Jump to content

Nthantha

Kufuma Wikipedia

Nthantha (mu Cingelezi federated state; yikuchemeka so cigaŵa, province, kanton, land, oblast, panji caro) ni malo na wupu wa ŵanthu uwo uli na malango ghake, ndipo ni cigaŵa ca caro ca nthantha zakuwungana (federation). Nthantha yilije wanangwa wa kujilongozga pa caro cose capasi, cifukwa mazaza ghakugaŵika pakati pa nthantha zinyake na ulongozgi wa caro cose. Kupambana na vyaro vyakujilongozga, ivyo vili na wanangwa wakuzomerezgeka pa caro cose (nga umo ulongozgi wa caro cose ukucitira), nthantha zikugwira ntchito kuyana na malango gha mukati panji gha caro cose pa ubale wawo na caro capasi cose.

Nthantha zilije ucindami mwa kawiro nga ni vyaro mu dango la pakati pa vyaro. M'malo mwake, caro ca nthantha zakuwungana nga ni cinthu cimoza ndico cili caro cakujilongozga mu dango la pakati pa vyaro. Kuyana na malango ghakulu gha caro cinyake ca nthantha zakuwungana, nthantha yingaŵa na mazaza ghakupambana gha kupanga malango, gha kweruzga, na gha kwendeska pa malo ghakumanyikwa, ndipo ni mtundu wa ulongozgi wa cigaŵa. Kweni nthantha yingajula maofesi kuwaro kwa caro, mwaciyelezgero kukhozga malonda panji ŵalendo, apo yikugwira ntchito mukati mwa ndondomeko ya malonda na malango ghanyake gha caro cake na gha caro ico yili. Yingapangana so mapangano gha vigaŵa na vyaro vinyake kuyana na malango gha caro cake na gha nthantha yeneyiyo, nga ni kuvikilira cuma ico cikujumpha mphaka nga ni maji panji nkhani zinyake zakugaŵana.

Nyengo zinyake, caro ca nthantha zakuwungana cikupangika kufuma ku kuwungana kwa vigaŵa vya ndyali ivyo kale vikaŵa vyakujilongozga panji vyakulongozgeka na caro cinyake (kanandi ŵakoloni). Nyengo zinyake, nthantha zapangika kufuma ku vigaŵa vya ulongozgi vya caro ico kale cikaŵa cimoza. Para malango ghakulu gha caro ca nthantha zakuwungana ghapangika, malango agho ghakulongozga ubale pakati pa mazaza gha caro cose na gha vigaŵa ghakuŵa cigaŵa ca malango ghakulu gha caro, kwambura kuŵa dango la pakati pa vyaro.

Mu vyaro vya malango ghakulu gha nthantha zakuwungana, mazaza ghakugaŵika pakati pa ulongozgi wapakati na nthantha. Vigaŵa ivi, nthantha, maprovince, vigaŵa, makanton, maLänder, na vinyake, vikujilongozga pacoko, ndipo vili na wanangwa wakusimikizgika na malango ghakulu uwo ukupambana comene kufuma ku caro cimoza kuya ku cinyake. Kuyana na umo mazaza ghagaŵikira, malango gha nthantha ghangawuskika panji kukanizgika na ulongozgi wa caro cose, panji yayi. Usange ulongozgi wa caro cose ungaluska malango gha nthantha kungathemba nkhani iyo. Malango agho ghakulongozga ubale pakati pa mazaza gha caro cose na gha vigaŵa ghangasinthika kwizira mu malango ghakulu gha caro, na usange ghaliko, malango ghakulu gha nthantha.

Pa ndyali ya mukati, nthantha zingaŵa na ulongozgi wa ŵanthu panji wa mafumu. Izo zili na ulongozgi wa ŵanthu kanandi zikuchemeka nthantha (nga ni za United States) panji marepublic (nga ni marepublic gha Soviet Union ya kale).

Vyaro vinyake ivyo vili na nthantha ni Nigeria, United States, India, Germany, Brazil, na Australia.