamajjhāniko hoti. Maggaṅgabojjhaṅgāni cettha
paripuṇṇāneva honti. Dutiyajjhānato vuṭṭhāya vipassantassa uppanno
dutiyajjhāniko hoti. Maggaṅgāni panettha satta honti. Tatiyajjhānato vuṭṭhāya
vipassantassa uppanno tatiyajjhāniko. Maggaṅgāni panettha satta honti,
bojjhaṅgāni pana cha honti. Eseva nayo catutthajjhānato vuṭṭhāya yāva
nevasaññānāsaññāyatanaṁ.
Arūpe catukkapañcakajjhānaṁ uppajjati, tañca lokuttaraṁ, na lokiyanti
vuttaṁ, ettha kathanti. Etthāpi paṭhamajjhānādīsu yato vuṭṭhāya sotāpattimaggaṁ
paṭilabhitvā arūpasamāpattiṁ bhāvetvā so āruppe uppanno, tajjhānikāvassa
tattha tayo maggā uppajjanti. Evaṁ pādakajjhānameva niyameti.
Keci pana therā "vipassanāya ārammaṇabhūtā khandhā niyamentī"ti
vadanti. Keci "puggalajjhāsayo niyametī"ti vadanti. Keci "vuṭṭhānagāminī
vipassanā
niyametī"ti vadanti. Tesaṁ vādavinicchayo visuddhimagge
vuṭṭhānagāminīvipassanādhikāre

421
Vuttanayeneva veditabbo. Ayaṁ vuccati bhikkhave sammāsamādhīti ayaṁ pubbabhāge
lokiyo aparabhāge lokuttaro sammāsamādhīti vuccati.
[403] Iti ajjhattaṁ vāti evaṁ attano vā cattāri saccāni pariggaṇhitvā
parassa vā kālena vā attano kālena vā parassa cattāri saccāni pariggaṇhitvā
dhammesu dhammānupassī viharati. Samudayavayā panettha catunnaṁ saccānaṁ
yathāsambhavato
uppattinivattivasena veditabbā. Ito paraṁ vuttanayameva. Kevalaṁ hi idha
catusaccapariggāhikā sati dukkhasaccanti evaṁ yojanaṁ katvā saccapariggāhakassa
bhikkhuno niyyānamukhanti veditabbaṁ, sesaṁ tādisamevāti.
Catusaccapabbavaṇṇanā niṭṭhitā.
Dhammānupassanāvaṇṇanā niṭṭhitā.
-----------
[404] Ettāvatā ānāpānapabbaṁ catuiriyāpathapabbaṁ catusampajaññapabbaṁ
dvattiṁsākāraṁ catudhātuvavatthānaṁ navasīvathikā vedanānupassanā cittānupassanā
 nīvaraṇapariggaho khandhapariggaho āyatanapariggaho bojjhaṅgapariggaho
saccapariggahoti
ekavīsati kammaṭṭhānāni. Tesu ānāpānaṁ dvattiṁsākāraṁ navasīvathikāti
ekādasa appanākammaṭṭhānāni honti. Dīghabhāṇakamahāsīvatthero pana "navasīvathikā
ādīnavānupassanāvasena vuttā"ti āha. Tasmā tassa matena dveyeva
appanākammaṭṭhānāni, sesāni upacārakammaṭṭhānāni. Kiṁ panetesu sabbesu
abhiniveso jāyati. Na jāyatīti. Iriyāpathasampajaññanīvaraṇabojjhaṅgesu hi
abhiniveso na
jāyati, sesesu jāyatīti. Mahāsīvatthero panāha "etesupi abhiniveso jāyati. Ayaṁ
hi `atthi nukho me cattāro iriyāpathā udāhu natthi, atthi nukho me
catusampajaññaṁ
udāhu natthi, atthi nukho me pañca nīvaraṇā udāhu natthi, atthi nukho me
satta bojjhaṅgā udāhu natthī'ti evaṁ pariggaṇhāti. Tasmā sabbattha abhiniveso
jāyatī"ti.

