Bước tới nội dung

Peter Higgs

Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
Peter Higgs
Higgs năm 2013
SinhPeter Ware Higgs
(1929-05-29)29 tháng 5 năm 1929
Newcastle upon Tyne, Anh
Mất8 tháng 4 năm 2024(2024-04-08) (94 tuổi)
Edinburgh, Scotland
Quốc tịchAnh
Trường lớpKing's College London (cử nhân, thạc sĩ, tiến sĩ)
Nổi tiếng vìBoson Higgs
Trường Higgs
Cơ chế Higgs
Phá vỡ đối xứng tự phát
Phối ngẫu
Jody Williamson
(cưới 1963 – ly thân1972)
Con cái2
Giải thưởngHuy chương Hughes (1981)
Huy chương Rutherford (1984)
Huy chương Dirac của Viện Vật lý (1997)
Giải Wolf về Vật lý (2004)
Giải Sakurai (2010)
Giải Nobel Vật lý (2013)
Huy chương Copley (2015)
Sự nghiệp khoa học
NgànhVật lý lý thuyết
Nơi công tácĐại học Edinburgh
Imperial College London
Đại học College London
King's College London
Luận ánSome problems in the theory of molecular vibrations (1954)
Người hướng dẫn luận án tiến sĩCharles Coulson
Christopher Longuet-Higgins
Các nghiên cứu sinh nổi tiếngLewis Ryder
David Wallace
Christopher Bishop
Chữ ký

Peter Ware Higgs (CH, FRS, FRSE; 29 tháng 5 năm 1929 – 8 tháng 4 năm 2024) là một nhà vật lý lý thuyết người Anh, giáo sư danh dự tại Đại học Edinburgh. Ông đoạt giải Nobel Vật lý năm 2013 nhờ công trình giải thích nguồn gốc khối lượng của các hạt hạ nguyên tử.[1]

Năm 1964, Higgs là tác giả duy nhất của một trong ba bài báo mang tính bước ngoặt đăng trên tạp chí Physical Review Letters. Các bài báo này đề xuất rằng phá vỡ đối xứng tự phát trong thuyết điện yếu có thể giải thích nguồn gốc khối lượng của các hạt cơ bản nói chung và của boson W và Z nói riêng. Cơ chế này, về sau gọi là cơ chế Higgs, tiên đoán sự tồn tại của một hạt mới là boson Higgs, và việc tìm ra hạt này trở thành một trong những mục tiêu lớn của vật lý học.[2] Năm 2012, CERN công bố đã phát hiện boson Higgs tại Máy gia tốc hạt lớn (LHC).[3] Cơ chế Higgs được công nhận rộng rãi là một thành phần quan trọng của Mô hình Chuẩn trong vật lý hạt; thiếu nó, một số hạt sẽ không có khối lượng.

Nhờ công trình này, Higgs cùng nhà vật lý người Bỉ François Englert được trao giải Nobel Vật lý năm 2013.[4]

Thiếu thời và học vấn

[sửa | sửa mã nguồn]

Higgs sinh tại khu Elswick, Newcastle upon Tyne, Anh, là con của Thomas Ware Higgs (1898–1962) và Gertrude Maude Coghill (1895–1969).[5][6] Cha ông là kỹ sư âm thanh của BBC. Do mắc bệnh hen suyễn từ nhỏ, lại thêm gia đình thường xuyên chuyển chỗ ở theo công việc của cha và sau đó là Chiến tranh thế giới thứ hai, Higgs bỏ lỡ một phần những năm học đầu đời và được dạy tại nhà.[7] Khi cha chuyển đến Bedford, ông ở lại Bristol với mẹ và lớn lên chủ yếu tại đây. Từ năm 1941 đến 1946, ông học tại Trường Cotham ở Bristol, nơi ông được truyền cảm hứng từ sự nghiệp của một cựu học sinh của trường là Paul Dirac, một trong những người đặt nền móng cho cơ học lượng tử.[5][6]

