Ukraina
Ukraina Україна | |
|---|---|
| Anthem: Державний гімн України Derzhavnyi himn Ukrainy "Himni Shtetëror i Ukrainës" | |
Territori i kontrolluar nga Ukraina Territoret e Ukrainës të pushtuara nga Rusia | |
| Kryeqyteti | Kiev 50°27′N 30°31′E / 50.450°N 30.517°E |
| Largest city | kryeqyteti |
| Official languages | Ukrainishtja[1] |
| Ethnic groups (2001)[2] |
|
| Feja (2018)[3] |
|
| Etnonimi | ukrainas |
| Qeverisja | Republikë unitare gjysmë-presidenciale |
| Volodimir Zelenski | |
| Serhi Koretski | |
| Legjislatura | Verkhovna Rada |
| Formimi | |
| 882 | |
| 1199 | |
| 1552 | |
| 1649-08-18 | |
| 1917-11-20 | |
| 1918-04-29 | |
| 1918-12-14 | |
| 1919-03-10 | |
| 1945-10-24 | |
| 1991-08-24 | |
| 1996-06-28 | |
| Sipërfaqja | |
• Gjithsej | 603.628[4] km2 (233.062 sq mi) (45) |
• Ujë (%) | 3,8[5] |
| Popullsia | |
• October 2026 estimate | |
• Dendësia | 537/km2 (1,390.8/sq mi) (156) |
| GDP (PPP) | 2026 estimate |
• Gjithsej | |
• Per capita | |
| GDP (nominal) | 2026 estimate |
• Gjithsej | |
• Per capita | |
| Gini (2020) | low inequality |
| HDI (2023) | high (87) |
| Monedha | Hryvnia ukrainase (₴) (UAH) |
| Zona kohore | UTC+2[9] (EET) |
| UTC+3 (EEST) | |
| Formati i datës | dd.mm.yyyy |
| Kodi telefonik | +380 |
| TLD-ja e internetit | |
Ukraina[a] është një shtet në Evropën Lindore. Është shteti i dytë më i madh në Evropë pas Rusisë, me të cilën kufizohet në lindje dhe verilindje.[b] Ukraina kufizohet gjithashtu me Bjellorusinë në veri; Poloninë dhe Sllovakinë në perëndim; Hungarinë, Rumaninë dhe Moldavinë[c] në jugperëndim; si dhe me Detin e Zi dhe Detin Azov në jug dhe juglindje.[d] Kiev është kryeqyteti dhe qyteti më i madh i Ukrainës, i ndjekur nga Harkivi, Odesa dhe Dnipro. Gjuha zyrtare është ukrainishtja. Ukraina ka një sipërfaqe prej rreth 603,628 km2 (230,000 sq mi) dhe një popullsi prej rreth 32 milionë banorësh.
Njerëzit kanë banuar në Ukrainë që të paktën prej vitit 32.000 p.e.s. Gjatë Mesjetës, ajo ishte vendi prej nga u përhapën sllavët e hershëm dhe më vonë u bë një qendër e rëndësishme e kulturës së sllavëve lindorë nën shtetin e Rusit të Kievit, i cili u shfaq në shekullin IX. Rusi i Kievit u bë mbretëria më e madhe dhe më e fuqishme e Evropës në shekujt X dhe XI, por gradualisht u shpërbë në fuqi rajonale rivale, përpara se të shkatërrohej nga mongolët në shekullin XIII. Gjatë 600 viteve pasuese, kjo hapësirë u bë objekt konfliktesh, u nda dhe u qeveris nga një sërë fuqish të jashtme, përfshirë Dukatin e Madh të Lituanisë, Mbretërinë e Polonisë, Komonuelthin Polako-Lituanez, Perandorinë Austriake, Perandorinë Osmane dhe Carinë e Rusisë.
Hetmanati Kozak u krijua në Ukrainën qendrore në shekullin XVII, por u nda midis Rusisë dhe Polonisë përpara se të përthithej gradualisht nga Perandoria Ruse në shekullin XVIII. U zhvillua Nacionalizmi ukrainas dhe, pas Revolucionit Rus të vitit 1917, u formua Republika Popullore jetëshkurtër e Ukrainës. Bolshevikët konsoliduan kontrollin mbi pjesën më të madhe të ish-perandorisë dhe krijuan Republikën Socialiste Sovjetike të Ukrainës, e cila u bë një republikë përbërëse e Bashkimit Sovjetik në vitin 1922. Në fillim të viteve 1930, miliona ukrainas vdiqën gjatë Holodomorit, një zi buke e shkaktuar nga njeriu. Gjatë Luftës së Dytë Botërore, Ukraina u pushtua nga Gjermania dhe përjetoi beteja të mëdha dhe mizori, të cilat shkaktuan vdekjen e 7 milionë civilëve, përfshirë shumicën e hebrenjve ukrainas.
Ukraina fitoi pavarësinë në vitin 1991, kur Bashkimi Sovjetik u shpërbë, dhe e shpalli veten neutrale.[10] Një kushtetutë e re u miratua në vitin 1996, ndërsa vendi po kalonte drejt një demokracie liberale me ekonomi të tregut të lirë, mes korrupsionit të përhapur dhe trashëgimisë së kontrollit shtetëror.[11] Revolucioni Portokalli i viteve 2004–2005 solli reforma zgjedhore dhe kushtetuese. Krizat politike të ripërtërira nxitën një varg demonstratash masive në vitin 2014, të njohura si Kryengritja e Maidanit, që çuan në një revolucion. Në përfundim të tij, Rusia pushtoi dhe aneksoi në mënyrë të njëanshme Gadishullin e Krimesë të Ukrainës, ndërsa trazirat proruse kulmuan në një luftë në Donbas me Rusinë dhe separatistët e mbështetur prej saj. Pushtimi rus i Ukrainës në vitin 2022 shënoi një fazë të re të luftës.[12][13][14]
Ukraina është shtet unitar dhe sistemi i saj i qeverisjes është një republikë gjysmëpresidenciale. Ekonomia e Ukrainës është një ekonomi në tranzicion, me PBB-në nominale për frymë më të ulët në Evropë sipas të dhënave të vitit 2024. Falë tokës së saj të gjerë dhe pjellore, vendi është një eksportues i rëndësishëm i drithërave,[15] megjithëse prodhimi i drithërave ka rënë që nga viti 2022 për shkak të luftës ruso-ukrainase, duke rrezikuar sigurinë ushqimore globale.[16][15] Ukraina konsiderohet një fuqi e mesme në çështjet globale. Ushtria e saj është e gjashta më e madhe në botë, me buxhetin e tetë më të madh të mbrojtjes, dhe ka në përdorim një nga flotat më të mëdha dhe më të larmishme të dronëve luftarakë në botë. Ukraina është anëtare themeluese e Organizatës së Kombeve të Bashkuara dhe anëtare e Këshillit të Evropës, Organizatës Botërore të Tregtisë dhe Organizatës për Siguri dhe Bashkëpunim në Evropë. Ajo po negocion për të iu bashkuar Bashkimit Evropian dhe në vitin 2022 paraqiti kërkesën për t'iu bashkuar NATO-s.[17]
Emri
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]Emri i Ukrainës interpretohet shpesh si i prejardhur nga termi i sllavishtes së vjetër për "vend kufitar", ashtu si edhe fjala Krajina.[18] Një interpretim tjetër është se emri i Ukrainës do të thotë "rajon" ose "vend".
Në botën anglishtfolëse, për pjesën më të madhe të shekullit XX, Ukraina (pavarësisht nëse ishte e pavarur apo jo) quhej "the Ukraine".[19] Kjo ndodh sepse në rusisht fjala ukraina do të thotë "vend kufitar",[20] ndaj përdorimi i nyjës shquese do të ishte i natyrshëm në anglisht; kjo ngjason me Nederlanden, që do të thotë "tokat e ulëta" dhe në anglisht jepet si "the Holanda".[21] Megjithatë, që prej shpalljes së pavarësisë së Ukrainës më 1991, ky përdorim është politizuar dhe është bërë më i rrallë; udhëzuesit e stilit këshillojnë të mos përdoret.[22][23] Ambasadori amerikan William B. Taylor tha se përdorimi i shprehjes "the Ukraine" nënkupton mospërfillje ndaj sovranitetit ukrainas.[24] Qëndrimi zyrtar ukrainas është se "the Ukraine" është i pasaktë si nga ana gramatikore, ashtu edhe nga ajo politike.[25]
Historia
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]Historia e hershme
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]
Dëshmia më e hershme e pranisë së homininëve në Evropë, e datuar me siguri, vjen nga vegla guri 1,4 milionë vjeçare të gjetura në Korolevo, në Ukrainën perëndimore.[27] Vendbanimet e njerëzve modernë në Ukrainë dhe në zonat përreth datojnë që nga viti 32.000 p.e.s.; në malet e Krimesë janë gjetur dëshmi të kulturës së Gravettit.[28][29] Rreth vitit 4.500 p.e.s., kultura neolitike e Kukuteni-Trypillias lulëzonte në pjesë të gjera të Ukrainës së sotme, përfshirë Trypillian dhe gjithë rajonin e Dnieprit dhe Dniestrit. Ukraina është një vend i mundshëm ku u zbut kali për herë të parë.[30] Hipoteza e Kurganit e vendos atdheun gjuhësor të proto-indo-evropianëve në rajonin Volga-Dniepër të Ukrainës dhe Rusisë jugore.[31] Migrimet e hershme indo-evropiane nga stepat pontike, gjatë mijëvjeçarit të tretë p.e.s., përhapën në pjesë të mëdha të Evropës prejardhjen e barinjve të stepës së kulturës Jamna dhe gjuhët indo-evropiane.[32] Gjatë Epokës së Hekurit, në këto troje jetonin kimerianët, skithët dhe sarmatët, të cilët flisnin gjuhë iraniane lindore.[33] Nga viti 700 p.e.s. deri në vitin 200 p.e.s., kjo zonë ishte pjesë e mbretërisë së Skithisë.[34]
Nga shekulli VI p.e.s., në bregun verilindor të Detit të Zi u themeluan koloni të Greqisë së Lashtë, Romës së Lashtë dhe Perandorisë Bizantine, ndër të tjera në Tyras, Olbia dhe Hersones. Këto koloni lulëzuan deri në shekullin VI e.s. Gotët qëndruan në këtë zonë, por nga vitet 370 ranë nën sundimin e hunëve. Në shekullin VII, territori që sot përbën Ukrainën lindore ishte qendra e Bullgarisë së Vjetër të Madhe. Në fund të shekullit, shumica e fiseve bullgare migruan në drejtime të ndryshme, ndërsa kazarët morën nën kontroll pjesën më të madhe të territorit.[35]
Në shekujt V dhe VI, antët, të cilët disa i konsiderojnë popull i hershëm sllav, jetonin në Ukrainë. Migrimet nga territoret e Ukrainës së sotme përmes Ballkanit çuan në krijimin e shumë popujve sllavë të jugut. Migrimet drejt veriut, që arritën gati deri te liqeni Ilmen, çuan në shfaqjen e sllavëve të Ilmenit dhe kriviçëve. Pas një sulmi të avarëve panonianë në vitin 602 dhe shpërbërjes së Bashkimit të Antëve, shumica e këtyre popujve mbijetuan si fise të veçanta deri në fillim të mijëvjeçarit të dytë.[36]
Epoka e artë e Kievit
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]
Themelimi i shtetit të Rusit të Kievit mbetet i paqartë dhe i pasigurt.[37] Shteti përfshinte pjesën më të madhe të territorit të Ukrainës dhe Bjellorusisë së sotme, si dhe pjesën perëndimore të Rusisë evropiane.[38] Sipas Kronikës parësore, populli i Rusit fillimisht përbëhej nga varangë nga Skandinavia.[39] Në vitin 882, princi pagan Olegu pushtoi Kievin nga Askoldi dhe Diri dhe e shpalli atë kryeqytetin e ri të Rusisë.[40] Megjithatë, historianët antinormanistë argumentojnë se fiset sllave lindore në pjesët jugore të lumit Dniepër ishin tashmë në procesin e formimit të një shteti në mënyrë të pavarur.[41] Elita varange, përfshirë dinastinë sunduese të Rurikut, më vonë u asimilua në popullsinë sllave.[38] Rusi i Kievit përbëhej nga disa principata, të sunduara nga kniazë të lidhur me njëri-tjetrin, të cilët shpesh luftonin mes tyre për zotërimin e Kievit.[42]
Gjatë shekujve X dhe XI, Rusi i Kievit u bë shteti më i madh dhe më i fuqishëm në Europë; kjo periudhë njihet si epoka e saj e artë.[43] Ajo nisi me sundimin e Vladimirit të Madh (980–1015), i cili futi krishterimin. Gjatë sundimit të të birit, Jaroslavit të Urtit (1019–1054), Rusi i Kievit arriti kulmin e zhvillimit të saj kulturor dhe të fuqisë ushtarake.[38] Shteti u shpërbë shpejt, ndërsa rëndësia relative e fuqive rajonale u rrit përsëri. Pas një ringritjeje të fundit nën sundimin e Vladimirit II Monomahut (1113–1125) dhe të birit të tij, Mstislavit I të Kievit (1125–1132), Rusi i Kievit u shpërbë përfundimisht në principata të veçanta pas vdekjes së Mstislavit, ndonëse zotërimi i Kievit do të mbetej me prestigj të madh për dekada.[44] Në shekujt XI dhe XII, konfederata nomade e kumanëve dhe kipçakëve që flisnin gjuhë turkike ishte forca mbizotëruese në stepën pontike, në veri të Detit të Zi.[45]
Pushtimet mongole në mesin e shekullit XIII e shkatërruan Rusin e Kievit; pas rrethimit të Kievit në vitin 1240, qyteti u shkatërrua nga mongolët.[46] Në territoret perëndimore, principatat e Halicit dhe Volinisë ishin shfaqur më herët dhe u bashkuan për të formuar principatën e Galicisë–Volinisë.[47] Daniili i Galicisë, i biri i Romanit të Madh, ribashkoi një pjesë të madhe të Rusisë jugperëndimore, përfshirë Volininë, Galicinë dhe Kievin. Më pas, në vitin 1253, një i dërguar papnor e kurorëzoi si mbretin e parë të Galicisë–Volinisë, të njohur edhe si mbretëria e Rutenisë.[48]
Sundimi i huaj
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]
Kurora e Mbretërisë së Polonisë
Dukati i Madh i Lituanisë
Dukati i Livonisë
Dukati i Prusisë, feud polak
Dukati i Kurlandës dhe Semigalisë, feud i Komonuelthit
Më 1349, pas luftërave të Galicisë–Vollinisë, rajoni u nda midis Mbretërisë së Polonisë dhe Dukati të Madh të Lituanisë.[49] Nga mesi i shekullit XIII deri në fund të viteve 1400, Republika e Gjenovës themeloi koloni të shumta në bregdetin verior të Detit të Zi dhe i shndërroi ato në qendra të mëdha tregtare, të drejtuara nga konsulli, përfaqësuesi i Republikës.[50] Më 1430, rajoni i Podolisë u përfshi në Poloni dhe viset e Ukrainës së sotme u populluan gjithnjë e më shumë nga polakë.[51] Më 1441, princi i dinastisë së Çingizit Haxhi I Girej themeloi Hanllëkun e Krimesë në gadishullin e Krimesë dhe stepat përreth;[52] hanllëku organizoi bastisje tatare për kapjen e skllevërve. Gjatë tre shekujve pasues, tregtia e skllevërve në Krime do të skllavëronte rreth dy milionë njerëz në rajon.[53][54]
Më 1569, Bashkimi i Lublinit krijoi Komonuelthin Polako-Lituanez, ndërsa pjesa më e madhe e viseve ukrainase u kaluan nga Lituania te Kurora e Mbretërisë së Polonisë, duke u bërë de jure territor polak. Nën trysninë e polonizimit, shumë pronarë tokash të Rutenisë u konvertuan në katolicizëm dhe iu bashkuan qarqeve të fisnikërisë polake; të tjerë iu bashkuan Kishës Uniate Rutene, të sapokrijuar.[55]
Hetmanati Kozak
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]Të privuar nga mbrojtësit vendas ndër fisnikërinë rutene, fshatarët dhe banorët e qyteteve nisën të kërkonin mbrojtje te kozakët zaporozhianë që po merrnin formë. Në mesin e shekullit XVII, kozakët e Dnieprit dhe fshatarët rutenë formuan një kuazi-shtet ushtarak kozak, Hostin Zaporozhian.[56] Polonia ushtronte pak kontroll real mbi këtë popullsi, por i konsideronte kozakët të dobishëm kundër turqve dhe tatarëve,[57] dhe herë pas here palët ishin aleate në fushata ushtarake.[58] Megjithatë, vazhdimi i bujkrobërimit të ashpër të fshatarësisë rutene nga szlachta polake (shumë prej të cilëve ishin fisnikë rutenë të polonizuar) dhe shtypja e Kishës Ortodokse i armiqësuan kozakët me Poloninë.[57] Këta të fundit nuk ngurronin të rrëmbenin armët kundër atyre që i shihnin si armiq dhe pushtues, përfshirë Kishën Katolike dhe përfaqësuesit e saj vendorë.[59]

Në vitin 1648, Bohdan Hmelnytsky udhëhoqi kryengritjen më të madhe të kozakëve kundër Komonuelthit Polako-Lituanez dhe mbretit polak, kryengritje që pati mbështetje të gjerë nga popullsia vendase.[60] Hmelnytsky themeloi Hetmanatin Kozak, i cili ekzistoi deri në vitin 1764 (disa burime thonë se deri në vitin 1782).[61] Pasi pësoi një disfatë dërrmuese në betejën e Beresteçkos më 1651, Hmelnytsky iu drejtua carit rus për ndihmë. Më 1654, Hmelnytsky iu nënshtrua Marrëveshjes së Perejasllavit, duke krijuar një aleancë ushtarake e politike me Rusinë dhe duke njohur besnikërinë ndaj monarkut rus.
