Jean-Jacques Rousseau
| Jean-Jacques Rousseau | |
|---|---|
|
| |
| Tavalludi |
1712-yil 28-iyun |
| Vafoti |
1778-yil 2-iyul Ermenonville, Fransiya |
| Fuqaroligi | Jeneva Respublikasi |
| Mashhur ishlari | „Ijtimoiy shartnoma toʻgʻrisida“, „Emil“, „Iqror“, „Yuliya, yoki Yangi Eloiza“ |
| Otasi | Isaac Rousseau |
| Onasi | Suzanne Rousseau |
| Davri | XVIII asr falsafasi |
| Hudud | Gʻarb falsafasi |
| Maktabi | Maʼrifatchilik, romantizm |
Asosiy qiziqishlari |
siyosiy falsafa, taʼlim, musiqa, botanika |
Mashhur gʻoyalari |
umumiy iroda, amour propre, insonning tabiiy yaxshiligi, „salbiy taʼlim“ |
|
Taʼsirlangan
| |
|
Taʼsir koʻrsatgan
| |
Jean-Jacques Rousseau (talaffuzi: Jan-Jak Russo; 1712-yil 28-iyun, Jeneva — 1778-yil 2-iyul, Ermenonville, Parij yaqinida) — fransuz faylasufi, maʼrifatparvari, yozuvchisi va bastakori. Uning falsafiy merosi asosan siyosiy falsafa va axloqiy psixologiyaga qoʻshgan hissasi hamda keyingi mutafakkirlarga koʻrsatgan taʼsiri bilan bogʻliq. Rousseau ijodining markazida odamlar ehtiyojlarini qondirish uchun bir-biriga tobora koʻproq qaram boʻlib borayotgan dunyoda inson erkinligini qanday saqlab qolish mumkin, degan savol turadi. U zamonaviy avtobiografiya janrining asoschisi, roman muallifi va botanik sifatida ham faoliyat koʻrsatgan; tabiat goʻzalligini ulugʻlashi va his-tuygʻularga katta ahamiyat berishi uni romantizmning muhim salafiga aylantirdi.[1]
Fransuz sentimentalizmining yirik vakili. Malay, xattot, murabbiy, musiqa oʻqituvchisi va boshqa ishlarda ishlagan. Parijda Denis Diderot rahbarligida tayyorlangan ensiklopediyaga musiqaga oid maqolalar yozgan. 1762-yil „Emil, yaʼni Tarbiya toʻgʻrisida“ nomli pedagogik romani va „Ijtimoiy shartnoma toʻgʻrisida“ siyosiy risolasi chop etilgach, dindorlar tomonidan taqibga olingan Rousseau Fransiyani tark etgan. 1770-yil u yana Parijga qaytib kelib notalarni koʻchirish bilan shugʻullangan. „Fanlar va sanʼatlar haqida mulohazalar“ (1750) asarida tengsizlik va zulmga asoslangan oʻz davridagi tamaddunni tanqid qilib, uning oʻrniga „tabiiy holat“ni qoʻygan. Uning gʻoyalari keyinchalik „Odamlar orasida tengsizlikning kelib chiqishi va asoslari haqida mulohaza“ (1755) asarida oʻz ifodasini topgan. „Ijtimoiy shartnoma toʻgʻrisida“ risolasida (1762) ideal jamiyat manzarasini tasvirlagan. Rousseau ingliz parlamentarizmini qoralab, xalq suverenitetini, xalq hokimiyatini himoya qilgan. Pedagogik masalalariga bagʻishlangan „Emil, yaʼni Tarbiya haqida“ (1762) asarida sxolastik taʼlim va tarbiya usullarini tanqid qilgan, maktabning eng birinchi vazifasi haqiqiy inson va fuqaroni tarbiyalashdir deb uqtirgan. Bolalarda mustaqil fikrlash tarafdori boʻlgan. Rousseauning asarlari („Harbiy asirlar“, 1743; „Yuliya, yaʼni Yangi Eloiza“, 1761; „Iqror“, 1766—69; „Yolgʻiz xayolparastning sayri“, 1777—78 va boshqalar) Yevropa adabiyotida psixologizmning vujudga kelishiga sabab boʻlgan. Sheʼrlar, dostonlar, operalar („Kishloqlik jodugar“, 1752—53) yozgan, bir pardali lirik sahna asari „Pigmalion“ — melodramaning ilk namunasi hisoblanadi. Rousseau gʻoyalari koʻpgina mamlakatlar ijtimoiy tafakkuriga va adabiyotiga taʼsir koʻrsatgan.[2]