422
Yo hi koci bhikkhaveti yo hi koci bhikkhave bhikkhu vā bhikkhunī vā upāsako
vā upāsikā vā. Evaṁ bhāveyyāti ādito paṭṭhāya vuttena bhāvanānukkamena
bhāveyya. Pāṭikaṅkhanti paṭikaṅkhitabbaṁ icchitabbaṁ avassaṁbhāvīti attho. Aññāti
arahattaṁ. Sati vā upādiseseti upādisese 1- vā sati aparikkhīṇe.
Anāgāmitāti anāgāmibhāvo.
Evaṁ sattannaṁ vassānaṁ vasena sāsanassa niyyānikabhāvaṁ dassetvā
puna tato appatarepi kāle dassento tiṭṭhantu bhikkhaveti ādimāha. Sabbampi
cetaṁ majjhimassa veneyyapuggalassa vasena vuttaṁ, tikkhapaññaṁ pana sandhāya
"pātova anusiṭṭho sāyaṁ visesaṁ adhigamissati, sāyaṁ anusiṭṭho pāto visesaṁ
adhigamissatī"ti vuttaṁ. Iti bhagavā "evaṁ niyyānikaṁ bhikkhave mama sāsanan"ti
dassetvā ekavīsatiyāpi ṭhānesu arahattanikūṭena desitaṁ desanaṁ niyyātento
"ekāyano ayaṁ bhikkhave maggo .pe. Iti yantaṁ vuttaṁ, idametaṁ paṭicca
vuttan"ti āha. Sesaṁ uttānatthamevāti. Desanāpariyosāne pana
tiṁsabhikkhusahassāni
arahatte patiṭṭhahiṁsūti.
Mahāsatipaṭṭhānasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.
----------------

1 chaṂa., i. upādānasese

423
10. Pāyāsirājaññasutta
[406] Evamme sutanti pāyāsirājaññasuttaṁ. Tatrāyaṁ anupubbapadavaṇṇanā:-
āyasmāti piyavacanametaṁ. Kumārakassapoti tassa nāmaṁ. Kumārakāle pabbajitattā
pana bhagavatā "kassapaṁ pakkosatha, idaṁ phalaṁ vā idaṁ khādanīyaṁ vā kassapassa
dethā"ti
vutte "katarassa kassapassā"ti. "kumārakassapassā"ti Evaṁ gahitanāmattā.
Tato paṭṭhāya vuḍḍhakālepi kumārakassapotveva vuccati. Apica rañño
posāvanikaputtattāpi taṁ kumārakassapoti sañjāniṁsu.
Ayaṁ panassa pubbapayogato paṭṭhāya āvibhāvakathā:- thero kira
padumuttarassa buddhassa bhagavato kāle seṭṭhiputto ahosi. Athekadivasaṁ
bhagavantaṁ
citrakathiṁ ekaṁ attano sāvakaṁ ṭhānantare 1- ṭhapentaṁ disvā bhagavato sattāhaṁ
dānaṁ datvā "ahaṁpi bhagavā anāgate ekassa buddhassa ayaṁ thero viya citrakathī
sāvako bhavāmī"ti patthanaṁ katvā puññāni karonto kassapassa bhagavato
sāsane pabbajitvā visesaṁ nibbattetuṁ nāsakkhi. Tadā kira parinibbutassa
bhagavato sāsane osakkante pañca bhikkhū nisseṇiṁ bandhitvā pabbataṁ āruyha
samaṇadhammaṁ akaṁsu. Saṁghatthero tatiyadivase arahattaṁ patto, anuthero
catutthadivase
anāgāmī ahosi, itare tayo visesaṁ nibbattetuṁ asakkontā devaloke
nibbattā.
Tesaṁ ekaṁ buddhantaraṁ devesu ca manussesu ca sampattiṁ anubhavantānaṁ
 eko takkasilāyaṁ rājakule nibbattitvā pukkusāti nāma rājā hutvā bhagavantaṁ
uddissa pabbajitvā rājagahaṁ uddissa āgacchanto kumbhakārasālāyaṁ bhagavato
dhammadesanaṁ sutvā anāgāmiphalaṁ patto. Eko ekasmiṁ samuddapaṭṭane kulaghare
nibbattitvā nāvaṁ āruyha bhinnanāvo dārucirāni nivāsetvā lābhasampattiṁ
patto "ahaṁ arahā"ti cittaṁ uppādetvā "na tvaṁ arahā, gaccha satthāraṁ