Pas vdekjes së tij, Hetmanati u përfshi në një luftë shkatërrimtare tridhjetëvjeçare mes Rusisë, Polonisë, Hanatit të Krimesë, Perandorisë Osmane dhe kozakëve, të njohur si "Rrënoja" (1657–1686), për kontrollin e Hetmanatit Kozak. Traktati i Paqes së Përhershme mes Rusisë dhe Polonisë më 1686 i ndau mes tyre tokat e Hetmanatit Kozak, duke e kufizuar pjesën mbi të cilën Polonia pretendonte sovranitet në Ukrainën në perëndim të lumit Dniepër. Më 1686, Metropolia e Kievit iu aneksua Patriarkanës së Moskës përmes një letre sinodale të Patriarkut Ekumenik të Kostandinopojës, Dionisiu IV i Kostandinopojës (Dionysius IV of Constantinople), duke e vënë kështu Metropolinë e Kievit nën autoritetin e Moskës. Një përpjekje për ta ndalur rënien u ndërmor nga hetmani kozak Ivan Mazepa (Ivan Mazepa; 1639–1709), i cili përfundimisht kaloi në anën e suedezëve gjatë Luftës së Madhe Veriore (1700–1721), në përpjekje për t’u çliruar nga varësia prej Rusisë.[62] Megjithatë, kryeqyteti i Hetmanatit, Baturini, u plaçkit më 1708 dhe kozakët u mundën në betejën e Poltavës më 1709.[63][62]
Autonomia e Hetmanatit u kufizua rëndë pas Poltavës. Në vitet 1764–1781, Katerina II përfshiu pjesën më të madhe të Ukrainës Qendrore në Perandorinë Ruse, shfuqizoi Hetmanatin Kozak dhe Sichin Zaporozhian dhe ishte ndër përgjegjëset për shtypjen e kryengritjes së fundit të madhe kozake, Koliivshçinës.[64] Pas aneksimit të Krimesë nga Rusia më 1783, tokat e sapopërvetësuara, që u quajtën Novorusia, u hapën për t’u banuar nga rusët.[65] Autokracia cariste vendosi një politikë të rusifikimit, duke shtypur përdorimin e gjuhës ukrainase dhe duke kufizuar identitetin kombëtar ukrainas.[66] Pjesa perëndimore e Ukrainës së sotme u nda më pas mes Rusisë dhe Perandorisë Austriake, të sunduar nga Habsburgët, pas rënies së Komonuelthit Polako-Lituanez më 1795, gjatë ndarjeve të Polonisë.
Shekulli XIX dhe fillimi i shekullit XX
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]
Shekulli XIX pa ngritjen e nacionalizmit ukrainas. Me urbanizimin dhe modernizimin në rritje, si dhe me përhapjen e prirjes kulturore drejt nacionalizmit romantik, u shfaq një inteligjencie ukrainase e përkushtuar ndaj rilindjes kombëtare dhe drejtësisë shoqërore. Poeti kombëtar Taras Shevçenko (Taras Shevchenko; 1814–1861), ish-bujk rob, dhe teoricieni politik Mihailo Drahomanovi (Mykhailo Drahomanov; 1841–1895) udhëhoqën lëvizjen nacionaliste në rritje.[67][68] Ndërsa kushtet për zhvillimin e saj në Galicinë austriake nën Habsburgët ishin relativisht më të buta,[69] pjesa ruse (e njohur historikisht si "Rusia e Vogël" ose "Rusia e Jugut")[70] u përball me kufizime të rënda, deri aty sa më 1876 u ndalua botimi i thuajse të gjithë librave në gjuhën ukrainase përmes Ukazit të Emsit.
Ukraina, ashtu si pjesa tjetër e Perandorisë Ruse, iu bashkua Revolucionit Industrial më vonë se shumica e Evropës Perëndimore[71][failed verification] për shkak të vazhdimit të robërisë deri më 1861.[nevojitet citimi] Përveç zonave pranë fushave të qymyrit të zbuluara rishtazi në Donbas dhe disa qyteteve më të mëdha, si Odesa dhe Kiev, Ukraina mbeti kryesisht një ekonomi bujqësore dhe e nxjerrjes së burimeve natyrore.[72] Pjesa austriake e Ukrainës ishte veçanërisht e varfër,[73] çka detyroi qindra mijëra fshatarë të emigronin. Ata përbënë shtyllën kurrizore të një diaspore të gjerë ukrainase në vende si Kanadaja, Shtetet e Bashkuara dhe Brazili. Disa ukrainas u vendosën edhe në Lindjen e Largët. Sipas regjistrimit të vitit 1897, në Siberi kishte 223.000 ukrainas etnikë dhe në Azinë Qendrore 102.000.[74] Dhjetë vjet pas hapjes së Hekurudhës Trans-Siberike më 1906, 1,6 milionë të tjerë emigruan drejt lindjes.[75] Zonat e Lindjes së Largët Ruse me popullsi etnike ukrainase u njohën si Ukraina e Gjelbër.[76]
Me fillimin e Luftës së Parë Botërore, Ukraina u zhyt në trazira dhe luftimet në tokën ukrainase vazhduan deri në fund të vitit 1921. Fillimisht, ukrainasit u ndanë mes Austro-Hungarisë, për të cilën luftuan në radhët e Fuqive Qendrore, dhe Rusisë; megjithatë, shumica dërrmuese shërbeu në Ushtrinë Perandorake Ruse, pjesë e Antantës së Trefishtë.[77] Me shpërbërjen e Perandorisë Ruse, konflikti u shndërrua në Luftën ukrainase për pavarësi. Ukrainasit luftuan përkrah ose kundër të Kuqve, Ushtria e Bardhë dhe Makhnovshchina, si edhe Ushtritë e Gjelbra; në periudha të ndryshme ndërhynë edhe polakët, hungarezët në Transkarpati dhe gjermanët.

Përpjekja për krijimin e një shteti të pavarur, e majtë Republika Popullore e Ukrainës (UPR), u shpall për herë të parë nga Mihailo Hrushevsk, por periudha u karakterizua nga një mjedis politik dhe ushtarak tejet i paqëndrueshëm. Fillimisht, ajo u rrëzua nga një grusht shteti i udhëhequr nga Pavlo Skoropadski (Pavlo Skoropadskyi), që solli krijimin e Shtetit të Ukrainës nën protektoratin gjerman. Përpjekja për rivendosjen e UPR-së nën Direktorat dështoi përfundimisht, pasi ushtria ukrainase mposhtej vazhdimisht nga forca të tjera. Edhe Republika Popullore e Ukrainës Perëndimore dhe Republika Hucule jetëshkurtër dështuan të bashkoheshin me pjesën tjetër të Ukrainës.[78]
Rezultati i konfliktit ishte një fitore e pjesshme për Republikën e Dytë Polake, e cila aneksoi provincat e Ukrainës Perëndimore, dhe një fitore më e gjerë për forcat pro-sovjetike, të cilat arritën t'i mposhtnin fraksionet e mbetura dhe përfundimisht të krijonin Republikën Socialiste Sovjetike të Ukrainës (Ukrainën Sovjetike). Ndërkohë, Bukovina e sotme u pushtua nga Rumania, kurse Rutenia Karpate iu bashkua Çekosllovakisë si rajon autonom.[79]
Konflikti për Ukrainën, pjesë e Luftës Civile Ruse më të gjerë, shkatërroi të gjithë territorin e ish-Perandorisë Ruse, përfshirë Ukrainën lindore dhe qendrore. Luftimet shkaktuan vdekjen e mbi 1,5 milionë njerëzve dhe lanë qindra mijëra të pastrehë në territorin e ish-Perandorisë Ruse. Uria e vitit 1921 goditi më tej provincat lindore.[80][81]
Periudha ndërmjet luftërave
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Gjatë periudhës ndërmjet luftërave, në Poloni, marshalli Jozef Pilsudski kërkoi mbështetjen ukrainase duke ofruar autonomi lokale, si mënyrë për të kufizuar ndikimin sovjetik në rajonin lindor polak të Kresy.[84][85] Megjithatë, kjo qasje u braktis pas vdekjes së Pilsudskit më 1935, për shkak të trazirave të vazhdueshme mes popullsisë ukrainase, përfshirë vrasjet e zyrtarëve të qeverisë polake nga Organizata e Nacionalistëve Ukrainas (OUN); qeveria polake u përgjigj duke kufizuar të drejtat e njerëzve që deklaronin kombësinë ukrainase.[86][87] Si pasojë, lëvizja e nëntokës nacionaliste dhe militante ukrainase, e cila u shfaq në vitet 1920, fitoi mbështetje më të gjerë.
Ndërkohë, Ukraina sovjetike, e krijuar së fundmi, u bë një nga republikat themeluese të Bashkimit Sovjetik. Gjatë viteve 1920,[88] nën politikën e ukrainizimit të ndjekur nga udhëheqja kombëtare komuniste e Mikola Skripniku, udhëheqja sovjetike fillimisht nxiti një rilindje kombëtare të kulturës dhe gjuhës ukrainase. Ukrainizimi ishte pjesë e politikës mbarësovjetike të korenizimit (fjalë për fjalë, "indigjenizim"), e cila synonte të nxiste përfshirjen e popujve vendas, gjuhës dhe kulturës së tyre në administrimin e republikave përkatëse.
Rreth së njëjtës kohë, udhëheqësi sovjetik Vladimir Lenini zbatoi Politikën e Re Ekonomike (NEP), e cila vendosi një formë të Socializmi i tregut, duke lejuar njëfarë pronësie private të ndërmarrjeve të vogla dhe të mesme prodhuese. Ai shpresonte kështu të rindërtonte Bashkimin Sovjetik të pasluftës, të shkatërruar nga Lufta e Parë Botërore dhe më pas nga lufta civile. NEP-ja pati sukses në rikthimin e vendit të rrënuar nga lufta në nivelet e prodhimit dhe të prodhimit bujqësor të periudhës para Luftës së Parë Botërore, deri nga mesi i viteve 1920; një pjesë e madhe e këtij të fundit vinte nga Ukraina.[89] Këto politika tërhoqën shumë figura të shquara të mëparshme të Republikës Popullore të Ukrainës (UNR), përfshirë ish-udhëheqësin e saj Hrushevskin, që u kthyen në Ukrainën sovjetike, ku u pranuan dhe morën pjesë në zhvillimin e shkencës dhe kulturës ukrainase.[90] Në korrik 1922, në Ukrainën sovjetike nisën arrestimet dhe Transferimi i popullsisë në Bashkimin Sovjetik i intelektualëve ukrainas (p.sh., profesorëve universitarë), të cilat vazhduan gjatë gjithë viteve 1920.[91]
Kjo periudhë mori fund kur Josif Stalini u bë udhëheqës i BRSS-së pas vdekjes së Leninit. Stalini e braktisi NEP-në në një proces që u bë i njohur si "Kthesa e Madhe". Duke filluar nga fundi i viteve 1920, Ukraina sovjetike mori pjesë në një program industrializimi me ekonomi të planifikuar nga qendra, i cili katërfishoi prodhimin e saj industrial gjatë viteve 1930.
