Aflotun
| Aflotun (Πλάτων) | |
|---|---|
|
| |
| Tavalludi | taxminan mil. av. 428–427, Afina |
| Vafoti | taxminan mil. av. 348–347, Afina |
| Fuqaroligi | Qadimgi Afina |
| Koʻrsatgan taʼsirlari | Arastu, Neoaflotunchilik, Siseron, Plutarx, Stoitsizm, Anselm, Dekart, Gobbs, Leybnits, Mill, Shopengauer, Nitsshe, Xaydegger, Arendt, Gadamer va boshqalar |
| Olgan taʼsirlari | Suqrot, Gomer, Gesiod, Aristofan, Ezop, Protagor, Parmenid, Fisogʻurs, Geraklit, Orfizm |
| Otasi | Ariston of Athens[1] |
| Onasi | Perictione[1] |
Aflotun yoki Platon (yun.: Πλάτων; haqiqiy ismi Aristokl; mil.avv. 428/mil.avv. 427, Afina — mil. avv. 348/mil. avv. 347, Afina) — qadimgi yunon faylasufi, platonizm asoschisi. Suqrotning shogirdi va Arastuning ustozi boʻlgan[2]. Ustozi va shogirdi bilan birga Aflotun Gʻarb madaniyatini shakllantirdi[3]. U Afinada Akademiya deb atalgan falsafiy maktabga asos solgan[2]. Aflotunning deyarli barcha asarlari dialog shaklida yozilgan, ularning markazida gʻoyalar haqidagi taʼlimot turadi[4].
OʻzME maʼlumotiga koʻra, „Platon“ (yunoncha „keng yelkali“, „keng koʻkrakli“) laqabini unga Suqrot qoʻygan[5].
Hayot yoʻli
[tahrir | manbasini tahrirlash]Kelib chiqishi va yoshligi
[tahrir | manbasini tahrirlash]Aflotunning aniq tugʻilgan sanasi nomaʼlum. Koʻpchilik tadqiqotchilar uni mil. av. 428—427-yillarda Afinada tugʻilgan deb hisoblaydi, antik manbalarda esa mil. av. 431—427-yillar oraligʻidagi turli sanalar uchraydi[2]. Baʼzi manbalarda uning tugʻilgan joyi sifatida Egina oroli koʻrsatiladi. Antik anʼanaga koʻra, 7-targelion (21-may) uning tugʻilgan kuni hisoblanadi.
Aflotun Afinaning zodagon oilasida dunyoga kelgan. Otasi Ariston (mil. av. 465—424) Attikaning soʻnggi qiroli Kodr avlodidan boʻlgan, onasi Periktionaning ajdodlaridan biri esa afinalik islohotchi Solon boʻlgan. Oila har ikki tomondan oʻz nasabini Poseydonga olib borib taqagan[2]. Aflotunning Glavkon va Adimant ismli akalari hamda Potona ismli opa-singlisi boʻlgan. Onasining Pirilamp bilan ikkinchi nikohidan ona bir ukasi Antifon tugʻilgan[2].
Aflotun yoshligidanoq mashhur faylasuflar bilan muloqotda boʻlib, ulardan taʼlim olgan. U Geraklit, Parmenid, Demokrit va boshqa faylasuflarning asarlarini oʻrgangan[5].
Suqrot bilan munosabati
[tahrir | manbasini tahrirlash]Aflotun Suqrotning shogirdi boʻlgan. Mil. av. 399-yilda Suqrot sud hukmi bilan qatl etilganda Aflotun taxminan 28 yoshda edi[2]. Suqrot Aflotunning deyarli barcha dialoglarida qatnashadi. Bundan faqat „Qonunlar“ mustasno: antik guvohliklarga koʻra, bu Aflotunning eng soʻnggi asarlaridan biri boʻlgan[4]. Shu bilan birga, Aflotun Suqrot soʻzlarini shunchaki yozib olmagan. U ustozidan koʻp narsani oʻzlashtirgan, lekin dialoglardagi koʻplab gʻoyalar uning oʻziga tegishli[4].
Sayohatlari va Sitsiliya
[tahrir | manbasini tahrirlash]Suqrot vafotidan keyin Aflotun dastlab Megarada yashagan, soʻngra, ehtimol, Kirena, Italiya, Sitsiliya va Misrda boʻlgan. Misrga safari haqidagi maʼlumot faqat Strabonning xabariga asoslanadi va ishonchli hisoblanmaydi[2].