1 chaṂa. etadagge

424
Upasaṅkamitvā pañhaṁ pucchā"ti atthakāmāya devatāya codito tathā katvā
arahattaphalaṁ patto.
Eko rājagahe ekissā kuladārikāya kucchimhi uppanno. Sāpi
paṭhamaṁ mātāpitaro yācitvā pabbajjaṁ alabhamānā kulagharaṁ gantvā gabbhaṁ gaṇhi.
Gabbhasaṇṭhitaṁpi ajānantī sāmikaṁ ārādhetvā tena anuññātā bhikkhunīsu
pabbajitā, 1- tassa gabbhanimittaṁ disvā bhikkhuniyo devadttaṁ pucchiṁsu. So
"assamaṇī"ti āha. Dasabalaṁ pucchiṁsu. Satthā upālittheraṁ paṭicchāpesi. Thero
sāvatthinagaravāsīni kulāni visākhañca upāsikaṁ pakkosāpetvā sodhento "pure
laddho gabbho, pabbajjā arogā"ti āha. Satthā "suvinicchitaṁ adhikaraṇaṁ
upālinā"ti therassa sādhukāraṁ adāsi. Sā bhikkhunī suvaṇṇabimbasadisaṁ puttaṁ
vijāyi. Taṁ gahetvā rājā pasenadikosalo posāpesi. "kassapo"ti Cassa nāmaṁ
katvā aparabhāge alaṅkaritvā satthu santikaṁ netvā pabbājesi. Iti naṁ rañño
posāvanikaputtattāpi "kumārakassapo"ti sañjāniṁsūti. Taṁ ekadivasaṁ andhavane
samaṇadhammaṁ karontaṁ atthakāmā devatā pañhe uggahāpetvā "ime pañhe
bhagavantaṁ pucchā"ti āha. Thero pañhe pucchitvā pañhavisajjanāvasāne arahattaṁ
pāpuṇi. Bhagavāpi taṁ citrakathikānaṁ bhikkhūnaṁ aggaṭṭhāne ṭhapesi.
Setabyāti tassa nagarassa nāmaṁ. Uttarena setabyanti setabyato
uttaradisāya. Rājaññoti anabhisittarājā.
Pāyāsirājaññavatthuvaṇṇanā
[407] Diṭṭhigatanti diṭṭhiyeva. Yathā gūthagataṁ muttagatanti vutte na
gūthādito aññaṁ atthi, evaṁ diṭṭhiyeva diṭṭhigataṁ. Itipi natthīti taṁ taṁ
kāraṇaṁ
apadisitvā evaṁpi natthīti vadati.
[408] Purā .pe. Saññāpetīti yāva na saññāpeti.

1 Ma. pabbajitvā

425
Candimasuriyūpamāvaṇṇanā
[411] Ime bho kassapa candimasuriyāti so kira therena pucchito
cintesi "ayaṁ samaṇo paṭhamaṁ candimasuriye upamaṁ āhari, candimasuriyasadiso
bhavissati
paññāya, anabhibhavanīyo aññena, sace panāhaṁ `candimasuriyā imasmiṁ loke'ti
bhaṇissaṁ, 1- `kiṁ nissitā ete, kittakappamāṇā, kittakaṁ uccā'ti ādinā 2-
paribodhessati, 2- ahaṁ kho panetaṁ nibbeṭhetuṁ na sakkhissāmi, parasmiṁ loke
iccevassa kathessāmī"ti. Tasmā evamāha.
Bhagavā pana tato pubbe na cirasseva sudhābhojanīyajātakaṁ kathesi.
Tattha "cande cando devaputto, suriye suriyo devaputto "ti āgataṁ. Bhagavatā
ca kathitaṁ jātakaṁ vā suttantaṁ vā sakalajambūdīpe pākaṭaṁ 3- hoti, tena so
"ettha nivāsino devaputtā natthī"ti na sakkā vattunti cintetvā devā te
na manussāti āha.
[412] Atthi pana rājañña pariyāyoti atthi pana kāraṇanti
pucchati. Ābādhikāti visabhāgavedanāsaṅkhātena ābādhena samannāgatā. Dukkhitāti
dukkhappattā. Bāḷhagilānāti adhimattagilānā. Saddhāyikāti ahaṁ tumhe saddahāmi,
tumhe mayhaṁ saddheyyikā saddhāyitabbavacanāti attho. Paccayikāti ahaṁ tumhe
pattiyāmi, tumhe mayhaṁ paccayikā paccayitabbāti attho.
Corūpamāvaṇṇanā
[413] Uddisitvāti tesaṁ attānañca paṭisāmitabhaṇḍañca dassetvā,
sampaṭicchāpetvāti attho. Vippalapantassevāti "putto me dhītā me dhanaṁ me"ti
vippalapantasseva. Nirayapālesūti niraye kammakaraṇayuttesu. Ye pana "kammameva
 kammakāraṇaṁ karoti, natthi nirayapālā"ti vadanti, te "tamenaṁ bhikkhave
nirayapālā"ti