Për më tepër, Stalini kërkoi të shtypte aspiratat e Ukrainës për pavarësi duke marrë masa të ashpra për të zhdukur fshatarësinë ukrainase dhe për të shfarosur elitën intelektuale e kulturore të vendit.[92][83] Si pasojë e politikës së re të Stalinit, fshatarësia ukrainase vuajti nga programi i kolektivizimit të të korrave bujqësore. Kolektivizimi ishte pjesë e planit të parë pesëvjeçar dhe u zbatua nga trupat e rregullta dhe policia sekrete e njohur si Çeka. Ata që bënin qëndresë arrestoheshin dhe deportoheshin në gulagë e kampe pune. Anëtarëve të fermave kolektive ndonjëherë nuk u lejohej të merrnin asnjë drithë derisa të përmbusheshin kuotat jorealiste; si pasojë, miliona njerëz vdiqën nga uria në një zi buke të njohur si Holodomori ose "Zia e Madhe", të cilën disa vende e kanë njohur si akt gjenocidi të kryer nga Josif Stalini dhe figura të tjera të rëndësishme sovjetike.[93]
Pas Luftës Civile Ruse dhe kolektivizimit, Spastrimi i Madh, ndonëse vrau armiqtë politikë të perceptuar nga Stalini, solli humbjen e thellë të një brezi të ri të inteligjencies ukrainase, të njohur sot si Rilindja e Ekzekutuar.[94][95][96][97]
Lufta e Dytë Botërore
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]Pas pushtimit të Polonisë në shtator 1939, trupat gjermane dhe sovjetike e ndanë territorin e Polonisë. Kështu, Galicia Lindore dhe Volinia, me popullsinë e tyre ukrainase, u bënë pjesë e Ukrainës. Për herë të parë në histori, kombi u bashkua.[98][99] Fitime të tjera territoriale u siguruan në vitin 1940, kur RSS-ja Ukrainase përfshiu rrethet veriore dhe jugore të Besarabisë, Bukovinën Veriore dhe Rajoni i Hertës nga territoret që Bashkimi Sovjetik e detyroi Rumaninë t’i lëshonte, por ia dorëzoi pjesën perëndimore të Republikës Socialiste Sovjetike Autonome Moldave RSS-së së sapokrijuar Moldave. Këto fitime territoriale të Bashkimit Sovjetik u njohën ndërkombëtarisht nga traktatet e paqes të Parisit të vitit 1947.[100]
Ushtritë gjermane të Wehrmachtit pushtuan Bashkimin Sovjetik më 22 qershor 1941, duke nisur gati katër vjet lufte totale. Fillimisht, Boshti përparoi përballë përpjekjeve të dëshpëruara, por të pasuksesshme, të Ushtrisë së Kuqe. Gjatë betejës së Kievit, qyteti u shpall "Qytet Hero" për shkak të rezistencës së tij të ashpër. Atje u vranë ose u zunë robër më shumë se 600.000 ushtarë sovjetikë (ose një e katërta e Frontit Perëndimor Sovjetik), shumë prej të cilëve u keqtrajtuan rëndë.[101][102] Pas pushtimit të tij, pjesa më e madhe e RSS-së Ukrainase u organizua brenda Reichskommissariat Ukraine, me synimin për t’i shfrytëzuar burimet e saj dhe për të vendosur përfundimisht kolonë gjermanë. Disa ukrainas perëndimorë, të cilët i ishin bashkuar Bashkimit Sovjetik vetëm më 1939, i përshëndetën gjermanët si çlirimtarë, por kjo nuk zgjati shumë, pasi nazistët bënë pak përpjekje për të shfrytëzuar pakënaqësinë ndaj politikave staliniste.[103] Në vend të kësaj, nazistët ruajtën sistemin e fermave kolektive, zbatuan politika gjenocidale kundër hebrenjve, deportuan miliona njerëz në Gjermani për punë dhe nisën një program shpopullimi për të përgatitur kolonizimin gjerman.[103] Ata bllokuan transportin e ushqimit në lumin Dniepër.[104]
Megjithëse shumica e ukrainasve luftuan në Ushtrinë e Kuqe ose përkrah saj dhe rezistencës partizane sovjetike,[105] në Ukrainën Perëndimore u shfaq një lëvizje e pavarur e Ushtrisë Kryengritëse Ukrainase (UPA, 1942). Ajo u krijua si forca e armatosur e organizatës së fshehtë të nacionalistëve ukrainas.[106][107] Të dyja organizatat, OUN dhe UPA, mbështetën synimin për krijimin e një shteti të pavarur ukrainas në territoret ku ukrainasit përbënin shumicën etnike. Ndonëse ky synim i solli në konflikt me Gjermaninë naziste, herë pas here krahu i Melnykut në OUN u rreshtua me forcat naziste. Nga mesi i vitit 1943 deri në fund të luftës, UPA kreu masakra të polakëve etnikë në rajonet e Volinisë dhe Galicisë Lindore, duke vrarë rreth 100.000 civilë polakë; kjo solli kundërpërgjigje.[108][109] Këto masakra të organizuara ishin një përpjekje e OUN-së për të krijuar një shtet homogjen ukrainas, pa pakicë polake brenda kufijve të tij, dhe për të penguar shtetin polak të pasluftës të vendoste sovranitetin e vet mbi territoret që kishin qenë pjesë e Polonisë së paraluftës.[110] Pas luftës, UPA-ja vazhdoi të luftonte kundër Bashkimit Sovjetik deri në vitet 1950.[111][112] Në të njëjtën kohë, [[Ushtria Çlirimtare e Ukrainës|Ushtria Çlirimtare e Ukrainës]], një tjetër lëvizje nacionaliste, luftoi përkrah nazistëve.[113]

Numri i përgjithshëm i ukrainasve etnikë që luftuan në radhët e Ushtrisë Sovjetike vlerësohet të ketë qenë nga 4,5 milionë[105] deri në 7 milionë;[114][e] Edhe gjysma e trupave të njësive guerile të rezistencës partizane pro-sovjetike, të cilat në vitin 1944 numëronin deri në 500.000 luftëtarë, ishte ukrainase.[115] Shifrat për Ushtrinë Kryengritëse të Ukrainës janë përgjithësisht të pasigurta dhe variojnë nga 15.000 deri në 100.000 luftëtarë.[116][117]
Pjesa dërrmuese e luftimeve në Luftën e Dytë Botërore u zhvillua në Frontin Lindor.[118] Humbjet e përgjithshme të popullsisë ukrainase gjatë luftës vlerësohen në 6 milionë,[119][120] përfshirë rreth një milion e gjysmë hebrenj të vrarë nga Einsatzgruppen, ndonjëherë me ndihmën e bashkëpunëtorëve vendas. Nga rreth 8,6 milionë humbje të trupave sovjetike,[121][122][123] 1,4 milionë ishin ukrainas etnikë.[121][123][e][f] [[Dita e Fitores mbi Nazizmin në Luftën e Dytë Botërore|Dita e Fitores mbi Nazizmin në Luftën e Dytë Botërore]] festohet si një nga njëmbëdhjetë festat kombëtare të Ukrainës.[124]
Ukraina sovjetike e pasluftës
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]Republika u dëmtua rëndë nga lufta dhe rimëkëmbja kërkoi përpjekje të mëdha. Më shumë se 700 qytete e qyteza dhe 28.000 fshatra u shkatërruan.[125] Situata u rëndua nga uria e viteve 1946–1947, e shkaktuar nga një thatësirë dhe shkatërrimi i infrastrukturës gjatë luftës, e cila vrau të paktën dhjetëra mijëra njerëz.[120] Më 1945, RSS-ja e Ukrainës u bë një prej anëtarëve themelues të Organizatës së Kombeve të Bashkuara (OKB),[126] si pjesë e një marrëveshjeje të posaçme në Konferencën e Jaltës; së bashku me Bjellorusinë, ajo kishte të drejtë vote në OKB megjithëse nuk ishte e pavarur.[127] Për më tepër, Ukraina e zgjeroi sërish territorin e saj duke aneksuar rajonin e Zakarpatisë, ndërsa popullsia u bë shumë më homogjene për shkak të transferimeve të popullsisë pas luftës. Shumica e këtyre transferimeve, si në rastin e gjermanëve dhe tatarëve të Krimesë, u kryen me forcë. Më 1 janar 1953, ukrainasit renditeshin të dytët pas rusëve ndër të rriturit e dëbuar me forcë në vendbanime të posaçme, duke përbërë 20% të numrit të përgjithshëm.[128]
Pas vdekjes së Stalinit më 1953, Nikita Hrushçov u bë udhëheqësi i ri i BRSS-së dhe nisi politikat e destalinizimit dhe Shkrirjes së Hrushçovit. Gjatë kohës së tij si udhëheqës i Bashkimit Sovjetik, Krimea u transferua më 1954 nga RSFS-ja Ruse te RSS-ja e Ukrainës, zyrtarisht si dhuratë miqësie për Ukrainën dhe për arsye ekonomike.[129] Ky ishte zgjerimi i fundit i territorit ukrainas dhe formoi bazën e kufijve të Ukrainës të njohur ndërkombëtarisht deri më sot. Shumë pozita të larta në Bashkimin Sovjetik i mbanin ukrainas, përfshirë veçanërisht Leonid Brezhnev, sekretar i përgjithshëm i Partisë Komuniste të Bashkimit Sovjetik nga viti 1964 deri më 1982. Megjithatë, ishin ai dhe i emëruari i tij në Ukrainë, Volodimir Shçerbicki, ata që drejtuan rusifikimin e gjerë të Ukrainës dhe luajtën rol kyç në shtypjen e një brezi të ri intelektualësh ukrainas të njohur si të Gjashtëdhjetët.[130]
Deri më 1950, republika e kishte tejkaluar plotësisht nivelin e paraluftës në industri dhe prodhim.[131] Ukraina sovjetike u bë shpejt një udhëheqëse evropiane në prodhimin industrial[132] dhe një qendër e rëndësishme e industrisë sovjetike të armëve dhe kërkimeve të teknologjisë së lartë, megjithëse industria e rëndë ruante një ndikim joproporcional.[133] Qeveria sovjetike investoi në projekte hidroelektrike dhe bërthamore për të përmbushur kërkesën për energji që solli zhvillimi. Megjithatë, më 26 prill 1986, një reaktor në centralin bërthamor të Çernobilit shpërtheu, duke shkaktuar fatkeqësinë e Çernobilit, aksidentin më të rëndë me reaktor bërthamor në histori.[134]
Pavarësia
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]
Mihail Gorbaçovi (Mikhail Gorbachev) ndoqi një politikë të liberalizimit të kufizuar të jetës publike, të njohur si perestrojka, dhe u përpoq të reformonte një ekonomi në stanjacion. Kjo përpjekje dështoi, por demokratizimi i Bashkimit Sovjetik nxiti prirje nacionaliste dhe separatiste mes pakicave etnike, përfshirë ukrainasit.[135] Si pjesë e të ashtuquajturës Parada e sovraniteteve, më 16 korrik 1990, Sovjeti i Lartë i sapozgjedhur i Republikës Socialiste Sovjetike të Ukrainës miratoi Deklaratën e Sovranitetit Shtetëror të Ukrainës.[10] Pas një përpjekjeje të dështuar për grusht shteti nga disa udhëheqës komunistë në Moskë për të rrëzuar Gorbaçovin, pavarësia e plotë u shpall më 24 gusht 1991.[136] Ajo u miratua nga 92% e zgjedhësve ukrainas në një Referendumi për pavarësinë e Ukrainës më 1991 më 1 dhjetor.[137] Presidenti i ri i Ukrainës, Leonid Kravçuk (Leonid Kravchuk), nënshkroi Marrëveshjet e Belavezhas dhe e bëri Ukrainën anëtare themeluese të Bashkësisë së Shteteve të Pavarura (BSHP), një organizatë shumë më e lirshme,[138] megjithëse Ukraina nuk u bë kurrë anëtare e plotë, pasi nuk e ratifikoi marrëveshjen për themelimin e BSHP-së.[139] Këto dokumente vulosën fatin e Bashkimit Sovjetik, i cili zyrtarisht votoi për shpërbërjen e vet më 26 dhjetor.[140]
Fillimisht, Ukraina shihej si një vend me kushte ekonomike të favorshme krahasuar me rajonet e tjera të Bashkimit Sovjetik,[141] megjithëse në kohën e shpërbërjes ishte një nga republikat sovjetike më të varfra.[142] Megjithatë, gjatë kalimit në ekonominë e tregut, vendi përjetoi një ngadalësim ekonomik më të thellë se pothuajse të gjitha republikat e tjera ish-sovjetike. Gjatë recesionit, mes viteve 1991 dhe 1999, Ukraina humbi 60% të PBB-së së saj[143][144] dhe pësoi hiperinflacion, i cili arriti kulmin prej 10.000% në vitin 1993.[145] Situata u stabilizua vetëm shumë kohë pas rënies së ndjeshme të monedhës së re, hryvnias, në fund të vitit 1998, pjesërisht si pasojë e mospagimit të borxhit nga Rusia më herët po atë vit.[146] Trashëgimia e politikave ekonomike të viteve nëntëdhjetë ishte privatizimi masiv i pronës shtetërore, i cili krijoi një klasë individësh jashtëzakonisht të fuqishëm dhe të pasur, të njohur si oligarkët ukrainas.[142] Më pas, vendi kaloi në një varg recesionesh të thella si pasojë e Recesionit të Madh,[142] fillimit të luftës ruso-ukrainase në vitin 2014,[147] dhe, së fundmi, pushtimit rus të Ukrainës më 24 shkurt 2022.[148] Në përgjithësi, ekonomia e Ukrainës pati ecuri të dobët që nga pavarësia, për shkak të korrupsionit të përhapur dhe keqmenaxhimit,[149] të cilat, veçanërisht gjatë viteve 1990, çuan në protesta dhe greva të organizuara.[150] Lufta me Rusinë pengoi rimëkëmbjen e ndjeshme ekonomike gjatë viteve 2010,[151] ndërsa përpjekjet për të luftuar pandeminë COVID-19, e cila mbërriti në vitin 2020, u vështirësuan shumë nga normat e ulëta të vaksinimit kundër COVID-19[152] dhe, më vonë gjatë pandemisë, nga pushtimi që vijonte.[153]

Nga këndvështrimi politik, një prej veçorive përcaktuese të politikës së Ukrainës është se, për pjesën më të madhe të kohës, ajo është ndarë përgjatë dy çështjeve: marrëdhëniet mes Ukrainës, Perëndimit dhe Rusisë, si dhe ndarja klasike mes së majtës dhe së djathtës.[154] Dy presidentët e parë, Leonid Kravçuk dhe Leonid Kuçma, priren t’i ekuilibronin vizionet konkurruese për Ukrainën.[155] megjithëse Viktor Jushçenko dhe Janukoviçi ishin përgjithësisht përkatësisht pro-perëndimor dhe pro-rus. Kundër Janukoviçit pati dy protesta të mëdha: Revolucioni Portokalli në vitin 2004, kur dhjetëra mijëra njerëz protestuan kundër manipulimit të zgjedhjeve në favor të tij (Jushçenko u zgjodh përfundimisht president), dhe një tjetër në dimrin e viteve 2013–2014, kur më shumë njerëz u mblodhën në Maidan për të kundërshtuar refuzimin e Janukoviçit për të nënshkruar Marrëveshjen e Asociimit Bashkimi Evropian–Ukrainë. Në fund të protestave, më 21 shkurt 2014, ai u largua nga Ukraina dhe parlamenti e shkarkoi në atë që njihet si Revolucioni i dinjitetit, por Rusia refuzoi ta njihte qeverinë e përkohshme pro-perëndimore, duke e quajtur juntë dhe duke i cilësuar ngjarjet si grusht shteti të sponsorizuar nga Shtetet e Bashkuara.[156][157][158]
Pavarësisht nënshkrimit të Memorandumit të Budapestit në vitin 1994, sipas të cilit Ukraina pranoi të dorëzonte armët bërthamore në këmbim të garancive për sigurinë dhe integritetin territorial, Rusia reagoi me forcë ndaj këtyre zhvillimeve dhe nisi një luftë kundër fqinjit të saj perëndimor. Në fund të shkurtit dhe në fillim të marsit 2014, ajo aneksoi Krimenë, duke përdorur Marinën e saj në Sevastopol, si dhe të ashtuquajturit "burra të vegjël të gjelbër"; pasi ia doli mbanë, nisi një luftë me ndërmjetës në Donbas përmes Republikës Popullore të Doneckut dhe Republikës Popullore të Luhanskut, të cilat ishin shkëputur nga Ukraina.[159] Muajt e parë të konfliktit me separatistët e mbështetur nga Rusia u karakterizuan nga ndryshime të shpejta të situatës, por më pas forcat ruse nisën një pushtim të hapur në Donbas më 24 gusht 2014. Së bashku, ato i shtynë trupat ukrainase drejt vijës së frontit të vendosur në shkurt 2015, domethënë pas tërheqjes së trupave ukrainase nga Debalceve.[160] Konflikti mbeti një konflikt i ngrirë deri në orët e para të 24 shkurtit 2022,[161] kur Rusia nisi pushtimin e Ukrainës më 2022.[162] Një vit më vonë, trupat ruse kontrollonin rreth 17% të territorit të Ukrainës të njohur ndërkombëtarisht, përfshirë 94% të rajonit të Luhanskut, 73% të rajonit të Kersonit, 72% të rajonit të Zaporizhias, 54% të rajonit të Doneckut dhe të gjithë Krimenë,[163] megjithëse Rusia dështoi në planin e saj fillestar, pasi trupat ukrainase rimorën disa territore gjatë kundërofensivave.[164]

Konflikti ushtarak me Rusinë e zhvendosi politikën e qeverisë drejt Perëndimit. Menjëherë pasi Janukoviçi u largua nga Ukraina, vendi nënshkroi marrëveshjen e asociimit me BE-në në qershor 2014, ndërsa qytetarëve të tij iu dha e drejta të udhëtonin pa viza në Bashkimin Evropian tre vjet më vonë. Në janar 2019, Kisha Ortodokse e Ukrainës u njoh si e pavarur nga Moska, duke përmbysur vendimin e vitit 1686 të patriarkut të Kostandinopojës dhe duke i dhënë një tjetër goditje ndikimit të Moskës në Ukrainë.[165] Së fundi, ndërsa po zhvillohej një luftë në shkallë të plotë me Rusinë, Ukrainës iu dha statusi i vendit kandidat për anëtarësim në Bashkimin Evropian më 23 qershor 2022.[166] Në fillim të vitit 2023 nisi një fushatë e gjerë kundër korrupsionit, gjatë së cilës, në kuadër të një riorganizimi të qeverisë, dhanë dorëheqjen disa zëvendësministra dhe drejtues rajonalë.[167]
Gjeografia
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]
Ukraina është vendi i dytë më i madh i Evropës dhe vendi më i madh që ndodhet tërësisht në Evropë, pas Rusisë. Ajo shtrihet midis paralelit 44° V dhe atij 53° V, si dhe midis meridianit 22° L dhe atij 41° L. Pjesa më e madhe e saj gjendet në Rrafshinën e Evropës Lindore. Ukraina ka një sipërfaqe prej 603,550 square kilometres (233,030 sq mi) dhe një vijë bregdetare prej 2,782 kilometres (1,729 mi).[43]
Peizazhi i Ukrainës përbëhet kryesisht nga stepa pjellore (rrafshina me pak pemë) dhe pllaja, të përshkuara nga lumenj si Dniepri, Seversky Donets, Dniestri dhe Bugu Jugor, të cilët rrjedhin drejt jugut e derdhen në Detin e Zi dhe në Detin Azov, më të vogël. Në jugperëndim, Delta e Danubit formon kufirin me Rumaninë. Rajonet e Ukrainës kanë tipare të larmishme gjeografike, nga zonat malore deri te ultësirat. Malet e vetme të vendit janë Karpatet në perëndim, ku maja më e lartë është Hoverla me lartësi 2,061 metres (6,762 ft), dhe Malet e Krimesë, në skajin jugor përgjatë bregdetit.[168]
Ukraina ka gjithashtu disa zona malore, si Malësia e Volinisë dhe Podilisë në perëndim dhe Malësia pranë Dnieprit, në bregun e djathtë të këtij lumi. Në lindje shtrihen rrëzat jugperëndimore të Malësisë së Rusisë Qendrore, përgjatë së cilës kalon kufiri me Rusinë. Pranë Detit Azov ndodhen Kurrizi i Donetskut dhe Malësia pranë Azovit. Shkrirja e borës në male ushqen lumenjtë dhe ujëvarat e tyre.
