Jump to content

Sabata

Kufuma Wikipedia

Sabata (mu nkhani za Kumanjiliro na za pakati pa vyaro) ni cipimo ca nyengo ca mazuŵa ghankhondi na ghaŵiri. Ndiyo nyengo ya pa kalendala iyo yili pakati pa zuŵa na mwezi mu vigaŵa vinandi vya caro capasi. Mu caka cimoza muli masabata ghakujumpha pacoko 52, panji pakati masabata 4⅓ mu mwezi umoza. Mazuŵa gha sabata kanandi ghakugwiliskirika ntchito pa kuŵika mazuŵa gha ntchito, mazuŵa gha kupumula, na mazuŵa ghakupatulika. Lizgu lakuti "sabata" likugwiliskirika ntchito so pa cigaŵa ca sabata, nga ni mazuŵa gha ntchito na umaliro wa sabata. Masabata ghanyake mu caka ghangaŵikika pa vilato vyapadera, nga ni Sabata la Golide mu China na Japani. Mwambura kunozgeka comene, magulu ghanyake ghangakhozga masabata gha kumanyiska ŵanthu, nga ni Sabata la Mbumba la Caro mu Canada, agho ghakunozgeka kuti ŵanthu ŵalaŵiske nkhani yinyake.

Midawuko yinyake ya kale na ya mdawuko yikaŵa panji yili na masabata gha utali wakupambana, kusazgapo mazuŵa khumi mu Eguputo, sabata la mazuŵa ghankhondi na ghatatu la Ŵaetruska na Ŵaroma ŵa kale, na masabata gha mazuŵa ghanayi panji ghankhondi pakati pa mazuŵa gha msika mu Afilika ya Kumanjiliro ya mazuŵa ghano. Pamanyuma Ŵaroma ŵakasintha kuya ku sabata la mazuŵa ghankhondi na ghaŵiri. Ili pakwamba likaŵa sabata la vibwe, ndondomeko iyo kwambilira kwake kuli mphindano, iyo yikathya zuŵa liliwose zina la cibwe ca kale na ciuta uyo wakakolerananga na cibwe ico.[1][2] Cifukwa ca kuthandazgika kwa Cikhristu, sabata la vibwe la Ŵaroma likasazganika na sabata la Cikhristu la mazuŵa ghankhondi na ghaŵiri ilo likalaŵiskanga Sabata (zuŵa la kuwuka kwa Khristu), ilo likafuma ku sabata la Ŵayuda la mazuŵa ghankhondi na ghaŵiri ilo likalaŵiskanga Cisulo.[3][4][5] Sabata la vibwe na sabata la Ŵayuda vingaŵa kuti vikafuma ku ndondomeko za mazuŵa ghankhondi na ghaŵiri mu kalendala ya Ŵababuloni, nangauli ukaboni wa ici ngucoko.[6][7][8] Mu 321 mumuwilo wa Khristu, Fumu Yikulu Constantine wakalangura sabata la mazuŵa ghankhondi na ghaŵiri mu Ufumu wa Ŵaroma, kusazgapo kupanga Sabata kuŵa zuŵa la kupumula la ŵanthu wose. Ici cikathandazgika mu Ulaya yose, ndipo pamanyuma pa caro cose.[7]

Mapu gha caro capasi agho ghakulongora zuŵa lakwamba la sabata mu vyaru vyakupambanapambana, kuyana na Common Locale Data Repository██ Lakwamba ██ Cinkhondi (Maldives pera) ██ Cisulo ██ Sabata[9]

Mu Cingelezi, mazuŵa ghakugwiliskira ntchito mazina gha Ŵajeremani ghakuyana na gha Ŵaroma, kupatula Cisulo, ico cikaŵavya lakuyana: Sunday (zuŵa la zuŵa), Monday (zuŵa la mwezi), Tuesday (zuŵa la Aresi/Tiw), Wednesday (zuŵa la Mekyuri/Woden), Thursday (zuŵa la Jupita/Thor), Friday (zuŵa la Venasi/Frigg), na Saturday (zuŵa la Satani).[10]

Ni mazuŵa nicigha gha sabata agho ghakuŵa ghakwamba na ghaumaliro kukupambana kuyana na mdawuko, nangauli pafupifupi yose yikuŵika Cisulo, Sabata, panji Lakwamba kuŵa zuŵa lakwamba.[11]

Visopa vitatu vya Abraham vikupatula mazuŵa ghakupambana gha sabata nga ni zuŵa lakupatulika.[12] Ŵakhristu ŵakusunga Sabata pa zuŵa la Sabata, kale zuŵa lakwamba la sabata, kucindika kuwuka kwa Yesu.[13] Ŵasilamu ŵakusunga Cinkhondi, cifukwa cikalongosoreka mu Quran nga ni zuŵa lakupatulika la kusopera pamoza.[14] Ŵayuda ŵakusunga Cisulo (Shabbat), zuŵa la cinkhondi na ciŵiri, kucindika kulenga kwa Ciuta caro mu mazuŵa ghankhondi na limoza na kupumula pa la cinkhondi na ciŵiri.[15]

Lizgu la Cingelezi lakuti week likufuma ku Cingelezi ca kale wice, ilo pakumalira likufuma ku muzu wa Ŵajeremani *wik- "kuzgoka, kusamira, kusintha".[16] Lizgu la Ŵajeremani panyake likaŵa na ng'anamulo likulu pambere kalendala ya Ŵaroma yindazomerezgeke, panyake "kalondezgero".

Sabata la mazuŵa ghankhondi na ghaŵiri likuthyika zina mu viyowoyero vinandi na lizgu ilo likufuma ku "cinkhondi na ciŵiri". Mu Citumbuka, lizgu lakuti sabata likufuma ku Ciheberi shabbat kwizira mu viyowoyero vinyake, ndipo likung'anamula so zuŵa la Sabata.

Ng'anamulo na Utali

[lembaso | kulemba source]

Sabata likulongosoreka nga ni nyengo ya mazuŵa ghankhondi na ghaŵiri ndendende, ntheura:[lower-alpha 1]

sabata limoza = mazuŵa 7 = maora 168 = maminiti 10,080 = maliŵiri 604,800.

Kuyana na kalendala ya Gregory:

caka cimoza ca kalendala ya Gregory = masabata 52 + zuŵa limoza (mazuŵa ghaŵiri mu caka ca mazuŵa 366)
sabata limoza ≈ magaŵa 22.9984 pa 100 gha mwezi wapakati wa Gregory

Mu caka capakati ca Gregory, pali mazuŵa 365.2425, ntheura masabata 52.1775 ndendende. Pali masabata 20,871 ndendende mu vyaka 400 vya Gregory, ntheura 2 Thukila 1626 likaŵa Lakwamba, nga ni 2 Thukila 2026.

Kuyaniska na kwenda kwa mwezi, sabata ni magaŵa 23.659 pa 100 gha mwezi wapakati, panji 94.637 pa 100 gha cigaŵa cimoza pa vinayi ca mwezi.