1 chaṂa.,i. bhaṇissāmi. 2-2 chaṂa.,i. ādīhi paliveṭhessati. 3 chaṂa., i.

patthaṭaṁ.

426
Devadūtasuttaṁ paṭibāhanti. Manussaloke rājakulesu kāraṇikamanussā viya hi niraye
nirayapālā honti.
Gūthakūpapurisūpamāvaṇṇanā
[415] Veḷupesikāhīti veḷuvilibbakehi. 1- Sunimmajjitanti yathā suṭṭhu
nimmajjitaṁ hoti, evaṁ nimmajjitaṁ hoti. Evaṁ nimmajjatha, apanethāti attho.
Asucīti amanāPo. Asucisaṅkhātoti asucikoṭṭhāsabhūto asucīti ñāto
vā. Duggandhoti kuṇapagandho. Jegucchoti jigucchitabbayutto. Paṭikūloti
dassaneneva
paṭighāvaho. Ubbāhatīti 2- divasassa dvikkhattuṁ nhātvā tikkhattuṁ vatthāni
parivaṭṭetvā alaṅkatapaṭimaṇḍitānaṁ cakkavattiādīnaṁpi manussānaṁ gandho
yojanasate
ṭhitānaṁ devānaṁ kaṇṭhe āsattakuṇapaṁ viya bādhati.
[416] Puna pāṇātipātādipañcasīlāni samādāya vattentānaṁ vasena
vadati. Tāvatiṁsānanti idañca dūre nibbattā tāva mā āgacchantu, ime
kasmā na entīti vadati.
Jaccandhūpamāvaṇṇanā
[418] Jaccandhūpamo maññe paṭibhāsīti jaccandho viya upaṭṭhāsi.
Araññavanapatthānīti āraññikaṅgayuttatāya 3- araññāni mahāvanasaṇḍatāya
vanapatthāni. Pantānīti dūrāni.
[419] Kalyāṇadhammeti teneva sīlena sundaradhamme. Dukkhapaṭikūleti
dukkhaṁ apaṭṭhente. Seyyo bhavissatīti paraloke sugatisukhaṁ bhavissatīti
adhippāyo.
Gabbhinīupamāvaṇṇanā
[420] Upavijaññāti upagatavijāyanakālā, paripakkagabbhā na cirasseva
vijāyissatīti attho. Upabhoggā bhavissatīti pādaparicārikā bhavissati.
Anayabyasananti