Năm 1946, ở tuổi 17, Higgs chuyển sang Trường Thành phố Luân Đôn (City of London School) và chuyên về toán học. Năm 1947, ông vào King's College London, tốt nghiệp cử nhân vật lý hạng ưu năm 1950 và lấy bằng thạc sĩ năm 1952.[8] Ông làm nghiên cứu sinh về vật lý phân tử dưới sự hướng dẫn của Charles Coulson và Christopher Longuet-Higgins, rồi nhận bằng tiến sĩ năm 1954 với luận án Some problems in the theory of molecular vibrations (Một số vấn đề trong lý thuyết dao động phân tử).[5]

Sự nghiệp và nghiên cứu

[sửa | sửa mã nguồn]

Sau khi lấy bằng tiến sĩ, Higgs làm nghiên cứu viên cao cấp tại Đại học Edinburgh (1954–1956), rồi giữ nhiều vị trí tại Imperial College London và Đại học College London. Năm 1960, ông trở lại Đại học Edinburgh làm giảng viên tại Viện Vật lý toán Tait. Ông được bầu làm hội viên Hội Vương thất Edinburgh năm 1974, được phong giáo sư vật lý lý thuyết năm 1980 và trở thành giáo sư danh dự khi nghỉ hưu năm 1996.[9] Ông được bầu làm hội viên Hội Vương thất (FRS) năm 1983 và hội viên Viện Vật lý năm 1991.

Tại Edinburgh, Higgs bắt đầu quan tâm đến vấn đề khối lượng. Ông phát triển ý tưởng rằng các hạt vốn không có khối lượng khi vũ trụ mới hình thành, và chỉ một phần rất nhỏ của giây sau đó mới có khối lượng nhờ tương tác với một trường lý thuyết, về sau gọi là trường Higgs. Theo giả thuyết của ông, trường này tràn ngập không gian và trao khối lượng cho mọi hạt cơ bản tương tác với nó.[6]

Trường Higgs trao khối lượng cho các quark và lepton, nhưng chỉ đóng góp một phần rất nhỏ vào khối lượng của những hạt hạ nguyên tử khác như proton và neutron; ở các hạt này, phần lớn khối lượng đến từ các gluon liên kết các quark với nhau. Nền tảng ban đầu cho công trình của Higgs là lý thuyết phá vỡ đối xứng tự phát của Yoichiro Nambu ở Đại học Chicago. Lý thuyết này dựa trên hiện tượng siêu dẫn trong vật chất ngưng tụ, nhưng lại tiên đoán sai về các hạt không khối lượng (định lý Goldstone).[9]

Tương truyền Higgs phát triển những ý tưởng cơ bản của lý thuyết sau khi trở về căn hộ ở Edinburgh từ một chuyến cắm trại cuối tuần bất thành tại vùng Cao nguyên Scotland, dù chính ông nói rằng không hề có "khoảnh khắc eureka" nào.[10] Năm 1964, ông viết một bài báo ngắn khai thác một kẽ hở trong định lý Goldstone và đăng trên Physics Letters, tạp chí vật lý châu Âu được biên tập tại CERN.[11]

Bài báo thứ hai của ông, mô tả một mô hình lý thuyết (cơ chế Higgs), bị Physics Letters từ chối vì ban biên tập cho rằng nó "không có liên quan rõ ràng đến vật lý".[6] Higgs viết thêm một đoạn rồi gửi bài đến Physical Review Letters, và bài được đăng cũng trong năm 1964. Bài báo này tiên đoán một boson mới có khối lượng và spin bằng 0, về sau mang tên boson Higgs.[12][13]

Cùng khoảng thời gian đó, hai nhóm khác cũng đi đến kết luận tương tự: Robert Brout và François Englert; Gerald Guralnik, C. R. Hagen và Tom Kibble. Cả ba bài báo đều được Physical Review Letters vinh danh là công trình cột mốc nhân kỷ niệm 50 năm của tạp chí.[14] Trước đó, năm 1962, Philip Anderson đã đề xuất cơ chế này nhưng chưa đưa ra được mô hình tương đối tính, vốn là yếu tố then chốt.[12]

