Jump to content

Intaneti

Kufuma Wikipedia

Intaneti ni ndondomeko ya caro cose capasi ya mikwawo ya mirangura iyo yikulumikizgika, iyo yikugwiliskira ntchito malamulo gha kuyowoyerana gha intaneti (TCP/IP) kuti mikwawo na vilwero viyowoyerane. Ni mkwawo wa mikwawo, uwo ukusazgapo mikwawo ya ŵanthu paŵekha, ya ŵanthu wose, ya makwamasambiro, ya malonda, na ya ulongozgi, kufuma ku ya malo ghacoko mpaka ku ya caro cose capasi, iyo yikulumikizgika na luso la malekitironi, la kwambura ŵaya, na la ungweru. Intaneti yikunyamula uteŵeti na vyuma vinandi comene vya mauthenga, nga ni mapepala gha mazgo ghakulumikizgika na vyakugwiliskira ntchito vya World Wide Web (WWW), imelo, magulu gha kudumbiskana, lamya za pa intaneti, kuwonera na kupulika vinthu pa nyengo yeneyiyo, na kugaŵana mafayilo.

Nthowa zinandi za kale za kuyowoyerana, kusazgapo lamya, wayilesi, wayilesi ya kanema, makalata gha pa pepala, nyuzipepara, na kudinda mabuku, zasinthika cifukwa ca intaneti, ndipo kwaŵa nthowa ziphya nga ni makalata gha pa intaneti, sumu za pa intaneti, nyuzipepara za pa intaneti, na malo gha pa intaneti gha kupulika na kuwonera. Intaneti yazomerezga na kufwasura nthowa ziphya za kuyowoyerana kwa ŵanthu paŵekha kwizira mu mauthenga gha luŵiro, magulu gha kudumbiskana pa intaneti, na uteŵeti wa mikwawo ya wupu wa ŵanthu. Kugula vinthu pa intaneti nako kwakura comene, ndipo kukuzomerezga makampani kufikira misika yikulu kuluska ya pa masitolo ghawo pera.

Mbiri ya intaneti yikwamba na kusanda uko kukazomerezga mirangura kugaŵana vyuma vyake, kupangika kwa kutumizga vyakumanyikwa mu vigaŵa vicoko, na kunozga mikwawo ya mirangura ya kutumizgirana vyakumanyikwa. Malamulo gha kuyowoyerana agho ghakuzomerezga mikwawo kulumikizgana pa intaneti ghakafuma mu kusanda uko kukalipirika mu ma 1970 na Wupu wa Kusanda Vyakuzirwa wa Unduna wa Civikiliro wa United States (DARPA), pamoza na makwamasambiro ghakulu na ŵasandi mu United States, Ufumu Ubanyi na France.

Intaneti yilije wupu umoza wapakati uwo ukuyilongozga, pa luso la vilwero panji pa ndondomeko za kuyinjilira na kuyigwiliskira ntchito. Ukonde uliwose ukujiŵikira ndondomeko zake. Ng'anamulo zikulu za vigaŵa viŵiri vikulu vya mazina pa intaneti, ivyo ni maadiresi gha IP na Ndondomeko ya Mazina gha Madomeni (DNS), zikulongozgeka na wupu wakuchemeka Internet Corporation for Assigned Names and Numbers (ICANN). Luso na kuyaniska kwa malamulo ghakulu gha kuyowoyerana ni ntchito ya wupu wambura kulondezga candulo wa Internet Engineering Task Force (IETF).

Lizgu la Cingelezi lakuti internetted likagwiliskirika ntchito kale mu 1849, kung'anamula vyakulumikizgika panji vyakulukika pamoza. Lizgu lakuti Internet likagwiliskirika ntchito mu 1945 na Unduna wa Nkhondo wa United States mu buku la ŵakugwiliskira ntchito wayilesi, ndipo mu 1974 nga ni lizgu lakufupikiska la Internetwork. Mazuŵa ghano, lizgu lakuti intaneti kanandi likung'anamula ndondomeko ya caro cose capasi ya mikwawo ya mirangura yakulumikizgika, nangauli lingang'anamula so gulu lililose la mikwawo yicoko.

Pakumalira kwa 1971, malo 15 ghakaŵa ghakulumikizgika ku ARPANET, comene mu misumba ya Los Angeles, San Francisco, na Boston. Pamanyuma, ARPANET yikakura pacoko pacoko kuŵa mkwawo wa kuyowoyerana wambura pakati pamoza, uwo ukalumikizganga malo ghakutali na malo gha ŵankhondo mu United States. Kulumikizgika kwa mikwawo ya malonda na makampani mu ma 1990, pamoza na kwiza kwa World Wide Web, kukaŵa kwamba kwa intaneti ya mazuŵa ghano. Kufuma mu 1995, intaneti yasintha comene mdawuko na malonda, kusazgapo kuyowoyerana kwa luŵiro kwizira mu imelo, mauthenga gha luŵiro, lamya za pa intaneti, kuyowoyerana kwa kuwonana pa vidiyo, na World Wide Web.