Hayoti
[tahrir | manbasini tahrirlash]Yoshligi va sargardonlik yillari
[tahrir | manbasini tahrirlash]Rousseau 1712-yilda mustaqil kalvinistik shahar-davlat boʻlgan Jenevada soatsoz Isaac Rousseau va Suzanne Bernard oilasida tugʻildi. Onasi u tugʻilganidan toʻqqiz kun oʻtib vafot etdi va oʻn yoshgacha uni otasi tarbiyaladi. Otasi Jeneva fuqarosi maqomiga ega boʻlgan oz sonli aholidan edi; bu maqom oʻgʻliga ham meros boʻlib oʻtishi kerak edi. Rousseauning oʻz hikoyasiga koʻra, otasidan olgan tartibsiz taʼlim respublikachilik vatanparvarligi va Plutarx kabi qadimgi tarixchilarni oʻqishni oʻz ichiga olgan. Otasi hibsdan qochib shaharni tark etgach, yosh Rousseau yaqin atrofdagi Bossey qishlogʻidagi pastorga topshirildi, keyin oʻymakorga shogird qilib berildi.[1]
Oʻn olti yoshida u Jenevani tark etdi va katoliklikni qabul qilgan zodagon ayol — baronessa de Warens taʼsiriga tushdi. De Warens uni Turinga yubordi va u yerda Rousseau 1728-yil aprelida katoliklikni qabul qildi. Turinda zodagon xonadonda xizmatkor boʻlib ishlagan chogʻida u bir xizmatkor qizni lenta oʻgʻirlashda nohaq ayblagan; bu voqea uni bir umr qiynagan va u avtobiografik asarlarida unga qayta-qayta qaytgan. Keyin u qisqa muddat katolik ruhoniyligiga tayyorlandi, soʻngra sayyor musiqachi, nota koʻchiruvchi va oʻqituvchi boʻlib ishladi. 1731-yilda Chambéryga, de Warens huzuriga qaytib, 1730-yillar oxirigacha u bilan birga yashadi. 1740-yilda Lionga murabbiy boʻlib ketdi va u yerda Condillac va d’Alembert bilan tanishib, ilk bor fransuz Maʼrifatchiligining yirik namoyandalari bilan aloqaga kirishdi.[1]
Parij va „Birinchi mulohaza“
[tahrir | manbasini tahrirlash]1742-yilda Rousseau raqamlarga asoslangan yangi nota yozuvi tizimini Fanlar akademiyasiga taqdim etish uchun Parijga keldi. Akademiya tizimni rad etdi, biroq shu davrda u Denis Diderot bilan tanishdi. Venetsiyada fransuz elchisining kotibi boʻlib qisqa muddat ishlagach, 1744-yildan Parijda doimiy yashay boshladi va Diderot hamda d’Alembertning „Ensiklopediya“siga maqolalar yoza boshladi. 1745-yilda u kir yuvuvchi Thérèse Levasseur bilan tanishdi; u keyinchalik Rousseauning rafiqasi boʻldi. Rousseauning oʻz soʻzlariga koʻra, Thérèse undan besh farzand koʻrgan va ularning barchasi tugʻilgach yetimxonaga topshirilgan; keyinchalik Voltaire bu faktdan Rousseauga qarshi foydalangan.[1]
1749-yilda qamoqdagi Diderotni koʻrish uchun Vincennesga ketayotib, Rousseau gazetada Dijon akademiyasining „Fanlar va sanʼatlarning rivojlanishi axloqni yaxshiladimi yoki buzdimi?“ mavzusidagi tanlovi eʼlonini oʻqib qoldi. Keyinchalik u aynan shu onda oʻz dunyoqarashining markaziy gʻoyasi — inson tabiatan yaxshi, ammo jamiyat uni buzadi, degan fikr xayoliga kelganini aytgan. Uning „Fanlar va sanʼatlar haqida mulohaza“ si („Birinchi mulohaza“) birinchi mukofotni qoʻlga kiritdi va 1751-yilda nashr etilib, muallifni mashhur qildi.[1]
1752—1753-yillarda Rousseau musiqa sohasidagi eng muhim ishlarini amalga oshirdi: uning „Qishloq folbini“ (Le Devin du village) operasi darhol muvaffaqiyat qozondi va bir asr davomida repertuardan tushmadi. U italyan va fransuz musiqasi tarafdorlari oʻrtasidagi „buffonlar bahsi“da italyan musiqasini yoqlab chiqdi va musiqada ohang hamda his-tuygʻuni ifodalashni asosiy deb bildi.[1]
