Jump to content

Chibwe

Kufuma Wikipedia
Vibwe vinkhondi na vitatu vya mu Kanozgero ka Zuŵa kuyana na ukulu wawo (kucanya mpaka pasi, kumazere kuya kumalyero): Satani, Jupita, Yurenasi, Neputuni (vibwe vya kuwaro), Tera, Vinasi, Aresi, na Mekyuri (vibwe vya mukati)

Cibwe (panji pulaneti) ni cinthu cikulu ca kuthambo ca mawonekero gha mpira, ico kanandi cikwenera kuzunguliya nyenyezi, ndipo cene ni nyenyezi yayi. Kanozgero ka Zuŵa kali na vibwe vinkhondi na vitatu kuyana na ng'anamulo yakukhwima ya lizgu ili: vibwe vya malibwe Mekyuri, Vinasi, Tera, na Aresi, na vibwe vikulu Jupita, Satani, Yurenasi, na Neputuni. Fundo yakusacizga yiwemi comene ya kupangika kwa vibwe yikuti bingu la nyenyezi likuwa pamoza na kupanga nyenyezi yiphya iyo yikuzunguliyika na cimbale ca cuvu na mpweya. Vibwe vikukura mu cimbale ici pacoko pacoko apo vyamvimba vikuwunjikana cifukwa ca nkhongono yakuguza.

Lizgu la Cingelezi lakuti planet likufuma ku Cigiriki πλανήται (planḗtai), "ŵakwendakwenda". Kale, lizgu ili likang'anamulanga zuŵa, mwezi, na vyakuŵala vinkhondi ivyo vikawonekanga na maso pera na kwenda pakati pa nyenyezi: Mekyuri, Vinasi, Aresi, Jupita, na Satani. Kale vibwe vikakolerananga na visopa: midawuko yinandi yikawonanga vinthu vya kuthambo nga ni ŵaciuta. Caro capasi cikamanyikwa kuŵa cibwe apo fundo yakuti zuŵa ndilo lili pakati yikapoka malo gha fundo yakuti caro capasi ndico cili pakati, mu vyaka vya m'ma 1500 na 1600.

Apo cilaŵiskiro ca kutali cikapangika, ng'anamulo ya cibwe yikakura kusazgapo vinthu ivyo vikuwoneka pera na wovwiri wa vilwero: myezi ya vibwe vinyake, vibwe vya ayisi Yurenasi na Neputuni, Serisi na vinthu vinyake, na Pulutu. Mu 2006, Wupu wa Pakati pa Vyaro wa Ŵasandi ŵa Nyenyezi (IAU) ukazomerezga ng'anamulo ya cibwe mu Kanozgero ka Zuŵa, ndipo ukaŵika vibwe vinayi vya malibwe na vinayi vikulu kuŵa vibwe; Serisi, Pulutu, na Erisi vikaŵikika kuŵa vibwe vicoko.

Kuluta panthazi kwa kusanda nyenyezi kwapangiska kusanga vibwe pafupifupi 6,445 kuwaro kwa Kanozgero ka Zuŵa. Vibwe vinyake ivi vikuzunguliya mu vigaŵa vya nyenyezi zawo umo maji ghangaŵako, kweni caro capasi cicali cibwe cekha ico cikumanyikwa kuŵa na umoyo.

Kupangika

[lembaso | kulemba source]

Kukumanyikwa makola yayi umo vibwe vikupangikira. Fundo yakusacizga yikulu yikuti vikupangika apo bingu la nyenyezi likuwa pamoza kuŵa cimbale cicoko ca mpweya na cuvu.

Vibwe vya mu Kanozgero ka Zuŵa

[lembaso | kulemba source]

Kuyana na ng'anamulo ya IAU, pali vibwe vinkhondi na vitatu mu Kanozgero ka Zuŵa, ivyo (kufuma pafupi na zuŵa) ni: Mekyuri, Vinasi, Tera, Aresi, Jupita, Satani, Yurenasi, na Neputuni. Jupita ndico cikulu comene, ndipo Mekyuri ndico cicoko comene.

Vibwe vya Kuwaro

[lembaso | kulemba source]

Cibwe ca kuwaro ni cibwe ico cili kuwaro kwa Kanozgero ka Zuŵa. Pofika pa 8 Zimya 2026, pakaŵa vibwe vya kuwaro 6,534 ivyo vyasimikizgika.

Vimanyikwiro

[lembaso | kulemba source]

Nangauli cibwe ciliconse cili na vimanyikwiro vyake, vibwe vikuyana mu nthowa zinyake.

Mbiri na Muzu wa Lizgu

[lembaso | kulemba source]

Ghanoghano la vibwe lasintha mu mbiri ya kusanda nyenyezi, kufuma ku vyakuŵala vya ŵaciuta vya kale mpaka ku vinthu vya kasandiro.

Majandulo na Mazina

[lembaso | kulemba source]

Mazina gha vibwe vya Kanozgero ka Zuŵa (kupatula caro capasi) mu Cingelezi ghakufuma ku ŴaBabuloni, Ŵagiriki, na Ŵaroma ŵa kale, awo ŵakavithyanga mazina gha ŵaciuta ŵawo.