Vyakufumapo mu Wupu wa Ŵanthu

[lembaso | kulemba source]

Intaneti yazomerezga nthowa ziphya za kukolerana kwa ŵanthu, vyakucita, na mawupu gha ŵanthu, ndipo kwaŵa kasandiro ka wupu wa ŵanthu ka intaneti. Pakati pa 2000 na 2009, ŵanthu awo ŵakagwiliskiranga ntchito intaneti pa caro cose capasi ŵakasazgikira kufuma pa miliyoni 390 kufika pa biliyoni 1.9. Mu 2014, ŵakugwiliskira ntchito intaneti pa caro cose capasi ŵakajumpha biliyoni 3, panji magaŵa 44 pa 100 gha ŵanthu ŵa caro cose capasi, kweni magaŵa ghaŵiri pa ghatatu ghakafuma mu vyaro vyakusambazga comene.

Kagwiliskiro na Uteŵeti

[lembaso | kulemba source]

Intaneti yikunyamula kagwiliskiro na uteŵeti unandi, comene World Wide Web, kusazgapo mikwawo ya wupu wa ŵanthu, imelo, vilayizgo vya pa lamya, maseŵero gha pa intaneti gha ŵanthu ŵanandi, lamya za pa intaneti, kugaŵana mafayilo, na uteŵeti wa kuwonera na kupulika pa nyengo yeneyiyo. World Wide Web ni vikalata, vithuzi, vyakupulika na kuwonera, vilayizgo, na vyuma vinyake vya caro cose capasi, ivyo vikulumikizgika na milumikizgi, na kumanyikwa na maadiresi gha pa web (URI). Imelo ni uteŵeti wakuzirwa wa kuyowoyerana pa intaneti.

Ulongozgi

[lembaso | kulemba source]

Intaneti ni mkwawo wa caro cose capasi uwo uli na mikwawo yinandi yakujiwusa iyo yikulumikizgika mwa khumbo lawo. Yikugwira ntchito kwambura wupu wapakati wakuyilongozga. Kuti mikwawo yilutilire kugwira ntchito pamoza, vigaŵa vikulu vya mazina pa intaneti vikulongozgeka na ICANN, iyo yikulongozgeka na wupu wa ŵalongozgi wa pakati pa vyaro wakufuma mu magulu gha luso la vilwero, gha malonda, gha makwamasambiro, na ghanyake ghambura kulondezga candulo.

Vyakuzengera

[lembaso | kulemba source]

Vyakuzengera vya kuyowoyerana vya intaneti ni vilwero vyake na vigaŵa vya vilwerovipepu ivyo vikulaŵilira kazengero kake. Nga ni mkwawo uliwose wa mirangura, intaneti yili na malawuta, ŵaya na nthowa za wayilesi, vyakuwezgeleraso vimanyikwiro, na mamodemu. Nthowa zakumanyikwa za kunjira pa intaneti ni ŵaya za mkuŵa, ŵaya za ungweru, Wi-Fi, setilayiti, na luso la lamya za m'manja.

Malamulo gha Kuyowoyerana gha Intaneti

[lembaso | kulemba source]

Malamulo gha intaneti ghakulongosora ndondomeko iyo yikuchemeka malamulo gha kuyowoyerana gha intaneti (ghakuchemeka so TCP/IP, kufuma ku vigaŵa viŵiri vyakwamba). Cigaŵa cakumanyikwa comene ca intaneti ni Internet Protocol (IP), ilo likuzomerezga mikwawo kulumikizgana. Kuti mirangura yisangike pa mkwawo, intaneti yikupeleka maadiresi gha IP. Pali mitundu iŵiri ya IP: IPv4 na IPv6.

Civikiliro

[lembaso | kulemba source]

Vyuma vya intaneti, vilwero, na vilwerovipepu ni vyakulaŵiskika na ŵakunanga awo ŵakuyezga kuvilaŵilira kwambura wanangwa kuti ŵavinange, ŵapusike, ŵaphinjire ŵanthu, panji ŵasange mauthenga ghakubisika. Vilwerovipepu viheni vikugwiliskirika ntchito na kuthandazgika kwizira mu intaneti. Vikusazgapo tubungulu twa mrangura, ivyo vikukopeka na wovwiri wa ŵanthu, na vinyake ivyo vikujikopa vyekha; ndipo kanandi vyakucita ivi ni milandu ya pa intaneti. Maulongozgi ghanyake, nga ni gha Myanmar, Iran, Korea ya Kumpoto, China, Saudi Arabia na United Arab Emirates, ghakukanizga ŵanthu kufikira vinthu vinyake pa intaneti mu vyaro vyawo, comene vya ndyali na vya visopa.

Kagwiliro ka Ntchito

[lembaso | kulemba source]

Cifukwa cakuti intaneti ni mkwawo wa vigaŵa vyakupambanapambana, vimanyikwiro vyake, nga ni luŵiro la kutumizga vyakumanyikwa, vikupambana comene. Kumazgika kwa intaneti kungiza cifukwa ca kudumuka kwa vimanyikwiro mu malo ghanyake. Kudumuka kwa ŵaya za kuyowoyerana izo zili pasi pa nyanja kungiziska kumazgika panji kuzerezgeka kwa intaneti mu vigaŵa vikulu. Vyaro ivyo vikutukuka vili pa ngozi comene cifukwa vili na milumikizgi micoko ya nkhongono yikulu.