Mu mbiri, ndondomeko ya malembo gha A mpaka G yagwiliskirika ntchito kupepuska kupima zuŵa la sabata. Zuŵa la sabata lingapimika makola usange nambala ya zuŵa la Julian yikumanyikwa: kusazga cimoza ku ivyo vikusyala pamanyuma pa kugaŵa nambala iyi na 7 kukupeleka zuŵa la sabata kuyana na ISO 8601. Mwaciyelezgero, nambala ya zuŵa la Julian la 2 Thukila 2026 ni 2461347; 2461347 mod 7 + 1 ni 1, ilo ni Lakwamba.[17] Mu 1973, John Conway wakapanga dango la "Doomsday" la kupima mu mutu zuŵa la sabata la zuŵa liliwose.

Kwamba na Umaliro

[lembaso | kulemba source]

Midawuko yikupambana pa mazuŵa agho ghakuŵa ghakwamba na ghaumaliro pa makalendala ghawo, nangauli pafupifupi yose yikuŵika Cisulo, Sabata, panji Lakwamba kuŵa zuŵa lakwamba.[lower-alpha 2] Wupu wa Pakati pa Vyaro wa Vipimo (ISO) ukugwiliskira ntchito Lakwamba nga ni zuŵa lakwamba la sabata mu ISO 8601.[lower-alpha 3] Vigaŵa vinandi vya Ulaya, China, Afilika ya Kumanjiliro na ya Pakati, na Oceania vikupenda Lakwamba nga ni zuŵa lakwamba, apo vigaŵa vinandi vya Amerika, Asiya ya Kumwera na ya Kumwera-Kumafumiro, na Afilika ya Kumwera vikupenda Sabata nga ni lakwamba. Vyaro vinandi vya Ciarabu na Cipersia vikugwiliskira ntchito Cisulo nga ni zuŵa lakwamba, nangauli vinyake vikugwiliskira ntchito Lakwamba panji Sabata. Mu Citumbuka, mazina gha mazuŵa ghakulongora kuti Sabata ndilo lakumalira ndipo Lakwamba ndilo lakwamba la ntchito.[11]

Mazuŵa gha Sabata

[lembaso | kulemba source]
Cibangiri ca Ŵaitaliya ico cikulongora mazuŵa gha sabata na vikozgo vya ŵaciuta awo mazuŵa ghakathya mazina ghawo (pakati pa vyaka vya m'ma 1800, Walters Art Museum)
Kuyaniska ndondomeko ya vibwe vya kale (vyakuŵikika mu cizingo) na ndondomeko ya mazuŵa gha sabata (agho ghakupanga nyenyezi ya mphepete 7 mukati mwa cizingo)

Mazuŵa gha sabata ghakathyika mazina gha vibwe 7 vya kale, ivyo vikasazgangapo zuŵa na mwezi. Ndondomeko iyi yikalutilira pamoza na mdawuko wa mpingo wa kupenda mazuŵa mu Cilatini ca mpingo kwamba na Dominica (Zuŵa la Fumu) nga ni zuŵa lakwamba. Ŵaciuta ŵa Ŵagiriki na Ŵaroma awo ŵakakolerananga na vibwe ŵakasinthika kuŵa ŵaciuta ŵa Ŵajeremani pakumalira kwa Ufumu wa Ŵaroma, ndipo ici cikapangiska mazina gha Ŵajeremani gha ŵaciuta ŵawo.

Kalondezgero ka mazina gha mazuŵa nkhwa vibwe nga umo vikaŵikikiranga kale yayi (kuyana na mtunda: mwezi, Mekyuri, Venasi, zuŵa, Aresi, Jupita, Satani). M'malo mwake, ndondomeko ya maora gha vibwe yikapangiska mazuŵa ghakulondezgana kuthyika mazina gha vibwe ivyo vili malo ghatatu pakati pake mu kalondezgero kawo ka kale. Plutarch wakayowoya za ici mu buku ilo likalembeka pafupifupi 100 mumuwilo wa Khristu (ilo lataika).[18] Dio Cassius (pakwamba pa vyaka vya m'ma 200) wakapeleka malongosoro ghaŵiri.[19]

Ndondomeko ya mpingo, yambura kukolerana na nyenyezi, ya kupenda mazuŵa gha sabata yikazomerezgeka mu nyengo ya pamanyuma ya kale. Ndondomeko iyi yikukhwaska so kuchema Citatu kuti "pakati pa sabata" mu Cijeremani ca kale na Cislavonic ca mpingo ca kale. Ndondomeko ya mpingo yikaŵa yinandi mu Cikhristu ca Kumafumiro, kweni ku Kumanjiliro yicali mu Ciisilandi, Cigalisiya, na Cipwitikizi pera. Mazina gha Citumbuka gha mazuŵa (Lakwamba, Ciŵiri, Citatu, Cinayi, Cinkhondi) nagho ghakupenda mazuŵa nga ni ndondomeko iyi.[20]

Sabata Lakwamba Ciŵiri Citatu Cinayi Cinkhondi Cisulo
Cakuthambo Zuŵa Mwezi Aresi Mekyuri Jupita Vinasi Satani
Ciuta wa Ŵagiriki na Ŵaroma Helios-Sol Selene-Luna Ares-Mars Hermes-Mercury Zeus-Jupiter Aphrodite-Venus Cronus-Saturn
Cigiriki:[dubious ] ἡμέρα Ἡλίου[dubious ] ἡμέρα Σελήνης ἡμέρα Ἄρεως ἡμέρα Ἑρμοῦ ἡμέρα Διός ἡμέρα Ἀφροδίτης ἡμέρα Κρόνου
Cilatini: dies Sōlis dies Lūnae dies Martis dies Mercuriī dies Iovis dies Veneris dies Saturnī
interpretatio germanica Sun Moon Tiwaz Wodanaz Þunraz Frige —
Cingelezi ca kale sunnandæg mōnandæg tiwesdæg wōdnesdæg þunresdæg frīgedæg sæterndæg
Ca India (Navagraha) Suryavāra/

Ravivāra/

Bhānuvāsara

Chandravāra/

Somavāra/

Induvāsara

Mangalavāra/ Bhaumavāsara Budhavāra/

Saumyavāsara

Guruvāra/Bṛhaspativāsara Shukravāra/ Bhṛguvāsara Shanivāra/

Sthiravāsara

Vuma Lapakati la Kale

[lembaso | kulemba source]
Vithuzi vya vizingo ivyo vikulongora kagaŵiro ka zuŵa na ka sabata, kufuma mu buku lakulembeka na woko la nyengo ya Ŵakarolingiya (Clm 14456 fol. 71r) la ku St. Emmeram Abbey. Sabata likugaŵika mu mazuŵa 7, ndipo zuŵa lililose likugaŵika mu maora 24

Ukaboni wakwamba wa kuzirwa kwa nyengo ya mazuŵa ghankhondi na ghaŵiri pa nyenyezi ni dango la fumu Sargon wa Akkad pafupifupi 2300 pambere Khristu. Ŵakkadi ŵakacindikanga nambala 7, ndipo vinthu vikulu vya kumwamba ivyo vikuwoneka na maso vikaŵa 7 (zuŵa, mwezi, na vibwe vinkhondi vya pafupi).[21]

