Uturuki
Jamhuri ya Uturuki Türkiye Cumhuriyeti (Kituruki) | |
|---|---|
| Wimbo wa taifa: İstiklal Marşı "Wimbo wa Uhuru" | |
| Mji mkuu | Ankara |
| Mji mkubwa | Istanbul 32°51′M |
| Lugha rasmi | Kituruki |
| Lugha za kikabila | Kituruki, Kikurdi, Kiarabu, Kizaza, Kialbania, Kibosnia, Kigiriki, Kiarmenia, Kicircassia, Kilazi, Kibulgaria |
| Serikali | Jamhuri ya urais ya muungano |
| • Rais • Makamu wa Rais • Spika • Jaji Mkuu | Recep Tayyip Erdoğan Cevdet Yılmaz Numan Kurtulmuş Kadir Özkaya |
| Eneo | |
| • Jumla | km2 783,562 (ya 36) |
| • Maji (asilimia) | 2.03% |
| Idadi ya watu | |
| • Kadirio la 2024 | 85,664,944 |
| • Msongamano | 111.4/km2 |
| PLT (PPP) | Kadirio la 2025 |
| • Jumla | ▲ $3.652 trilioni |
| • Kwa kila mtu | ▲ $42,451 |
| PLT (Kawaida) | Kadirio la 2025 |
| • Jumla | ▲ $1.437 trilioni |
| • Kwa kila mtu | ▲ $16,709 |
| HDI (2023) | ▬ 0.853 - juu |
| Gini (2021) | 44.4 |
| Sarafu | Lira ya Kituruki (₺) (TRY) |
| Majira ya saa | UTC+3 (TRT) |
| Upande wa magari | Kushoto |
| Msimbo wa simu | +90 |
| Jina la kikoa | .tr |
Uturuki, rasmi kama Jamhuri ya Uturuki (kwa Kituruki: Türkiye Cumhuriyeti), ni nchi inayopatikana kati ya Asia Magharibi na Ulaya ya Kusini-Mashariki, ikiwa na sehemu kubwa katika Anatolia na sehemu ndogo katika Thrace barani Ulaya. Inapakana na Bulgaria kaskazini-magharibi, Ugiriki magharibi, Georgia kaskazini-mashariki, Armenia, Azerbaijan, na Uajemi mashariki, Iraq na Syria kusini, na imezungukwa na Bahari Nyeusi kaskazini, Bahari ya Mediteranea kusini, na Bahari ya Aegean magharibi. Ina idadi ya watu takriban milioni 85, ikiwa ya 18 duniani. Jiji lake kubwa zaidi ni Istanbul, huku mji mkuu ukiwa Ankara.
Uturuki ni nchi yenye historia ndefu na tajiri inayochanganya utamaduni wa Asia na Ulaya. Katika historia yake, eneo hili lilikuwa kitovu cha milki kubwa kama vile Ufalme wa Bizanti na baadaye Milki ya Osmani (Ottoman Empire) ambayo ilidumu kwa zaidi ya miaka 600 hadi kuvunjwa kwake mwaka 1922. Jamhuri ya Uturuki ilitangazwa rasmi tarehe 29 Oktoba 1923 chini ya uongozi wa Mustafa Kemal Atatürk, ambaye alianzisha mageuzi makubwa ya kisiasa, kijamii, na kiuchumi yaliyolenga kuifanya Uturuki kuwa taifa la kisasa na la kidemokrasia.
Leo, Uturuki ni jamhuri ya urais yenye maendeleo ya kati hadi ya juu kiuchumi, ikiwa mwanachama wa mashirika mbalimbali ya kimataifa kama vile Umoja wa Mataifa, G20, NATO, na Shirika la Ushirikiano wa Kiislamu (OIC). Uchumi wake unaegemea kwenye viwanda, kilimo, utalii, na huduma, huku miji mikuu kama Istanbul, Ankara, na Izmir ikiwa vituo vikuu vya biashara na utamaduni. Licha ya maendeleo haya, nchi imekabiliwa pia na changamoto za kisiasa, kijamii, na kiusalama, hasa kutokana na migogoro ya kikanda na masuala ya ndani ya kisiasa.
Jiografia

Sehemu kubwa ya mipaka yake ni bahari: Mediteranea upande wa magharibi na kusini na Bahari Nyeusi upande wa kaskazini. Kwenye nchi kavu imepakana na Ugiriki na Bulgaria upande wa magharibi, Kaskazini-mashariki na Georgia, Armenia na Azerbaijan, kwa upande wa mashariki na Iran na upande wa kusini na Iraq na Syria.
