İçeriğe atla

Senato

Vikipedi, özgür ansiklopedi
Çiçero, Roma Senatosu'nda Catilina Tertibi hakkında konuşurken
Wallenstein Sarayı'ndaki Çek Cumhuriyeti Senatosu genel kurul salonu

Senato, genellikle çift meclisli bir yasama organının üst kanadını oluşturan bir müzakere meclisidir. Adını Antik Roma'daki Roma Senatosundan (Latince: Senatus) alır; bu meclise kıdemli (Latince "yaşlı" veya "ihtiyar" anlamına gelen senex) ve dolayısıyla toplumun veya egemen sınıfın daha bilge ve deneyimli üyelerinden oluştuğu için bu isim verilmiştir. Ancak Roma Senatosu, de jure bir yasama organı olmadığı için hiçbir anlamda modern parlamentarizmin öncülü değildir.[1]

Birçok ülkede "senato" adını taşıyan ve ülkeye bağlı olarak seçimle gelen, atanan, ünvanı miras yoluyla alan veya diğer yöntemlerle üyelik kazanan senatörlerden oluşan bir meclis bulunur. Modern senatolar tipik olarak, üyeleri genellikle seçimle belirlenen bir alt meclis tarafından kabul edilen yasaları değerlendirmek üzere bir "ikinci değerlendirme" makamı işlevi görür. Çoğu senato, ilgili alt meclise kıyasla asimetrik görev ve yetkilere sahiptir; bu da önemli siyasi makamları doldurmak veya özel yasalar çıkarmak gibi özel görevleri olduğu anlamına gelir.

Ayrıca, birçok senatonun incelenmekte olan tasarıları değiştirme veya durdurma yetkileri sınırlıdır ve bir tasarıyı geciktirme veya veto etme çabaları alt meclis veya hükümetin bir başka organı tarafından aşılabilir.[2]

Genel bakış

[değiştir | kaynağı değiştir]

Modern "senato" kelimesi, 'yaşlı adam' anlamına gelen senex kökünden türeyen Latince senātus (senato) kelimesinden gelmektedir.[3] Bir senatonun üyesine veya yasa koyucusuna senatör denir. Latince senator kelimesi, Türkçe'ye de geçmiştir. Kelimenin anlamı, tavsiye veya karar alma yetkilerinin en yaşlı erkeklere ayrıldığı çok eski bir sosyal örgütlenme biçimine dayanmaktadır. Aynı sebepten ötürü "senato" kelimesi, bir topluluğun en yaşlı üyelerinden oluşan güçlü bir otoriteyi ifade etmek için de doğru bir şekilde kullanılır; örneğin bir yükseköğretim kurumundaki fakülte kurullarına veya akademik konseylere sıklıkla senato denmektedir. Bu uyarlama biçimi, kurulda bulunanların gücünü göstermek ve karar alma sürecinin uzun bir zaman alabilecek kadar kapsamlı olduğunu vurgulamak için kullanılmıştır. İlk senato, MS 603 yılına kadar varlığını sürdüren Roma Senatosudur;[4] Orta Çağ Roma'sında bu kurumu canlandırmak için çeşitli çabalar gösterilmiş olsa da kalıcı olmamıştır. Bizans İmparatorluğu'nda ise Bizans Senatosu yaklaşık 1202–1204 yıllarındaki Dördüncü Haçlı Seferine kadar varlığını sürdürmüştür. Kelimenin kadın formu olan senatrix de eski dönemlerde mevcuttur.

Amerika Birleşik Devletleri Senatosu oturum halindeyken

İki meclisli parlamenter sisteme sahip modern demokratik devletler genellikle senatoya sahiptir. Bu senato; seçim kuralları sebebiyle "Temsilciler Meclisi", "Avam Kamarası", "Vekiller Kamarası", "Ulusal Meclis" veya "Yasama Meclisi" gibi çeşitli isimlerle bilinen sıradan bir paralel alt kanattan ayrılır. Bu ayrım; seçmenler ve adaylar için gereken asgari yaş sınırını, meclislerden birinin nispi seçim sistemiyle diğerinin ise çoğunluk sistemi veya çoğunlukçu sistemle seçilmesini ve bir seçim kurulunu (collegium) içerebilir. Tipik olarak senato, üst meclis olarak adlandırılır ve üye sayısı alt meclise göre daha azdır. Bazı federal devletlerde eyalet düzeyinde de senatörler mevcuttur. Amerika Birleşik Devletleri'nde Nebraska, Guam ve Amerikan Virjin Adaları ile Columbia Bölgesi hariç çoğu eyalet ve bölgede senato bulunmaktadır. Ayrıca federal düzeyde de ABD Senatosu yer alır. Benzer şekilde Arjantin'de, federal düzeydeki Senatoya ek olarak, ülkenin yirmi üç eyaletinden sekizi iki meclisli yasama organlarına sahiptir.