„Yettinchi maktub“ga koʻra, Aflotun qirq yoshlarida Sirakuzaga borib, hukmdor Dionisiy I saroyida boʻlgan va u yerda Dionga ustozlik qilgan. Dionisiy I vafotidan keyin Aflotun uning vorisi Dionisiy II taklifi bilan, oltmish yoshlarida, Sirakuzaga ikkinchi marta borgan. Bu safar Dion surgun qilingan, Aflotun esa amalda uy qamogʻida saqlangan. Aflotun va Dion Afinada birga yashab turgan paytda (taxminan mil. av. 365—361-yillar) Dionisiy II Aflotunni yana chaqirtirgan. Uchinchi safaridan keyin Aflotun Tarentdagi doʻstlari yordamida Sirakuzadan chiqib ketishga muvaffaq boʻlgan[2].
Aflotunga nisbat beriladigan 13 ta maktub asosan Sirakuza siyosatiga bagʻishlangan. Ularda Aflotun shahar boshqaruvini isloh qilish uchun doʻsti Dion bilan birga Dionisiy II ni tarbiyalashga uringan kishi sifatida tasvirlanadi. Biroq bu maktublarning haqiqiyligi bahsli[4].
Akademiya
[tahrir | manbasini tahrirlash]Aflotun Sitsiliyaga birinchi safaridan qaytgach, Afina devorlaridan taxminan bir mil narida, afsonaviy qahramon Akadem sharafiga muqaddas sanalgan daraxtzorda oʻz maktabiga asos solgan. Maktab „Akademiya“ nomini aynan shu joydan olgan[2]. OʻzME maʼlumotiga koʻra, bu mil. av. 380-yillarda boʻlgan[5].
Akademiyada faqat falsafa emas, geometriya, astronomiya, geografiya, zoologiya va botanika ham oʻqitilgan, biroq siyosiy taʼlim markaziy oʻrinda turgan. Mashgʻulotlar maʼruza, munozara va suhbat shaklida oʻtkazilgan, har kuni gimnastika bilan shugʻullanilgan. Akademiyada Arastu ham tahsil olgan. OʻzME maʼlumotiga koʻra, Akademiya Afinada qariyb 1000 yil faoliyat koʻrsatgan[5].
Vafoti
[tahrir | manbasini tahrirlash]Aflotun hayotining soʻnggi oʻn uch yilini Akademiyada oʻtkazgan. U mil. av. 348—347-yillarda, taxminan 80—81 yoshida Afinada vafot etgan[2].
Asarlari
[tahrir | manbasini tahrirlash]
Aflotunning deyarli barcha asarlari dialog shaklida yozilgan. Yagona istisno — „Apologiya“: u nutq shaklida, ammo unda ham Suqrot oʻz ayblovchisiga savollar beradi. Aflotun oʻzidan oldingi va zamondosh koʻplab mutafakkirlardan farqli ravishda falsafiy risolalar yozmagan. Dialoglarda u hech qachon oʻz nomidan gapirmaydi: gʻoyalar qahramonlar tilidan bayon qilinadi. „Bazm“, „Timey“ va „Kritiy“ kabi baʼzi asarlar asosan uzun nutqlardan iborat[4]. Aflotundan 30 ga yaqin katta va kichik asar hamda maktublar saqlanib qolgan[5].
Tadqiqotchilar dialoglarni odatda uch guruhga ajratadi. Biroq bu taqsimot bahsli: ilk va kechki uslubdagi asarlar parallel yozilgan boʻlishi ham mumkin[4].
- Ilk („suqrotona“) dialoglar: „Xarmid“, „Kriton“, „Evtidem“, „Evtifron“, „Gorgiy“, „Katta Gippiy“, „Kichik Gippiy“, „Ion“, „Laxet“, „Lisid“, „Protagor“. Ularda ijobiy metafizik taʼlimot deyarli yoʻq. Suqrot suhbatdoshlarining bilimga boʻlgan asossiz daʼvolarini fosh qiladi.
- Oʻrta davr dialoglari: „Fedon“, „Kratil“, „Bazm“, „Davlat“, „Fedr“. Ularning markazida gʻoyalar nazariyasi va jonning qismlarga boʻlinishi haqidagi taʼlimot turadi.
- Kechki dialoglar: „Qonunlar“, „Sofist“, „Siyosatdon“, „Timey“, „Kritiy“, „Fileb“. Ular uslubiy jihatdan bir-biriga yaqin[4].
Baʼzi asarlarning mavzulari: „Apologiya“ — Suqrotning sudda oʻzini himoya qilishi; „Kriton“ — qonunni hurmat qilish; „Laxet“ — mardlik; „Xarmid“ — oqilona ish tutish; „Bazm“ — eros (sevgi); „Davlat“ — adolat; „Teetet“ — bilim; „Timey“ — kosmologiya[5]. „Menon“da bilish eslash sifatida talqin qilinadi, „Fedon“da esa jonning oʻlmasligi isbotlanadi[4].