Burimet e rëndësishme natyrore të Ukrainës përfshijnë litiumin,[169] gazin natyror,[170] kaolinën, lëndën drusore[171] dhe një sasi të madhe toke të punueshme.[172] Ukraina përballet me shumë probleme mjedisore.[173][174] Disa rajone nuk kanë furnizim të mjaftueshëm me ujë të pijshëm.[175] Ndotja e ajrit dhe e ujit prek vendin, ashtu si shpyllëzimi dhe ndotja radioaktive në verilindje, si pasojë e aksidentit të vitit 1986 në Centralin Bërthamor të Çernobilit.[176] Dëmi mjedisor i shkaktuar nga pushtimi rus i Ukrainës në vitin 2022 është përshkruar si Ekocidi.[177][178] Vetëm gjatë vitit të parë të konfliktit, dëmi mjedisor u vlerësua në 51 miliardë dollarë, duke shkaktuar ndotje të rëndë toksike të tokës dhe miliona tonë mbetje të kontaminuara.[179] Këto kriza ekologjike u rënduan më tej në qershor 2023 nga shkatërrimi katastrofik i Digës së Kahovkës.
Klima
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]
Ukraina shtrihet në gjerësitë e mesme gjeografike dhe përgjithësisht ka klimë kontinentale, përveç brigjeve jugore, ku mbizotërojnë klima gjysmë e thatë e ftohtë dhe klima subtropikale e lagësht.[180] Temperaturat mesatare vjetore variojnë nga 5.5–7 °C (41.9–44.6 °F) në veri deri në 11–13 °C (51.8–55.4 °F) në jug.[181] Reshjet atmosferike janë më të shumta në perëndim dhe në veri, ndërsa më të pakta në lindje dhe në juglindje.[181] Ukraina perëndimore, veçanërisht në Malet e Karpateve, merr rreth 120 centimetres (47.2 in) reshje në vit, ndërsa Krimea dhe zonat bregdetare të Detit të Zi marrin rreth 40 centimetres (15.7 in).[181]
Pritet që disponueshmëria e ujit nga pellgjet kryesore lumore të bjerë për shkak të ndryshimeve klimatike, veçanërisht gjatë verës. Kjo përbën rrezik për sektorin bujqësor.[182] Pasojat negative të ndryshimeve klimatike në bujqësi ndihen kryesisht në jug të vendit, ku mbizotëron klima e stepës. Në veri, disa kultura mund të përfitojnë nga zgjatja e sezonit të rritjes.[183] Banka Botërore ka deklaruar se Ukraina është shumë e cenueshme ndaj ndryshimeve klimatike.[184]
Biodiversiteti
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]
Ukraina përfshin gjashtë ekorajone tokësore: Pyjet e përziera të Evropës Qendrore, Kompleksi pyjor nënmesdhetar i Krimesë, Stepa pyjore e Evropës Lindore, Pyjet e përziera panonike, Pyjet halore malore të Karpateve dhe stepën pontike.[185] Pyjet halore janë disi më të përhapura se ato gjetherënëse.[186] Zona më e pyllëzuar është Polesia në veriperëndim, me pisha, dushqe dhe thupra.[186] Ka 45.000 lloje kafshësh, kryesisht jovertebrorë,[187] ndërsa rreth 385 lloje të rrezikuara janë përfshirë në Librin e Kuq të Ukrainës.[188] Ligatinat me rëndësi ndërkombëtare mbulojnë mbi 7,000 square kilometres (2,700 sq mi), ku Delta e Danubit ka rëndësi të veçantë për ruajtjen e natyrës.[189][190]
Politika
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]Ukraina është republikë me sistem gjysmëpresidencial, me degë të ndara legjislative, ekzekutive dhe gjyqësore.[191]
Kushtetuta
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]
Kushtetuta e Ukrainës u miratua dhe ratifikua në seancën e 5-të të Verkhovna Rada, parlamentit të Ukrainës, më 28 qershor 1996.[192] Kushtetuta u miratua me 315 vota pro nga 450 vota të mundshme (minimumi ishte 300 vota pro).[192] Të gjitha ligjet dhe aktet e tjera normative juridike të Ukrainës duhet të jenë në përputhje me kushtetutën. E drejta për ta ndryshuar kushtetutën përmes një procedure të posaçme legjislative i takon ekskluzivisht parlamentit. I vetmi organ që mund ta interpretojë kushtetutën dhe të përcaktojë nëse legjislacioni është në përputhje me të është Gjykata Kushtetuese e Ukrainës. Që nga viti 1996, festa zyrtare Dita e Kushtetutës festohet më 28 qershor.[193][194] Më 7 shkurt 2019, Verkhovna Rada votoi ndryshimin e kushtetutës për të përcaktuar si objektiva strategjike të Ukrainës anëtarësimin në Bashkimin Evropian dhe NATO.[195]
Qeveria
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]Presidenti zgjidhet me votim popullor për një mandat pesëvjeçar dhe është zyrtarisht kreu i shtetit.[196] Dega legjislative e Ukrainës përbëhet nga parlamenti njëdhomësh me 450 vende, Verkhovna Rada.[197] Parlamenti është kryesisht përgjegjës për formimin e degës ekzekutive dhe të kabinetit të ministrave, të cilin e drejton kryeministri.[198] Presidenti ruan të drejtën për të propozuar ministrat e punëve të jashtme dhe të mbrojtjes për miratim nga parlamenti, si dhe kompetencën për të emëruar prokurorin e përgjithshëm dhe kreun e Shërbimit të Sigurisë së Ukrainës.[199]
Ligjet, aktet e parlamentit dhe të kabinetit, dekretet presidenciale dhe aktet e Verkhovna Radës së Krimesë mund të shfuqizohen nga Gjykata Kushtetuese nëse vlerësohet se shkelin kushtetutën. Aktet e tjera normative i nënshtrohen shqyrtimit gjyqësor. Gjykata e Lartë është organi kryesor në sistemin e gjykatave me juridiksion të përgjithshëm. Vetëqeverisja vendore garantohet zyrtarisht. Këshillat vendorë dhe kryetarët e bashkive zgjidhen me votim popullor dhe ushtrojnë kontroll mbi buxhetet vendore. Drejtuesit e administratave rajonale dhe të rretheve emërohen nga presidenti, sipas propozimeve të kryeministrit.[200]
Instituti V-Dem konstatoi se në Ukrainë po vazhdonte regresi demokratik deri në vitin 2025[201] për shkak të kufizimeve ndaj lirisë së shprehjes dhe lirisë së organizimit.[202]
Gjykatat dhe zbatimi i ligjit
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]
Gjendja ushtarake në Ukrainë u shpall kur Rusia pushtoi vendin në shkurt 2022,[203] dhe vazhdon ende.[204][205] Që prej vitit 2002, ligji ukrainas u garanton gjykatave pavarësi ligjore, financiare dhe kushtetuese. Gjyqtarët janë kryesisht të mbrojtur mirë nga shkarkimi, përveç rasteve të shkeljeve të rënda. Presidenti i emëron gjyqtarët me dekret për një mandat fillestar pesëvjeçar; pas këtij mandati, Këshilli i Lartë i Ukrainës ua konfirmon postet për gjithë jetën. Megjithëse mbeten ende probleme, sistemi konsiderohet se është përmirësuar ndjeshëm që nga pavarësia e Ukrainës më 1991. Gjykata e Lartë shihet si organ i pavarur dhe i paanshëm dhe, në disa raste, ka marrë vendime kundër qeverisë ukrainase. Projekti Botëror për Drejtësi e rendit Ukrainën të 66-ën mes 99 vendeve të vlerësuara në indeksin e tij vjetor për sundimin e ligjit.[206]
Prokurorët në Ukrainë kanë më shumë kompetenca sesa në shumicën e vendeve evropiane. Sipas Komisionit Evropian për Demokracinë përmes Ligjit, "roli dhe funksionet e prokurorisë nuk përputhen me standardet e Këshillit të Evropës".[207] Përqindja e dënimeve është mbi 99%,[208] sa ajo e Bashkimit Sovjetik; të dyshuarit shpesh mbahen në burg për periudha të gjata para gjyqit.[209]

Më 2010, Presidenti Janukoviç formoi një grup ekspertësh për të dhënë rekomandime se si të "rregullohej rrëmuja e tanishme dhe të miratohej një ligj për organizimin e gjykatave".[209] Një ditë më vonë, ai deklaroi: "Nuk mund ta turpërojmë më vendin tonë me një sistem të tillë gjyqësor".[209] Sistemi penal gjyqësor dhe ai i burgjeve në Ukrainë mbeten mjaft ndëshkues.[210]
Që nga viti 2010, me pëlqimin e ndërsjellë të palëve, proceset gjyqësore mund të zhvillohen në rusisht. Qytetarët që nuk dinë ukrainisht ose rusisht mund të përdorin gjuhën e tyre amtare ose shërbimet e një përkthyesi.[211][212] Më parë, të gjitha proceset gjyqësore duhej të zhvilloheshin në ukrainisht.[210]
Organet e zbatimit të ligjit janë nën kontrollin e Ministrisë së Punëve të Brendshme të Ukrainës. Ato përbëhen kryesisht nga Policia Kombëtare e Ukrainës, si dhe nga njësi dhe agjenci të ndryshme të specializuara, si Shërbimi Shtetëror i Rojës Kufitare të Ukrainës dhe shërbimet e Rojës Bregdetare të Ukrainës. Organet e zbatimit të ligjit, veçanërisht policia, u kritikuan për ndërhyrjen e ashpër gjatë Revolucionit Portokalli të vitit 2004. Mijëra policë u vendosën në të gjithë kryeqytetin, kryesisht për t’i penguar protestuesit të sfidonin autoritetin shtetëror, por edhe për të shërbyer si forcë reagimi të shpejtë në rast nevoje; shumica e policëve ishin të armatosur.[213]
Ndarja administrative
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]
Sistemi i ndarjeve administrative të Ukrainës pasqyron statusin e vendit si shtet unitar (siç përcaktohet në kushtetutën e tij), me regjime të unifikuara ligjore dhe administrative për çdo njësi.
Duke përfshirë Sevastopolin dhe Republikën Autonome të Krimesë, të aneksuara nga Federata Ruse në vitin 2014, Ukraina përbëhet nga 27 njësi: 24 oblastë (provinca), një republikë autonome (Republika Autonome e Krimesë) dhe dy qytete me status të veçantë — Kiev, kryeqyteti, dhe Sevastopoli. 24 oblastet dhe Krimea ndahen më tej në 136 raione (rrethe) dhe bashki qytetesh me rëndësi rajonale, ose njësi administrative të nivelit të dytë.[214]
Vendbanimet e banuara në Ukrainë ndahen në dy kategori: urbane dhe rurale. Vendbanimet urbane ndahen më tej në qytete dhe vendbanime të tipit urban (një krijim administrativ sovjetik), ndërsa vendbanimet rurale përbëhen nga fshatra dhe vendbanime. Të gjitha qytetet kanë njëfarë vetëqeverisjeje, në varësi të rëndësisë së tyre: rëndësi kombëtare (si në rastin e Kievit dhe Sevastopolit), rëndësi rajonale (brenda çdo oblasti ose republike autonome) ose rëndësi rrethi (të gjitha qytetet e tjera). Rëndësia e një qyteti varet nga disa faktorë, si popullsia, rëndësia socio-ekonomike dhe historike, si dhe infrastruktura.
Marrëdhëniet me jashtë
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]
Nga viti 1999 deri më 2001, Ukraina shërbeu si anëtare jo e përhershme e Këshillit të Sigurimit të OKB-së. Historikisht, Ukraina Sovjetike iu bashkua Kombeve të Bashkuara më 1945 si një nga anëtaret themeluese, pas një kompromisi perëndimor me Bashkimin Sovjetik.[215] Ukraina ka mbështetur vazhdimisht zgjidhjet paqësore dhe të negociuara të mosmarrëveshjeve. Ajo ka marrë pjesë në bisedimet katërpalëshe për konfliktin në Moldavi dhe ka nxitur zgjidhjen paqësore të konfliktit në shtetin pas-sovjetik të Gjeorgjisë. Që nga viti 1992, Ukraina ka kontribuar gjithashtu në operacionet e OKB-së për paqeruajtjen.[216]
Ukraina e konsideron integrimin euroatlantik si objektivin kryesor të politikës së saj të jashtme,[217] por në praktikë ajo ka ruajtur gjithmonë një ekuilibër mes marrëdhënieve me Bashkimin Evropian dhe Shtetet e Bashkuara, nga njëra anë, dhe lidhjeve të forta me Rusinë, nga ana tjetër. Marrëveshja e Partneritetit dhe Bashkëpunimit (PCA) e Bashkimit Evropian me Ukrainën hyri në fuqi më 1998. Bashkimi Evropian (BE) e ka nxitur Ukrainën ta zbatojë plotësisht PCA-në përpara se të nisin diskutimet për një marrëveshje asociimi. Kjo marrëveshje, e shpallur në Samitin e BE-së në dhjetor 1999 në Helsinki, njeh aspiratat afatgjata të Ukrainës, por nuk diskuton asociimin.[217]
Më 1992, Ukraina iu bashkua Konferencës për Sigurinë dhe Bashkëpunimin në Evropë (tani Organizata për Siguri dhe Bashkëpunim në Evropë (OSBE)) dhe u bë gjithashtu anëtare e Këshillit të Bashkëpunimit të Atlantikut të Veriut. Marrëdhëniet mes Ukrainës dhe NATO-s janë të afërta dhe vendi ka shprehur interes për anëtarësim në të ardhmen.[217]
Ukraina është anëtarja më aktive e Partneritetit për Paqe (PfP). Të gjitha partitë kryesore politike në Ukrainë mbështesin integrimin e plotë të vendit në Bashkimin Evropian në të ardhmen.[218] Marrëveshja e Asociimit ndërmjet Ukrainës dhe Bashkimit Evropian u nënshkrua më 2014.[219] Ukraina kishte prej kohësh lidhje të afërta me të gjithë fqinjët e saj, por marrëdhëniet mes Rusisë dhe Ukrainës u përkeqësuan me shpejtësi më 2014, për shkak të aneksimit të Krimesë, varësisë energjetike dhe mosmarrëveshjeve për pagesat.

