Jump to content

Afrika

Kusuka e Wikipedia

Afrika i tiko-nkulu ra vumbirhi hi ku anama a misaveni hikwayo na vumbirhi bya vutsongo bya vaaki endzhaku ka Asia . Kwa lomu ka 30.3 miliyoni wa tikhilomitara 2 (11.7 miliyoni ya swikwere miles) loko hi hlanganisa na swihlala leswi nga ekusuhi, yi hlanganisa kwalomu ka 20% wa ndhawu ya misava ya Misava na 6% wa ndhawu ya yona hinkwayo ya le henhla. Hi kwalomu ka 1.4 wa tibiliyoni ta vatshami va misava, vaaki va Afrika i vatsongo ku tlula matiko-nkulu; [1] [2] malembe ya le xikarhi hi 2012 a ya ri 19.7, loko malembe yale xikarhi ya misava hinkwayo aya ri 30.4. [3] Hiku ya hi swiringanyeto swa 2024, vaaki va Afrika vata tlula 3.8 wa tibiliyoni ta vanhu hi 2100. [4] Afrika i tiko-nkulu leri nga fuwangiki ngopfu leri nga riki na vaaki hi munhu un’we naswona i ra vumbirhi leri fuweke hi rifuwo hinkwaro, ri rhangela Oceania . Swidyondzi swi vule leswaku leswi swi vangiwa hi swilo swo hambana ku katsa na ntivo-misava, maxelo, [5] vukungundzwana, [5] vukoloni, Nyimpi yo Pfumala Vuxaka, [6] [7] na vukoloni lebyintshwa . Ku nga khathariseki nhlayo leyi ya le hansi ya rifuwo, ikhonomi ya Afrika i kaya ra matiko yo tala ya ikhonomi leyi kulaka hi xihatla emisaveni .

Afrika yi tsemakanya equator na prime meridian . Tiko-nkulu leri ri rhendzeriwa hi Lwandle ra Mediteraniya en’walungwini, Arabian plate na Gulf of Aqaba en’walungu-vuxa, Lwandle ra Indiya edzonga-vuxa na Lwandle ra Atlantic evupela-dyambu. Furwa, Italy, Portugal, Spain, na Yemen tini swiphemu swa tindhawu ta tona leti kumekaka emisaveni ya ntivo-misava ya Afrika, ngopfungopfu hi xivumbeko xa swihlala.

Tiko-nkulu ri katsa Madagascar ni swihlala swo hambana-hambana. Yina 54 wa matiko lama amukeriweke hiku helela lama tifumaka, madoroba ya tsevu na swihlala leswi nga xiphemu xa matiko lama nga riki ya Afrika, na matiko mambirhi lama tiyimeleke hi xiviri lama nga na ku amukeriwa loku nga nyawuriki kumbe ku nga amukeriwi . Ku hlayiwa loku aku katsi Malta na Sicily, leswi hi tlhelo ra ntivo-misava swi nga xiphemu xa tiko-nkulu ra Afrika. Algeria i tiko leri nkulu hi kuya hi ndhawu, naswona Nigeria iyi nkulu swinene hi nhlayo ya vaaki. Matiko ya tirhisana hiku simekiwa ka Nhlangano wa Afrika, lowu nga na ntsindza eAddis Ababa .

  1. ↑ Swanson, Ana (17 August 2015). "5 ways the world will look dramatically different in 2100". The Washington Post. Archived from the original on 26 September 2017. Retrieved 26 September 2017. Unknown parameter |url-status= ignored (help)
  2. ↑ Harry, Njideka U. (11 September 2013). "African Youth, Innovation and the Changing Society". HuffPost. Archived from the original on 20 September 2013. Retrieved 27 September 2013. Unknown parameter |url-status= ignored (help)
  3. ↑ Janneh, Abdoulie (April 2012). "item, 4 of the provisional agenda – General debate on national experience in population matters: adolescents and youth". United Nations Economic Commission for Africa. Archived from the original on 10 November 2013. Retrieved 15 December 2015. Unknown parameter |url-status= ignored (help)
  4. ↑ "Population by world region". Our World in Data. July 11, 2024. Retrieved October 8, 2024.
  5. 1 2 Collier, Paul; Gunning, Jan Willem (1 August 1999). "Why Has Africa Grown Slowly?". Journal of Economic Perspectives 13 (3): 3–22. ISSN 0895-3309. doi:10.1257/jep.13.3.3. Unknown parameter |doi-access= ignored (help)
  6. ↑ Alemazung, Joy Asongazoh (1 September 2010). "Post-colonial colonialism: an analysis of international factors and actors marring African socio-economic and political development". Journal of Pan African Studies 3 (10): 62–85. Template:Gale. Archived from the original on 27 November 2021. Retrieved 24 October 2021. Unknown parameter |s2cid= ignored (help); Unknown parameter |url-status= ignored (help)
  7. ↑ Bayeh, Endalcachew (February 2015). "The political and economic legacy of colonialism in the post-independence African states". International Journal in Commerce, IT & Social Sciences 2 (2): 89–93. doi:10.4000/poldev.78. Unknown parameter |s2cid= ignored (help); Unknown parameter |doi-access= ignored (help)