Gudea, wasembe-fumu wa Lagash mu Sumer (pafupifupi 2100 pambere Khristu), wakazenga tempele la vipinda 7, ilo wakapatula na cisangalalo ca mazuŵa 7. Mu nkhani ya cigumula ya Gilgamesh, mphepo yikulu yikatora mazuŵa 7, nkhunda yikatumika pamanyuma pa mazuŵa 7 (nga mu Genesis), ndipo Utnapishtim, uyo wakuyana na Nowa, wakafuma mu cingalawa mazuŵa 7 pamanyuma pakuti cafika pa mtunda.[lower-alpha 4]

Kupenda kufuma pa mwezi uphya, Ŵababuloni ŵakasekeleranga zuŵa la 7, 14, 21, na 28 la mwezi wa mazuŵa pafupifupi 29 panji 30 nga ni "mazuŵa ghakupatulika", ghakuchemeka so "mazuŵa ghaheni" (ghambura mwaŵi pa ntchito zinyake). Pa mazuŵa agha, ŵalongozgi ŵakakanizgikanga ntchito zinyake ndipo ŵanthu ŵakukhumbanga "kupempha" yayi, ndipo la 28 likaŵa "zuŵa la kupumula".[25] Pa zuŵa lililose, sembe zikaperekekanga ku ciuta wakupambana. Nangauli vikuyana, mdawuko wa pamanyuma wa kukoleranya mazuŵa gha sabata na ŵaciuta panji vibwe ukafuma ku Ŵababuloni yayi.[26]

Vimbale vya nyengo ya Achaemenid vikulongora kuti mwezi wa mazuŵa 29 panji 30 ukaŵa na masabata ghatatu gha mazuŵa 7 na sabata laumaliro la mazuŵa 8 panji 9, ntheura ndondomeko ya mazuŵa 7 yikalutiliranga kwambura kuleka yayi.[25] Ŵababuloni ŵakasekelera so zuŵa la 19 nga ni "zuŵa liheni" lapadera, "zuŵa la kukwiya", cifukwa likaŵa pafupifupi zuŵa la 49 la mwezi wakajumpha, kumalizga "sabata la masabata".[25]

Persia ya Achaemenid

[lembaso | kulemba source]

Kalendala ya Zoroaster yikulondezga ya Ŵababuloni pa kukoleranya zuŵa la 7, 14, 21, na 28 la mwezi na Ahura Mazda.[27] Kalendala yakwamba ya Zoroaster yikaŵa ndondomeko iyo yikagwiliskirikanga ntchito mu Ufumu wa Persia, iyo yikatoleka ku kalendala ya Ŵababuloni pofika vyaka vya m'ma 300 pambere Khristu.

Cisopa ca Ŵayuda

[lembaso | kulemba source]

Ndondomeko ya mazuŵa ghankhondi na ghaŵiri yakulutilira mu mbiri yose kwambura kukolerana na mwezi yikacitika dankha mu Cisopa ca Ŵayuda, pafupifupi mu vyaka vya m'ma 500 pambere Khristu.[28]

Pali maghanoghano ghanandi pa kwambilira kwa ndondomeko ya mazuŵa ghankhondi na ghaŵiri ya mu Baibolo.

Friedrich Delitzsch na ŵanyake ŵakasacizga kuti sabata la mazuŵa ghankhondi na ghaŵiri, pakuti ni pafupifupi cigaŵa cimoza pa vinayi ca mwezi, ndico kwambilira kwake kwa kuthambo, ndipo nadi kalendala ya Ŵababuloni yikasazganga mazuŵa kuti sabata laumaliro la mwezi likolerane na mwezi uphya. Kuyana na ghanoghano ili, sabata la Ŵayuda likatoleka ku Ŵababuloni ndipo likawuskikapo kuthemba mwezi.

Mu buku lake, Frank Senn wakulongora ukaboni wa kugwiliskira ntchito kwakwamba kwa sabata la mazuŵa ghankhondi na ghaŵiri na Ŵayuda pa nyengo ya ukapolo wa ku Babuloni mu vyaka vya m'ma 500 pambere Khristu, pamanyuma pa kunangika kwa Tempele la Solomoni.[29] Nangauli sabata la mazuŵa ghankhondi na ghaŵiri mu Cisopa ca Ŵayuda likukolerana na nkhani ya kulengeka mu Buku la Genesis, palije kumanya usange nkhani ya Genesis yikalembeka pambere pa ukapolo uwu. Kufuma nyengo ya Tempele Laciŵiri pasi pa ulongozgi wa Persia, Cisopa ca Ŵayuda cikagwiliskiranga ntchito ndondomeko ya mazuŵa ghankhondi na ghaŵiri ya Masabata ghakuwerezgeka.[29]

George Aaron Barton wakaghanaghana kuti nkhani ya kulengeka kwa mazuŵa ghankhondi na ghaŵiri mu Genesis yikukolerana na nkhani ya kulengeka ya Ŵababuloni Enûma Eliš, iyo yikalembeka pa vimbale 7.[30]

Mu ghanoghano lakuyowoyeka kanandi la pakwamba pa vyaka vya m'ma 1900, Sabata la Ciheberi likuyaniskika na lizgu la Ŵasumeri sa-bat, "kupumula kwa pakati", lizgu la mwezi wakuzura.

Eviatar Zerubavel wakuti Sabata la mu Baibolo lingaŵa kuti likafuma ku midawuko ya Ŵababuloni pa nyengo ya ukapolo. Kweni wakuwona ndondomeko iyo yikuthemba Sabata pera kwambura kukolerana na kuthambo kuŵa caphya ca Ŵayuda. Wakuti, "kuŵika sabata la mazuŵa ghankhondi na ghaŵiri kuyana na kusunga Sabata nyengo zose ni ciperekero capadera ca Ŵayuda ku midawuko ya ŵanthu. Kusankha nambala 7 kungaŵa kuti kukafuma ku Ŵaasiriya panji Ŵababuloni, kweni ŵanthu ŵa kale ŵa Mesopotamiya ŵekha ŵakaŵavya sabata la mazuŵa ghankhondi na ghaŵiri."[31]

Niels-Erik Andreasen, Jeffrey H. Tigay, na ŵanyake ŵakuti Sabata la mu Baibolo likuyowoyeka nga ni zuŵa la kupumula mu vigaŵa vya kale comene vya mabuku ghankhondi ghakwamba gha Baibolo, gha vyaka vya m'ma 800 pambere Khristu, vyaka mahandiredi pambere pa ukapolo wa ku Babuloni. Ŵakusanga so kuti kuyana pakati pa Sabata la mu Baibolo na ndondomeko ya Ŵababuloni nkhucoko. Ntheura ŵakuti Sabata, na sabata la mazuŵa ghankhondi na ghaŵiri, vingaŵa vyakupangika na Ŵaisraeli ŵekha.[32][33][34][35] Tigay wakulemba kuti pakati pa mitundu ya pafupi iyo yikakhwaska Israeli, palije ciyelezgero cakuyana ndendende na sabata la Ŵaisraeli, ntheura sabata ili ni ciphya ca Ŵaisraeli.