Zona e Tregtisë së Lirë e Thellë dhe Gjithëpërfshirëse (DCFTA), e cila hyri në fuqi në janar 2016 pas ratifikimit të Marrëveshjes së Asociimit Ukrainë–Bashkimi Evropian, e integron zyrtarisht Ukrainën në Tregun e Vetëm Evropian dhe në Zonën Ekonomike Evropiane.[220][221] Ukraina merr mbështetje dhe ndihmë të mëtejshme për aspiratat e saj për anëtarësim në BE nga Fondi Ndërkombëtar i Vishegradit i Grupit të Vishegradit, i përbërë nga vendet e Evropës Qendrore anëtare të BE-së: Çekia, Polonia, Hungaria dhe Sllovakia.[222]
Më 2020, në Lublin, Lituania, Polonia dhe Ukraina krijuan nismën e Trekëndëshit të Lublinit, e cila synon të krijojë më shumë bashkëpunim mes tri vendeve historike të Komonuelthit Polako-Lituanez dhe të çojë më tej integrimin dhe anëtarësimin e Ukrainës në BE dhe NATO.[223]
Më 2021, Treshja e Asociimit u formua me nënshkrimin e një memorandumi të përbashkët nga ministrat e jashtëm të Gjeorgjisë, Moldavisë dhe Ukrainës. Treshja e Asociimit është një format trepalësh për bashkëpunim, koordinim dhe dialog të zgjeruar mes tri vendeve, të cilat kanë nënshkruar Marrëveshjen e Asociimit me BE-në, dhe Bashkimit Evropian. Ajo përqendrohet te çështjet me interes të përbashkët që lidhen me integrimin evropian, zgjerimin e bashkëpunimit në kuadër të Partneritetit Lindor dhe angazhimin për perspektivën e anëtarësimit në Bashkimin Evropian.[224] Në vitin 2021, Ukraina po përgatitej të paraqiste zyrtarisht kërkesën për anëtarësim në BE më 2024, me synimin për t'u bashkuar me Bashkimin Evropian në vitet 2030,[225] por, pas Pushtimi rus i Ukrainës i vitit 2022, presidenti ukrainas Volodimir Zelenski kërkoi që vendi të pranohej menjëherë në BE.[226][failed verification] Statusi i vendit kandidat iu dha Ukrainës në qershor 2022.[166] Vitet e fundit, Ukraina i ka forcuar ndjeshëm lidhjet me Shtetet e Bashkuara.[13][12]
Në qershor 2025, Ukraina legalizoi shtetësinë e shumëfishtë.[227][228]
Ushtria
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]
Pas shpërbërjes së Bashkimit Sovjetik, Ukraina trashëgoi në territorin e saj një forcë ushtarake prej 780.000 vetash, të pajisur me arsenalin e tretë më të madh në botë të armëve bërthamore.[229][230] Në vitin 1992, Ukraina nënshkroi Protokolli i Lisbonës, përmes të cilit ra dakord t'ia dorëzonte Rusisë të gjitha armët bërthamore për t'u asgjësuar dhe të bëhej pjesë e Traktatit për Mospërhapjen e Armëve Bërthamore si shtet pa armë bërthamore. Deri në vitin 1996, vendi ishte çliruar nga armët bërthamore.[229]
Ukraina ndërmori hapa të vazhdueshëm për pakësimin e armëve konvencionale. Ajo nënshkroi Traktati për Forcat e Armatosura Konvencionale në Evropë, i cili parashikonte pakësimin e tankeve, artilerisë dhe automjeteve të blinduara; forcat tokësore u reduktuan në 300.000 veta. Vendi planifikoi ta shndërronte ushtrinë, e cila mbështetej te rekrutimi i detyrueshëm, në një Ushtria vullnetare profesioniste.[231] Forcat e armatosura të Ukrainës kanë 196.600 personel aktiv dhe rreth 900.000 rezervistë.[232]

Ukraina luajti një rol gjithnjë e më të madh në operacionet paqeruajtëse. Në vitin 2014, fregata ukrainase Hetman Sagaidachniy iu bashkua operacionit kundër piraterisë të Bashkimit Evropian, Operacioni Atalanta, dhe për dy muaj ishte pjesë e Forcës Detare të BE-së pranë brigjeve të Somalisë.[233] Trupat ukrainase u dislokuan në Kosovë si pjesë e Batalionit Ukraino-Polak.[234] Në vitet 2003–2005, një njësi ukrainase u dislokua si pjesë e forcës shumëkombëshe në Irak, nën komandën polake.[235] Njësi ushtarake të shteteve të tjera, përfshirë forcat ushtarake të SHBA-së, morën pjesë rregullisht në stërvitje ushtarake shumëkombëshe me forcat ukrainase në Ukrainë.[236]
Pas pavarësisë, Ukraina u shpall shtet neutral.[10] Vendi kishte një partneritet të kufizuar ushtarak me Federatën Ruse dhe shtete të tjera të CIS-it, ndërsa partneriteti me NATO-n daton që nga viti 1994. Në vitet 2000, qeveria po anonte drejt NATO-s dhe bashkëpunimi më i thellë me aleancën u përcaktua në Planin e Veprimit NATO–Ukrainë, të nënshkruar në vitin 2002. Më vonë u ra dakord që çështja e anëtarësimit në NATO t'i shtrohej një referendumi kombëtar në të ardhmen.[231] Presidenti i rrëzuar Viktor Janukoviç e konsideronte të mjaftueshëm nivelin e atëhershëm të bashkëpunimit mes Ukrainës dhe NATO-s dhe ishte kundër anëtarësimit të Ukrainës në aleancë. Gjatë samitit të Bukureshtit të vitit 2008, NATO-ja deklaroi se Ukraina do të bëhej përfundimisht anëtare kur të përmbushte kriteret e anëtarësimit.
Si pjesë e modernizimit pas fillimit të luftës ruso-ukrainase në vitin 2014, oficerëve të rinj iu dha më shumë liri për të marrë nisma dhe u krijua një forcë vullnetare e mbrojtjes territoriale.[237] Shumë vende furnizuan armë të ndryshme mbrojtëse, përfshirë dronë, por jo avionë luftarakë.[238] Gjatë javëve të para të Pushtimi rus i Ukrainës i vitit 2022, ushtria pati vështirësi të mbrohej nga bombardimet me artileri, raketa dhe sulmet ajrore në lartësi të mëdha; megjithatë, këmbësoria e lehtë përdori me efektivitet armë të mbajtura mbi supe për të shkatërruar tanke, automjete të blinduara dhe avionë që fluturonin ulët.[239] Në gusht 2023, zyrtarë amerikanë vlerësuan se gjatë luftës ruso-ukrainase, deri në 70.000 ushtarë ukrainas ishin vrarë dhe 100.000 deri në 120.000 ishin plagosur.[240]
Ekonomia
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]
Në vitin 2021, bujqësia ishte sektori më i madh i ekonomisë. Ukraina është ndër eksportuesit më të mëdhenj të grurit në botë. Ajo mbetet ndër shtetet më të varfra të Evropës, me PBB-në nominale për frymë ndër më të ulëtat.Bohdan Ben (2020-09-25). "Why Is Ukraine Poor? Look To The Culture Of Poverty". VoxUkraine (në anglisht). Marrë më 2021-03-04. Pavarësisht përmirësimeve, ashtu si në Moldavi, Korrupsioni në Ukrainë mbetet pengesë për anëtarësimin në BE; në vitin 2025, vendi u rendit i 104-ti nga 181 vende në Indeksin e Përceptimit të Korrupsionit.[241] Në vitin 2021, PBB-ja për frymë e Ukrainës, e llogaritur sipas barazisë së fuqisë blerëse, ishte pak më shumë se 14.000 dollarë.[242] Pavarësisht se ofronte mbështetje financiare emergjente, FMN-ja priste që ekonomia të tkurrej ndjeshëm, me 35%, në vitin 2022 për shkak të luftës ruso-ukrainase.[243] Sipas një vlerësimi të vitit 2022, kostot e rindërtimit pas luftës mund të arrinin në gjysmë trilioni dollarë.[244]
Në vitin 2021, paga mesatare në Ukrainë arriti nivelin më të lartë, pothuajse 14.300 ₴ (525 dollarë amerikanë) në muaj.[245] Rreth 1% e ukrainasve jetonin nën kufirin kombëtar të varfërisë në vitin 2019.[246] Papunësia në Ukrainë ishte 4,5% në vitin 2019.[247] Në vitin 2019, 5–15% e popullsisë ukrainase klasifikohej si shtresë e mesme.[248] Në vitin 2020, borxhi publik i Ukrainës ishte afërsisht 50% e PBB-së nominale.[249][250]
Në vitin 2021, lëndët e para minerale dhe industria e lehtë ishin sektorë të rëndësishëm.[250] Ukraina prodhon pothuajse të gjitha llojet e mjeteve të transportit dhe mjeteve hapësinore.[251][252][253] Bashkimi Evropian është partneri kryesor tregtar i vendit, ndërsa dërgesat e parave nga ukrainasit që punojnë jashtë vendit janë të rëndësishme.[250]
Bujqësia
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]
Ukraina është ndër prodhuesit dhe eksportuesit më të mëdhenj bujqësorë në botë dhe shpesh përshkruhet si "shporta e bukës e Evropës". Gjatë sezonit ndërkombëtar të tregtimit të grurit 2020/21 (korrik–qershor), ajo renditej e gjashta për nga eksportet e grurit, me nëntë për qind të tregtisë botërore të këtij produkti.[254] Vendi është gjithashtu eksportues i rëndësishëm botëror i misrit, elbit dhe farës së kolzës. Në vitin 2020/21, Ukraina përbënte 12 për qind të tregtisë botërore të misrit dhe elbit, si dhe 14 për qind të eksporteve botërore të farës së kolzës. Pesha e saj në tregti është edhe më e madhe në sektorin e vajit të lulediellit: vendi përbënte rreth 50 për qind të eksporteve botërore në vitin 2020/21.[254]
Sipas Organizatës së Ushqimit dhe Bujqësisë së Kombeve të Bashkuara (FAO), ndërprerjet e mundshme të shkaktuara nga lufta ruso-ukrainase në sektorët ukrainas të drithërave dhe farërave vajore, përveç humbjeve të jetëve dhe rritjes së nevojave humanitare, mund të rrezikojnë sigurinë ushqimore të shumë vendeve, veçanërisht të atyre që varen shumë nga Ukraina dhe Rusia për importet e ushqimit dhe plehrave kimike.[255] Disa prej këtyre vendeve bëjnë pjesë në grupin e vendeve më pak të zhvilluara (LDC), ndërsa shumë të tjera i përkasin grupit të vendeve me të ardhura të ulëta dhe me mungesë ushqimore (LIFDC).[256][257] Për shembull, Eritrea siguroi nga Ukraina 47 për qind të importeve të saj të grurit në vitin 2021. Në përgjithësi, mbi 30 vende varen nga Ukraina dhe Federata Ruse për më shumë se 30 për qind të nevojave të tyre për importe gruri; shumë prej tyre ndodhen në Afrikën e Veriut dhe në Azinë Perëndimore e Qendrore.[254]
Turizmi
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]
Para luftës ruso-ukrainase, numri i turistëve që vizitonin Ukrainën renditej i teti në Evropë, sipas renditjeve të Organizatës Botërore të Turizmit.[258] Ukraina ka shumë atraksione turistike: vargmale të përshtatshme për skijim, ecje dhe peshkim; bregdetin e Detit të Zi, një destinacion i njohur veror; rezervate natyrore me ekosisteme të ndryshme; si dhe kisha, rrënoja kështjellash dhe monumente të tjera arkitekturore e parqe. Kiev, Lvivi, Odesa dhe Kamianets-Podilskyi ishin qendrat kryesore turistike të Ukrainës; secila ofronte shumë monumente historike dhe infrastrukturë të gjerë të mikpritjes. Shtatë mrekullitë e Ukrainës dhe shtatë mrekullitë natyrore të Ukrainës janë përzgjedhje të monumenteve më të rëndësishme të vendit, të zgjedhura nga ekspertë ukrainas dhe përmes një votimi publik në internet. Turizmi ishte shtylla kryesore e ekonomisë së Krimesë përpara rënies së madhe të numrit të vizitorëve pas aneksimit rus më 2014.[259]
Transporti
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]
Shumë rrugë dhe ura u shkatërruan, ndërsa udhëtimet detare ndërkombëtare u bllokuan nga lufta ruso-ukrainase.[243] Më parë, udhëtimet bëheshin kryesisht përmes Portit të Odesës, nga ku tragetet lundronin rregullisht drejt Stambollit, Varnës dhe Haifës. Kompania më e madhe e trageteve që operonte në këto linja ishte UkrFerry.[260] Në shtatë lumenj ka mbi 1,600 km (1,000 mi) rrugë ujore të lundrueshme, kryesisht në Danub, Dniepri dhe Pripjati. Të gjithë lumenjtë e Ukrainës ngrijnë në dimër, duke e kufizuar lundrimin.[261]
Rrjeti hekurudhor i Ukrainës lidh të gjitha zonat kryesore urbane, portet dhe qendrat industriale. Përqendrimi më i madh i shiritave hekurudhorë gjendet në rajonin e Donbasit.[262] Edhe pse transporti hekurudhor i mallrave ra në vitet 1990, Ukraina vazhdon të jetë ndër vendet me përdorimin më të lartë të hekurudhave në botë.[263] Ukraina ka gjithashtu disa sisteme hekurudhore urbane, veçanërisht tri metro (në Dnipro, Harkiv dhe Kiev),[264] dy sisteme të hekurudhës së lehtë (në Krivi Rih dhe Kiev),[265][266] dy linja urbane elektryçka (Kamianske–Dnipro–Synelnykove dhe Kiev),[267] dy teleferikë hekurudhorë (në Kiev dhe Odesa),[268] si dhe shumë sisteme tramvajesh.[269]
Linjat Ajrore Ndërkombëtare të Ukrainës është transportuesi kombëtar dhe linja ajrore më e madhe, me selinë qendrore në Kiev[270] dhe me qendrën kryesore në Aeroportin Ndërkombëtar të Borispilit. Kompania kryente fluturime të brendshme dhe ndërkombëtare për pasagjerë, si dhe shërbime transporti mallrash drejt Evropës, Lindjes së Mesme, Shteteve të Bashkuara,[226] Kanadasë[271] dhe Azisë.
Energjia
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]
Energjia në Ukrainë vjen kryesisht nga gazi, nafta dhe energjia bërthamore.[272] Industria e qymyrit është penguar nga konflikti.[273] Pjesa më e madhe e gazit dhe naftës importohet, por që nga viti 2015, politika energjetike ka pasur si përparësi diversifikimin e furnizimit me energji.[274]
Rreth gjysma e prodhimit të elektricitetit vjen nga energjia bërthamore dhe një e katërta nga qymyri.[170] Centrali bërthamor më i madh në Evropë, Centrali bërthamor i Zaporizhzhias, ndodhet në Ukrainë. Subvencionet për karburantet fosile arritën në 2,2 miliardë dollarë amerikanë në vitin 2019.[275] Deri në vitet 2010, i gjithë karburanti bërthamor i Ukrainës vinte nga Rusia, por tani pjesa më e madhe nuk vjen më prej andej.[276]
Një pjesë e infrastrukturës energjetike u shkatërrua gjatë luftës ruso-ukrainase.[277][278] Kontrata për tranzitin e gazit rus skadon në fund të vitit 2024.[279]
Në fillim të vitit 2022, Ukraina dhe Moldavia i shkëputën rrjetet e tyre elektrike nga Sistemi i Integruar i Energjisë i Rusisë dhe Bjellorusisë; më pas, Rrjeti Evropian i Operatorëve të Sistemit të Transmetimit të Energjisë Elektrike i sinkronizoi ato me rrjetin kontinental evropian.[280][281]
Teknologjia e informacionit
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]Zyrtarët e lartë mund ta përdorin Starlink-un si sistem rezervë.[282] Industria e teknologjisë së informacionit kontribuoi me pothuajse 5 për qind të PBB-së së Ukrainës në vitin 2021[283] dhe vazhdoi veprimtarinë edhe brenda, edhe jashtë vendit në vitin 2022.[284]
Demografia
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]Para Pushtimit rus të Ukrainës në vitin 2022, vendi kishte një popullsi të vlerësuar prej mbi 41 milionë banorësh dhe ishte vendi i tetë më i populluar në Evropë. Është një vend shumë i urbanizuar dhe rajonet e tij industriale në lindje dhe juglindje janë më të dendurit për nga popullsia—rreth 67% e popullsisë së përgjithshme jeton në zona urbane.[285] Në atë kohë, dendësia e popullsisë në Ukrainë ishte 69.5 inhabitants per square kilometre (180 inhabitants/sq mi), ndërsa jetëgjatësia e përgjithshme në lindje ishte 73 vjet (68 vjet për meshkujt dhe 77,8 vjet për femrat).[286]
Pas shpërbërjes së Bashkimit Sovjetik, popullsia e Ukrainës arriti kulmin prej rreth 52 milionësh më 1993. Megjithatë, për shkak të shkallës së vdekjeve më të lartë se shkalla e lindjeve, emigrimit masiv, kushteve të këqija të jetesës dhe kujdesit shëndetësor me cilësi të ulët,[287][288] popullsia e përgjithshme u zvogëlua me 6,6 milionë, ose 12,8%, nga ai vit deri më 2014.