Falsafasi
[tahrir | manbasini tahrirlash]Gʻoyalar nazariyasi
[tahrir | manbasini tahrirlash]Aflotun falsafasining asosiy mohiyati „gʻoya“ (yun. eidos) haqidagi taʼlimotida bayon etilgan[5]. Gʻoyalar (shakllar) abadiy, oʻzgarmas va mavhum mohiyatlardir. Ular kuzatiladigan dunyo uchun namuna vazifasini bajaradi. Ezgulik, goʻzallik, tenglik va birlik shunday gʻoyalarga misol boʻladi. Koʻplab goʻzal narsalar bilan yagona Goʻzallikning oʻzi oʻrtasidagi farq Aflotun falsafasidagi eng asosiy farq hisoblanadi[4].
Aflotun fikricha, gʻoya — haqiqiy borliq, biz biladigan va yashaydigan dunyo esa uning soyasi. Gʻoyalar dunyosining qonuniyatlarini hamma ham bila olmaydi: ularni anglaydiganlar juda kam, aksariyat kishilar soyalar dunyosi bilan kifoyalanadi. Aflotun gʻoyalar dunyosini narsalar dunyosidan ustun qoʻyadi, chunki gʻoyalar mukammal namunalardir[5]. Gʻoyalar orasida ezgulik gʻoyasi alohida oʻrin tutadi. „Davlat“ dialogidagi Quyosh, chiziq va gʻor timsollari aynan shu gʻoyaga bogʻliq[6]. Aflotunning oʻzi ham gʻoyalar nazariyasiga oid jumboqlarni koʻtargan, xususan, „Parmenid“ dialogida[4].
Jon va bilish
[tahrir | manbasini tahrirlash]Aflotun taʼlimotiga koʻra, inson gʻoyalar dunyosi bilan soyalar dunyosi oʻrtasidagi mavjudotdir: uning ruhi gʻoyalar dunyosiga, jismoniy tanasi esa soyalar dunyosiga mansub. Ruh insonning haqiqiy qismidir, hayot deb ataladigan narsa esa ruhning tanada yashaydigan vaqtidir[5]. Jon tanadan farqli narsa boʻlib, oʻz faoliyati uchun tanaga bogʻliq emas. Tanaga bogʻlanmagan holda u gʻoyalarni osonroq anglaydi[4].
Aflotunning bilish nazariyasi gʻoyalar nazariyasiga asoslanadi. Bilish — anamnesis, yaʼni jonning gʻoyalar haqidagi xotirasi[5]. „Menon“ dialogiga koʻra, jon tugʻilishdan oldin gʻoyalardan anglagan narsalarini eslaydi. „Fedon“da esa shunday bilimdan kelib chiqib, jonning oʻlmasligi isbotlanadi[4]. Gʻoyaga boʻlgan muhabbat (eros) insonni maʼnaviy yuksalishga undaydi[5]. Oʻrta davr dialoglarida jon uch qismga boʻlinadi[4].
Axloq va siyosat
[tahrir | manbasini tahrirlash]„Davlat“ asariga koʻra, har bir inson joni uch qismdan iborat: aql, gʻayrat va nafs. Ideal davlat ham uch tabaqadan tashkil topadi. Davlatni va uning tuzumini qoʻriqchilar — hukmdorlar va ularning yordamchilari boshqaradi va himoya qiladi. Uchinchi tabaqa esa davlat uchun zarur narsalarni yetishtiradi[6]. OʻzME talqiniga koʻra, bular donishmand hukmdorlar, harbiylar hamda dehqon va hunarmandlardir[5]. Aflotun fikricha, faylasuflar eng yaxshi hukmdor boʻladi, chunki ular ezgulik nima ekanini biladi va hokimiyatni oʻzi uchun istamaydi[6].
Aflotun toʻrtta asosiy fazilatni ajratadi: donishmandlik, mardlik, moʻtadillik va adolat. „Davlat“ning toʻrtinchi kitobida ular jon qismlari orqali taʼriflanadi. Donishmandlik butun jon uchun nima yaxshi ekanini biluvchi aqlga, mardlik esa aql xavfli deb bilgan narsaga nisbatan qatʼiyat koʻrsatuvchi gʻayratga xos. Moʻtadillik — jon qismlarining oʻzaro kelishuvi, adolat esa uchala qism ham oʻz vazifasini bajaradigan holat[6]. Aflotunning ideal davlat haqidagi qarashlari asosida adolat gʻoyasi yotadi[5].