Masuzgo ghanyake na ghanoghano la Delitzsch ni kumazga kupambana pakati pa sabata lambura kuleka na sabata la mwezi, na kulongosora cifukwa ico palije malemba agho ghakuchema sabata la mwezi kuti Shabbat mu ciyowoyero ciliconse.

Mu malemba gha Ŵayuda gha nyengo ya Septuagint, lizgu lakuti "Sabata" likang'anamulanga so sabata lose la mazuŵa ghankhondi na ghaŵiri, nyengo pakati pa Masabata ghaŵiri.[36] Ntharika ya Yesu ya Mfarisi na mulipiriska msonkho yikuti Mfarisi wakufunga "kaŵiri mu sabata". Mu nkhani ya ŵanakazi awo ŵakasanga thumbo lambura kanthu, ŵakulongosoreka kuti ŵakiza "pa zuŵa lakwamba la masabata"; kung'anamulika kukulemba "sabata" m'malo mwa "masabata".

Apo Ŵayuda ŵakakhala mu vigaŵa vyakupambana vya Ufumu wa Ŵaroma, midawuko yawo yikamanyikwa comene, ndipo ŵalembi ŵa Ŵaroma nga ni Seneca na Ovid ŵakuyowoya za Sabata la Ŵayuda.[37]

Nyengo ya Ŵagiriki na Ŵaroma

[lembaso | kulemba source]

Ŵaroma ŵa kale ŵakagwiliskiranga ntchito nundinum ya mazuŵa ghankhondi na ghatatu. Kweni pamanyuma pakuti kalendala ya Julian yamba kugwira ntchito mu 45 pambere Khristu, sabata la vibwe la mazuŵa ghankhondi na ghaŵiri likamba kugwiliskirika ntchito comene. Likakoleranyanga mazuŵa gha sabata na zuŵa, mwezi, na vibwe vinkhondi ivyo vikuwoneka na maso.[38][29] Ghanoghano la maora gha vibwe ni caphya ca kulongolera mwa nyenyezi kwa Ŵagiriki, panyake mu vyaka vya m'ma 100 pambere Khristu.[39] Ntheura, kwambilira kwa sabata la vibwe kukaghanaghanirikanga kuŵa kwa Ŵagiriki.[40][41] Kweni Ilaria Bultrighini na Sascha Stern ŵakuti mdawuko uwu ukawoneka dankha mu Italy ya Ŵaroma, ndipo ŵakughanaghana kuti ghanoghano ili lingaŵa kuti likafuma pacoko ku kumanya kwa Ŵaroma sabata la Ŵayuda.[41] Sabata la mazuŵa ghankhondi na ghaŵiri likamanyikwa comene mu Ufumu wa Ŵaroma pofika vyaka vya m'ma 100 mumuwilo wa Khristu.[42] Kwa kanyengo, sabata na nundinum vikaŵako pamoza, kweni apo Constantine wakazomerezga sabata mu 321 na Zuŵa la Zuŵa (dies Solis) likaŵa zuŵa la kupumula la dango, nundinum yikaŵa kuti yaleka kugwiliskirika ntchito.[43]

Ndondomeko yakulutilira ya mazuŵa ghankhondi na ghaŵiri ya sabata yikwamba mu ulongozgi wa Augustus; zuŵa lakwamba lakumanyikwa ilo likulembeka pamoza na zuŵa la sabata ni 6 Mpupulu 60 mumuwilo wa Khristu, lakulembeka nga ni Sabata mu kalembero ka pa linga ku Pompeii. Kweni kuyana na kalendala ya Julian, 6 Mpupulu 60 likaŵa Citatu. Ici cikulongosoreka na kuŵapo kwa nthowa ziŵiri za kuthya mazina mazuŵa gha sabata kuyana na maora gha vibwe: 6 Mpupulu likaŵa Sabata kuyana na nthowa ya kunjira kwa zuŵa na Citatu kuyana na nthowa ya kufuma kwa zuŵa.[44]

Ulaya ya Cikhristu

[lembaso | kulemba source]

Ndondomeko ya sabata la mazuŵa ghankhondi na ghaŵiri yindaleke mu Cikhristu, na ntheura mu mbiri ya Kumanjiliro, kwa pafupifupi vyaka 2,000, nangauli makalendala gha Coptic, Julian, na Gregory ghakasintha, nga umo kukulongorekera na zuŵa la Pasika ilo lalondezgeka kuwelera mu mindandanda yinandi mpaka ku mndandanda wa kale wa ku Alexandria wakwamba na Pasika ya 311 mumuwilo wa Khristu.

Mdawuko wa kulongolera vyamunthazi kuyana na mazuŵa gha sabata agho visekelero vinyake vikuwira ukakura pakwamba pa nyengo yapakati. Mitundu yinyake ya pamanyuma yikasazgapo mabuku gha mu Germany na Ungelezi, na gha Ŵaslavi ŵa kumwera na kumafumiro.[45]

Midawuko ya Cikhristu ya nyengo yapakati ya mwaŵi panji kusoŵa mwaŵi kwa mazuŵa ghanyake gha sabata yikalutilira mpaka mazuŵa ghano. Ici comene cikukhwaska Cinkhondi, ico cikukolerana na kupayikika kwa Yesu. Sabata, nyengo zinyake lakulongoreka nga ni Mutuŵa Anastasia, likasopeka mu Russia, mdawuko uwo ukasuskika mu cisambizgo ca vyaka vya m'ma 1300.[46]

Mu ndondomeko ya mpingo ya kupenda, Sabata likapendekanga so nga ni zuŵa lakwamba la sabata; kweniso, likuwonekera nga ni "zuŵa la cinkhondi na citatu" ndipo nyengo zinyake likuchemeka nthena mu kusopa kwa Cikhristu.[lower-alpha 5]

Justin Martyr wakalemba kuti: "zuŵa lakwamba pamanyuma pa Sabata, lakusyala lakwamba pa mazuŵa ghose, likuchemeka la cinkhondi na citatu, kuyana na unandi wa mazuŵa ghose gha ndondomeko, ndipo likusyala lakwamba."[47]

Nyengo ya mazuŵa ghankhondi na ghatatu, kanandi (kweni nyengo zose yayi) yakwamba na kumalira pa Sabata, yikuchemeka octave, comene mu kusopa kwa Katolika. Mu Cijeremani, mazgo ghakuti "lero mu mazuŵa ghankhondi na ghatatu" ghangang'anamula so "sabata limoza kufuma lero". Ndimo viliri so mu Ciitaliya, Cifulenci, na Cisipanya.