Sipas regjistrimit të popullsisë të vitit 2001, ukrainasit etnikë përbënin rreth 78% të popullsisë, ndërsa rusët ishin pakica më e madhe, me rreth 17,3%. Pakicat e tjera përfshinin bjellorusët (0,6%), moldavët (0,5%), tatarët e Krimesë (0,5%), bullgarët (0,4%), hungarezët (0,3%), rumunët (0,3%), polakët (0,3%), hebrenjtë (0,3%), armenët (0,2%), grekët (0,2%) dhe tatarët (0,2%).[2] Gjithashtu, u vlerësua se në Ukrainë jetonin rreth 10.000–40.000 koreanë, kryesisht në jug të vendit, të cilët i përkisnin grupit historik Koryo-saram,[289][290] si dhe rreth 47.600 romë (ndonëse Këshilli i Evropës vlerëson një numër më të lartë, rreth 260.000).[291]
Jashtë ish-Bashkimit Sovjetik, burimet më të mëdha të emigrantëve që mbërritën në Ukrainë gjatë periudhës pas pavarësisë ishin katër vende aziatike: Kina, India, Pakistani dhe Afganistani.[292] Në fund të viteve 2010, 1,4 milionë ukrainas ishin zhvendosur brenda vendit për shkak të Luftës në Donbas (2014–2022),[293] ndërsa në fillim të vitit 2022, mbi 4,1 milionë u larguan nga vendi pas Pushtimit rus të Ukrainës në vitin 2022, duke shkaktuar krizën e refugjatëve ukrainas.[294] Shumica e shtetasve meshkuj ukrainas të moshës 18 deri në 60 vjeç u ndaluan të largoheshin nga Ukraina.[295] Qeveria ukrainase vlerëson se popullsia në rajonet nën kontrollin e Ukrainës ishte 25 deri në 27 milionë në vitin 2024.[296]
Zonat urbane
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]Ukraina ka 457 qytete, nga të cilat 176 janë të klasifikuara si qytete të nivelit të oblastit, 279 si qytete më të vogla të nivelit të rajonit (raion), ndërsa dy kanë status të posaçëm ligjor. Ka gjithashtu 886 vendbanime të tipit urban dhe 28.552 fshatra.[297]
| Nr. | Qyteti | Rajoni | Popullsia |
|---|---|---|---|
| 1 | Kievi | Kievi (qytet) | 2.952.301 |
| 2 | Harkivi | Harkivi | 1.421.125 |
| 3 | Odesa | Odesa | 1.010.537 |
| 4 | Dnipro | Dnipropetrovsk | 968.502 |
| 5 | Donecku | Donetsk | 901.645 |
| 6 | Lvivi | Lvivi | 717.273 |
| 7 | Zaporizhia | Zaporizhia | 710.052 |
| 8 | Krivi Rih | Dnipropetrovsk | 603.904 |
| 9 | Sevastopoli | Sevastopoli (qytet) | 479.394 |
| 10 | Mykolaivi | Mykolaivi | 470.011 |
| 11 | Mariupol | Donetsk | 425.681 |
| 12 | Luhansku | Luhansk | 397.677 |
| 13 | Vinnytsia | Vinnytsia | 369.739 |
| 14 | Simferopoli | Krimea | 340.540 |
| 15 | Makiivka | Donetsk | 338.968 |
| 16 | Çernihivi | Çernihivi | 282.747 |
| 17 | Poltava | Poltava | 279.593 |
| 18 | Khersoni | Kherson | 279.131 |
| 19 | Hmelnytskyi | Hmelnytskyi | 274.452 |
| 20 | Çerkasi | Çerkasi | 269.836 |
| Burimi: Shërbimi Shtetëror i Statistikave të Ukrainës, 1 janar 2022[298] | |||
Gjuha
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]
Sipas kushtetutës së Ukrainës, gjuha shtetërore është ukrainishtja.[301] Rusishtja flitet gjerësisht në vend, veçanërisht në lindje dhe në jug të Ukrainës.[301][302] Shumica e folësve amtarë të ukrainishtes e njohin rusishten si gjuhë të dytë. Rusishtja ishte gjuha dominuese de facto e Bashkimit Sovjetik, por ukrainishtja kishte gjithashtu status zyrtar në republikë,[303] dhe në shkollat e Republikës Socialiste Sovjetike të Ukrainës mësimi i ukrainishtes ishte i detyrueshëm.[301]
Ukrainishtja është gjuha kryesore e përdorur në shumicën dërrmuese të Ukrainës. 67% e ukrainasve flasin ukrainishten si gjuhë kryesore, ndërsa 30% flasin rusishten si gjuhë kryesore.[304] Në lindje dhe në jug të Ukrainës, rusishtja është gjuha kryesore në disa qytete, ndërsa ukrainishtja përdoret në zonat rurale. Rumanishtja flitet në Provinca e Çernivcit dhe në pjesë të provincës së Odesës dhe Provinca e Transkarpatisë.[305] Hungarishtja flitet në provincën e Transkarpatisë.[306] Studiuesit nuk bien dakord nëse Gjuha rusine, që flitet gjithashtu në Transkarpati, është gjuhë më vete apo dialekt i ukrainishtes.[307] Qeveria ukrainase nuk i njeh rusinët dhe gjuhën rusine si popull dhe gjuhë më vete.[308]
Gjatë një pjese të madhe të periudhës sovjetike, numri i folësve të ukrainishtes ra nga një brez në tjetrin dhe, nga mesi i viteve 1980, përdorimi i gjuhës ukrainase në jetën publike ishte zvogëluar ndjeshëm.[309] Pas pavarësisë, qeveria e Ukrainës nisi të rivendoste përdorimin e gjuhës ukrainase në shkolla dhe në qeveri përmes një politike të ukrainizimit.[310][311] Në gusht të vitit 2012 hyri në fuqi një ligj i ri për gjuhët rajonale, i cili parashikonte që çdo gjuhë vendore e folur nga të paktën 10 për qind e popullsisë së një zone të shpallej gjuhë zyrtare në atë zonë.[312] Brenda pak javësh, rusishtja u shpall gjuhë rajonale në disa oblastet jugore e lindore të Ukrainës dhe në disa qytete.[313] Në këto vende, rusishtja mund të përdorej më pas në punët administrative dhe në dokumente.[314][315]
Në vitin 2014, pas Revolucionit të Dinjitetit, parlamenti ukrainas votoi për shfuqizimin e ligjit për gjuhët rajonale, gjë që do ta bënte ukrainishten të vetmen gjuhë shtetërore në të gjitha nivelet; megjithatë, shfuqizimi nuk u nënshkrua as nga presidenti në detyrë Oleksandr Turçinov, as nga presidenti Porošenko.[316][317][318] Në vitin 2019, ligji që lejonte përdorimin zyrtar të gjuhëve rajonale u shpall jokushtetues.[319] Sipas Këshillit të Evropës, ky akt nuk garanton mbrojtje të drejtë për të drejtat gjuhësore të pakicave.[320] Sot, shumica e filmave dhe programeve televizive të huaja, përfshirë ato ruse, titrohen ose dublohen në ukrainisht.[321] Ligji ukrainas për arsimin i vitit 2017 ndalon arsimin fillor në shkollat publike, nga klasa e pestë e lart, në çdo gjuhë tjetër përveç ukrainishtes.[322][323]

Që nga viti 2014, gjatë luftës ruso-ukrainase, Rusia ka ndjekur një politikë të rusifikimit të detyruar të territoreve ukrainase që ka pushtuar: shkollat mësojnë vetëm në rusisht, edhe në vendbanime ku flitet tërësisht ukrainisht. Tekstet shkollore në ukrainisht janë ndaluar dhe ata që dëshirojnë të studiojnë në ukrainisht detyrohen ta bëjnë këtë fshehurazi, pa dijeninë e autoriteteve pushtuese.[324][325] Edhe letërsia në gjuhën ukrainase po shkatërrohet në shkallë të gjerë.[326] Sipas raportit "Ukraine: Forced Russified Education Under Occupation" të Human Rights Watch, autoritetet pushtuese ruse dhe zyrtarë të tjerë të lartë rusë kanë ndërmarrë dhe vazhdojnë të ndërmarrin masa për zhdukjen e gjuhës ukrainase në territoret e pushtuara.[327] Edhe fëmijët ukrainas të dëbuar me forcë në Rusi i nënshtrohen rusifikimit.[328]
Njëkohësisht, agresioni i armatosur rus shkaktoi ndryshime të rëndësishme në mënyrën si shoqëria ukrainase e percepton çështjen gjuhësore: një pjesë e konsiderueshme e popullsisë që më parë fliste rusisht kaloi të fliste ukrainisht,[329][330] ndërsa mbështetja për idenë e dhënies së statusit zyrtar rusishtes në mbarë Ukrainën ose në rajone të caktuara të vendit ka rënë në nivelin më të ulët që nga fillimi i sondazheve më 1997.[331]
Diaspora
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]Diaspora ukrainase përbëhet nga Ukrainasit dhe pasardhësit e tyre që jetojnë jashtë Ukrainës në mbarë botën, veçanërisht ata që ruajnë njëfarë lidhjeje me vendin e paraardhësve të tyre dhe ndjenjën e identitetit kombëtar ukrainas brenda bashkësisë së tyre lokale.[332] Diaspora ukrainase gjendet në shumë rajone të botës, përfshirë Shtetet pas-sovjetike, si edhe në Kanada,[333] dhe në vende të tjera, si Polonia,[334] Shtetet e Bashkuara,[335] Mbretëria e Bashkuar[336][337] dhe Brazili.[338]
Pushtimi rus i Ukrainës në 2022 shkaktoi krizën e refugjatëve ukrainas, gjatë së cilës miliona civilë ukrainas u zhvendosën në vendet fqinje. Shumica kaluan në Polonia, Sllovakia dhe Republikën Çeke, ndërsa të tjerë u vendosën, të paktën përkohësisht, në Hungari, Moldavi, Gjermani, Austri, Rumani dhe vende të tjera evropiane.[339]
Feja
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]
Ukraina ka popullsinë e dytë më të madhe ortodokse lindore në botë, pas Rusisë.[341][342] Një anketim i vitit 2021, i kryer nga Instituti Ndërkombëtar i Sociologjisë i Kievit (KIIS), zbuloi se 82% e ukrainasve deklaroheshin fetarë, ndërsa 7% ishin ateistë dhe 11% të tjerë e kishin të vështirë t'i përgjigjeshin pyetjes.[343] Niveli i fetarisë në Ukrainë raportohej si më i larti në pjesën perëndimore të Ukrainës (91%) dhe më i ulëti në Donbas (57%) dhe pjesën lindore të Ukrainës (56%).[344]
Në vitin 2019, 82% e ukrainasve ishin të krishterë; prej tyre, 72,7% deklaroheshin ortodoksë lindorë, 8,8% katolikë grekë ukrainasë, 2,3% protestantë dhe 0,9% katolikë të Kishës Latine. Të krishterët e tjerë përbënin 2,3%. Judaizmi, Islami dhe Hinduizmi ishin secila feja e 0,2% të popullsisë. Sipas studimit të KIIS-it, rreth 58,3% e popullsisë ortodokse ukrainase ishin anëtarë të Kishës Ortodokse të Ukrainës, ndërsa 25,4% ishin anëtarë të Kishës Ortodokse Ukrainase (Patriarkana e Moskës).[345] Protestantët janë një bashkësi në rritje në Ukrainë; ata përbënin 1,9% të popullsisë në vitin 2016,[346] por kjo shifër u rrit në 2,2% të popullsisë në vitin 2018.
Shëndeti
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Sistemi i kujdesit shëndetësor në Ukrainë subvencionohet nga shteti dhe është falas për të gjithë shtetasit ukrainas dhe banorët e regjistruar. Megjithatë, trajtimi në një spital shtetëror nuk është i detyrueshëm, pasi në mbarë vendin ka edhe disa komplekse mjekësore private.[347] Sektori publik punëson shumicën e profesionistëve të kujdesit shëndetësor. Ata që punojnë në qendra mjekësore private zakonisht ruajnë edhe vendin e punës në sektorin shtetëror, pasi u kërkohet të ofrojnë rregullisht kujdes në institucionet publike shëndetësore.[348]
Të gjithë ofruesit e shërbimeve mjekësore dhe spitalet e Ukrainës janë në varësi të Ministrisë së Shëndetësisë, e cila mbikëqyr dhe kontrollon praktikën e përgjithshme mjekësore dhe është përgjegjëse edhe për administrimin e përditshëm të sistemit të kujdesit shëndetësor. Pavarësisht kësaj, standardet e higjienës dhe të kujdesit ndaj pacientëve janë përkeqësuar.[349]
Ukraina përballet me disa probleme madhore të shëndetit publik[nevojitet citimi] dhe konsiderohet se ndodhet në një krizë demografike për shkak të shkallës së lartë të vdekshmërisë, shkallës së ulët të lindjeve dhe emigrimit të lartë.[350] Një faktor që kontribuon në shkallën e lartë të vdekshmërisë është vdekshmëria e lartë mes meshkujve në moshë pune, e shkaktuar nga faktorë të parandalueshëm si helmimi nga alkooli dhe pirja e duhanit.[351]
Reforma aktive e sistemit të kujdesit shëndetësor të Ukrainës nisi menjëherë pas emërimit të Ulana Suprunit (Ulana Suprun) në krye të Ministrisë së Shëndetësisë.[352] Me ndihmën e zëvendësit Pavlo Kovtoniuk, Suprun fillimisht ndryshoi mënyrën e shpërndarjes së fondeve për kujdesin shëndetësor.[353] Fondet duhet ta ndjekin pacientin. Mjekët e përgjithshëm do të ofrojnë kujdesin bazë për pacientët. Pacienti do të ketë të drejtë të zgjedhë mjekun e vet. Shërbimi mjekësor i urgjencës konsiderohet se financohet plotësisht nga shteti. Reforma e Shërbimit Mjekësor të Urgjencës është gjithashtu pjesë e rëndësishme e reformës së kujdesit shëndetësor. Përveç kësaj, pacientëve me sëmundje kronike që shkaktojnë shkallë të lartë të paaftësisë dhe vdekshmërisë u ofrohen barna falas ose me çmim të ulët.[354]
Si pasojë e luftës ruso-ukrainase, miliona njerëz në Ukrainë pësuan lëndime fizike dhe trauma psikologjike.[355] Organizata Botërore e Shëndetësisë ka dokumentuar mbi 2.254 sulme ndaj kujdesit shëndetësor në Ukrainë që nga pushtimi rus i Ukrainës në vitin 2022.[356] Sipas të dhënave të tetorit 2024 nga vlerësimi i nevojave shëndetësore në Ukrainë i Organizatës Botërore të Shëndetësisë, 68% e ukrainasve raportuan se shëndeti i tyre ishte përkeqësuar krahasuar me periudhën para luftës.[356] Lufta me Rusinë përkeqësoi shëndetin fizik dhe mendor të fëmijëve ukrainas.[357]
Arsimi
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]Sipas Kushtetuta e Ukrainës, të gjithë qytetarëve u garantohet e drejta për arsim falas. Arsimi i mesëm i përgjithshëm është i detyrueshëm në shkollat shtetërore, të cilat përbëjnë shumicën dërrmuese. Arsimi i lartë falas në institucionet arsimore shtetërore dhe komunale ofrohet mbi baza konkurruese.[358]
Për shkak të theksit që Bashkimi Sovjetik i kushtonte qasjes së përgjithshme në arsim për të gjithë qytetarët, politikë që vazhdon edhe sot, shkalla e shkrim-leximit vlerësohet në 99,4%.[43] Në vitin 2005, programi shkollor njëmbëdhjetëvjeçar u zëvendësua me një program dymbëdhjetëvjeçar: arsimi fillor zgjat katër vjet (duke filluar në moshën gjashtëvjeçare), arsimi i mesëm i ulët zgjat pesë vjet, ndërsa arsimi i mesëm i lartë zgjat tre vjet.[359] Nxënësit e klasës së 12-të japin provime shtetërore, të quajtura edhe provime përfundimtare të shkollës. Rezultatet e tyre përdoren më pas për pranimin në universitete.