Ngày 4 tháng 7 năm 2012, CERN công bố hai thí nghiệm ATLAS và CMS đã ghi nhận dấu hiệu rõ ràng của một hạt mới, có thể là boson Higgs, ở vùng khối lượng khoảng 126 GeV.[15] Phát biểu tại buổi hội thảo ở Genève, Higgs nói: "Thật khó tin là điều này đã xảy ra khi tôi còn sống."[3] Trớ trêu thay, phát hiện này lại diễn ra ở chính nơi mà biên tập viên của Physics Letters từng từ chối bài báo của ông.[9]

Giải thưởng và vinh danh

[sửa | sửa mã nguồn]

Higgs nhận nhiều giải thưởng cho công trình của mình, gồm Huy chương Hughes của Hội Vương thất (1981), Huy chương Rutherford (1984) và Huy chương Dirac (1997) của Viện Vật lý, Giải Vật lý năng lượng cao và vật lý hạt của Hội Vật lý châu Âu (1997), Giải Wolf về Vật lý (2004), Giải Sakurai của Hội Vật lý Hoa Kỳ (2010) và Huy chương Copley của Hội Vương thất (2015), giải thưởng khoa học lâu đời nhất thế giới.[5][16] Ông cũng nhận bằng tiến sĩ danh dự của nhiều trường, trong đó có các đại học Bristol, Edinburgh, Glasgow, Cambridge, Manchester và King's College London.[5]

Thành phố Edinburgh trao cho ông Giải thưởng Edinburgh năm 2011. Ông được trao danh hiệu công dân danh dự của Bristol năm 2013 và của Newcastle upon Tyne năm 2014.[17] Ngày 6 tháng 7 năm 2012, Đại học Edinburgh công bố thành lập Trung tâm Vật lý lý thuyết Higgs mang tên ông.[18]

Giải Nobel Vật lý

[sửa | sửa mã nguồn]

Ngày 8 tháng 10 năm 2013, Higgs và François Englert được công bố cùng nhận giải Nobel Vật lý "cho khám phá lý thuyết về một cơ chế góp phần giúp chúng ta hiểu nguồn gốc khối lượng của các hạt hạ nguyên tử, và gần đây đã được xác nhận qua việc phát hiện hạt cơ bản được tiên đoán, nhờ các thí nghiệm ATLAS và CMS tại Máy gia tốc hạt lớn của CERN".[19] Hôm đó Higgs ra khỏi nhà để tránh giới truyền thông, và vì không dùng điện thoại di động, ông chỉ biết tin mình đoạt giải khi một người hàng xóm cũ báo cho trên đường về.[20]

Tháng 11 năm 2025, có tin Higgs đã để lại huy chương Nobel cho Đại học Edinburgh theo di chúc.[21]

Huân chương Danh dự

[sửa | sửa mã nguồn]

Higgs từ chối tước hiệp sĩ năm 1999, nhưng đến năm 2012 thì nhận Huân chương Danh dự (Order of the Companions of Honour).[22] Về sau ông cho biết mình chỉ nhận vì được cam đoan, một cách sai lệch, rằng huân chương này do riêng Nữ vương quyết định. Ông cũng tỏ ra hoài nghi hệ thống tước hiệu của Anh và cách nó "bị chính phủ đương nhiệm dùng cho mục đích chính trị".[23] Ông nhận huân chương từ Nữ vương Elizabeth II tại Cung điện Holyroodhouse ngày 1 tháng 7 năm 2014.