Eng samarali yillar
[tahrir | manbasini tahrirlash]Katoliklikni qabul qilgani uchun Rousseau Jeneva fuqaroligidan mahrum boʻlgan edi; 1754-yilda u kalvinizmga qaytib, fuqarolikni tikladi. 1755-yilda Dijon akademiyasining yana bir tanloviga javob sifatida „Tengsizlikning kelib chiqishi haqida mulohaza“ („Ikkinchi mulohaza“) ni nashr ettirdi. Bu asar bilan u Ensiklopedistlar oqimidan uzoqlasha boshladi; 1758-yilda chiqqan „D’Alembertga teatr haqida maktub“ esa bu ayriliqni mustahkamladi.[1]
Keyingi yillar Rousseau ijodining eng samarali davri boʻldi. Parijdan chetlashib, u avval d’Épinay xonim, soʻng Lyuksemburg gersogi va gersoginyasi homiyligida „Yuliya, yoki Yangi Eloiza“ romani, soʻngra „Emil“ va „Ijtimoiy shartnoma“ ustida ishladi. Maktublar shaklida yozilgan „Yuliya“ 1761-yilda chiqib, darhol shuhrat qozondi. „Emil“ va „Ijtimoiy shartnoma“ 1762-yilda nashr etildi — bu Rousseauning ijodiy choʻqqisi edi.[1]
Taʼqib va soʻnggi yillar
[tahrir | manbasini tahrirlash]Bu asarlar Rousseauga ham shaxsiy fojia keltirdi: „Emil“ Parijda, „Emil“ ham, „Ijtimoiy shartnoma“ ham Jenevada diniy jihatdan gʻayriaqidaviy deb qoralandi.[1] „Emil“ning taqiqlanishiga asosan uning „Savoyyalik vikariyning eʼtiqod eʼtirofi“ qismi sabab boʻlgan: unda Rousseau dinga oid anʼanaviy qarashlarga qarshi chiqqan.[3] 1763-yil mayida u Jeneva fuqaroligidan voz kechdi. Hibsdan qochib, avval Shveysariyada panoh topdi, soʻng 1766-yil yanvarida David Hume taklifi bilan Angliyaga bordi. Angliyada uning ruhiy holati yomonlashib, Hume unga qarshi fitna uyushtirmoqda, degan asossiz ishonchga berildi. U Staffordshirda oʻn toʻrt oy yashab, avtobiografik „Iqror“ asari ustida ishladi.[1]
1767-yilda Rousseau Fransiyaga qaytdi va umrining qolgan qismini asosan avtobiografik asarlarga bagʻishladi: „Iqror“ni tugalladi, „Dialoglar: Rousseau Jan-Jakni hukm qiladi“ va „Yolgʻiz sayyohning xayollari“ni yozdi. Shu davrda „Polsha boshqaruvi haqida mulohazalar“ni ham yakunladi. U botanika bilan qiziqdi va opera bastakori Christoph Gluck bilan yozishib turdi. Rousseau 1778-yilda vafot etdi. 1794-yilda fransuz inqilobchilari uning xokini Parijdagi Panteonga koʻchirdilar.[1]
Falsafasi
[tahrir | manbasini tahrirlash]Tabiiy yaxshilik va jamiyat
[tahrir | manbasini tahrirlash]Rousseau oʻz dunyoqarashining markazida bitta gʻoya turishini qayta-qayta taʼkidlagan: inson tabiatan yaxshi, ammo jamiyat uni buzadi. U barcha mavjudotlarga xos oʻzini saqlash instinktini amour de soi („oʻziga muhabbat“) deb atagan; u insonni avvalo ovqat, boshpana va issiqlik kabi asosiy ehtiyojlarga yoʻnaltiradi. Bu bilan bir qatorda inson pitié (rahm-shafqat) tuygʻusiga ega: u boshqalarning, jumladan hayvonlarning azobini, oʻzini xavf ostiga qoʻymagan holda, yengillashtirishga undaydi.[1]