Ndër universitetet më të vjetra është edhe Universiteti i Lvivit, i themeluar më 1661. Në shekullin XIX u krijuan edhe institucione të tjera të arsimit të lartë, duke nisur me universitetet në Harkiv (1805), Kiev (1834), Odesa (1865) dhe Çernivci (1875), si dhe një sërë institucionesh profesionale të arsimit të lartë, për shembull: Instituti Historik dhe Filologjik i Nizhynit (i themeluar fillimisht si Gjimnazi i Shkencave të Larta më 1805), një Institut Veterinar (1873) dhe një Institut Teknologjik (1885) në Harkiv, një Institut Politeknik në Kiev (1898) dhe një Shkollë e Lartë e Minierave (1899) në Dnipro. Rritja e shpejtë vazhdoi gjatë periudhës sovjetike. Deri më 1988, numri i institucioneve të arsimit të lartë arriti në 146, me mbi 850.000 studentë.[360]
Sistemi ukrainas i arsimit të lartë përfshin institucione të arsimit të lartë dhe njësi shkencore e metodologjike, nën autoritetin e organeve kombëtare, komunale dhe vetëqeverisëse përgjegjëse për arsimin.[361] Organizimi i arsimit të lartë në Ukrainë bazohet në strukturën e arsimit të vendeve të zhvilluara të botës, siç përcaktohet nga UNESCO dhe OKB-ja.[362]
Ukraina renditet e katërta në Evropë për nga numri i të diplomuarve në arsimin terciar, ndonëse renditet e shtata për nga popullsia.[363] Arsimi i lartë në Ukrainë financohet nga shteti ose është privat. Shumica e universiteteve ofrojnë strehim të subvencionuar për studentët që vijnë nga qytete të tjera. Është e zakonshme që bibliotekat t’u sigurojnë librat e nevojshëm të gjithë studentëve të regjistruar. Universitetet ukrainase japin dy diploma: diplomën bachelor (4 vjet) dhe diplomën master (viti i 5-të ose i 6-të), në përputhje me Procesin e Bolonjës. Historikisht, jepet ende edhe diploma e specialistit (zakonisht pas 5 vjetësh); ajo ishte e vetmja diplomë që jepnin universitetet gjatë periudhës sovjetike.[364] Në vitin 2025, Ukraina u rendit e 66-ta në Indeksin Global të Inovacionit.[365][366]
Dallimet rajonale
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]
Ukrainishtja është gjuha mbizotëruese në Ukraina perëndimore dhe në Ukraina qendrore, ndërsa rusishtja mbizotëron në qytetet e Ukraina lindore dhe Ukraina jugore. Në shkollat e RSS-së Ukrainase, mësimi i rusishtes ishte i detyrueshëm; në Ukrainën e sotme, shkollat ku ukrainishtja është gjuhë mësimore ofrojnë mësime në rusisht dhe në gjuhët e tjera të pakicave.[301][367][368][369]
Për Gjuha ruse në Ukrainë, Bashkimin Sovjetik dhe nacionalizmin ukrainas, qëndrimet në Ukrainën lindore dhe jugore priren të jenë krejt të kundërta me ato në Ukrainën perëndimore; ndërsa në Ukrainën qendrore, qëndrimet për këto tema priren të jenë më pak ekstreme.[368][370][371][372]
Ndarjet e ngjashme historike mbeten të dukshme edhe në identifikimin shoqëror individual. Qëndrimet ndaj çështjes politike më të rëndësishme, marrëdhënieve me Rusinë, ndryshonin dukshëm mes Lvivit, ku identifikimi me nacionalizmin ukrainas dhe Kishën Greko-Katolike Ukrainase ishte më i fortë, dhe Donjeckut, me prirje kryesisht proruse dhe qëndrime pozitive ndaj periudhës sovjetike. Në Ukrainën qendrore e jugore, si edhe në Kiev, këto ndarje kishin më pak rëndësi dhe kishte më pak antipati ndaj njerëzve nga rajone të tjera.[373]
Megjithatë, të gjithë i bashkonte një identitet gjithëpërfshirës ukrainas, i mbështetur në vështirësitë e përbashkëta ekonomike. Kjo tregon se qëndrimet e tjera përcaktohen më shumë nga kultura dhe politika sesa nga dallimet demografike.[373][374] Sondazhet për identitetet rajonale në Ukrainë kanë treguar se ndjenja e përkatësisë ndaj një "identiteti sovjetik" është më e fortë në Donbas (rreth 40%) dhe në Krime (rreth 30%).[375]
Gjatë Zgjedhjet në Ukrainë, votuesit në Oblastet e Ukrainës perëndimore dhe qendrore votojnë kryesisht për parti (si Bashkimi "Ukraina Jonë" dhe Bashkimi Gjithëukrainas "Atdheu")[376][377] dhe për kandidatë presidencialë (si Viktor Jushçenko dhe Julia Timoshenko) me platformë pro-perëndimore dhe reformuese të shtetit. Ndërkaq, votuesit në oblastet jugore dhe lindore votojnë për parti (si Partia Komuniste e Ukrainës dhe Partia e Rajoneve) dhe kandidatë presidencialë (si Viktor Janukoviç) me platformë proruse dhe për ruajtjen e status quo-së.[378][379][380][381] Megjithatë, kjo ndarje gjeografike po zvogëlohet.[382][383][384]
Kultura
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]
Zakonet ukrainase janë ndikuar shumë nga krishterimi ortodoks, feja mbizotëruese në vend.[385] Rolet gjinore priren të jenë më tradicionale, dhe gjyshërit luajnë rol më të madh në rritjen e fëmijëve sesa në Perëndim.[386] Kultura e Ukrainës është ndikuar edhe nga fqinjët e saj lindorë dhe perëndimorë, gjë që pasqyrohet në arkitekturën, muzikën dhe artin e saj.[387]
Epoka komuniste pati ndikim të madh në artin dhe letërsinë e Ukrainës.[388] Në vitin 1932, Stalini e vendosi realizmin socialist si politikë shtetërore në Bashkimin Sovjetik, kur shpalli dekretin "Për riorganizimin e organizatave letrare dhe artistike". Kjo e kufizoi shumë krijimtarinë. Gjatë viteve 1980, u vendos politika e glasnostit (hapjes), dhe artistët e shkrimtarët sovjetikë fituan sërish lirinë të shpreheshin si të dëshironin.[389]
Që nga data 2023[update], UNESCO kishte regjistruar 8 vende në Ukrainë në Listën e Trashëgimisë Botërore. Ukraina njihet edhe për traditat e saj dekorative dhe popullore, si piktura e Petrykivkës, qeramika e Kosivit dhe këngët kozake.[390][391][392][393] Midis shkurtit 2022 dhe marsit 2023, UNESCO verifikoi dëmtimin e 247 vendeve, mes tyre 107 vende fetare, 89 ndërtesa me interes artistik ose historik, 19 monumente dhe 12 biblioteka.[394] Që nga janari 2023, qendra historike e Odesës është përfshirë në Lista e Trashëgimive Botërore në Rrezik.[395]
Tradita e vezëve të Pashkëve, të njohura si pysanky, ka rrënjë të lashta në Ukrainë. Mbi këto vezë vizatoheshin motive me dyllë; më pas, ato ngjyroseshin, pa prekur boja pjesët e mbuluara më parë me dyllë. Kur veza ngjyrosej e gjitha, dylli hiqej dhe mbetej vetëm motivi shumëngjyrësh. Kjo traditë është mijëra vjet e vjetër dhe i paraprin ardhjes së krishterimit në Ukrainë.[396] Në qytetin e Kolomiyës, pranë rrëzës së Karpatëve, muzeu i Pysankës u ndërtua në vitin 2000 dhe në vitin 2007 u propozua si monument i Ukrainës moderne, si pjesë e nismës Shtatë mrekullitë e Ukrainës.
Që nga viti 2012, Ministria e Kulturës e Ukrainës ka hartuar Regjistrin Kombëtar të Elementeve të Trashëgimisë Kulturore Jomateriale të Ukrainës,[397] i cili përmban 115 elemente sipas të dhënave të shtatorit 2025.[398]
Arkitektura
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]
Arkitektura ukrainase përfshin motivet dhe stilet që gjenden në ndërtesat e ndërtuara në Ukrainën e sotme dhe nga ukrainasit në mbarë botën. Ajo i ka rrënjët fillestare në strukturat e shtetit të Rusit të Kievit. Pas krishterimit të Rusit të Kievit, arkitektura ukrainase u ndikua nga arkitektura bizantine. Pas pushtimit mongol të Rusit të Kievit, stili galician vazhdoi të zhvillohej në Mbretëria e Galicisë–Volinisë.[399]
Pas bashkimit me Cari i Rusisë, arkitektura në Ukrainë nisi të zhvillohej në drejtime të ndryshme: shumë ndërtesa në zonën më të madhe lindore, të sunduar nga Rusia, u ndërtuan sipas stileve të arkitekturës ruse të asaj periudhe, ndërsa rajoni perëndimor i Galicisë u zhvillua nën ndikimin e arkitekturës polake dhe austro-hungareze. Megjithatë, stili barok ukrainas i veçantë u zhvillua nga kozakët ukrainas në shekujt XVII–XVIII,[400] ndërsa Arti i Ri ukrainas pati sukses të kufizuar në shekullin XX.[401] Motivet kombëtare ukrainase u përdorën më vonë gjatë periudhës së Bashkimit Sovjetik dhe në Ukrainën e pavarur moderne.[399] Megjithatë, horizonti arkitekturor bashkëkohor i Ukrainës dominohet kryesisht nga ndërtesat e tipit sovjetik hrushçovka, ose pallate banimi me kosto të ulët.[402]
Bibliotekat
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]Biblioteka Kombëtare e Ukrainës me emrin Vernadski është biblioteka kryesore akademike dhe qendra kryesore e informacionit shkencor në Ukrainë.
Gjatë luftës ruso-ukrainase, rusët bombarduan Bibliotekën Shkencore Maksymovych të Universitetit Kombëtar të Kievit Taras Shevchenko, Bibliotekën Kombëtare të Ukrainës me emrin Vernadski, Bibliotekën Kombëtare Shkencore Mjekësore të Ukrainës dhe Bibliotekën Rinore të Qytetit të Kievit.[403]
Letërsia
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]Letërsia ukrainase i ka zanafillat në shkrimet në gjuhën e vjetër sllave kishtare, e cila u përdor si gjuhë liturgjike dhe letrare pas krishterimit në shekujt X dhe XI.[404][405][g] Shkrime të tjera të kohës përfshijnë kronika, ndër të cilat më e rëndësishmja ishte Kronika fillestare.[nevojitet citimi] Veprimtaria letrare pësoi rënie të menjëhershme pas pushtimit mongol të Rusit të Kievit, përpara se të përtërihej duke nisur nga shekulli XIV; ajo mori hov në shekullin XVI me shpikjen e makinës së shtypit.[404]
Kozakët krijuan një shoqëri të pavarur dhe popullarizuan një lloj të ri poezie epike, i cili shënoi kulmin e poezisë epike ukrainase.[405][failed verification] Këto arritje pësuan më pas një regres në shekujt XVII dhe në fillim të XVIII, kur shumë autorë ukrainas shkruanin në rusisht ose polonisht. Megjithatë, nga fundi i shekullit XVIII, u shfaq më në fund gjuha letrare moderne ukrainase.[404] Epoka moderne e traditës letrare ukrainase nisi në vitin 1798, kur Ivan Kotliarevsky botoi Eneidën në gjuhën popullore ukrainase.[406]
Në vitet 1830 nisi të zhvillohej letërsia romantike ukrainase dhe u shfaq Taras Shevçenko, poet dhe piktor romantik, figura më e shquar kulturore e kombit. Ivan Kotliarevsky konsiderohet babai i letërsisë në gjuhën popullore ukrainase, ndërsa Shevçenko babai i ringjalljes kombëtare.[407]
Më pas, në vitin 1863, Perandoria Ruse e ndaloi de facto përdorimin e gjuhës ukrainase në botime.[66] Kjo e kufizoi rëndë veprimtarinë letrare në atë zonë dhe shkrimtarët ukrainas u detyruan t'i botonin veprat e tyre në rusisht ose t'i publikonin në Galicinë e kontrolluar nga Austria. Ndalimi nuk u hoq kurrë zyrtarisht, por u bë i pavlefshëm pas revolucionit dhe ardhjes në pushtet të bolshevikëve.[405]
Letërsia ukrainase vazhdoi të lulëzonte në vitet e para sovjetike, kur u miratuan thuajse të gjitha prirjet letrare. Këto politika pësuan rënie të fortë në vitet 1930, kur përfaqësues të shquar të letërsisë, bashkë me shumë të tjerë, u vranë nga NKVD gjatë Spastrimit të Madh. Në përgjithësi, rreth 223 shkrimtarë u shtypën në atë që u njoh si Rilindja e Ekzekutuar.[408] Këto represione ishin pjesë e politikës së zbatuar nga Stalini për realizmin socialist. Doktrina nuk e shtypte domosdoshmërisht përdorimin e gjuhës ukrainase, por u kërkonte shkrimtarëve të ndiqnin një stil të caktuar në veprat e tyre.
Liria letrare u zgjerua në fund të viteve 1980 dhe në fillim të viteve 1990, krahas rënies dhe shpërbërjes së BRSS-së dhe rivendosjes së pavarësisë së Ukrainës më 1991.[404]
Thurja dhe qëndisja
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]
Artizanati i arteve tekstile luan një rol të rëndësishëm në kulturën ukrainase,[409] veçanërisht në traditat ukrainase të dasmave. Qëndisja ukrainase, thurja dhe punimi i dantellave përdoren në veshjet tradicionale popullore dhe në festimet tradicionale. Qëndisja ukrainase ndryshon sipas rajonit të origjinës[410], ndërsa motivet, kompozimet, zgjedhja e ngjyrave dhe llojet e qepjeve kanë një histori të gjatë.[411] Përdorimi i ngjyrave është shumë i rëndësishëm dhe i ka rrënjët në folklorin ukrainas. Motivet e qëndisjes që gjenden në pjesë të ndryshme të Ukrainës ruhen në Muzeun e rushnykut në Pereiaslav.