Avustralya ve Kanada'da federal parlamentonun yalnızca üst kanadı Senato olarak bilinir. Avustralya'da Queensland dışındaki tüm eyaletlerde üst kanat "Yasama Konseyi" olarak adlandırılır.

Almanya'da bir eyalet parlamentosuna bağlı son senato olan Bavyera Senatosu, 2000 yılında lağvedilmiştir.[5]

Senato üyeliği seçimler veya atamalar yoluyla belirlenebilir. Örneğin, Filipinler Senatosu üyelerinin yarısı için her üç yılda bir seçim yapılır ve bir senatörün görev süresi altı yıldır.[6] Buna karşılık, Kanada Senatosu üyeleri Kanada Başbakanının tavsiyesi üzerine Kanada Genel Valisi tarafından atanır ve istifa edene, görevden alınana veya 75 olan zorunlu emeklilik yaşına gelene kadar görevde kalırlar.

Alternatif anlamlar

[değiştir | kaynağı değiştir]

Bununla birlikte, senato ve senatör terimleri her zaman bir yasama organının ikinci kanadını ifade etmek zorunda değildir:

  • Finlandiya Senatosu, 1918 yılına kadar yürütme organı ve yüksek mahkeme işlevi görüyordu.
  • Letonya Senatosu, iki savaş arası dönemde (1918–1940) yargısal organ olarak işlev yürütmüştü.
  • Alman siyasetinde:
  • Alman hukukunda:
    • Yüksek istinaf mahkemelerinde Senat (senato) terimi, geniş anlamıyla yargı üyelerini toplu olarak (genellikle beş hâkim) tanımlayan ve genellikle belirli bir görev alanıyla ilgilenen "heyet" veya "daire" anlamına gelir. Ancak bu hâkimlere "senatör" denmez. Almanca Strafsenat terimi bir Alman mahkemesinde Ceza Dairesi anlamına gelirken, Zivilsenat ise Hukuk Dairesi anlamına gelir. Federal Anayasa Mahkemesi her biri sekiz hâkimden oluşan iki senatodan (daireden) oluşur. Bu durumdaki bölünme çoğunlukla iş yükünü paylaşmaya yönelik organizasyonel bir nitelik taşır; her iki senato da aynı türdeki anayasal davalara bakar. Geçmişte bir senato daha muhafazakâr, diğeri ise daha liberal olarak kabul edilmiş olsa da 2011 yılı itibarıyla durum böyle değildir.
  • İskoçya'da Yüksek Ceza Mahkemesi hâkimlerine Adalet Senatörleri denir.
  • Genellikle tek meclisli yasama organına sahip olan bazı federal ülkelerde, bazı yasa koyucular diğerlerinden farklı şekilde seçilir ve senatör olarak adlandırılır.[7]
  • Galler'de, "Senatus" kelimesinin Galce diline bir çevirisi (İngilizcedeki 'Senate' kelimesinin eşdeğeri) "Senedd" kelimesidir. Kelime ilk olarak şu anda Senedd binası olarak adlandırılan yapıyı ifade etmek için kullanılmış, ancak daha sonra bu isim barındırdığı tek meclisli yasama organı olan "Galler Ulusal Meclisi" için bir metonim haline gelmiştir. Bu meclis, Mayıs 2020'de "Senedd Cymru" veya "Galler Parlamentosu" adını benimsemiş ve "Senedd" terimi hem Galce hem de İngilizcede kurumun ortak kısa adı haline gelmiştir.
  • Bir akademik senato, bazı üniversitelerin yönetim organıdır.
  • Yunan İsyanı'nın erken aşamalarında Yunanistan'da, Yunan isyancılar tarafından çeşitli yerel yasama ve yürütme organları kurulmuştur. Bunların bazıları "senato" olarak adlandırılmıştır.

Ulusal senatolar listesi

[değiştir | kaynağı değiştir]

Feshedilen senatolar

[değiştir | kaynağı değiştir]
Yasama organı dağıtılanlar
Yeni anayasa ile kaldırılanlar
Anayasa tarafından öngörülmesine rağmen kurulmayanlar

Ayrıca bakınız

[değiştir | kaynağı değiştir]