„Tengsizlik haqida mulohaza“da Rousseau insoniyatning eng ibtidoiy holatdan murakkab zamonaviy jamiyatgacha bosqichma-bosqich rivojlanishini tasavvur qiladi; u buni haqiqiy tarixni tiklash emas, deb taʼkidlagan. Bu hikoyaga koʻra, ibtidoiy holatdagi odamlar deyarli yolgʻiz yashagan va boshqa mavjudotlardan faqat ikki xususiyati — erkinlik va takomillashish qobiliyati bilan farq qilgan. Kichik oʻtroq jamoalar paydo boʻlgach, odamlar oʻzlarini boshqalar bilan qiyoslay boshlaydi va amour propre — boshqalar tomonidan tan olinish va qadrlanishga intilish tuygʻusi paydo boʻladi. Dehqonchilik, metallurgiya va xususiy mulkning vujudga kelishi bilan yer egalari va yersizlar oʻrtasida tengsizlik yuzaga keladi; moddiy qaramlik bilan qoʻshilgan amour propre insonni oʻz erkinligi va qadr-qimmatidan begonalashtiradi.[1]
Rousseau fikricha, haqiqiy axloq inson oʻzini ijtimoiy mavjudot sifatida anglagach mumkin boʻladi va vijdonga tayanadi. Instinktiv rahm-shafqat axloqqa yaqin tuygʻu boʻlsa-da, haqiqiy axloqiy sifatga ega emas: haqiqiy axloq aqlni inson ishlariga qoʻllashdan iborat.[1]
Siyosiy falsafasi
[tahrir | manbasini tahrirlash]Rousseauning siyosatdagi markaziy taʼlimoti shundan iborat: davlat faqat oʻz aʼzolarining „umumiy irodasi“ga boʻysungandagina qonuniy boʻla oladi. Bu gʻoya „Ijtimoiy shartnoma“da eng batafsil bayon etilgan. Asarda Rousseau siyosatning asosiy masalasi deb bilgan savolga — shaxs erkinligini davlat hokimiyati bilan qanday murosaga keltirish mumkin, degan savolga javob izlaydi.[1]
„Tengsizlik haqida mulohaza“da u tarixda vujudga kelgan davlat aslida boylar va mulkdorlarning umumiy manfaatiga xizmat qiluvchi, kambagʻal va zaiflarga tobelik yuklaydigan „sinfiy davlat“ ekanligini koʻrsatadi; bu fikr bilan u Lockega hamohang boʻlib, Marxni oldindan bashorat qilgan. „Ijtimoiy shartnoma“ bunga muqobil taklif qiladi: unda har bir kishi umumiy kuch himoyasidan bahramand boʻlgan holda tabiiy holatdagidek erkin qoladi. Buning kaliti — umumiy iroda, yaʼni fuqarolar jamoasining yaxlit irodasi. Umumiy iroda qonun manbai boʻlib, uni har bir fuqaro xohlaydi; shu sababli qonunga boʻysunib, fuqaro oʻz irodasiga boʻysunadi va erkinligicha qoladi.[1]
„Ijtimoiy shartnoma“ mashhur „Inson erkin tugʻiladi, ammo hamma yerda kishanlangan“ degan soʻzlar bilan boshlanadi. Shu bilan birga, umumiy irodaga boʻysunmaganlar „erkin boʻlishga majburlanadi“, degan iborasi koʻp bahslarga sabab boʻlgan.[1] Rousseau suverenitetni boshqa shaxs yoki organga topshirish qullikning bir koʻrinishi ekanligini taʼkidlab, Hobbesning vakillik suvereniteti gʻoyasini rad etgan; u hatto davriy saylanadigan vakillar orqali qonun chiqarishni ham maʼqullamagan.[1]
Taʼlim haqidagi qarashlari
[tahrir | manbasini tahrirlash]Rousseauning taʼlim haqidagi qarashlari asosan „Emil“da bayon etilgan. U „salbiy taʼlim“ gʻoyasini ilgari surgan — bu bolaga yoʻnaltirilgan taʼlimning bir koʻrinishidir. Uning fikricha, taʼlim imkon qadar bolaning tabiiy qobiliyatlari rivojiga mos holda, bolaning mustaqil kashfiyotlari orqali amalga oshirilishi kerak. Bu muallim oldindan belgilangan dastur boʻyicha bilim beradigan hokimiyat timsoli boʻlgan taʼlim modeliga qarama-qarshi edi. Bolaga nima qilish yoki nima oʻylash kerakligi aytilmaydi: muallim muhitni shunday tashkil qiladiki, bola oʻz izlanishlari natijasida xulosa chiqaradi. Taxminan oʻn ikki yoshdan boshlab bola mavhum tushunchalarni kitoblar yoki rasmiy darslar orqali emas, amaliy tajriba orqali oʻzlashtiradi.[1]