Sehemu kubwa ya eneo lake ni Anatolia inayoonekana kama rasi kubwa kati ya Mediteranea na Bahari Nyeusi. Hali ya nchi ndani ya Anatolia mara nyingi ni yabisi na kilimo kinategemea umwagiliaji.
Safu za milima zinafuatana na pwani za kusini na kaskazini.
Sehemu ya mashariki ya nchi kuelekea Uajemi na Kaukazi ina milima mingi.
Historia
Historia ya Uturuki inahusisha milenia kadhaa na inajumuisha ustaarabu mbalimbali ulioishi au kutawala eneo la Anatolia na Thrace. Anatolia ilikuwa makazi ya watu wa kale wakiwemo Wahiti, Wafrijia, Walidia na Warati, huku makoloni ya Wagiriki yakianzishwa kando ya pwani za magharibi na kusini.[1] Eneo hilo baadaye likawa sehemu ya Dola ya Achaemenid ya Uajemi, kabla ya kutekwa na Aleksanda Mkuu katika karne ya 4 KK. Baada ya kipindi cha Hellenisti, sehemu kubwa ya Anatolia iliingia chini ya utawala wa Dola la Roma na baadaye ikawa kitovu cha Dola la Byzantine, huku Konstantinopoli ikiwa mji mkuu wake.[2]
Kuanzia karne ya 11, watu wa Kituruki walianza kujiimarisha katika Anatolia kufuatia Vita vya Manzikert mwaka 1071, ambapo Waseljuq waliishinda jeshi la Bisanti.[3] Baadaye, Usultani wa Rum uliibuka kuwa dola kubwa ya Waseljuq katikati ya Anatolia. Mwishoni mwa karne ya 13 na mwanzoni mwa karne ya 14, Osman I aliweka misingi ya Dola la Osmani, ambalo lilipanuka katika Anatolia na kusini-mashariki mwa Ulaya. Waosmani waliteka Konstantinopoli mwaka 1453 chini ya Sultan Mehmed II, na kuufanya kuwa mji mkuu wa kifalme, na baadaye wakawa dola kubwa iliyotawala sehemu za Ulaya, Asia na Afrika.[4]
Dola la Osmani lilifikia kilele cha upanuzi wake wa eneo na ushawishi wa kisiasa katika karne ya 16, hasa wakati wa utawala wa Suleiman Mkuu.[4] Hata hivyo, katika karne zilizofuata, dola hilo lilipata hasara za maeneo, kushindwa kijeshi, pamoja na matatizo ya kisiasa na kiuchumi. Wakati wa Vita vya Kwanza vya Dunia, Dola la Osmani lilipigana upande wa Madola ya Kati na kushindwa mwaka 1918. Uvamizi uliofuata wa Madola ya Muungano na mipango ya kugawanya maeneo ya Osmani ulisababisha Vita vya Uhuru vya Uturuki (1919–1922), vilivyoongozwa na Mustafa Kemal Atatürk na harakati ya utaifa wa Kituruki.[3]
Jamhuri ya Uturuki ilitangazwa tarehe 29 Oktoba 1923, huku Ankara ikiwa mji mkuu na Atatürk akiwa rais wake wa kwanza.[5] Atatürk alianzisha mageuzi makubwa ya kisiasa, kisheria, kijamii na kitamaduni yaliyolenga kuunda taifa la kisasa lisilo la kidini, yakiwemo kukomeshwa kwa Ukhalifa, kupitishwa kwa sheria mpya ya kiraia, na kubadilishwa kwa hati ya Kiarabu na alfabeti ya Kituruki inayotokana na alfabeti ya Kilatini.[3] Uturuki ikawa demokrasia ya vyama vingi baada ya Vita vya Pili vya Dunia, ingawa historia yake ya kisiasa ya kisasa pia imehusisha vipindi vya uingiliaji wa kijeshi, ukosefu wa utulivu wa kisiasa na mabadiliko ya katiba. Katika karne ya 21, Recep Tayyip Erdoğan na Chama cha Haki na Maendeleo (AKP) wamekuwa nguvu kuu katika siasa za Uturuki, huku Erdoğan akiwa rais tangu mwaka 2014.[5]
Demografia
Uturuki una wakazi zaidi ya milioni 76. Wengi wao (70-75%) ni Waturuki. Katika mashariki ya Uturuki watu wengi ni Wakurdi ambao ni milioni 14 au takriban 20% za raia wote wa Uturuki.[6]
Kuna mabaki madogo tu ya Wagiriki na Waarmenia waliowahi kukalia sehemu kubwa za nchi hadi mwisho wa milki ya Osmani.
Kwenye maeneo jirani na Syria wako pia Waarabu.