Notlar

[değiştir | kaynağı değiştir]
  1. ↑ Bkz. Berlin Senatosu, Bremen Senatosu ve Hamburg Senatosu.
  2. ↑ Bir Yunan Senatosu 1927'de yeniden kurulmuş ve 1935'te tekrar kaldırılmıştır.
  3. ↑ Kenya Senatosu ve Temsilciler Meclisi tek bir Ulusal Meclis altında birleştirilmişti; 2010 Anayasası uyarınca Senato üst kanat, Ulusal Meclis ise alt kanat haline geldi.
  4. ↑ Bir Güney Afrika Senatosu 1994 ve 1997 yılları arasında yeniden toplanmış, daha sonra yerini Ulusal Eyaletler Konseyi almıştır.
  5. ↑ Denetim Yuanı, 1947 Çin anayasasında eyalet milletvekilleri tarafından 6 yıllık bir süre için seçilen parlamenter bir organ olarak mevcuttu. Çin İç Savaşı'ndan sonra hükümet Tayvan'a taşındı. 1990'lardaki anayasal reformlarda Denetim Yuanı tamamen bir denetim organı haline getirildi; 29 üyesi cumhurbaşkanı tarafından aday gösterilmekte ve Yasama Yuanı tarafından 6 yıllık bir süre için onaylanmaktadır. 2005'ten bu yana, Yasama Yuanı ülkenin tek parlamenter organıdır.
  6. 1 2 3 Filipinler Senatosu iki kez kaldırılmış ve geri getirilmiştir. 1935'teki yeni anayasa Senatoyu kaldırmış ancak 1941'deki bir değişiklik 1945'te senatoyu geri getirmiştir. 1972'de Kongre'nin toplanması engellenmiş ve 1973'te yeni bir anayasanın kabul edilmesiyle Senato'nun kaldırılması onaylanmıştır; 1987'de yeni bir anayasanın onaylanmasıyla senato yeniden kurulmuştur.
  7. 1 2 3 Kosta Rika Cumhuriyeti'nin 1844 Anayasası bir Senato öngörüyordu; onun yerine gelen 1847 Anayasası tek meclisli bir yasama organı kurdu. Senato 1859 Anayasası ile yeniden kuruldu; ülke 1871 Anayasası'nın kabul edilmesiyle tek meclisliliğe geri döndü. Kosta Rika, 1917 Anayasası'nın kabul edilmesiyle Senatoyu ve iki meclisliliği kısa bir süreliğine geri getirdi ancak bu anayasa 1919'da ilga edilerek 1871 Anayasası'na geri dönüldü; bu anayasa, Kosta Rika'nın tek meclisli bir yasama organı öngören bugünkü Anayasasını kabul ettiği 1949 yılına kadar yürürlükte kaldı.
  8. ↑ El Salvador Cumhuriyeti'nin 1841 Anayasası, Milletvekilleri Kamarası ve Senatodan oluşan iki meclisli bir yasama organı kurmuştu. 1886 anayasası iki meclisli yasama organının yerine tek meclisli bir yasama organı getirdi.
  9. ↑ Cumhuriyet Senatosu, 1980 askeri darbesinden sonra çalışmadı ve 1982 Anayasası'nın kabul edilmesiyle hukuken kaldırıldı.
  10. ↑ Senato, 2026 genel seçimlerinin ardından yeniden oluşturulacaktır.

Kaynakça

[değiştir | kaynağı değiştir]
  1. ↑ Encyclopedia Americana (İngilizce). Americana Corporation. 1965.
  2. ↑ Bicameral Legislatures: An international Comparison. Betty Drexhage. Lahey. 2015.
  3. ↑ Dictionary.com Unabridged Based on the Random House Dictionary: senate 4 Mart 2016 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.
  4. ↑ Levillain, Philippe (2002). The Papacy: Gaius-Proxies. Psychology Press. s. 1047. ISBN 978-0-415-92230-2.
  5. ↑ Keating (Ekim 2013). Rescaling the European State: The Making of Territory and the Rise of the Meso (İngilizce). OUP Oxford. s. 143. ISBN 978-0-19-969156-2. 25 Haziran 2025 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 21 Haziran 2026. Bilinmeyen parametre |adı= görmezden gelindi (yardım)
  6. ↑ Samonte (26 Nisan 2022). "Why only 12 are elected to the 24-member Senate" (İngilizce). 23 Ocak 2025 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 23 Ekim 2024. Bilinmeyen parametre |web-sitesi= görmezden gelindi (yardım); Bilinmeyen parametre |adı= görmezden gelindi (yardım)
  7. ↑ Removal of Jersey senator roles given final approval 18 Haziran 2026 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi., BBC News, 22 Nisan 2021
  8. ↑ Zulfa, Mariyam. "'Developing Constitutional Culture in the Context of Constitutional Implementation': The Case of the Maldives' First Democratic Constitution" (PDF). Melbourne Forum on Constitution-Building. 4 Ocak 2019 tarihinde kaynağından (PDF) arşivlendi. Bilinmeyen parametre |urldurumu= görmezden gelindi (yardım); Bilinmeyen parametre |web-sitesi= görmezden gelindi (yardım)

Dış bağlantılar

[değiştir | kaynağı değiştir]
Wikimedia Commons'ta Senato ile ilgili ortam dosyaları mevcuttur.
"https://tr.wikipedia.org/w/index.php?title=Senato&oldid=37776606" sayfasından alınmıştır