Taʼsiri
[tahrir | manbasini tahrirlash]Rousseau koʻplab salaf va zamondoshlari bilan fikriy muloqotda boʻlgan; unga qadimgi mualliflar, ayniqsa Aflotun chuqur taʼsir koʻrsatgan. Uning siyosiy falsafasiga eng yaqin taʼsir koʻrsatganlar orasida Montesquieu, Thomas Hobbes, John Locke, Bernard Mandeville va Diderot bor. Adam Smith „Tengsizlik haqida mulohaza“ga taqriz yozgan.[1]
Rousseau gʻoyalari keyingi faylasuf va siyosatshunoslarga chuqur taʼsir koʻrsatdi, biroq asarlaridagi ziddiyat va noaniqliklar tufayli bu gʻoyalar bir-biriga mutlaqo zid yoʻnalishlarda rivojlantirildi. Zamonaviy siyosiy falsafada u liberal nazariyalar, kommunitarizm, fuqarolik respublikachiligi, muhokamaviy va ishtirokchi demokratiya nazariyalari uchun ilhom manbai hisoblanadi. Tanqidchilar esa uni fransuz inqilobining avtoritar jihatlari, undan keyin fashizm va kommunizmning ayrim jihatlari uchun ilhom manbai sifatida tasvirlagan.[1] Uning siyosiy gʻoyalarini fransuz inqilobi yetakchilari ham yoqlab chiqqan; „Yuliya“ romani esa XVIII asr oxiridagi romantik naturalizm oqimiga taʼsir qilgan.[3]
Rousseauning eng muhim falsafiy taʼsiri Immanuel Kantga boʻlgan. Kantning uyida osilgan yagona surat Rousseauning portreti edi; rivoyatlarga koʻra, Kant kundalik sayrini faqat bir marta — „Emil“ni oʻqiyotganida unutgan. Kantning kategorik imperativi, xususan uning „maqsadlar saltanati“ formulasi „Ijtimoiy shartnoma“dagi umumiy iroda haqidagi mulohazalarni eslatadi.[1] Hegel va Karl Marx bilan bogʻliqlik murakkabroq: Hegel davlat asosini iroda deb bilgani uchun Rousseauni maqtagan, biroq uning umumiy iroda gʻoyasini notoʻgʻri talqin qilgan.[1]
Asosiy asarlari
[tahrir | manbasini tahrirlash]- „Fanlar va sanʼatlar haqida mulohaza“ (Discours sur les sciences et les arts, 1750)
- „Qishloq folbini“, opera (Le Devin du village, 1752)
- „Odamlar orasida tengsizlikning kelib chiqishi va asoslari haqida mulohaza“ (Discours sur l’origine et les fondements de l’inégalité parmi les hommes, 1755)
- „D’Alembertga teatr haqida maktub“ (Lettre à d’Alembert sur les spectacles, 1758)
- „Yuliya, yoki Yangi Eloiza“ (Julie, ou la Nouvelle Héloïse, 1761)
- „Ijtimoiy shartnoma toʻgʻrisida“ (Du contrat social, 1762)
- „Emil, yoki Tarbiya haqida“ (Émile, ou De l’éducation, 1762)
- „Iqror“ (Les Confessions)
- „Yolgʻiz sayyohning xayollari“ (Les Rêveries du promeneur solitaire)
Manbalar
[tahrir | manbasini tahrirlash]- 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 Christopher Bertram. „Jean Jacques Rousseau“ (en). Stanford Encyclopedia of Philosophy (2023-yil 21-aprel). Qaraldi: 2026-yil 16-noyabr.
- ↑ OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
- 1 2 James J. Delaney. „Rousseau, Jean-Jacques“ (en). Internet Encyclopedia of Philosophy. Qaraldi: 2026-yil 16-noyabr.
Havolalar
[tahrir | manbasini tahrirlash]| Vikiiqtibosda Jean-Jacques Rousseauga tegishli iqtiboslar mavjud. |
| Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |