Malolos
Malolos Lungsod ng Malolos | |
|---|---|
Mapa ng Bulacan na pinapakita ang lokasyon ng Malolos. | |
![]() | |
| Mga koordinado: 14°50′37″N 120°48′41″E / 14.8436°N 120.8114°E | |
| Bansa | |
| Rehiyon | Gitnang Luzon (Rehiyong III) |
| Lalawigan | Bulacan |
| Distrito | Unang Distrito ng Bulacan |
| Mga barangay | 51 (alamin) |
| Ganap na Lungsod | Disyembre 18, 1999 |
| Pamahalaan | |
| • Punong Lungsod | Christian Natividad |
| • Manghalalal | 135,662 botante (2025) |
| Lawak | |
| • Kabuuan | 67.25 km2 (25.97 milya kuwadrado) |
| Populasyon (Senso ng 2024) | |
| • Kabuuan | 269,809 |
| • Kapal | 4,000/km2 (10,000/milya kuwadrado) |
| • Kabahayan | 64,898 |
| Ekonomiya | |
| • Kaurian ng kita | ika-1 klase ng kita ng lungsod |
| • Antas ng kahirapan | 7.68 sagisag ng porsiyento% (2023)[2] |
| • Kita | ₱ 1,610 million (2024) |
| • Aset | ₱ 3,208 million (2024) |
| • Pananagutan | ₱ 972.6 million (2024) |
| • Paggasta | ₱ 1,581 million (2024) |
| Sona ng oras | UTC+8 (PST) |
| Kodigong Pangsulat | 3000 |
| PSGC | 031410000 |
| Kodigong pantawag | 44 |
| Uri ng klima | Tropikal na monsoon na klima |
| Mga wika | Tagalog |
| Websayt | maloloscity.gov.ph |
Ang Lungsod ng Malolos o (City of Malolos sa wikang Ingles) ay isang unang uring lungsod sa Pilipinas sa lalawigan ng Bulacan. Ito ang kabisera ng lalawigan. Matatagpuan ito mga 40 kilometro sa hilaga ng Maynila. Hangganan ng Malolos ang Calumpit at Plaridel sa Hilaga, Bulakan sa Timog Silangan, ang Paombong sa Kanluran at look ng Maynila sa Timog. Ayon sa senso ng 2024, ito ay may populasyon na 269,809 sa may 64,898 na kabahayan.
Kasaysayan
[baguhin | baguhin ang wikitext]Kilala ang Bayan ng Malolos sa pagiging kabisera ng Unang Republika ng Pilipinas. Naglundo rito ang maraming patriotikong nakilahok sa pagtatayo ng Republika ng Pilipinas. Sa Simbahan ng Barasoain, ginawa’t pinagtibay ang Unang Konstitusyon ng Pilipinas at ang Katedral ng Malolos ang naging tanggapan ni Heneral Emilio Aguinaldo bilang Pangulo ng Rebolusyonaryong Pamahalaan kasama niya ang tagapayo at kalihim na si Apolinario Mabini.
Pagsilang ng Malolos
[baguhin | baguhin ang wikitext]Ang Bayan ng Malolos ay unang narating ng mga Kastila mananakop sa pamumuno ni Adelantado Miguel Lopez de Legaspi noong Nobyembre 14, 1571 at itinatag bilang isang Encomienda na pinamahalaan ni Don Marcos de Herrera. Samantala noong Abril 1572, narating naman ito ng mga Misyonero mula sa Orden ni San Agustin sa pamumuno ni Fray Diego Ordoñez de Vivar na taga Guadalajara, Nueva Galicia. Matapos palaganapin at maitatag ang Katolisismo sa Calumpit tumulak sila sa Malolos at itinatag ang Kristiyanismo kung saan ang Malolos ay ipinailalim bilang isa sa mga bisita ng Simbahan ng Tondo noong Mayo 13, 1572, kasama ng Calumpit, Lubao at Betis.
Pagkakatatag bilang Pueblo
[baguhin | baguhin ang wikitext]Matapos ang siyam na taon mula ng madawag at maitatag ang Encomienda ng Malolos, itinatag naman ito bilang Pueblo. Sa pulong Definitorio Provincial ng mga Agustino na ginanap sa Kumbento ng Tondo noong Hunyo 11,1580, itinatag ang Bayan ng Malolos kung saan mayroon itong 3 visita: Matimbo, Paombong, at Mambog, naisama naman noong 1581 ang Binto (Quingua) bilang isa sa mga Visita sa ilalim ng Malolos. Itinaga naman si R.P Mateo Mendoza OSA bilang Unang Kura Paroko ng Bayan.
Pag-Unlad sa panahon ng Espanyol
[baguhin | baguhin ang wikitext]Sa pagdating ng Ika-17 siglo, ang Malolos ay naging sentro ng kalakalan at komersyo sa Luzon kung saan nangunguna ang mga Sangley. Naging pangunahing taga-prodyus ng asukal at bigas ang bayan na naging dahilan ng pag-unlad nito.Sa dokumento nina Fray Manuel Buzeta, Felipe Bravo at Fray Coco, sinasabing isa ang Bayan ng Malolos sa may pinakamalaking simbahang bato sa Pilipinas.
Lalong umunlad at naging matao ang bayan, kaya noong Agosto 31, 1859 hinati ang Malolos sa tatlong magkakahiwalay na pueblo naitatag ang mga Bayan ng Barasoain at Santa Isabel, bawa’t bayan ay may "Capitan Municipa" at "Cura Paroco". Sa panahon ng Amerikano ang Barasoain at Santa Isabel ay isinamang muli sa pinag-isang Bayan ng Malolos noong 1903.
Papel sa Himagsikan
[baguhin | baguhin ang wikitext]Kauna-unahang naitala ang makasaysayang pag-aalsa sa Bayang Malolos ay noong taong 1640 nang ang isang tagalog na nagngangalang Pedro Ladia ay nagpakilalang mula sa lahi ni Rajah Lakandula at tinawag ang sarili niya bilang "Hari ng mga Tagalog". Hinikayat nya ang mga taga Malolos na mag-alsa laban sa mga Kastila at lumaban sa Kura ng bayan at inuudyukan ang marami na makipagtulungan sa kanyang bawiin ang bayan mula sa dayuhan. Nabalitaan ito ng kura ng simbahan ng Malolos na si Padre Cristobal Enriquez, nagplano si Enriquez para mahuli si Ladia at dinala sa Maynila upang litisin at doon bitayin.
Kababaihan ng Malolos
[baguhin | baguhin ang wikitext]Sa kagustuhang maitaas ang antas ng edukasyon para sa kababaihan sa panahong ng Espanyol na lipunang patriyarkal, minabuti ng 20 kababaihan ng Malolos sa pamumuno ni Doña Alberta Santos-Uitangcoy na humiling kay Gobernador Heneral Valeriano Weyler na noon ay dumalaw sa Malolos na payagan silang magtayo ng paaralang pambabae at payagang mag-aral ng Espanyol sa ilalim ni Propesor Teodoro Sandico na kilalang kalaban ng mga Kastila. Ang liham ay ipirinisinta noong Disyembre 12,1888 ngunit tinutulan ito ng Kura ng Malolos na si Padre Felipe Garcia, sa dahilang diumano ay magagamit ni Sandico ang paaralan para maghasik ng liberalismo at pag-aalsa, dahil dito hindi naisakatuparan ang paaralan.Hindi sumuko ang mga kababaihan at muli silang humiling na pagbigyan ang kahilingan at sa pagpasok ng 1889 ay pinahintuluitan ng Gobernador Heneral na buksan ang paaralang pangkababaihan sa kondisyon na ang magiging guro ay si Doña Guadalupe Reyes sa halip na si Teodoro Sandico.
Sa tagumpay na ito ng mga Kababaihan ng Malolos sa tapang na ipinakita, ipinarating ni Marcelo H. Del Pilar kay Jose Rizal ang balita at pinapurihan ni Rizal ang mga dalagang kababaihan sa pamamagitan ng isang liham na pinamagatang "Sa mga dalagang kababaihan ng Malolos" ang sulat ay ipinadala sa Malolos, Bulacan noong Pebrero 22, 1889.
Unang Republika ng Pilipinas
[baguhin | baguhin ang wikitext]

Ang Malolos ay naging kabisera ng Pilipinas nang magpalabas ng utos si Heneral Emilio Aguinaldo na ililipat ang Pamahalaang Rebolusyonaryo sa Malolos noong Agosto 29, 1898. Ang pagiging kabisera ng Malolos ay tumagal hanggang 31 Marso 1899. Sa ipinalabas na utos kalakip ang tadhanang kailang magsagawa ng isang Kongreso upang sangguniin at magpalitan ng kuro-kuro tungkol sa kalagayan ng labanang Pilipino-Espanyol at upang matalakay ang paghihimasok ng Amerika. Inatasan din ni Aguinaldo na magpadala ng mga magiging kinatawan ang mga munisipalidad at probinsyang malaya na,samantala pipili naman sa mga lugar na nasa ilalim pa ng Espanya. Ang pulong ay naganap sa Simbahan ng Barasoain noong Setyembre 15, 1898 na nauwi sa pagbalangkas ng Saligang Batas para sa bubuuing Republika na iniakda ni Pedro Paterno at dito nabuo ang kauna-unahang politikal na Saligang Batas ng Pilipinas ng 1899 o mas kilala sa tawag na Saligang Batas ng Malolos. Ilan sa mga mahahalagang batas na naipasa ng Kongreso ay ang 1.) Ratipikasyon ng Kalayaan na naideklara sa Kawit, Cavite noong Hunyo 12,1898. 2.) Paghihiwalay ng Simbahan at Estado 3.) ang deklarasyon ng Digmaan laban sa Estados Unidos. Ang Saligang Batas ng Malolos ay pinagtibay noong Enero 21 at noong Enero 23, 1899 itinatag ang Republika ng Pilipinas kung saan nanumpa si Emilio Aguinaldo bilang Pangulo. Naganap sa Malolos ang isang napaka engrandeng parada at pagtitipon para sa bagong silang na Republika..
Pagbagsak ng Malolos
[baguhin | baguhin ang wikitext]Dahil sa pagputok ng labanang Pilipino-Amerikano isinagawa ng Estados Unidos ang pagkubkob sa Malolos.May mga labanan sa labas ng Maynila na naganap sa mga bayang papunta sa Malolos ito ang mga bayan ng Polo, Meycauayan, Marilao, Bocaue, Bigaa, Guiguinto, at ang kabisera Malolos. Umaga ng Marso 31,1899 habang papalapit ang hukbong Amerikano na pinamumunuan ni MacArthur sa Malolos, iniutos ni Emilio Aguinaldo na sunugin at lisanin ang Simbahang Kumbento ng Malolos na naging Tanggapan ng Presidencia. Narating ang bayan ng mga tropang Amaerikano ng ika-10 ng umaga at matapos ang ilang putukan at labanan nakubkob nila ang Simabahan ng Barasoain at ika-12 ng tanghali inabutan nilang nasusunog na ang malaking bahagi ng Simbahan ng Malolos. Tuluyang nasakop ng Tropang Amerikano sa pamumuno ni Heneral Arthur MacArthur ang Bayan ng Malolos.
Heograpiya
[baguhin | baguhin ang wikitext]Ang Malolos ay sentro at kabisera ng Bulacan, ito ay binubuo ng 51 barangay at may lawak na 88,356,426 metro kwadrado. Ang mga lupaing ito ay nahahati sa komersyal, residensyal, palayan, palaisdaang kogonan. Mahigit sa 4,000 hektarya ng mayamang palayan at mahigit sa 2,000 hektaryang palaisdaan.
Bilang isang lungsod na ibinibilang sa klaseng "1", ang kinikitang buwis ay nagbubuhat sa mga komersyal at industriyal na establisemento, palengke, ari-arian at mga lisensiya. Buhat sa kinikitang ito sa buwis, kinukuha ang pambayad sa suweldo ng mga pinunong bayan at kawani ng pamahalaan, pagpapatayo ng mga gusali at imprastraktura, pambili ng kagamitan at iba pang gastusin.
Demograpiko
[baguhin | baguhin ang wikitext]| Taon | Pop. | ±% p.a. |
|---|---|---|
| 1903 | 27,025 | — |
| 1918 | 26,109 | −0.23% |
| 1939 | 33,384 | +1.18% |
| 1948 | 38,779 | +1.68% |
| 1960 | 48,968 | +1.96% |
| 1970 | 73,996 | +4.21% |
| 1975 | 83,491 | +2.45% |
| 1980 | 95,699 | +2.77% |
| 1990 | 125,178 | +2.72% |
| 1995 | 147,414 | +3.11% |
| 2000 | 175,291 | +3.78% |
| 2007 | 225,244 | +3.52% |
| 2010 | 234,945 | +1.55% |
| 2015 | 252,074 | +1.35% |
| 2020 | 261,189 | +0.75% |
| 2024 | 269,809 | +0.78% |
| Sanggunian: PSA[3][4][5][6] | ||
Batay sa tala ng Philippine Statistics Authority (noo'y National Statistics Office), ang Malolos ay may kalawakang lupain na 79.50 kilometro kwadrado. Ang pisikal na anyo ng lupaing Malolos ay nahahawig sa isang puno, labis-labis ang laki ng katawan, higit na malaki ang mga sangang nasa silangan bayan kaysa sa kanluran, normal ang kalagayang pangkapayapaan at kaayusan ng buong lungsod.
Ayon sa senso noong 2015, ang populasyon ng Malolos ay may kapal (o densidad) na 3,700 katao sa bawat kilometro kuwadrado (o 9,600 sa bawat milya kuwadrado).
Relihiyon
[baguhin | baguhin ang wikitext]
Humigit-kumulang sa 80% ng mga mamamayan ay mga Katoliko na unang naihasik sa lupain ng Malolos noong taong 1572 sa pamamagitan ng mga Prayleng Agustino sa pamumuno ni Padre Diego Ordoñez de Vivar at mula sa pagiging "visita" ng Tondo ipinagpatuloy ang pagpapalaganap ng Katolisismo hanggang sa nagkaroon ang bayan ng isang sariling Kumbento at Parokya sa ilalim ng isang Kura-Paroko noong Hunyo 11,1580 sa katauhan ni Padre Mateo Mendoza. Matapos ang halos 400 na daang taon nagkaroon ng ibang relihiyon at sekta mula sa makabagong panahon gaya ng Iglesia ni Cristo, Iglesia Filipina Independiente (Aglipay), Simbahan ng Adbentista ng Ikapitong Araw, Protestante (Metodista) at iba pa.
Mga AM Transmitter
[baguhin | baguhin ang wikitext]Ang DWAD-AM Now Radio 1098 kHz AM (Malolos), DWAD (1098 kHz Metro Manila) ay isang himpilan radyo pag-aari ng Audiovisual Communicators, Inc.
Ekonomiya
[baguhin | baguhin ang wikitext]Komersyo
[baguhin | baguhin ang wikitext]

Ang Lungsod ng Malolos ay mabilis na nagiging komersyal dahil sa kalapitan nito sa Metro Manila at dahil nasa pagitan ito ng Maynila at Clark, Pampanga. Maraming korporasyon ang nagtayo ng mga komersyal na lugar at mga establisyimento ng pagbabangko sa iba't ibang lugar sa paligid ng lungsod. Marami sa mga negosyo at industriya sa lungsod ay kinabibilangan ng Pagbabangko; Business Process Outsourcing; Courier Service; Edukasyon; Serbisyo sa Pagkain; Mga Ospital; Mga Hotel, Mga Resort at Mga Restoran; Teknolohiya ng Impormasyon at Komunikasyon; Seguro; Manpower; Pagpapaunlad ng Realty/Real Property; Kalakalan; Mga Serbisyo ng Transportasyon; Paglalakbay at Mga Paglilibot; at iba pang mga serbisyo. Ang Robinsons Place Malolos ay isang pangunahing shopping mall na pagmamay-ari at pinamamahalaan ng Robinsons Malls, ang pangalawang pinakamalaking operator ng mall sa Pilipinas. Ang mall ay matatagpuan sa kahabaan ng MacArthur Highway, Barangay Sumapang Matanda.[15] Kabilang sa iba pang mga shopping mall sa Malolos ang Maunlad Malls 1 at 2, na parehong pagmamay-ari at pinamamahalaan ng Union Bank of the Philippines,[16] Ang Graceland Mall, pagmamay-ari at pinamamahalaan ng RMR Group of Companies,[17] Ang Vista Mall, Waltermart at Bulacan Eco-Commercial Complex, na pagmamay-ari ng Pamahalaang Panlalawigan ng Bulacan.
Ang Chimera Land ay isang parke ng libangan na ginagawa pa lamang na matatagpuan sa Barangay Sumapang Matanda. Kapag natapos na, ito ang magiging unang sustainable themed park sa Pilipinas.[18][19]
Imprastraktura
[baguhin | baguhin ang wikitext]Transportasyon
[baguhin | baguhin ang wikitext]Ang pampublikong transportasyon sa Malolos ay pinaglilingkuran ng mga bus, jeepney, at UV Express AUV. Ang lungsod ay pinaglilingkuran din ng Tricycle, na nag-aalok ng kanilang mga serbisyo sa paraang inuupahan. Ang isang hintuan ng bus na matatagpuan sa Malolos Crossing ay pinaglilingkuran ng mga bus panlalawigan na pinapatakbo ng Baliwag Transit, First North Luzon Transit, at Victory Liner patungong Cubao at Monumento. Ang Robinsons Place Malolos ang dulo ng mga Point-to-point bus mula sa Trinoma, at mga modernisadong jeepney mula sa San Fernando, Pampanga.
Kilala ang Malolos sa mga Karatig Jeepney nito na nagsisilbing pampublikong transportasyon sa loob ng lungsod. Ang pangalan mismo ay nagmula sa salitang karatig, na nangangahulugang mga kalapit na lugar o barangay. Ang Karatig jeepney ay ang mas maliit na bersyon ng mga jeepney na karaniwang may sukat na humigit-kumulang 3 metro ang haba at kayang magsakay ng 8-10 commuter sa likuran at 2 pasahero sa upuan sa harap. Ang mas mahahabang modelo ay kayang magsakay ng humigit-kumulang 10-12. Ang kapasidad nito ay nag-iiba ayon sa haba at laki ng jeep. Mayroong dalawang Karatig na ruta sa paligid ng Malolos.[20] Ang Malolos ay nagsisilbi rin bilang Banking Capital ng Bulacan, na mayroong pinakamataas na bilang ng mga institusyong pagbabangko sa lalawigan (ang lungsod ay nagho-host ng humigit-kumulang 46[21]), karamihan sa mga ito ay matatagpuan sa mga kilalang lugar ng lungsod, lalo na sa kahabaan ng Paseo del Congreso Avenue.
Industriya
[baguhin | baguhin ang wikitext]Padron:Seksyong Walang Sanggunian Dahil sa kalapitan nito sa Maynila at sa daungan, nagiging industriyalisado ang Malolos. Ang mga industriyal na estadyum, tulad ng First Bulacan Industrial City, kung saan mayroong mahigit 20 korporasyon at mga kumpanyang nagpapatakbo ng kanilang mga pabrika sa loob ng estadyum ay umuunlad. Ang Mighty Corporation, isang pangunahing manlalaro sa industriya ng tabako sa Pilipinas, ay nagpapatakbo ng isang pabrika ng tabako sa lungsod.
Ang iba pang mga industriya tulad ng agribusiness, aquaculture, paggawa ng bag, seramika, konstruksyon, paggawa ng semento, mga bulaklak/ornamental, muwebles, pagproseso ng pagkain, mga damit, mga regalo, paggawa ng mga kagamitan sa bahay, paggawa ng dekorasyon, alahas, pagkukulay ng balat, pagpapakintab ng marmol, metalurhiya, pag-iimprenta, paggawa ng sapatos, at paggawa ng tela ay makikita rin sa lungsod.
Ilan sa mga produktong pagkain na ginawa sa Malolos ay kinabibilangan ng Empanada de Kaliskis, Ensaymada Malolos, Inipit, Otap Bread, Atsara, at Bagoong.
Mayroong serbisyo ng riles sa lungsod na pinaglilingkuran ng Philippine National Railways (PNR). Ang Estacion Ferrocaril de Malolos ay bahagi ng Ferrocaril de Manila-Dagupan. Ito ay pinangalanang Estacion de Barasoain Y Malolos. Ang orihinal ay winasak noong 1945, at pinalitan ng kasalukuyan. Binuksan ang Malolos noong Marso 24, 1891. Ang mga serbisyo mula Maynila hanggang Dagupan ay nagsimula noong Nobyembre 24, 1892. Kalaunan ay inabandona ito matapos ang pagtatapos ng mga serbisyo pahilaga ng Philippine National Railways (PNR).
Gayunpaman, noong 1988, isinara ang North Main Line ng PNR at agad na tumigil ang mga serbisyo ng tren sa Malolos.[22] Noong Nobyembre Noong ika-20 ng Pebrero, 2003, sa pagtatangkang buhayin muli ang serbisyo ng riles, ang North Luzon Railways Corporation at ang China National Machinery and Equipment Group (CNMEG) ay pumirma ng isang Kasunduan sa Kontrata para sa pagtatayo ng Seksyon I, Phase I ng North Luzon Railway System mula Caloocan hanggang Malolos sa isang turnkey basis. Ang proyekto ay nagkakahalaga ng $421,050,000. Gayunpaman, noong ika-13 ng Pebrero, 2006, isang kontrobersiya ang lumitaw mula sa proyekto at ang proyekto ay itinigil nang walang katiyakan.[23] Noong 2017, muling binuhay ang proyekto at tinawag na North South Commuter Railway gamit ang mga pondong nagmula sa Japan sa pamamagitan ng isang pautang. Noong Enero 5, 2018, sinimulan ng Kagawaran ng Transportasyon ang pagtatayo ng unang yugto ng PNR Clark Line.[24][25][26] Ang Bagong Estasyon ng Malolos ng Sentro ng Makasaysayang Bayan ng Malolos ay kasalukuyang itinatayo bilang bahagi ng proyektong North–South Commuter Railway.[27]
Mga Kahalagahan
[baguhin | baguhin ang wikitext]Ang mga serbisyo ng tubig ay ibinibigay ng City of Malolos Water District (CMWD). Nagbibigay din ang CMWD ng serbisyo ng tubig sa ilang barangay sa mga karatig bayan ng Paombong at Hagonoy. Simula noong 2012, ang lungsod ay dumaranas ng paulit-ulit na kakulangan ng tubig.[28][29] Electric services are provided by [, the Electric services are provided by [, the Electric services are provided by [, the Electrical services are provided by []]
Pamahalaan
[baguhin | baguhin ang wikitext]Lokal na pamahalaan
[baguhin | baguhin ang wikitext]Ang lungsod ng Malolos ay pinamumunuan ng Mayor ng Malolos kasama ang bise alkalde at ang mga miyembro ng Sangguniang Panlungsod, isang konseho ng lungsod na may 10 miyembro na lahat ay inihahalal isang beses bawat tatlong taon. Ito ay alinsunod sa Artikulo 6, Seksyon 8 ng Konstitusyon ng Pilipinas noong 1987.[30] Ang alkalde at ang kanyang mga kapwa pinuno ay limitado sa tatlong magkakasunod na tatlong-taong termino at ipinagbabawal na tumakbo muli sa ikaapat na pagkakataon. Gayunpaman, sa ilang mga pagkakataon, ang mga pinuno ay tatakbo para sa isa pang hanay ng tatlong magkakasunod na termino pagkatapos ng isang pagkaantala ng termino.
Ang lungsod ay pinamumunuan ni Mayor Christian D. Natividad, na madalas na tinutukoy sa kanyang palayaw na "Agila". Si Natividad ay dating nagsilbi bilang lokal na punong ehekutibo mula 2010 hanggang 2019[31] bago nabigong tumakbo para sa Gobernador ng Bulacan noong mga Pangkalahatang halalan sa Pilipinas noong 2019. Natalo si Natividad sa kasalukuyang gobernador na si Daniel Fernando na dating nagsilbing bise-gobernador sa loob ng tatlong termino.[32] Noong 2022, tumakbo siya bilang Alkalde para sa kanyang ikaapat na termino sa kabuuan, ngunit sa kanyang unang termino nang hindi magkakasunod, tinalo niya ang dating tandem at running-mate na si Bebong. Gatchalian.[33] Ang bise alkalde ay si Miguel Alberto Bautista. Si Bautista ay isang ikatlong partido na kalaban sa mga katuwang ng mga kandidato sa pagka-alkalde noong 2022 halalan sa Pilipinas. Si Danny A. Domingo ay ang kasalukuyang miyembro ng Kapulungan ng mga Kinatawan na kumakatawan sa Malolos bilang bahagi ng unang distrito sa 19th Congress of the Philippines. Si Domingo ay dating alkalde ng lungsod ng Malolos mula 2001 hanggang 2010 bago tinalo ang dating nanunungkulan Jose Antonio Sy-Alvarado noong 2022.[[File:Malolos City Hall (MacArthur highway, Malolos, Bulacan; 06-12-2021).jpg|thumb|4]px4x City Hall|3]
| Opisina | Opisina | Term-in-office | Party | |
|---|---|---|---|---|
| Mayor ng Malolos | Atty. Christian "Agila" D. Natividad | 30 Hunyo 2022 – kasalukuyan | NUP | |
| Pangalawang Alkalde ng Malolos | Gilbert T. Gatchalian | 30 Hunyo 2025 – kasalukuyan | Malayang | |
| Miyembro ng Kapulungan ng mga Kinatawan | Danny "DAD" A. Domingo | 30 Hunyo 2022 – kasalukuyan | NUP | |
| Mga Miyembro ng Konseho ng Lungsod (10) | ||||
| John Vincent G. Vitug III | 30 Hunyo 2025 – kasalukuyan | NUP | ||
| Dennis D. San Diego | NUP | |||
| Meri Ann Geli Bulaong | NUP | |||
| Edgardo F. Domingo | Malayang | |||
| Victorino M. Aldaba III | NUP | |||
| Luis Alfonso M. Arcega | NUP | |||
| Miel Arthem B. Agustin | NUP | |||
| Miguel Carlos B. Soto | style="background:Padron:Kulay ng partido;" | | Malayang | ||
| Noel G. Pineda | style="background:Padron:Kulay ng partido;" | | NUP | ||
| Christian Peter C. Bautista | style="background:Padron:Kulay ng partido;" | | Malayang | ||
Kultura
[baguhin | baguhin ang wikitext]Pamana at turismo
[baguhin | baguhin ang wikitext]
Ang Malolos ay kinikilala bilang Premiere Heritage City ng Bulacan. Maraming mga bahay-ninuno mula sa panahon ng mga Espanyol at Amerikano, mga simbahan at kapilya ng kolonyal na Espanyol, mga makasaysayang lugar at palatandaan, at maging mga istruktura tulad ng mga pader at tulay na may pamana at makasaysayang halaga ang matatagpuan sa paligid ng lungsod. Ang ilan sa mga ito ay minarkahan na ng National Historical Institute habang ang iba ay minarkahan ng Pamahalaang Lungsod. Ang makasaysayang sentro ng bayan ng Malolos ay idineklara bilang Pambansang Landmark ng Pamanang Bayan noong Agosto 15, 2001, sa ilalim ng pangalang Malolos Heritage Town.[34]
Ang Simbahan ng Barasoain, na itinayo noong 1885, ang siyang lugar ng Unang Kongreso ng Pilipinas noong Setyembre 15, 1898, at ang inagurasyon ng Unang Republika ng Pilipinas noong Enero 23, 1899. Sa simbahang ito ginanap ang Panunumpa sa Katungkulan nina Emilio Aguinaldo at Joseph Estrada bilang mga pangulo ng Pilipinas. Sa loob ng Simbahan ng Barasoain, may iba pang mga makasaysayang pananda na inilagay ng Pambansang Komisyong Pangkasaysayan, tulad ng Universidad Literaria y Scienifico de Filipina sa Kumbento ng Malolos, Monumento ni Heneral Emilio Aguinaldo sa patio ng Barasoain, at pananda ng Unang Republika ng Pilipinas na inilagay sa kaliwang bahagi ng pangunahing dingding sa gilid ng simbahan.
Ang Katedral ng Malolos, na orihinal na isang visita ng Tondo noong 1572 at naging parokya ng bayan noong Hunyo 11, 1580, ay nagsisilbing sentro ng Diocese ng Katoliko Romano ng Malolos mula noong 1962. Ito ay nagsilbing Palasyo ng Pangulo noong Unang Republika. Ito ay ginunita ng National Historical Institute noong 1956.[35]
Ang Casa Real de Malolos, na orihinal na itinayo noong 1580, nagsilbi bilang Casa Tribunal at Casa Presidencia ng gobernadorcillo ng bayan. Ito ay naging kaban ng Espanya noong 1673. Idineklara ang Pambansang Dambana noong Oktubre 4, 1965. Ngayon ito ay Museum of Philippine Political History
Gobierno Militar dela Plaza, ancestral house ni Doña Gregoria Vasquez Adriano, ay naging punong-tanggapan ng Gobierno Militar de la Plaza noong 1898–1899, minarkahan at idineklara ang heritage site noong 1998
Ang iba pang mga makasaysayang pamana na palatandaan na minarkahan ng National Historical Institute ay:
- Jose Cojuanco Shrine, ang ancestral house ng Cojuangcos, ay minarkahan at idineklara na heritage site noong 2009
- Paaralan ng mg Kababaihan ng malolos, mga guho ng aktuwal na lugar ng paaralan ng mga kababaihan ng Malolos na itinatag noong 1889.
- Pook na Sinilangan ni Isidoro Matanglawin-Torres, aktuwal na lugar ng lugar ng kapanganakan ni Heneral Isidoro Torres sa Barrio Matimbo, isang Katipunan General, na minarkahan ng National Historical Institute.
(Pook na Sinilangan ni Guillermo Tolentino, ancestral house of National Artist Guillermo Tolentino, marked by National Historical Commission of the Philippines in 2012.
- Alberta Uitangcoy-Santos House, bahay ni Doña Alberta Uitangcoy-Santos, pinuno ng kilalang 20 Babae ng Malolos. Idineklara ang National Heritage House noong 2012 at kasalukuyang nagtataglay ng Museum of the Women of Malolos, na na-curate ni Carlo Herrera.
Iba pang mga site na nagtataglay ng pamana at makasaysayang halaga ngunit kasalukuyang hindi minarkahan ng National Historical Institute:
- Jose Cojuanco Shrine, ang ancestral house ng Cojuangcos, ay minarkahan at idineklara na heritage site noong 2009
- Paaralan ng mg Kababaihan ng malolos, mga guho ng aktuwal na lugar ng paaralan ng mga kababaihan ng Malolos na itinatag noong 1889.
- Pook na Sinilangan ni Isidoro Matanglawin-Torres, actual site of the birthplace of General Isidoro Torres at Barrio Matimbo, a Katipunan General, marked by National Historical Institute.
(Pook na Sinilangan ni Guillermo Tolentino, bahay-ninang ninuno ng Pambansang Alagad ng Sining na si Guillermo Tolentino, minarkahan ng Pambansang Komisyong Pangkasaysayan ng Pilipinas noong 2012.
- Alberta Bahay ng Uitangcoy-Santos, bahay ni Doña Alberta Uitangcoy-Santos, pinuno ng bantog na 20 Kababaihan ng Malolos. Idineklara bilang Pambansang Bahay Pamana noong 2012 at kasalukuyang kinaroroonan ng Museo ng Kababaihan ng Malolos, pinangasiwaan ni Carlo Herrera.
Iba pang mga lugar na nagtataglay ng pamana at makasaysayang halaga ngunit kasalukuyang hindi minarkahan ng Pambansang Institutong Pangkasaysayan:
- Casa Tribunal de Malolos, ika-2 munisipyo ng Malolos sa Calle Pariancillo.
- Gusali ng Kapitolyo ng Bulacan, itinayo noong 1930 sa istilong Art Deco, dinisenyo ni Juan Arellano.
- Gusali ng Munisipyo ng Malolos, itinayo noong 1940 sa istilong Neo-Klasikal sa pampang ng Ilog Liyang sa tapat ng ang katedral.
- Santa Isabel de Hungria Church and Convent, isa pang Malolos Colonial Church na itinayo noong 1859.
- Bahay ni Don Ramon Gonzales de Leon, Gobernadorcillo, itinayo noong 1923.
- Bahay ni Don Antonio Bautista, Aguinaldo Ayunda de Campo, itinayo noong 1820 at inayos ni Isabelo Tampinco ito ang orihinal na bahay ni Doña Rufina Tanjosoy.
- Don Jose Bautista, itinayo noong 1877 sa Art Nouveau na paraan, ancestral house ni Don Jose Bautista, asawa ni Doña Rufina Tanjosoy.
- Dr. Luis Santos House, art deco house na itinayo noong 1933 bahay ng kilalang doktor sa mata ng Malolos. Si Dr. Luis ay anak ni Doña Alberta Uitangcoy.
- Hermogenes Reyes House, itinayo noong 1904.
- Bahay ni Don Santiago Cruz sa Pariancillo, Barrio Santiago, bahay ninuno noon ni Gobernadorcillo Santiago.
- Mariano Crisostomo Bahay I, bahay ni Liberal Gobernadorcillo Don Mariano Crisostomo Calle M. Tengco
- Mariano Crisostomo House II, isa pang bahay ni Mariano Crisostomo na matatagpuan sa Calle Estrella, barrio Santo Rosario
- Aguas Potables de Malolos, American Period water cistern na itinayo noong 1923 ni Mayor Mariano Santos-Tengco.
- Tomas Tanchangco House II, another ancestral house of Gobernadorcillo Don Tomas Tanchangco at Calle Tenjeco, Sa Vicente.
- Santo Rosario Chapel, barrio chapel na itinayo noong 1870 na ginamit bilang pansamantalang Simbahang bayan nang sunugin ng mga rebolusyonaryo ang pangunahing simbahan ng bayan noong 1899.
- Iglesia Filipina Independiente, itinayo noong 1903 Bulacan Cathedral ng Iglesia Filipina Independietne, na kilala rin bilang Aglipay.
- Atlag Methodist Church, isa sa mga unang Methodist Church sa Pilipinas na itinayo rin noong 1903.
- Bulacan High School, 1905 guho ng unang sekondaryang mataas na paaralan na itinayo ng mga Thomasites sa Malolos.
- 1913 Gabaldon Building ng Malolos Central School
- 1919 Binuo ang Logia Malolos No. 46 at nang maglaon noong 1921, ang Templo Plaridel na kinaroroonan ng Logia Malolos No. 46 ay itinayo sa Sto. Rosario. Ang unang kagalang-galang na amo nito ay si Nicolas Buendia, na kalaunan ay naging alkalde nito, pagkatapos ay Gobernador ng Bulacan, pagkatapos ay Senador ng Commonwealth sa ilalim ni Pres. Manuel L. Quezon.
Mga Pista at Kapistahan
[baguhin | baguhin ang wikitext]Binansagang Lungsod ng mga Pista ng Bulacan, ipinagmamalaki ng Malolos ang maraming kapistahan at pista bawat taon. Ang ilang mga kapistahan ay mga kapistahan sibiko at karamihan ay mga kapistahan pangrelihiyon.
- Pista ng Singkaban (Sining at Kalinangan ng Bulacan), isang kapistahan ng sining at kultura bilang parangal sa patron ng Kapitolyo, ang "Our Lady of Victory", na nagtatampok ng mga tradisyonal na sining ng "Balagtasan", "Kundiman" at mga katutubong sayaw sa gitna ng mga arko ng "Singkaban". Ang kapistahan ay ipinagdiriwang tuwing ikalawang linggo ng Setyembre kasabay ng "Linggo ng Bulacan" (Isinasagawa noong Setyembre 8–15), Isang pagdiriwang sa buong probinsya na binubuo ng iba't ibang makukulay na presentasyong pangkultura, mga eksibit sa sining at pagluluto, mga paligsahan sa sining at kasanayan, at ang prestihiyosong taunang Gabi ng Parangal ng Dangal ng Lipi at nagtatapos sa anibersaryo ng pagbubukas ng Kongreso ng Malolos. Taun-taon, ang mga aktibidad nito ay nag-iiba depende sa napiling tema para sa taon. Ang pagdiriwang na ito ay ipinangalan sa espesyal na "SINING NG KAWAYAN", ang mahusay na inukit na mga arko ng kawayan, na kilala sa lalawigan ng Bulacan lalo na sa Malolos at Hagonoy kung saan nagmula ang Sining ng Singkaban. The 19th Singkaban Festival's theme is "Pagyakap sa Kasaysayan, Pagsulong sa Kinabukasan."[36]
Ang lahat ng ito ay antigo at mapaghimala Ang mga imahen ay nasa pangangalaga ng Bisitang Matanda ng Santisima Trinidad at maaaring bisitahin at makita sa mga bahay ng itinalagang taunang Hermano.
- Ang Pabukang Puso — na ginaganap tuwing Marso 19 sa Panasahan, ay ginugunita ang pagkamatay ni Saint Joseph ang Manggagawa, Ama-alaga ni Hesus. Ito ay ginaganap taun-taon sa harapang bahay ng angkan ng Roxas sa Panasahan, na ang patriyarkang si Valentin Roxas, ang nagpasimula nito noong 1975. Ang tradisyong ito ay nagpapatuloy pa rin hanggang sa kasalukuyan kung saan ang mga nakababatang henerasyon ng angkan ang nag-oorganisa nito.
- Pag-akyat Festival — isa sa mga tradisyonal na pinapanatiling kapistahan sa lungsod, na ginaganap sa Barangay Atlag. Ito ang hudyat ng pag-akyat ng ating Panginoon.
- Fiesta Republica (Isang Kapistahan ng Kasaysayan ng Pilipinas) - ginaganap tuwing ikatlong linggo ng Enero at pagdiriwang ng Unang Republika ng Pilipinas, na ginaganap simula noong 2011, kasabay ng pista ng Santo Niño de Malolos
Mga Parke at Museo
[baguhin | baguhin ang wikitext]
- Hardin ng mga Bayani at Sining na kilala rin bilang Capitol Mini-Forest at Children's Park, sa Provincial Capitol Compound
- Bulacan Heroes Park sa Bulacan State University
- Mini Rizal Park sa Bulacan State University
- Museo Ang Bulacan, Hiyas ng Bulacan Museum Complex, na matatagpuan 500 m mula sa Barasoain Church, ay isang sentro ng kultura at museo na naglalaman ng mga gawa, artifacts, relics at manuscripts nina Francisco Balagtas, Marcelo H. del Pilar, Gregorio del Pilar, Mariano Ponce at iba pang sikat na lalaki ng Bulacan.
- Casa Real Shrine, now Museum of Philippine Political History[37][38]
- Ang Museo ng Barasoain, na matatagpuan sa tapat ng bulwagan ng Kumbento ng Barasoain, ay pinamamahalaan ng Pambansang Instituto ng Kasaysayan. Ang mga pasilyo nito ay nakasabit ng mga makasaysayang litrato ng Bulacan at iba't ibang silid ang nagsasalaysay kung paano itinatag ang demokrasya sa bansa. Bukas araw-araw, 8 am – 5 pm. Libre ang pagpasok. Ang simbahan at kumbento ay idineklara bilang isang Pambansang Landmark noong Agosto 1, 1973, sa ilalim ng Presidential Decree No. 260 at parehong sumailalim sa masusing pagpapanumbalik sa ilalim ng pangangasiwa ng Pambansang Komisyon sa Kasaysayan.
- Ang Museo Diocesano de Malolos, isang museo ng sining pangsimbahan na matatagpuan din sa Barasoain Convent, ay pinamamahalaan ng Diyosesis ng Malolos. Naglalaman ito ng mga relikya at mga kagamitang pangrelihiyon tulad ng mga orihinal na talaan ng binyag noong ika-19 na siglo nina Marcelo Hilario (kilala rin bilang Marcelo H. del Pilar), Francisco Baltazar (kilala rin bilang Francisco Balagtas) at Gregorio del Pilar; isang piraso ng buto ni San Vicente Ferrer na nababalot ng salamin; mga damit ng pari na burdado ng mga sinulid na pilak na may ginto, mga antigong prayer card at mga harapan ng altar mula sa iba't ibang simbahan.
- Museo ng Kababaihan ng Malolos, na matatagpuan sa Bahay ng Uitangcoy-Santos, ang museong ito ay may apat na bulwagan ng eksibit at isang bulwagan ng lektura ng mga koleksyon na may kaugnayan sa makasaysayang salaysay ng kababaihan. Ito ay pinangasiwaan ng ikalimang henerasyong apo ni Alberta Uitangcoy-Santos, si Carlo Herrera.
- Pamarawan bird sanctuary, na matatagpuan malapit at bahagi ng Paliparang Pandaigdig ng Bulacan, ang 40-ektarya (99-akre) "Saribuhay sa Dampalit" ay ang una at pinakamalaking Biodiversity Offset Program ayon sa binanggit ni LoyToniga Yulo. Sumusunod ito sa mga pamantayang pangkapaligiran at panlipunan ng International Finance Corporation.[39] Ang San Miguel Aerocity Inc. ay isang ginawaran ng 25 Steward Leadership Excellence ng Asia-Pacific para sa santuwaryo ng mga ibon nito. Ang lugar ay nagsisilbing hinto para sa paglipat ng mga ibon sa kahabaan ng East Asian–Australasian Flyway at isang natural pagkontrol ng baha.[40]
Pamimili
[baguhin | baguhin ang wikitext]Ang Robinsons Place Malolos ay ang ika-35 mall sa buong bansang kadena ng Robinsons Malls at pangalawa nito sa Bulacan. Ang apat na palapag na shopping center na ito na may multi-level na parking area ay may department store, supermarket at sarili nitong sinehan. Nag-aalok din ang mall na ito ng malawak na seleksyon ng mga restawran at fast-food outlet, mga fashion boutique, mga tindahan ng teknolohiya at serbisyo pati na rin ang mga health at beauty clinic.
Palakasan
[baguhin | baguhin ang wikitext]May mga sports venue ang Malolos, tulad ng Bulacan Sports Complex at Malolos Sports and Convention Center. Ang Bulacan Sports Complex ay mayroong track field, football field, basketball court, oval, at lap pool. Parehong ang Bulacan Sports Complex at Malolos Sports & Convention Center ay nagdaos ng ilang mga kaganapang pampalakasan sa rehiyon, probinsya, at lungsod, tulad ng 2017 Central Luzon Regional Athletic Association,[41] at ang Republica Cup, isang imbitasyonal na paligsahan sa palakasan na ginaganap taun-taon.[42]
Edukasyon
[baguhin | baguhin ang wikitext]Ang Malolos ay kinikilala bilang isa sa mga sentro ng edukasyon sa rehiyon ng Gitnang Luzon. Mayroon itong ilang mga unibersidad tulad ng pinondohan ng gobyerno na Bulacan State University, at pribadong pag-aari ng STI College Academic Center, Centro Escolar University sa Malolos at Unibersidad ng Regina Carmeli. May mga pribadong paaralang tersyarya. Dito rin matatagpuan ang pinakamataong mataas na paaralan sa Gitnang Luzon, ang Marcelo H. del Pilar National High School, na itinatag noong 1905.
Ang lungsod ay may 9 na pampublikong mataas na paaralan at 45 pampublikong elementarya sa ilalim ng awtoridad ng Department of Education Division ng City Schools of Malolos. Ang mga paaralan ng lungsod ay nahahati sa dalawang distrito ng edukasyon para sa mga layuning representasyonal. Mayroon ding mga pribadong pag-aari at pinamamahalaan ng simbahan na itinatag sa lungsod. Ang mga pribadong paaralang ito ay mga miyembro ng Malolos City Private Schools Association (MACIPRISA). Matatagpuan din sa lungsod ang mga teknikal na paaralan at mga kolehiyo sa kompyuter.
Mga kilalang tao
[baguhin | baguhin ang wikitext]- Nikko Natividad - mananayaw, aktor, miyembro ng Hashtags
- Aria Clemente - mang-aawit at aktres
- Sanya Lopez - aktres
Mga sanggunian
[baguhin | baguhin ang wikitext]- ↑ "Province: Bulacan". PSGC Interactive. Quezon City, Philippines: Philippine Statistics Authority. Nakuha noong 12 Nobyembre 2016.
- ↑ "881 Cities and Municipalities Recorded Poverty Incidence of 20 Percent or Lower in 2023". Pangasiwaan ng Estadistika ng Pilipinas. 6 Pebrero 2026. Inarkibo mula sa orihinal noong 3 Hunyo 2026. Nakuha noong 7 Pebrero 2026.
- ↑
Census of Population (2015). "Region III (Central Luzon)". Total Population by Province, City, Municipality and Barangay. PSA. Nakuha noong 20 Hunyo 2016.
{{cite encyclopedia}}: CS1 maint: numeric names: authors list (link) - ↑
Census of Population and Housing (2010). "Region III (Central Luzon)". Total Population by Province, City, Municipality and Barangay. NSO. Nakuha noong 29 Hunyo 2016.
{{cite encyclopedia}}: CS1 maint: numeric names: authors list (link) - ↑
Censuses of Population (1903–2007). "Region III (Central Luzon)". Table 1. Population Enumerated in Various Censuses by Province/Highly Urbanized City: 1903 to 2007. NSO.
{{cite encyclopedia}}: CS1 maint: numeric names: authors list (link) CS1 maint: url-status (link) - ↑ "Province of Bulacan". Municipality Population Data. Local Water Utilities Administration Research Division. Nakuha noong Disyembre 17, 2016.
- ↑ "Poverty incidence (PI):". Philippine Statistics Authority. Nakuha noong Disyembre 28, 2020.
- ↑ "Estimation of Local Poverty in the Philippines" (PDF). Pangasiwaan ng Estadistika ng Pilipinas. 29 Nobyembre 2005. Inarkibo mula sa orihinal (PDF) noong 3 Pebrero 2021. Nakuha noong 4 Agosto 2012.
- ↑ "2003 Small Area Estimates of Poverty (Full Report)" (PDF). Pangasiwaan ng Estadistika ng Pilipinas. 11 Marso 2009. Inarkibo mula sa orihinal (PDF) noong 21 Mayo 2025. Nakuha noong 4 Agosto 2012.
- ↑ "2006 City and Municipal Level Poverty Estimates". Pangasiwaan ng Estadistika ng Pilipinas. 3 Agosto 2012. Inarkibo mula sa orihinal noong 21 Mayo 2025. Nakuha noong 4 Agosto 2012.
- ↑ "PSA Releases the 2012 Municipal and City Level Poverty Estimates". Pangasiwaan ng Estadistika ng Pilipinas. 31 Mayo 2016. Inarkibo mula sa orihinal noong 21 Setyembre 2019. Nakuha noong 1 Hunyo 2016.
- ↑ "PSA Releases the 2015 Municipal and City Level Poverty Estimates". Pangasiwaan ng Estadistika ng Pilipinas. 10 Hulyo 2019. Inarkibo mula sa orihinal noong 24 Pebrero 2020. Nakuha noong 11 Hulyo 2019.
- ↑ "PSA Releases the 2018 Municipal and City Level Poverty Estimates". Pangasiwaan ng Estadistika ng Pilipinas. 15 Disyembre 2021. Inarkibo mula sa orihinal noong 15 Enero 2022. Nakuha noong 16 Disyembre 2021.
- ↑ "PSA Releases the 2021 City and Municipal Level Poverty Estimates". Pangasiwaan ng Estadistika ng Pilipinas. 2 Abril 2024. Inarkibo mula sa orihinal noong 3 Abril 2024. Nakuha noong 3 Abril 2024.
- ↑ "Mall Info Main". Robinsons Malls. Inarkibo mula sa orihinal noong Enero 12, 2018. Nakuha noong Enero 11, 2018.
- ↑ Brion. "Union Bank of the Philippines v. Maunlad Mga Tahanan" (PDF). Mga Ulat sa Pilipinas. Inarkibo (PDF) mula sa orihinal noong Oktubre 12, 2016. Nakuha noong Enero 11, 2018.
{{cite journal}}: Unknown parameter|isyu=ignored (); Unknown parameter|petsa=ignored () - ↑ "Graceland Mall Malolos". RMR Group of Mga Kumpanya. Inarkibo mula sa orihinal noong Abril 8, 2018. Nakuha noong Enero 11, 2018.
- ↑ "International theme park, itatayo sa Malolos City". Philippine News Agency. Inarkibo mula sa orihinal noong August 15, 2017. Nakuha noong September 17, 2017.
- ↑ Balbin, Manny D. "Chimera Land Theme Park Sa Malolos, Kauna-unahan sa 'Pinas! - Ronda Balita". rondabalita.news. Inarkibo mula sa orihinal noong Setyembre 17, 2017. Nakuha noong Setyembre 17, 2017.
- ↑ "KARATIG JEEPNEY: Little Jeepneys of Malolos". Nakuha noong January 11, 2018.
{{cite web}}:|archive-url=requires|archive-date=(); Text "12, 2018" ignored () - ↑ "Mga Bangko sa Malolos Bulacan". yellow-pages.ph. Inarkibo mula sa orihinal noong Enero 12, 2018. Nakuha noong Enero 11, 2018.
- ↑ "Maikling kasaysayan ng PNR". Philippine National Railways (Pebrero 27, 2009). Inarkibo mula sa orihinal noong Pebrero 27, 2009. Nakuha noong Nobyembre 4, 2011.
- ↑ Carpio (Pebrero 7, 2012). "China National Machinery and Equipment Group vs. Santa Maria". G.R. Blg. 185572. Inarkibo mula sa orihinal noong Enero 11, 2018. Nakuha noong Enero 11, 2018.
- ↑ "Sisimulan ngayong taon ang konstruksyon ng riles ng Maynila-Malolos". ABS-CBN News. Enero 12, 2017. Inarkibo mula sa orihinal noong Enero 12, 2018. Nakuha noong Enero 11, 2018.
- ↑ Padron:Cite balita
- ↑ Padron:Cite balita
- ↑ "Proyekto ng Riles ng Hilagang-Timog, Pilipinas". teknolohiya-ng-riles. Nakuha noong Hunyo 18, 2024.
{{cite news}}: Unknown parameter|petsa=ignored () - ↑ Balabo, Dino (Mayo 2, 2012). "Naubusan ng tubig ang mga nayon sa Bulacan". The Philippine Star. Inarkibo mula sa orihinal noong Enero 12, 2018. Nakuha noong Enero 11, 2018.
- ↑ "Kawalan ng suplay ng tubig sa Bulacan, inireklamo". ABS-CBN News. June 24, 2017. Inarkibo mula sa orihinal noong January-date 2018. Nakuha noong January 11, 2018.
{{cite news}}: Check date values in:|archive-date=() - ↑ Padron:Banggitin ang web
- ↑ "Resume of Mayor Christian D. Natividad | PDF | Pilipinas | Pamahalaan". Scribd (sa wikang Ingles). Inarkibo mula sa orihinal noong Enero 30, 2024. Nakuha noong 2024-01-30.
- ↑ Balbin, Manny (Mayo 17, 2019). "Ipinroklama ng aktor na si Daniel Fernando ang pagka-gobernador ng Bulacan". pna.gov.ph. Inarkibo mula sa orihinal noong Enero 30, 2024. Nakuha noong Enero 30, 2024.
- ↑ Padron:Banggitin ang web
- ↑ "Ang Kamestisuhan ng Malolos ay maaaring maging karibal ng Distrito ng Mestizo ng Vigan bilang pamana". Philippine Daily Inquirer. Inarkibo mula sa orihinal noong Hulyo 14, 2018. Nakuha noong Hulyo 22, 2018.
- ↑ Go, Marky. "Lungsod ng Malolos: Ng mga babaeng tagapagligtas, mga mandirigma ng kalayaan at pamana ng sinaunang panahon". BusinessMirror. Inarkibo mula sa orihinal noong Hulyo 22, 2018. Nakuha noong Hulyo 22, 2018.
- ↑ {{cite news |last1=Silverio |first1=Frederick |title=19th Singkaban Festival kicks off in Bulacan|url= https://www.manilatimes.net/2024/09/10/regions/19th-singkaban-festival-kicks-off-in-bulacan/1970216|accessdate=September 10, 2024 |work= The Manila Times|date=Setyembre 10, 2024} Malolos.jpg|thumb|334x334px|Larawan ng Santo Niño de Malolos sa panahon ng Santo Niño de Malolos Festival noong 2024.]]

Malolos na bersyon ng Singkaban na gawa sa Pulo, Barihan - Santo Niño de Malolos Festival – Ito ay ginaganap tuwing huling Linggo ng Enero, Ang pinakamalaki at pinakamalaking pagpapahayag ng debosyon sa Banal na Batang Hesus sa isla ng Luzon, na ipinagdiriwang tuwing huling Linggo ng Enero. Ang kasiyahan ay nagsisimula sa isang eksibit ng "Santo Niño" (Banal na Bata) at nagtatapos sa isang engrandeng prusisyon ng daan-daang mga katutubong, antigo at bagong mga estatwa ng Banal na Bata sa iba't ibang mga larawan. Ang pinakatampok sa pagdiriwang na ito ay ang daang taong gulang na antigong mapaghimalang imahen ni Senor Sto Nino de Malolos.
- Pista ng Santisima Trinidad na Matanda - ginaganap taun-taon tuwing Trinity Sunday, ito ay karaniwang tinatawag na Pista ng Santisima Trinidad at ang iba ay tinatawag itong "Pista ng Barihan" dahil ang mga Barangay ng Barihan, Santisima Trinidad at Pinagbakahan ay nagkakaroon ng isang fiesta at isang karaniwang simbahan sa kadahilanang hindi pa alam ng mga matatanda mula noong panahon ng Kastila. Ang pistang ito ay nagsimula noong ika-18 siglo, kung saan libu-libong tao mula sa iba't ibang bayan at probinsya ang dumadalo sa pistang ito at nagpupulong sa Lumang Kapilya upang manalangin para sa mga petisyon at kahilingan. Hindi lamang ito sa Piyesta kundi tuwing Biyernes at Linggo ng taon. Tinatawag din itong "Quiapo ng Bulacan" ng Diyosesis ng Malolos. Ang mga tampok na bahagi ng Piyesta ay ang pampublikong paglalahad ng mga mahimalang at lubos na iginagalang na mga sinaunang icon ng Banal na Trinidad, habang isinasagawa ang prusisyon na dinadaluhan ng iba pang mga banal na imahen mula sa lahat ng bahagi ng probinsya.
- Santisima Trinidad de Mayor - naka-print na langis sa canvas, ang likod ng canvass ay nakalantad na may petsang Enero 10, 1500, at samakatuwid ay ang pinakamatandang icon ng Katoliko sa Pilipinas. Ito ay itinuturing na napakamahimalang ng karamihan sa mga mananampalataya.
- Santisima Trinidad na Bata - naka-print na langis sa rosewood, isang icon na mula noong 1762 ang pangalawa sa pinakamatanda sa mga prusisyonal na icon.
- Santisima Trinidad de Trisagio - ang huli at pinakabata sa tatlong banal na imahen na naglalarawan sa "biblikal na trinidad"
- Ang pang-apat na iginagalang na imahen, ang Santisima Trinidad de Original, ito ang sentro ng kapilya, ang lugar ay lupang sakahan. Ang imaheng ito ay itinaguyod sa pangunahing retablo ng Santisima Trinidad Chapel. Nakalulungkot na ito ay ninakaw noong Oktubre 27, 1981, pagkatapos ng Pistang Maliit at nananatiling nawala.<ref>"Santisima Trinidad of Malolos, Bulacan «Museo Publishero Trinidad of Malolos, Bulacan". Disyembre 15, 2011. Inarkibo mula sa orihinal noong Marso 8, 2012. Nakuha noong Marso 9, 2012.
- ↑ "Museo ng Kasaysayang Pampulitika ng Pilipinas". Inarkibo mula sa orihinal noong February 7, 2022. Nakuha noong February 7, 2022.
- ↑ "Political history museum binuksan ni Robredo". Oktubre 13, 2016. Inarkibo mula sa orihinal noong Setyembre 17, 2017. Nakuha noong Setyembre 17, 2017.
- ↑ Loyola, James (Pebrero 26, 2024). "Inilunsad ng SMC ang unang biodiversity offset site ng Pilipinas". Manila Bulletin. Nakuha noong Pebrero 28, 2024.
- ↑ Silverio, Frederick (Nobyembre 6, 2024). "Nanalo ang SMC ng parangal para sa programa ng biodiversity offset sa Bulacan". Nakuha noong Nobyembre 6, 2024.
- ↑ "C. Mga atleta mula Luzon, sasabak sa 2017 CLRAA". Manila Bulletin. Pebrero 6, 2017. Inarkibo mula sa orihinal noong Marso 7, 2018. Nakuha noong Marso 6, 2018.
- ↑ "2017 Republica Tasa". Spin.ph. Inarkibo mula sa orihinal noong Marso 7, 2018. Nakuha noong Marso 6, 2018.
Mga Kawing Panlabas
[baguhin | baguhin ang wikitext]- Philippine Standard Geographic Code Naka-arkibo 2012-04-13 sa Wayback Machine.