Đời tư và quan điểm

[sửa | sửa mã nguồn]

Năm 1963, Higgs kết hôn với Jody Williamson, một giảng viên ngôn ngữ học người Mỹ tại Edinburgh và cũng là nhà hoạt động của Chiến dịch Giải trừ vũ khí hạt nhân (CND). Hai người có hai con trai, Christopher và Jonny. Họ ly thân năm 1972 nhưng vẫn là bạn cho đến khi bà qua đời năm 2008.[24]

Higgs từng hoạt động trong CND ở Luân Đôn rồi Edinburgh, nhưng rút khỏi tổ chức khi phong trào mở rộng từ phản đối vũ khí hạt nhân sang phản đối cả điện hạt nhân.[6][25] Ông cũng là thành viên của Greenpeace cho đến khi tổ chức này phản đối sinh vật biến đổi gen.[25] Năm 2004, ông không dự lễ trao Giải Wolf tại Jerusalem để phản đối cách Israel đối xử với người Palestine.[26]

Higgs là người vô thần và không thích biệt danh "hạt của Chúa" đặt cho boson Higgs.[6] Trong một cuộc phỏng vấn năm 2013, ông nói: "Tôi không phải người có đức tin. Một số người lẫn lộn giữa khoa học và thần học. Họ cho rằng những gì diễn ra ở CERN chứng minh sự tồn tại của Chúa."[23] Biệt danh này thường được cho là của Leon Lederman, tác giả cuốn The God Particle, nhưng thực ra là gợi ý của nhà xuất bản; ban đầu Lederman định gọi nó là "hạt chết tiệt" (goddamn particle).[27]

Qua đời

[sửa | sửa mã nguồn]

Higgs qua đời tại nhà riêng ở Edinburgh ngày 8 tháng 4 năm 2024 sau một thời gian ngắn lâm bệnh, hưởng thọ 94 tuổi.[28][29]