Lugha rasmi na ya kawaida ni Kituruki, kinachotimika na 85% za wakazi. Hata hivyo, lugha 36 huzungumzwa nchini Uturuki, yaani 14 za asili na 22 za nje (angalia orodha ya lugha za Uturuki).
Upande wa dini, karibu wote ni Waislamu, hasa kuanzia karne ya 20 ambapo Wakristo wengi waliuawa (hasa Waarmenia) au kuhama (hasa Wagiriki). Waliobaki ni 0.2% tu. Hata hivyo Uturuki ni nchi isiyo na dini rasmi.
Picha za Uturuki
- Anıtkabir (Ankara)
- Ayasofya (zamani: Kanisa la Hagia Sofia) mjini Istanbul wakati wa usiku
- Maghofu ya Efeso
- Misikiti Selimiye (Edirne)
Tazama pia
Viungo vya nje
- Jumla
- turkey.com - Topical multilingual website about Turkey.
- Turkey entry at The World Factbook
- Turkey profile from the BBC News
- Turkey at Encyclopædia Britannica
- Turkey Ilihifadhiwa 9 Juni 2012 kwenye Wayback Machine. from UCB Libraries GovPubs
- Uturuki katika Open Directory Project
- Key Development Forecasts for Turkey from International Futures
- Serikali
- Official website of the Presidency of the Republic of Turkey Ilihifadhiwa 5 Juni 2010 kwenye Wayback Machine.
- Official website of the Grand National Assembly of Turkey Ilihifadhiwa 23 Januari 2015 kwenye Wayback Machine.
- Utalii
- Wikimedia Atlas of Turkey
- Turkey's Official Tourism Portal Ilihifadhiwa 5 Julai 2008 kwenye Wayback Machine.
- Official website of the Ministry of Culture and Tourism
- Turkey profile from UNESCO
- Turkey profile from Lonely Planet
- Uchumi
- Official website of Ministry of the Ministry of Economy Ilihifadhiwa 1 Novemba 2015 kwenye Wayback Machine.
- Macroeconomic Data for Turkey Online Ilihifadhiwa 17 Novemba 2014 kwenye Wayback Machine.
| Nchi na maeneo ya Asia |
|
Afghanistan | Armenia2 | Azerbaijan | Bahrain | Bangladesh | Bhutan | Brunei | China | Falme za Kiarabu | Georgia2 | Hong Kong3 | Indonesia | Iran | Iraq | Israel | Jamhuri ya China (Taiwan) | Japani | Kamboja | Kazakhstan | Kirgizia | Korea Kaskazini | Korea Kusini | Kupro2 | Kuwait | Laos | Lebanoni | Macau3 | Malaysia | Maldivi | Mongolia | Myanmar | Nepal | Omani | Pakistan | Palestina | Qatar | Saudia | Singapuri | Sri Lanka | Syria | Tajikistan | Timor ya Mashariki | Turkmenistan | Ufilipino | Uhindi | Urusi1 | Uthai | Uturuki1 | Uzbekistan | Vietnam | Yemen | Yordani |
| 1. Nchi ina maeneo katika Asia na Ulaya. 2. Nchi iko Asia lakini inahesabiwa pia kati ya nchi za Ulaya kwa sababu za historia au utamaduni. 3. Eneo la pekee la China. |
| Makala hii kuhusu maeneo ya Uturuki bado ni mbegu. Je unajua kitu kuhusu Uturuki kama historia yake, biashara, taasisi zilizopo, watu au utamaduni? Labda unaona habari katika wikipedia ya Kiingereza au lugha nyingine zinazofaa kutafsiriwa? Basi unaweza kuisaidia Wikipedia kwa kuihariri na kuongeza habari. |
- ↑ "History of Turkey". Encyclopædia Britannica. Encyclopædia Britannica, Inc. Iliwekwa mnamo 30 Agosti 2026.
- ↑ Allen, Nicholas. "A Brief History of Turkey". TOTA. Iliwekwa mnamo 30 Agosti 2026.
- 1 2 3 Hitilafu ya kutaja: Invalid
<ref>tag; no text was provided for refs named "Britannica_Turkey". - 1 2 "The rise and fall of the Ottoman Empire". Encyclopædia Britannica. Encyclopædia Britannica, Inc. Iliwekwa mnamo 30 Agosti 2026.
- 1 2 "Country Profile: Turkey". Al Jazeera. Al Jazeera Media Network. 26 Mei 2011. Iliwekwa mnamo 30 Agosti 2026.
- ↑ Worldometers. "Demografia za Uturuki" (kwa Kiingereza). Iliwekwa mnamo 2025-02-23.