1 chaṂa., i. veḷuvilīvehi, Ma. veḷuvilimpehi. 2 chaṂa., ka. ubbādhatīti

3 chaṂa. araññakaṅgayuttatāya

427
Mahādukkhaṁ. Ayoti sukhaṁ, na ayo anayo, dukkhaṁ. Tadetaṁ sabbaso sukhaṁ byasati
vikkhipatīti byasanaṁ. Iti anayova byasanaṁ anayabyasanaṁ, mahādukkhanti attho.
Ayonisoti anupāyena. Apakkaṁ na paripācentīti na apariṇataṁ akhīṇaṁ āyuṁ
antarāva upacchindanti. Paripākaṁ āgamentīti āyuparipākakālaṁ āgamenti.
Dhammasenāpatināpetaṁ vuttaṁ:-
nābhinandāmi maraṇaṁ nābhinandāmi 1- jīvitaṁ
kālañca paṭikaṅkhāmi nibbisaṁ bhatako 2- yathāti. 3-
Supinakūpamāvaṇṇanā
[421] Ubbhinditvāti mattikālepaṁ bhinditvā.
[422] Rāmaṇeyyakanti ramaṇīyabhāvaṁ. Celāvikāti 4- vilātadārikā. 4-
Komārikāti taruṇadārikā. Tuyhaṁ jīvanti supinadassanakāle nikkhamantaṁ vā
pavisantaṁ
vā jīvaṁ api nu passanti. Idha cittācāraṁ "jīvan"ti gahetvā āha. So hi
tattha jīvasaññīti.
[423] Jiyāyāti dhanujiyāya, jīvaṁ 5- veṭhetvāti attho patthinnataroti
thaddhataro. Iminā kiṁ dasseti? tumhe jīvakāle sattassa pañcakkhandhāti vadatha,
cavanakāle pana rūpakkhandhamattameva avasissati, tayo khandhā appavattā honti,
viññāṇakkhandhova gacchati. Avasiṭṭhena rūpakkhandhena lahukatarena bhavitabbaṁ,
garukataro ca hoti. Tasmā natthi koci kuhiṁ gatoti imamatthaṁ dassesi.
Santattāyoguḷūpamāvaṇṇanā
[424] Nibbutanti vūpasantatejaṁ.
 [425] Anupahaccāti avināsetvā. Āmato 6- hotīti addhamato 7-

1 ka. nābhikaṅkhāmi 2 ka. bhaṭako 3 khu. thera. 26/606/356 saṅkiccattheragāthā

4-4 chaṂa. velāsikāti khiḍḍāparādhikā, Sī.,i. keḷāyikāti bālāvadārikā 5 chaṂa.
gīvaṁ 6 ka.,i. addhamato 7 ka. daramato

428
Marituṁ āraddho hoti. Odhunāthāti orato karotha. Sandhunāthāti parato karotha.
Niddhunāthāti aparāparaṁ karotha. Tañcāyatanaṁ na paṭisaṁvedetīti tena cakkhunā
taṁ
rūpāyatanaṁ na vibhāveti. Esa nayo sabbattha.
[426] Saṅkhadhamoti saṅkhadhamako. Upaḷāsetvāti 1- dhamitvā.
Aggikajaṭilūpamāvaṇṇanā
[428] Aggikoti aggiparicaraṇako. 2- Āpādeyyanti nipphādeyyaṁ,
āyuṁ vā pāpuṇeyyaṁ. Poseyyanti bhojanādīhi bhareyyaṁ. Vaḍḍheyyanti vuḍḍhiṁ
gameyyaṁ. Araṇisahitanti araṇiyugalaṁ.
[429] Tirorājānopīti tiroraṭṭhe aññasmiṁpi janapade rājāno
jānanti. Abyattoti avisado accheko. Kopenapīti ye maṁ evaṁ vakkhanti, tesu
uppajjanakena kopenapi naṁ etaṁ diṭṭhigataṁ harissāmi pariharissāmīti gahetvā
vicarissāmi. Makkhenāti tayā vuttakāraṇamakkhalakkhaṇena 3- makkhena. Palāsenāti
tayā saddhiṁ yugaggāhalakkhaṇena palāsena.
Dvesatthavāhūpamāvaṇṇanā
[430] Haritakapaṇṇanti yaṁkiñci haritakaṁ, antamaso allatiṇapaṇṇaṁpi
na hotīti attho. Āsannaddhakalāpanti 4- āsannaddhadhanukalāpaṁ. Āsittodakāni
vaṭumānīti paripuṇṇasalilā maggā ca kandarā ca. Yoggānīti balibaddhe.
Bahunikkhantaroti bahunikkhanto, ciranikkhantoti attho. Yathābhatena 5-
bhaṇḍenāti yaṁ vo tiṇakaṭṭhodakabhaṇḍaṁ āropitaṁ, tena yathābhatena
yathāropitena,
yathāgahitena vāti attho.
Appasārānīti appagghāni. Paṇiyānīti bhaṇḍāni.