Tham khảo

[sửa | sửa mã nguồn]
  1. ↑ Overbye, Dennis (ngày 15 tháng 9 năm 2014). "A Discoverer as Elusive as His Particle". The New York Times. Lưu trữ bản gốc ngày 15 tháng 9 năm 2014. Truy cập ngày 15 tháng 9 năm 2014.
  2. ↑ Griffiths, Martin (ngày 1 tháng 5 năm 2007). "The tale of the blogs' boson". Physics World. Truy cập ngày 5 tháng 3 năm 2020.
  3. 1 2 "Higgs boson-like particle discovery claimed at LHC". BBC. ngày 4 tháng 7 năm 2012. Truy cập ngày 20 tháng 6 năm 2018.
  4. ↑ Amos, Jonathan (ngày 8 tháng 10 năm 2013). "Higgs: Five decades of noble endeavour". BBC News. Truy cập ngày 8 tháng 10 năm 2013.
  5. 1 2 3 4 5 "Peter Higgs: Curriculum Vitae". Đại học Edinburgh. Lưu trữ bản gốc ngày 14 tháng 10 năm 2013. Truy cập ngày 8 tháng 10 năm 2016.
  6. 1 2 3 4 5 6 Sample, Ian (ngày 17 tháng 11 năm 2007). "The god of small things". The Guardian. London. Lưu trữ bản gốc ngày 1 tháng 10 năm 2013. Truy cập ngày 21 tháng 3 năm 2013.
  7. ↑ "Peter Higgs – Facts". The Nobel Prize. Truy cập ngày 9 tháng 4 năm 2024.
  8. ↑ "Peter Higgs". King's College London. Truy cập ngày 9 tháng 4 năm 2024.
  9. 1 2 3 Griggs, Jessica (2008). "The Missing Piece" (PDF). Edit (tạp chí cựu sinh viên Đại học Edinburgh). tr. 17. Bản gốc (PDF) lưu trữ ngày 20 tháng 12 năm 2016.
  10. ↑ "Meeting the Boson Man: Professor Peter Higgs". BBC News. ngày 24 tháng 2 năm 2012. Truy cập ngày 20 tháng 6 năm 2018.
  11. ↑ Higgs, P. W. (1964). "Broken symmetries, massless particles and gauge fields". Physics Letters. Quyển 12 số 2. tr. 132–133. doi:10.1016/0031-9163(64)91136-9.
  12. 1 2 "Brief History of the Higgs Mechanism". Đại học Edinburgh. ngày 5 tháng 1 năm 2012. Bản gốc lưu trữ ngày 12 tháng 11 năm 2012. Truy cập ngày 10 tháng 1 năm 2013.
  13. ↑ Higgs, P. (1964). "Broken Symmetries and the Masses of Gauge Bosons". Physical Review Letters. Quyển 13 số 16. tr. 508–509. doi:10.1103/PhysRevLett.13.508.
  14. ↑ "Physical Review Letters – 50th Anniversary Milestone Papers". Truy cập ngày 5 tháng 7 năm 2012.
  15. ↑ "Higgs within reach". CERN. ngày 4 tháng 7 năm 2012. Truy cập ngày 6 tháng 7 năm 2012.
  16. ↑ "Prof Peter Higgs wins the Royal Society's Copley Medal". BBC News. ngày 20 tháng 7 năm 2015. Truy cập ngày 22 tháng 7 năm 2015.
  17. ↑ "Peter Higgs receives the freedom of the city of Bristol". BBC News. ngày 4 tháng 7 năm 2013. Truy cập ngày 2 tháng 10 năm 2023.
  18. ↑ "University to support new physics research". Đại học Edinburgh. ngày 6 tháng 7 năm 2012. Truy cập ngày 6 tháng 7 năm 2012.
  19. ↑ "Press release from Royal Swedish Academy of Sciences" (PDF). ngày 8 tháng 10 năm 2013. Truy cập ngày 8 tháng 10 năm 2013.
  20. ↑ "Prof Peter Higgs did not know he had won Nobel Prize". BBC News. ngày 11 tháng 10 năm 2013. Truy cập ngày 20 tháng 6 năm 2018.
  21. ↑ "Professor Peter Higgs leaves Nobel Prize medal to Edinburgh University". BBC News. ngày 14 tháng 11 năm 2025. Truy cập ngày 16 tháng 11 năm 2025.
  22. ↑ Rincon, Paul (ngày 29 tháng 12 năm 2012). "Peter Higgs: honour for physicist who proposed particle". BBC News. Truy cập ngày 12 tháng 5 năm 2014.
  23. 1 2 Aitkenhead, Decca (ngày 6 tháng 12 năm 2013). "Peter Higgs interview: 'I have this kind of underlying incompetence'". The Guardian. Truy cập ngày 12 tháng 5 năm 2014.
  24. ↑ Close, Frank (ngày 9 tháng 4 năm 2024). "Peter Higgs obituary". The Guardian. Truy cập ngày 9 tháng 4 năm 2024.
  25. 1 2 Highfield, Roger (ngày 7 tháng 4 năm 2008). "Prof Peter Higgs profile". The Telegraph. London. Bản gốc lưu trữ ngày 15 tháng 10 năm 2013. Truy cập ngày 16 tháng 5 năm 2011.
  26. ↑ Rodgers, Peter (ngày 1 tháng 9 năm 2004). "The heart of the matter". The Independent. London. Truy cập ngày 16 tháng 5 năm 2011.
  27. ↑ Randerson, James (ngày 30 tháng 6 năm 2008). "Father of the 'God Particle'". The Guardian. London. Truy cập ngày 16 tháng 12 năm 2016.
  28. ↑ Overbye, Dennis (ngày 9 tháng 4 năm 2024). "Peter Higgs, Nobelist Who Predicted the 'God Particle,' Dies at 94". The New York Times. Lưu trữ bản gốc ngày 9 tháng 4 năm 2024. Truy cập ngày 10 tháng 4 năm 2024.
  29. ↑ Carrell, Severin (ngày 9 tháng 4 năm 2024). "Peter Higgs, physicist who discovered Higgs boson, dies aged 94". The Guardian (bằng tiếng Anh). ISSN 0261-3077. Lưu trữ bản gốc ngày 9 tháng 4 năm 2024. Truy cập ngày 9 tháng 4 năm 2024.

Liên kết ngoài

[sửa | sửa mã nguồn]