Kuzomerezgeka mu Asiya

[lembaso | kulemba source]

China na Japani

[lembaso | kulemba source]

Kuyowoya kwakwamba kwakumanyikwa mu malemba gha Ŵacayina kwa sabata la mazuŵa ghankhondi na ghaŵiri kukufuma kwa Fan Ning, uyo wakaŵako pakumalira kwa vyaka vya m'ma 300 mu ufumu wa Jin, apo kuthandazgika kufuma ku Ŵamanikeya kukulembeka mu malemba gha ŵamonke ŵa Cibuda Yi Jing na Bu Kong mu vyaka vya m'ma 600.[lower-alpha 6]

Ndondomeko ya vibwe ya Ŵacayina yikatoleka ku Japani mu vyaka vya m'ma 800 na mumonke wa Japani Kūkai. Mabuku gha mazuŵa gha mulongozgi wa Japani Fujiwara Michinaga ghakulongora kuti ndondomeko ya mazuŵa ghankhondi na ghaŵiri yikagwiliskirikanga ntchito mu Japani pofika 1007. Mu Japani, ndondomeko iyi yikagwiliskirikanga ntchito pa kulongolera mwa nyenyezi mpaka yikaŵa maziko gha kalendala ya Kumanjiliro mu nyengo ya Meiji (1868–1912).

Sabata la mazuŵa ghankhondi na ghaŵiri likamanyikwanga mu India pofika vyaka vya m'ma 500, ndipo likuyowoyeka mu Pañcasiddhāntikā. Shashi (2000) wakuyowoya Garga Samhita, ilo wakuliŵika mu vyaka vya m'ma 100 pambere panji pamanyuma pa Khristu, nga ni kuyowoya kwakwamba kwa sabata la mazuŵa ghankhondi na ghaŵiri mu India.

Ghanoghano la Cisilamu

[lembaso | kulemba source]

Kuyana na Cisilamu, sabata la mazuŵa ghankhondi na ghaŵiri likamba na kulengeka kwa caro cose na Allah. Abu Huraira wakayowoya kuti Muhammad wakati: "Allah wakalenga dongo pa Cisulo, mapiri pa Sabata, makuni pa Lakwamba, vinthu vya ntchito pa Ciŵiri, ungweru pa Citatu, wakathandazga vinyama pa Cinayi, ndipo wakalenga Adamu pamanyuma pa Asr pa Cinkhondi; cakulengeka caumaliro pa ora laumaliro la Cinkhondi, pakati pa msana na usiku."[49]

Kupenda Masabata

[lembaso | kulemba source]

Masabata mu caka ca kalendala ya Gregory ghangapendeka caka ciliconse. Kupenda uku kanandi kukugwiliskirika ntchito mu vyaro vya Ulaya na Asiya. Kuli kucoko mu U.S. na kunyake.

Ndondomeko ya ISO

[lembaso | kulemba source]

Ndondomeko ya kupenda masabata ni ndondomeko ya ISO, iyo yili mu ISO 8601. Ndondomeko iyi yikuti sabata lililose likwamba pa Lakwamba ndipo likukolerana na caka ico cili na Cinayi ca sabata ilo.

Kusanga Sabata 1

[lembaso | kulemba source]

Mu kacitiro, sabata 1 (W01) la caka ciliconse lingamanyikwa nthena:

  • Usange 1 Matika likuwira pa Lakwamba, Ciŵiri, Citatu panji Cinayi, sabata la 1 Matika ndilo Sabata 1. Kupatula para 1 Matika ni Lakwamba, Sabata 1 ili likusazgapo zuŵa (mazuŵa) ghaumaliro gha caka ca kumanyuma.
  • Usange 1 Matika likuwira pa Cinkhondi, Cisulo, panji Sabata, 1 Matika ni cigaŵa ca sabata laumaliro la caka ca kumanyuma. Sabata 1 lizamwamba pa Lakwamba lakwamba pamanyuma pa 1 Matika.

Mwaciyelezgero, Sabata 1 la 2015 likamba pa Lakwamba, 29 Zimya 2014, cifukwa 1 Matika 2015 likaŵa Cinayi; Sabata 1 la 2021 likamba pa Lakwamba, 4 Matika 2021, cifukwa 1 Matika 2021 likaŵa Cinkhondi.

Sabata 52 na 53

[lembaso | kulemba source]

Ncakuthekera so kumanya usange sabata laumaliro la caka ca kumanyuma likaŵa Sabata 52 panji 53:

  • Usange 1 Matika ni Cinkhondi, ni cigaŵa ca Sabata 53 la caka ca kumanyuma.
  • Usange 1 Matika ni Cisulo, ni cigaŵa ca Sabata 53 usange caka ca kumanyuma cikaŵa ca mazuŵa 366, panji Sabata 52 usange yayi.
  • Usange 1 Matika ni Sabata, ni cigaŵa ca Sabata 52 la caka ca kumanyuma.

Ndondomeko Zinyake za Kupenda

[lembaso | kulemba source]

Mu vyaro vinyake, ndondomeko ya kupenda yikupambana na ya ISO. Pali ndondomeko zinkhondi na yimoza panji kujumpha. Cifukwa sabata likwamba pa Cisulo, Sabata, panji Lakwamba mu ndondomeko zose izi, mazuŵa gha ntchito, Lakwamba mpaka Cinkhondi, ghali na nambala yimoza ya sabata mu ndondomeko yiliyose. Kanandi, ndondomeko izi zikuzomerezgana pa nambala ya sabata ya zuŵa lililose la ntchito: mu vyaka umo 1 Matika ni Lakwamba, Ciŵiri, Citatu, panji Cinayi, ndondomeko zose zikuzomerezgana; mu vyaka vinyake, yimoza panji ziŵiri zikupambana.

Sabata la epi (sabata la kupenda nthenda) likugwiliskirika ntchito kupharazga viŵerengero vya uchanda, nga ni ŵalwari ŵa COVID-19. Likwamba pa Sabata na kumalira pa Cisulo. Sabata lakwamba la caka likumalira pa Cisulo lakwamba la Matika, usange likuwira pa zuŵa la cinayi panji kujumpha la mwezi. Ntheura sabata lakwamba lingamba mu Zimya la caka ca kumanyuma.

Kagwiliskiro

[lembaso | kulemba source]

Nambala ya zuŵa la kupangika kwa vigaŵa vya magesi kanandi ni manambala ghanayi YYWW, apo YY ni manambala ghaŵiri ghaumaliro gha caka ndipo WW ni nambala ya sabata.[50][51] Nambala ya zuŵa la kupangika kwa matayala iyo yikukhumbikwa na ulongozgi wa U.S. ni WWYY.

"Masabata" mu Makalendala Ghanyake

[lembaso | kulemba source]

Lizgu lakuti "sabata" nyengo zinyake likugwiliskirika ntchito pa nyengo zinyake za mazuŵa ghacoko. "Masabata" gha mazuŵa ghanayi mpaka khumi ghagwiliskirika ntchito mu malo ghanandi mu mbiri.[52] Nyengo zakujumpha mazuŵa khumi kanandi zikuchemeka "masabata" yayi.