1 chaṂa. upalāpetvāti, i. upaḷāsitvā 2 chaṂa. aggiparicārako

3 chaṂa. vuttayuttakāraṇa.... 4 chaṂa.,Sī. sannaddhakalāpanti 5 chaṂa.
yathākatena

429
Gūthabhārikūpamāvaṇṇanā
[432] Mama ca sūkarabhattanti mama ca sūkarānaṁ idaṁ bhattaṁ. Uggharantanti
upari gharantaṁ. Paggharantanti heṭṭhā parissavantaṁ. Tumhe khvettha bhaṇeti
tumhe
yo ettha bhaṇe. Ayameva vā pāṭho. Tathāhi pana me sūkarabhattanti tathāhi
pana me ayaṁ gūtho sūkarānaṁ bhattaṁ.
[434] Āgatāgataṁ kalinti āgatāgataṁ parājayagulaṁ gilati. Pajohissāmīti
pajohanaṁ karissāmi, balikammaṁ karissāmīti attho. Akkhehi dibbissāmāti gulehi
kīḷissāMa. Pāsakehi 1- kīḷissāMa. 1- Littaṁ paramena tejasāti paramatejena
visena littaṁ.
[436] Gāmapajjanti 2- vuṭṭhitagāmadeso vuccati. "gāmapadan"tipi
Pāṭho, ayameva attho. Sāṇabhāranti sāṇavākabhāraṁ. Susannaddhoti subaddho. Tvaṁ
pajānāhīti tvaṁ pajāna, sace gaṇhitukāmosi, gaṇhāhīti vuttaṁ hoti.
Khomanti khomavākaṁ. Ayasanti 3- kāḷalohaṁ. Lohanti tambalohaṁ.
Sajjhunti 4- rajataṁ. Suvaṇṇanti suvaṇṇamāsakaṁ. Abhinandiṁsūti tusiṁsu.
[437] Attamanoti sakamano tuṭṭhacitto. Abhiraddhoti. Abhippasanno.
Pañhāpaṭibhāṇānīti pañhūpaṭṭhānāni. Paccanīkaṁ kātabbanti 5- paccanīkaṁ
paṭiviruddhaṁ
viya kattabbaṁ. Avamaññissaṁ paṭilomagāhaṁ gahetvā aṭṭhāsinti attho.
[438] Saṁghātaṁ āpajjantīti ghātaṁ vināsaṁ maraṇaṁ āpajjanti.
Na mahapphaloti vipākaphalena na mahapphalo hoti. Na mahānisaṁsoti guṇānisaṁsena
mahānisaṁso na hoti. Na mahājutikoti ānubhāvajutiyā mahājutiko na hoti.
 Na mahāvipphāroti vipākavipphāratāya mahāvipphāro na hoti. Bījanaṅgalanti vījañca
naṅgalañca. Dukkhetteti duṭṭhukhette nissārakhette. Dubbhūmeti visamabhūmibhāge.