Aflotun davlat boshqaruvi shakllarini ajratadi: oliy hokimiyat bir kishi qoʻlida boʻladigan monarxiya, hokimiyat tor doiradagi kishilar qoʻlida boʻladigan aristokratiya va butun xalq hokimiyatni boshqaradigan demokratiya. Uning fikricha, jamiyatning barcha aʼzolari odil qonunlarga boʻysunishi ijtimoiy taraqqiyotning asosiy garovidir. Qonunlar hokimlar ustidan hukmron boʻlgan, hokimlar esa qonunga boʻysungan davlat gullab-yashnaydi. Agar qonunlar ustidan yaroqsiz hokimiyat oʻrnatilsa, qonun hech qanday foyda bermaydi, aksincha, davlatga katta zarar keltiradi[5].
Aflotun iqtisodiyotni polisning gullab-yashnashi yoki tanazzuli omili deb hisoblagan. Uning fikricha, siyosat ishlab chiqarishni boshqarishi kerak, aksincha emas. Jamiyatni barqaror holatdan chiqaradigan har qanday oʻzgarishga yoʻl qoʻyilmasligi zarur. Aflotun fikricha, hashamatli turmush tarzi va mulkdorlar tabaqasining paydo boʻlishi pulga muhtoj yoshlarni qarz beruvchilarga qaram qilib qoʻyadi. Boylarning tez kambagʻallashuvi hasadni keltirib chiqaradi, imkoniyati cheklanganlarning boylarga nafrati esa davlatni izdan chiqaradi[5].
Aflotun xudolarga boʻlgan eʼtiqodni qoʻllab-quvvatlagan, xudosizlikni qoralagan va davlatni boshqaruvchilar xudojoʻy boʻlishi kerak deb hisoblagan[5].
Estetika va tarbiya
[tahrir | manbasini tahrirlash]Aflotunning estetik qarashlariga koʻra, borliq va hayot abadiy gʻoyalarning taqlidi, nusxasidir. Sanʼat esa borliq va hayotning taqlidi, yaʼni „taqlidga taqlid“dir[5].
Aflotun pedagog va tarbiya nazariyotchisi sifatida ham mashhur. U fuqarolarni tarbiyalashni davlatning asosiy vazifalaridan biri deb hisoblagan. Uning fikricha, bolalar hayotining birinchi kunidanoq maxsus muassasalarda tarbiyalanishi kerak. 3—7 yoshda ular oʻyin maydonchalarida yoki bogʻchalarda, 7—17 yoshda maktabda yozuv, oʻqish va musiqani oʻrganadi. 17—20 yoshda harbiy-gimnastik taʼlim, 20—30 yoshda esa kelajakdagi hukmdor uchun zarur boʻlgan falsafiy taʼlim olinadi[5].
Taʼsiri
[tahrir | manbasini tahrirlash]Falsafa tarixida Aflotun taʼlimoti turlicha qabul qilingan. Antik davrda uni „ilohiy ustoz“ deb atashgan. Keyinchalik u xristian dunyoqarashining muboshiri, Uygʻonish davrida esa sof sevgi faylasufi va siyosiy xayolparast sifatida qaralgan. Aflotunning asarlari asrlar davomida Gʻarbda ham, Sharqda ham mashhur boʻlgan, koʻp tillarga tarjima qilingan va ularga sharhlar yozilgan[5].
Sharq falsafasida Ibn Rushdning „Davlat“ga va Forobiyning „Qonunlar“ga yozgan sharhlari eʼtiborga loyiq. Forobiyning sharhi „Talxisu navomisi Aflotun“ („Aflotun qonunlari mohiyati“) deb ataladi. Bu asar 1993-yilda „Fozil odamlar shahri“ kitobida nashr etilgan. 2002-yilda Aflotunning „Qonunlar“ asari Toshkentda oʻzbek tilida nashr etildi. Yozuvchi Omon Muxtorning „Aflotun“ romani ham chop etilgan (Toshkent, 1998)[5].
Manbalar
[tahrir | manbasini tahrirlash]- 1 2 — С. 2060.
- 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 Thomas Brickhouse, Nicholas D. Smith. „Plato“ (en). Internet Encyclopedia of Philosophy. Qaraldi: 2026-yil 14-noyabr.
- ↑ Plato // Encyclopaedia Britannica. — 2002.
- 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 Richard Kraut. „Plato“ (en). Stanford Encyclopedia of Philosophy (2026-yil 24-aprel). Qaraldi: 2026-yil 14-noyabr.
- 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 Abdulla Ayupov. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
- 1 2 3 4 Eric Brown. „Plato's Ethics and Politics in The Republic“ (en). Stanford Encyclopedia of Philosophy (2017-yil 12-sentyabr). Qaraldi: 2026-yil 14-noyabr.
Havolalar
[tahrir | manbasini tahrirlash]| Vikiiqtibosda Aflotunga tegishli iqtiboslar mavjud. |
| Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan. |