Pambere pa Nyengo ya Mazuŵa Ghano

[lembaso | kulemba source]

Makalendala ghambura kukolerana na midawuko ya Ŵakaldeya, Ŵagiriki, Ŵakhristu, panji Ŵayuda kanandi ghali na nyengo pakati pa zuŵa na mwezi za utali wakupambana, nyengo zinyake zikuchemeka "masabata".

Sabata la mazuŵa ghankhondi na ghatatu likagwiliskirikanga ntchito mu Roma wa kale na panyake mu kalendala ya Ŵakelti pambere pa Cikhristu. Vimanyikwiro vya sabata la mazuŵa ghankhondi na ghanayi vikusangika mu viyowoyero vya Baltic na mu Ciwelesi. Kalendala ya kale ya Ŵacayina yikaŵa na sabata la mazuŵa khumi, nga ni kalendala ya Eguputo wa kale (na kalendala ya Republic ya France, iyo yikagaŵa myezi yake ya mazuŵa 30 mu vigaŵa vitatu).

Midawuko yinyake mu Ghana na Nigeria yasunga ndondomeko za mazuŵa gha msika kuyana na masabata gha mazuŵa ghanayi na ndondomeko za masabata ghankhondi na ghatatu. Mizi yakupambana yasankha nthowa zakupambana pa kuzomerezga sabata la mazuŵa ghankhondi na ghaŵiri la Cisilamu na Cikhristu.[53][54]

Sabata la mazuŵa ghankhondi na limoza likagwiliskirikanga ntchito mu kalendala ya Akan na mdawuko wa Kabiye mu Afilika ya Kumanjiliro mpaka 1981. Midawuko yinandi yikagwiliskiranga ntchito sabata la mazuŵa ghankhondi, kusazgapo kalendala ya Java na ndondomeko ya kale ya mazuŵa gha msika mu Korea. Ŵaigbo ŵali na "sabata la msika" la mazuŵa ghanayi.[55]

Ŵaaztec na Ŵamaya ŵakagwiliskiranga ntchito makalendala gha Amerika Yapakati. Ilo likaŵa lakuzirwa comene likagaŵa ndondomeko ya kusopa ya mazuŵa 260 mu masabata 20 gha mazuŵa 13. Ŵakagaŵa so caka ca zuŵa mu nyengo 18 za mazuŵa 20 na mazuŵa ghankhondi ghambura mazina, ndipo ici cikapanga mwezi wa mazuŵa 20 wakugaŵika mu masabata ghanayi gha mazuŵa ghankhondi. Umaliro wa sabata lililose la mazuŵa ghankhondi ukaŵa zuŵa la msika.[56][57]

Kalendala ya Pawukon ya Bali ni kalendala ya mazuŵa 210 iyo yili na masabata khumi ghakupambana agho ghakwenda pamoza, gha mazuŵa 1 mpaka 10.

Kusintha kwa Mazuŵa Ghano

[lembaso | kulemba source]

Kalendala Yakukhazikika ya Pakati pa Vyaro yikasunga sabata la mazuŵa ghankhondi na ghaŵiri kweni yikaŵika caka ca myezi 13 ya mazuŵa 28 (mazuŵa 364). Zuŵa lililose la kalendala likawiranga pa zuŵa limoza la sabata nyengo zose.

Sabata la mazuŵa khumi, ilo likuchemeka décade, likagwiliskirika ntchito mu France ya kusintha kwa vyaka 9 na hafu, kufuma Thukila 1793 mpaka Masika 1802.[58] Paris Commune yikazomerezga kalendala iyi kwa mazuŵa 18 mu 1871.

Kalendala ya Bahá'í yili na nyengo ya mazuŵa 19 iyo ŵanyake ŵakuyichema mwezi ndipo ŵanyake sabata.[59]

Soviet Union

[lembaso | kulemba source]
Kalendala ya Soviet Union, 1930.
Mitundu yinkhondi ya sabata la ntchito la mazuŵa ghankhondi yikuwerezgeka.
Kalendala ya Soviet Union, 1933.
Zuŵa la kupumula la sabata la ntchito la mazuŵa ghankhondi na limoza ndilo la camlengalenga.
Mazuŵa gha mwezi uliwose mu makalendala ghose ghaŵiri ghakuŵikika pamoza kuya pasi mu masabata gha mazuŵa ghankhondi na ghaŵiri.

Mu Soviet Union pakati pa 1929 na 1940, ŵantchito ŵanandi ŵa mafakitale na makampani, kweni ŵa minda ya pamoza yayi, ŵakagwiliskiranga ntchito masabata gha ntchito gha mazuŵa ghankhondi na ghankhondi na limoza, apo caro cose cikalutilira kugwiliskira ntchito sabata la mazuŵa ghankhondi na ghaŵiri.[60][61][62]

Kufuma 1929 mpaka 1951, mazuŵa ghankhondi gha visekelero vya caro ghakaŵa mazuŵa gha kupumula. Kufuma nyengo ya kuwa kwa mahamba 1929 mpaka nyengo ya kufunda 1931, mazuŵa 360 ghakusyala gha caka ghakagaŵika mu masabata 72 gha ntchito gha mazuŵa ghankhondi. Ŵantchito ŵakapikanga limoza mwa mazuŵa ghankhondi nga ni zuŵa lawo la kupumula, nanga ni para ŵanthu ŵa nthengwa panji ŵabwezi ŵawo ŵakapika zuŵa linyake. Pa 1 Thukila 1930, magaŵa 72 pa 100 gha ŵantchito ŵa mafakitale ŵakaŵa pa sabata la mazuŵa ghankhondi. Kufuma nyengo ya kufunda 1931 mpaka 26 Zizima 1940, mwezi uliwose ukagaŵika mu masabata ghankhondi gha ntchito gha mazuŵa ghankhondi na limoza, ndipo zuŵa la cinkhondi na cimoza likaŵa zuŵa la kupumula la wose. Kalendala ya Gregory na sabata la kale la mazuŵa ghankhondi na ghaŵiri vikagwiliskirikanga ntchito mu Soviet Union nyengo zose, kusazgapo 1929–1940, mwaciyelezgero pa nyuzipepara ya Pravda. Mazina gha kale gha mazuŵa ghakalutilira kugwiliskirika ntchito, kusazgapo "Kuwuka" pa Sabata na "Sabata" pa Cisulo, nangauli ulongozgi ukakananga Ciuta.