1-1 chaṂa.,i. pāsakehi kiḷissāmāti na dissati. 2 chaṂa. gāmapaṭṭanti,

i. gāmapaddananti 3 chaṂa.,Sī. ayanti 4 chaṂa. sajjhanti 5 chaṂa. kattabbanti

430
Patiṭṭhāpeyyāti ṭhapeyya. Khaṇḍānīti chinnabhinnāni. Pūtīnīti nissārāni.
Vātātapahatānīti vātena ca ātapena ca hatāni pariyādinnatejāni. Asāradānīti
taṇḍulasāradānavirahitāni palāsāni. 1- Asukhasayitānīti yāni sukkhāpetvā koṭṭhe
ākiritvā ṭhapitāni, tāni sukhasayitāni nāMa. Etāni pana na tādisāni. Na
anuppaveccheyyāti na anuppaveseyya, na sammā vasseyya, anavaḍḍhamāsaṁ anudasāhaṁ
anupañcāhaṁ na vasseyyāti attho. Api nu tānīti api nu evaṁ khette
bījavuṭṭhidose sati tāni bījāni aṅkuramūlapattādīhi uddhaṁ vuḍḍhiṁ heṭṭhā
viruḷhiṁ
samantato ca vepullaṁ āpajjeyyunti. Evarūpo kho rājañña yaññoti evarūpaṁ
rājañña dānaṁ parūpaghātena uppāditapaccayatopi dāyakatopi paṭiggāhakatopi
avisuddhattā na mahapphalaṁ hoti.
Evarūpo kho rājañña yaññoti evarūpaṁ rājañña dānaṁ aparūpaghātena
uppannapaccayatopi aparūpaghātitāya sīlavantadāyakatopi sammādiṭṭhiādi-
guṇasampannapaṭiggāhakatopi mahapphalaṁ hoti. Sace pana guṇātirekaṁ nirodhā
vuṭṭhitaṁ
paṭiggāhakaṁ labhati, cetanā ca vipulā hoti, diṭṭheva dhamme vipākaṁ detīti.
[439] Imaṁ pana therassa dhammakathaṁ sutvā pāyāsi rājañño theraṁ
nimantetvā sattāhaṁ therassa mahādānaṁ datvā tato paṭṭhāya sabbajanassa
dānaṁ paṭṭhapesi. Taṁ sandhāya athakho pāyāsi rājaññoti ādi vuttaṁ. Tattha
kaṇājakanti sakuṇḍakaṁ uttaṇḍulabhattaṁ. Bilaṅgadutiyanti kañjikadutiyaṁ.
Corakāni 2-
ca vatthānīti thūlasuttāni 3- ca vatthāni. Guḷavālakānīti guḷadasāni,
puñjapuñjavasena
ṭhitamahantadasānīti attho. Evamanuddisatīti evaṁ upadisati. Pādāpīti 4- pādenapi
4-
[440] Asakkaccanti saddhāvirahitaṁ asaddhadānaṁ. Asahatthāti na
sahatthena. Acittīkatanti cittīkāravirahitaṁ, na cittīkāraṁ paccupaṭṭhapetvā na
paṇītaṁ
katvā adāsi. Apaviddhanti chaḍḍitaṁ vippatitaṁ. Suññaṁ serīsakanti serīsakaṁ nāma

1 chaṂa. palālāni, i. palāpāni. 2 chaṂa. dhorakāni, Sī., i. therakāni.

3 chaṂa., i. thūlāni. 4-4 Ma. pādāsīti pādesi

431
Ekaṁ tucchaṁ rajatavimānaṁ upagato. Tassa kira dvāre mahāsirīsarukkho, tena taṁ
"serīsakan"ti vuccati.
[441] Āyasmā gavampatīti thero kira pubbe manussaloke
gopāladārakānaṁ jeṭṭhako hutvā mahantaṁ 1- sirīsarukkhamūlaṁ sodhetvā vālikaṁ
okiritvā ekaṁ piṇḍapātikattheraṁ rukkhamūle nisīdāpetvā attanā laddhaṁ āhāraṁ
datvā tato cuto tassānubhāvena tasmiṁ rajatavimāne nibbatti. Sirīsarukkho
vimānadvāre aṭṭhāsi. So paññāsāya vassehi phalati, tato paññāsa vassāni
gatānīti devaputto saṁvegaṁ āpajjati. So aparena samayena amhākaṁ bhagavato kāle
manussesu nibbattitvā satthu dhammakathaṁ sutvā arahattaṁ patto. Pubbāciṇṇavasena
pana divāvihāratthāya tadeva vimānaṁ abhiñhaṁ gacchati, taṁ kirassa utusukhaṁ
hoti.
Taṁ sandhāya "tena kho pana samayena āyasmā gavampatī"ti ādi vuttaṁ.
So sakkaccaṁ dānaṁ datvāti so parassa santakaṁpi dānaṁ sakkaccaṁ
datvā. Evamārocesīti 2- "sakkaccaṁ dāna dethā"ti ādinā nayena ārocesi.
Tañca pana therassa ārocanaṁ sutvā mahājano sakkaccaṁ dānaṁ datvā devaloke
nibbatto. Pāyāsissa pana rājaññassa paricārikā sakkaccaṁ dānaṁ datvāpi
nikkantivasena gantvā tasseva santike nibbattā. Taṁ kira disācārikavimānaṁ
vaṭṭaniaṭaviyaṁ ahosi. Pāyāsidevaputto ca ekadivasaṁ vāṇijakānaṁ dassetvā attano
katakammaṁ kathesīti.
Iti sumaṅgalavilāsiniyā dīghanikāyaṭṭhakathāya
pāyāsirājaññasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.
Niṭṭhitā ca mahāvaggassa atthavaṇṇanā.
Mahāvaggaṭṭhakathā niṭṭhitā.
---------------

1 chaṂa. mahato 2 ka. evamārocehīti