Vyakulongosora

[lembaso | kulemba source]
  1. ↑ Kale comene, mazuŵa ghakapimikanga kufuma apo zuŵa likunjira mpaka apo likunjira so, panji kufuma apo likufuma mpaka apo likufuma so, ntheura utali wa sabata (na wa zuŵa) ukasinthanga pacoko kuyana na nyengo ya caka na malo agho munthu wali pa caro capasi.
  2. ↑ Zuŵa lakwamba la sabata la ntchito nyengo zose ndilo "zuŵa lakwamba la sabata" pa makalendala yayi.
  3. ↑ "ISO 8601 Data elements and interchange formats – Information interchange – Representation of dates and times" ni dango la vyaru vyose ilo likukhwaskana na kupelekana mauthenga gha madeti na nyengo.
  4. ↑ Copeland (1939) wakuti Gudea wakaŵako "kale comene nga ni 2600 pambere Khristu"; kupima kwa mazuŵa ghano kukuŵika Gudea mu vyaka vya m'ma 2100 pambere Khristu. Kweni Anthony R. Michaelis wakuti "wakuzenga ufumu mukulu wakwamba, Fumu Sargon I wa Akkad (wakawusa kufuma 2335 mpaka 2279 pambere Khristu), wakaŵika dango la sabata la mazuŵa ghankhondi na ghaŵiri mu ufumu wake. Wakakhala vyaka 56, wakamba mzere wakwamba wa mafumu gha Ŵasemiti, ndipo wakathereska vyaru vya misumba vya Ŵasumeri. Ntheura ciyowoyero ca Ŵakkadi cikathandazgika, Ŵababuloni ŵakaciponkha, ndipo sabata la mazuŵa ghankhondi na ghaŵiri nalo ŵakaliponkha kwa iyo." Nambala 7 njakuzirwa mu nthanthi za Ŵasumeri.[22][23][24]
  5. ↑ Ici cikulongora waka kapendero ka manambala gha ndondomeko (wakwamba, waciŵiri) mu viyowoyero vya Cigiriki na Cilatini, umo lero ni zuŵa "lakwamba", macero ni zuŵa "laciŵiri", na vinyake. Yaniskani na nundinum ("mazuŵa ghankhondi na ghanayi" mu lizgu, kweni ni sabata la mazuŵa ghankhondi na ghatatu) la kalendala ya Ŵaroma, panji kuwuka kwa Yesu (pamanyuma pa nyengo yicoko kuluska maora 48) uko kukulongosoreka (mu malemba agho ghakafuma mu Cilatini) kuti kukacitika pa "zuŵa lacitatu".
  6. ↑ Ŵamanikeya ŵakaliza nalo ku China mu vyaka vya m'ma 700, kwizira mu caro ca Kang (caro ca mu Asia ya Pakati pafupi na Samarkand). Kuponkheka kwake mu nyengo ya Tang kukulembeka mu malemba gha wakusopa wa Buddha wa ku China Yi Jing, na wakusopa wa Buddha wa ku Ceylon Bu Kong. Kuyana na buku la vyakumanyikwa la ku China Cihai, pali ukaboni unyake wakuti ndondomeko iyi yikaponkheka kaŵiri, kwakwamba kale mu vyaka vya m'ma 300 (ufumu wa Jin), kuyana na ivyo wakulaŵiska nyenyezi wa nyengo ya Jin, Fan Ning, wakalemba. Cihai pa lizgu lakuti "kalendala ya viŵalo vinkhondi na viŵiri" likuti:
    nthowa ya kulemba mazuŵa kuyana na viŵalo vinkhondi na viŵiri [七曜 qī yào]. Ku China kanandi ndondomeko iyi yikulondezgeka: Zuŵa, Mwezi, Aresi, Mekyuri, Jupita, Venasi, na Saturn. Mazuŵa ghankhondi na ghaŵiri ghakupanga sabata limoza, ilo likuwerezgeka. Likafuma ku Babuloni wa kale (panji ku Egipiti wa kale kuyana na ghanoghano linyake). Ŵaroma ŵakaligwiliskiranga ntchito mu vyaka vya m'ma 100 pamanyuma pa Khristu, ndipo pamanyuma likathandazgika ku vyaru vinyake. Nthowa iyi yikaŵako ku China mu vyaka vya m'ma 300. Ŵamanikeya nawo ŵakaliza nalo ku China mu vyaka vya m'ma 700 kufuma ku caro ca Kang (康) mu Asia ya Pakati.
    [48]

Vilembo vifupi

[lembaso | kulemba source]
  1. ↑ Zerubavel (1989: 14–15)
  2. ↑ Bultrighini & Stern (2021: 22–38)
  3. ↑ Cf. (Bultrighini & Stern 2021: 22–27) vs Zerubavel (1989: 12–19)
  4. ↑ Zerubavel (1989: 23–24)
  5. ↑ Bultrighini & Stern (2021: 47)
  6. ↑ Ring, Rosanna (22 January 2021). "A history of time – the story behind our days, weeks, and months". St Neots Museum (in British English). Retrieved 6 January 2023.
  7. 1 2 Why Are There Seven Days in a Week?. Discover (15 January 2020). Retrieved 2022-10-22.
  8. ↑ Baker, Nick and Joey Watson. Where does the seven-day week come from and why does it govern our lives? ABC Radio National. 4 Jan 2022
  9. ↑ "Territory Information". www.unicode.org. Retrieved 12 July 2024.
  10. ↑ Lagasse, Paul (2018). "Week". The Columbia Encyclopedia (8 ed.). New York, NY, USA: Columbia University Press.
  11. 1 2 "Territory Information". www.unicode.org. Retrieved 6 November 2020.
  12. ↑ World Book Encyclopedia, 2018 ed., s.v. "Jerusalem"
  13. ↑ Catechism of the Catholic Church. p. 2190. {{cite book}}: |access-date= requires |url= (help); Cite has empty unknown parameter: |1= (help); Unknown parameter |page-end= ignored (help)
  14. ↑ Aslan, Rose (19 March 2019). "What is the significance of Friday prayers in Islam?". The Conversation. Retrieved 10 March 2023.
  15. ↑ Leiman, Sid Z. "The Sabbath". Encyclopædia Britannica. Encyclopædia Britannica, Inc. Retrieved 28 October 2025.
  16. ↑ sennight at worldwidewords.org (retrieved 12 January 2017)
  17. ↑ Richards, E. G. (2013). "Calendars". In S. E. Urban & P. K. Seidelmann, eds. Explanatory Supplement to the Astronomical Almanac, 3rd ed. (pp. 585–624). Mill Valley, Calif.: University Science Books. 2013, pp. 592, 618. This is equivalent to saying that JD0, i.e. 1 January 4713 BCE of the proleptic Julian calendar, was a Monday.
  18. ↑ E. G. Richards, Mapping Time, the Calendar and History, Oxford 1999. p. 269.
  19. ↑ Dio Cassius. Ῥωμαϊκὴ Ἱστορία. Book 37, Sections 16–19. English translation.
  20. ↑ Max Vasmer, Russisches etymologisches Wörterbuch, s.v. понедельник. However, the Slavic languages later introduced a secondary numbering system that names Tuesday as the "second day".
  21. ↑ "How we divide time". Royal Museums Greenwich. Retrieved 12 September 2024.
  22. ↑ Copeland, Leland S. (1939). "Sources of the Seven-Day Week". Popular Astronomy. 47 (4): 176. Bibcode:1939PA.....47..175C.
  23. ↑ Michaelis, Anthony R. (1982). "The Enigmatic Seven" (PDF). Interdisciplinary Science Reviews. 7 (1): 373. Bibcode:1982ISRv....7....1M. doi:10.1179/030801882789801278.
  24. ↑ "The power of seven". The Economist. 20 December 2001.
  25. 1 2 3 Pinches, T.G. (2003). "Sabbath (Babylonian)". In Hastings, James (ed.). Encyclopedia of Religion and Ethics. Vol. 20. Selbie, John A., contrib. Kessinger Publishing. pp. 889–891. ISBN 978-0-7661-3698-4. Retrieved 17 March 2009.
  26. ↑ Emil Schürer (1905). "Die siebentägige Woche im Gebrauche der christlichen Kirchen der ersten. Jahrhunderte" (PDF). Zeitschrift für die neutestamentliche Wissenschaft: 1–66.
  27. ↑ Boyce, Mary (ed. & trans.). Textual Sources for the Study of Zoroastrianism. University of Chicago Press, 1984, pp. 19–20.
  28. ↑ Zerubavel (1989), p. 11.
  29. 1 2 3 Senn, Frank C. (1997). Christian Liturgy: Catholic and Evangelical. Fortress Press. ISBN 978-0-8006-2726-3.
  30. ↑ "Each account is arranged in a series of sevens, the Babylonian in seven tablets, the Hebrew in seven days. Each of them places the creation of man in the sixth division of its series." cited after Albert T. Clay, The Origin of Biblical Traditions: Hebrew Legends in Babylonia and Israel, 1923, p. 74.
  31. ↑ Zerubavel (1989), p. 9.
  32. ↑ Andreasen, Niels-Erik A. (1972). The Old Testament Sabbath: A Tradition-historical Investigation (in English). Society of Biblical Literature. ISBN 9780891306832.
  33. ↑ Shafer, Byron E. (1974). "Reviewed Work: The Old Testament Sabbath: A Tradition-Historical Investigation by Niels-Erik A. Andreasen". Journal of Biblical Literature. 93 (2): 300–301. doi:10.2307/3263102. JSTOR 3263102.
  34. ↑ Tigay, Jeffery H. (1998). "Shavua". Mo'adei Yisra'el: Time and Holy Days in the Biblical and Second Commonwealth Periods (Heb.), ed. Jacob S. Licht: 22–23.
  35. ↑ Hallo, William W. (1977). "New Moons and Sabbaths: A Case-Study in the Contrastive Approach". Hebrew Union College Annual. 48: 1–18. JSTOR 23506909.
  36. ↑ Strong's Concordance, 4521.
  37. ↑ So, Ky-Chun (6 April 2017). Jesus in Q: The Sabbath and Theology of the Bible and Extracanonical Texts (in English). Wipf and Stock Publishers. ISBN 9781498282116.
  38. ↑ Zerubavel (1989), p. 45.
  39. ↑ Zerubavel (1989), p. 14.
  40. ↑ Zerubavel (1989: 12–19)
  41. 1 2 Bultrighini & Stern (2021: 22-27)
  42. ↑ Keegan, Peter; Sears, Gareth; Laurence, Ray (12 September 2013). Written Space in the Latin West, 200 BCE to 300 CE (in English). A&C Black. ISBN 9781441123046.
  43. ↑ Schaff, Philip (1884). History of the Christian Church Vol. III. Edinburgh: T&T Clark. p. 380. Retrieved 15 March 2019.
  44. ↑ Nerone Caesare Augusto Cosso Lentulo Cossil fil. Cos. VIII idus Febr(u)Arius dies solis, luna XIIIIX nun(dinae) Cumis, V (idus Februaries) nun(dinae) Pompeis.
    Robert Hannah (2013). "Time in Written Spaces". In Peter Keegan; Gareth Sears; Ray Laurence (eds.). Written Space in the Latin West, 200 BCE to 300 CE. A&C Black. p. 89.
  45. ↑ William Francis Ryan, The Bathhouse at Midnight: An Historical Survey of Magic and Divination in Russia, Penn State Press, 1999 p. 380.
  46. ↑ William Francis Ryan, The Bathhouse at Midnight: An Historical Survey of Magic and Divination in Russia, Penn State Press, 1999 p. 383.
  47. ↑ Peter Kirby. "Saint Justin Martyr: Dialogue with Trypho". Early Christian Writings.
  48. ↑ "Japanese Days of the Week: the 'Seven Luminaries'". Days of the Week in Chinese, Japanese, Vietnamese & Mongolian. cjvlang.
  49. ↑ "Sahih Muslim 2789 - Characteristics of the Day of Judgment, Paradise, and Hell - كتاب صفة القيامة والجنة والنار - Sunnah.com - Sayings and Teachings of Prophet Muhammad (صلى الله عليه و سلم)". sunnah.com. Retrieved 17 July 2021.
  50. ↑ "Quality & Lead-free (Pb-free): Marking Convention". Texas Instrument. Archived from the original on 5 April 2014.
  51. ↑ "Top Mark Convention – 4-Digit Date Code". Fairchild Semiconductor. Archived from the original on 14 July 2014.
  52. ↑ OED s.v. "week n.", entry 1.c.: "Sometimes applied transf. to other artificial cycles of a few days that have been employed various peoples"
  53. ↑ p. 152, Hodder, B. W. "Rural periodic day markets in part of Yorubaland." Transactions and Papers (Institute of British Geographers) 29 (1961): 149–159.
  54. ↑ p. 142. Adile, Emmanuel Uchechukwu. Application of Igbo Proverbs, Wise Sayings and Riddles: Understanding African Cultural Pattern in Communication. Marketed via online retailers, 2022.
  55. ↑ Astronomy and Basque Language, Henrike Knörr, Oxford VI and SEAC 99 "Astronomy and Cultural Diversity", La Laguna, June 1999. It references Alessandro Bausani, 1982, The prehistoric Basque week of three days: archaeoastronomical notes, The Bulletin of the Center for Archaeoastronomy (Maryland), v. 2, 16–22. 1. astelehena ("week-first", Monday), 2. asteartea ("week-between", Tuesday), 3. asteazkena ("week-last", Wednesday).
  56. ↑ Zerubavel (1989), pp. 50–54.
  57. ↑ "Aztec calendar stone". aztec-history.com.
  58. ↑ Antoine Augustin Renouard (1822). Manuel pour la concordance des calendriers républicain et grégorien (2 ed.). A. A. Renouard. Retrieved 14 September 2009.
  59. ↑ Zerubavel, Eviatar (1985). The Seven-Day Circle. New York: The Free Press. pp. 48–50. ISBN 0029346800.
  60. ↑ Foss, Clive (September 2004). "Stalin's topsy-turvy work week". History Today. 54 (9): 46–47.
  61. ↑ "La réforme en Russie: Il faudra attendre ... plus de trois siècles" [The reform in Russia: It will be necessary to wait ... more than three centuries]. iCalendrier (in French).
  62. ↑ Zerubavel, Eviatar (1985). "The Soviet five-day Nepreryvka". The Seven Day Circle. New York: Free Press. pp. 35–43. ISBN 0029346800.

Mabuku agho ghagwiliskirika

[lembaso | kulemba source]