Veshja kombëtare endet dhe zbukurohet shumë. Thurja me tezgjahë artizanalë praktikohet ende në fshatin Krupove, që ndodhet në Provinca e Rivnes. Fshati është vendlindja e dy figurave të njohura ndërkombëtarisht në fushën e punimit të artizanatit kombëtar: Nina Myhailivna[412] dhe Uliana Petrivna.[413]
Muzika
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Muzika është pjesë e rëndësishme e kulturës ukrainase, me një histori të gjatë dhe shumë ndikime. Nga muzika popullore tradicionale te muzika klasike dhe rock-u modern, Ukraina ka nxjerrë disa muzikantë të njohur ndërkombëtarisht, mes tyre Kirill Karabits, Okean Elzy dhe Ruslana. Elemente të muzikës tradicionale popullore ukrainase kanë hyrë në muzikën perëndimore e madje edhe në xhazin modern. Muzika ukrainase ndonjëherë paraqet një përzierje të ndërlikuar të këndimit ekzotik melizmatik me harmoninë akordike. Karakteristika e përgjithshme më e spikatur e muzikës autentike etnike popullore ukrainase është përdorimi i gjerë i mënyrave ose tonaliteteve minore që përfshijnë intervale të sekondës së shtuar.[415]
Gjatë periudhës së barokut, muzika zinte një vend me rëndësi të konsiderueshme në kurrikulën e Akademisë Kiev-Mohyla. Shumë pjesëtarë të fisnikërisë kishin njohuri të mira muzikore; shumë udhëheqës ukrainasë të kozakëve, si Mazepa, Paliy, Holovatyj dhe Sirko, ishin muzikantë të zotë dhe luanin kobzë, bandura ose torban.
Akademia e parë e posaçme muzikore u themelua në Hlukhiv më 1738; studentët mësonin të këndonin dhe të luanin në violinë e bandurë duke përdorur dorëshkrime. Si rezultat, shumë nga kompozitorët dhe interpretuesit më të hershëm të Perandorisë Ruse ishin etnikisht ukrainasë: kishin lindur ose ishin arsimuar në Hlukhiv, ose kishin pasur lidhje të ngushta me këtë shkollë muzikore.[416] Muzika klasike ukrainase ndryshon shumë sipas faktit nëse kompozitori ishte me prejardhje ukrainase dhe jetonte në Ukrainë, ishte me prejardhje jo-ukrainase por shtetas i Ukrainës, apo ishte pjesë e diasporës ukrainase.[417]
Që nga mesi i viteve 1960, muzika pop me ndikim perëndimor është bërë gjithnjë e më popullore në Ukrainë. Këngëtarja e muzikës popullore dhe interpretuesja e harmoniumit Mariana Sadovska është një figurë e shquar. Muzika pop dhe ajo popullore ukrainase u përhapën ndërkombëtarisht me popullarizimin e grupeve dhe interpretuesve si Vopli Vidoplyasova, Dakh Daughters, Dakha Brakha, Ivan Dorn dhe Okean Elzy.
Media
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]Kuadri ligjor ukrainas për lirinë e medias konsiderohet "ndër më përparimtarët në Evropën Lindore", megjithëse zbatimi i tij ka qenë i pabarabartë.[418] Kushtetuta dhe ligjet garantojnë lirinë e shprehjes[419] dhe lirinë e shtypit. Autoriteti kryesor rregullator për mediat transmetuese është Këshilli Kombëtar i Televizionit dhe Radios i Ukrainës (NTRBCU), i ngarkuar me licencimin e mediave dhe sigurimin e përputhshmërisë së tyre me ligjin.[420]
Kiev është qendra kryesore e sektorit mediatik të Ukrainës: gazetat kombëtare Den, Dzerkalo Tyzhnia, tabloidët, si The Ukrainian Week dhe Focus, si edhe televizionet dhe radiot, janë kryesisht të vendosura atje, ndërsa Lvivi është gjithashtu një qendër e rëndësishme kombëtare e medias. Agjencia Kombëtare e Lajmeve e Ukrainës, Ukrinform, u themelua këtu më 1918. BBC Ukrainian i nisi transmetimet më 1992.[421] Që nga data 2022[update], 75% e popullsisë përdor internetin dhe rrjetet sociale përdoren gjerësisht nga qeveria dhe qytetarët.[422]
Më 10 mars 2024, krijuesit e filmit dokumentar 20 ditë në Mariupol u vlerësuan me çmimin Oscar në kategorinë "Filmi më i mirë dokumentar", duke shënuar Oscar-in e parë në historinë e Ukrainës.[423]
Kuzhina
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]
Kuzhina ukrainase është formësuar nga historia e trazuar, gjeografia, kultura dhe zakonet shoqërore të vendit. Pula është burimi i proteinave që konsumohet më së shumti, duke përbërë rreth gjysmën e sasisë së mishit të konsumuar. Pas saj vijnë mishi i derrit dhe mishi i viçit.[424]: 12 Perimet si patatet, lakrat, kërpudhat dhe panxhari konsumohen gjerësisht.[425] Perimet turshi konsiderohen një delikatesë.[426][427] Saloi, dhjamë derri i kuruar, konsiderohet delikatesa kombëtare.[428] Ndër barishtet që përdoren gjerësisht janë kopra, majdanozi, borziloku, koriandri dhe qepët e njoma.[429]
Ukraina shpesh quhet "hambari i Evropës", ndërsa burimet e saj të bollshme të drithërave, si thekra dhe gruri, luajnë rol të rëndësishëm në kuzhinë; ato janë thelbësore për përgatitjen e llojeve të ndryshme të bukës.[430][431] Çernozemi, toka e zezë e vendit me pjellori të lartë, prodhon disa nga të korrat më të shijshme në botë.[432]
Ndër gatimet e njohura tradicionale janë varenikët (petë të mbushura), nalysnyky (krepa), kapusnyaku (supë me lakër), borshti (supë e thartë) dhe holubtsi (sarma me lakër).[430] Ndër produktet tradicionale të pjekura janë korovai, një bukë e zbukuruar, dhe paska (bukë Pashke).[433] Specialitetet ukrainase përfshijnë gjithashtu pulën Kiev[429] dhe tortën Kiev. Pijet e njohura përfshijnë uzvarin (komposto me fruta të thata),[429][434] ryazhanka,[435] dhe horilka.[429][434] Pijet e distiluara janë lloji i pijeve alkoolike që konsumohet më së shumti.[436] Konsumi i alkoolit ka rënë ndjeshëm, por për frymë mbetet ndër më të lartët në botë.[437][436]
Sport
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]Ukraina përfitoi shumë nga theksi që Bashkimi Sovjetik i kushtonte edukimit fizik. Këto politika i lanë Ukrainës qindra stadiume, pishina, salla gjimnastike dhe shumë objekte të tjera sportive.[438] Sporti më popullor është Futbolli. Liga më e lartë profesionale është Visça Liha ("liga e parë").
Shumë ukrainas luajtën edhe për ekipin kombëtar sovjetik të futbollit, veçanërisht fituesit e Topit të Artë, Ihor Belanov dhe Oleh Blokhin. Pas shpërbërjes së Bashkimit Sovjetik, këtë çmim e fitoi vetëm një ukrainas: Andriy Shevchenko. Kombëtarja bëri debutimin në Kampionatin Botëror të Futbollit 2006 dhe arriti deri në çerekfinale, ku humbi nga kampionia e mëvonshme, Italia.
Boksierët ukrainas renditen ndër më të mirët në botë.[439] Pasi u bë kampion i padiskutueshëm në peshën kruzer në vitin 2018, Oleksandr Usyk fitoi edhe titujt e unifikuar të peshave të rënda të WBA-së (Super), IBF-së, WBO-së dhe IBO-së. Kjo arritje e bëri një nga vetëm tre boksierët që kanë unifikuar titujt botërorë në peshën kruzer dhe janë bërë kampionë botërorë në peshat e rënda.[440] Vëllezërit Vitali dhe Vladimir Klitschko janë ish-kampionë botërorë në peshat e rënda, të cilët fituan disa tituj botërorë gjatë karrierës së tyre. Nga Ukraina vjen edhe Vasyl Lomachenko, fitues i medaljes së artë në Lojërat Olimpike të vitit 2008 dhe 2012. Ai është kampion i unifikuar botëror në kategorinë e lehtë dhe barazon rekordin për fitimin e një titulli botëror pas numrit më të vogël të ndeshjeve profesioniste: tri.[441]
Sergey Bubka mbajti rekordin në kërcimin me shkop nga viti 1993 deri më 2014; falë forcës, shpejtësisë dhe aftësive gjimnastikore, ai u votua disa herë si atleti më i mirë në botë.[442][443]
Basketbolli është bërë gjithnjë e më popullor në Ukrainë. Në vitin 2011, Ukrainës iu dha e drejta për të organizuar EuroBasketin 2015. Dy vjet më vonë, kombëtarja ukrainase e basketbollit u rendit e gjashta në EuroBasketin 2013 dhe u kualifikua për herë të parë në historinë e saj për Kupën Botërore të FIBA-s 2014. Budivelnyk Kyiv, pjesëmarrës në Euroligë, është klubi më i fortë profesional i basketbollit në Ukrainë.[nevojitet citimi]
Shahu është një sport popullor në Ukrainë. Ruslan Ponomariov është ish-kampion bote. Në Ukrainë ka rreth 85 mjeshtër të mëdhenj dhe 198 mjeshtër ndërkombëtarë. Liga e regbit luhet në mbarë Ukrainën.[444]
Shiko edhe
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]Shënime
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]- ↑ /juːˈkreɪn/ yoo-KRAYN; ukrainisht: Україна, romanizuar: Ukraina, shqiptuar [ʊkrɐˈjinɐ] ⓘ
- ↑ Ukraina ka gjithashtu një front ushtarak në juglindje, me territore të Ukrainës të pushtuara dhe aneksuara ilegalisht nga Rusia.
- ↑ Në Moldavi ndodhet edhe shteti i shkëputur i panjohur Transnistria.
- ↑ Territoret ukrainase në Detin Azov janë pushtuar dhe aneksuar nga Rusia në vitin 2022, por aneksimi është dënuar nga bashkësia ndërkombëtare.
- 1 2 Këto shifra ka të ngjarë të jenë shumë më të larta, pasi nuk përfshijnë ukrainasit e kombësive të tjera ose hebrenjtë ukrainas, por vetëm ukrainasit etnikë nga RSS-ja e Ukrainës.
- ↑ Kjo shifër nuk përfshin vdekjet e robërve të luftës.
- ↑ Këto shkrime shërbyen gjithashtu si bazë për letërsinë ruse dhe bjelloruse.
Referime
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]- ↑ "Law of Ukraine "On ensuring the functioning of Ukrainian as the state language": The status of Ukrainian and minority languages" (në anglisht). 2020-10-20. Arkivuar nga origjinali më 2022-01-16. Marrë më 2022-03-12.
- 1 2 "Population by ethnic nationality, 1 January, year". ukrcensus.gov.ua (në anglisht). Ukrainian Office of Statistics. Arkivuar nga origjinali më 2011-12-17. Marrë më 2010-04-17.
- ↑ Особливості Релігійного І Церковно-Релігійного Самовизначення Українських Громадян: Тенденції 2010–2018 [Features of Religious and Church – Religious Self-Determination of Ukrainian Citizens: Trends 2010–2018] (PDF) (në ukrainisht), Kyiv: Razumkov Center in collaboration with the All-Ukrainian Council of Churches, 2018-04-22, fq. 12, 13, 16, 31, arkivuar (PDF) nga origjinali më 2018-04-26
Mostër prej 2.018 të anketuarish të moshës 18 vjeç e lart, të intervistuar më 23–28 mars 2018 në të gjitha rajonet e Ukrainës, përveç Krimesë dhe territoreve të pushtuara të rajoneve të Donetskut dhe Luhanskut. - ↑ "Ukraine". The World Factbook (në anglisht). Central Intelligence Agency. 2022-03-23. Arkivuar nga origjinali më 2021-01-10.
- ↑ Jhariya, M.K.; Meena, R.S.; Banerjee, A. (2021). Ecological Intensification of Natural Resources for Sustainable Agriculture (në anglisht). Springer Singapore. fq. 40. ISBN 978-981-334-203-3. Marrë më 2022-03-31.
- 1 2 3 4 5 "World Economic Outlook Database (October 2026 Edition)". www.imf.org (në anglisht). Fondi Monetar Ndërkombëtar. 2026-10-13. Marrë më 2026-10-14.
- ↑ "GINI index (World Bank estimate) – Ukraine". data.worldbank.org (në anglisht). Banka Botërore. Marrë më 2021-08-12.
- ↑ "Human Development Report 2025" (PDF) (në anglisht). Programi i Kombeve të Bashkuara për Zhvillimin. 2025-05-06. Arkivuar (PDF) nga origjinali më 2025-05-06. Marrë më 2025-05-06.
- ↑ Net, Korrespondent (2011-10-18). Рішення Ради: Україна 30 жовтня перейде на зимовий час [Rada Decision: Ukraine will change to winter time on 30 October] (në ukrainisht). korrespondent.net. Marrë më 2011-10-31.
- 1 2 3 "Declaration of State Sovereignty of Ukraine". Verkhovna Rada e Ukrainës (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 27 shtator 2007. Marrë më 24 dhjetor 2007.
- ↑ "Ukraine", The World Factbook (në anglisht), Central Intelligence Agency, 2025-01-02, arkivuar nga origjinali më 2 janar 2025, marrë më 2025-01-11
- 1 2 Beliakova, Polina; Tecott Metz, Rachel (2023-03-17). "The Surprising Success of U.S. Military Aid to Ukraine". Foreign Affairs (në anglishte amerikane). Marrë më 2023-04-13.
- 1 2 Dorfman, Zach (28 prill 2022). "In closer ties to Ukraine, U.S. officials long saw promise and peril". Yahoo News (në anglishte amerikane). Marrë më 13 prill 2023.
- ↑ "Ukraine – Trade – European Commission". ec.europa.eu (në anglisht). 2 maj 2023.
{{cite web}}: Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja) - 1 2 Jia, Nan; Xia, Zilong; Li, Yinshuai; Yu, Xiang; Wu, Xutong; Li, Yingjie; Su, Rongfei; Wang, Mengting; Chen, Ruishan; Liu, Jianguo (2024). "The Russia-Ukraine war reduced food production and exports with a disparate geographical impact worldwide". Communications Earth & Environment (në anglisht). 5 (1) 765. Bibcode:2024ComEE...5..765J. doi:10.1038/s43247-024-01915-5.
- ↑ "World Economic Situation and Prospects 2024" (PDF) (në anglisht). fq. 158.
- ↑ Kramer, Andrew E.; Bilefsky, Dan (2022-09-30). "Ukraine submits an application to join NATO, with big hurdles ahead". The New York Times (në anglishte amerikane). Marrë më 2022-10-01.
- ↑ "Linguistic divides: Johnson: Is there a single Ukraine?". The Economist (në anglisht). 2014-02-05. Marrë më 2014-05-12.
- ↑ "Ukraine – Definition" (në anglisht). Merriam-Webster Online Dictionary. Marrë më 2012-05-04.
- ↑ "Why Did "The Ukraine" Become Just "Ukraine"?". mentalfloss.com (në anglisht). 2013-01-03.
- ↑ "Ukraine or the Ukraine: Why do some country names have 'the'?". BBC News (në anglisht). 2012-06-07.
- ↑ "The "the" is gone" (në anglisht). The Ukrainian Weekly. 1991-12-08. Arkivuar nga origjinali më 2017-10-14. Marrë më 2015-10-21.
- ↑ Adam Taylor (2013-12-09). "Why Ukraine Isn't 'The Ukraine,' And Why That Matters Now". Business Insider (në anglisht). Marrë më 2015-10-21.
- ↑ "'Ukraine' or 'the Ukraine'? It's more controversial than you think". Washington Post (në anglisht). 2014-03-25. Marrë më 2016-08-11.
- ↑ Geoghegan, Tom (2012-06-07). "Ukraine or the Ukraine: Why do some country names have 'the'?". BBC News Magazine (në anglisht). BBC.
- ↑ Gibbons, Ann (2015-06-10). "Nomadic herders left a strong genetic mark on Europeans and Asians". Science (në anglisht). AAAS.
- ↑ Garba, R.; Usyk, V.; Ylä-Mella, L.; Kameník, J.; Stübner, K.; Lachner, J.; Rugel, G.; Veselovský, F.; Gerasimenko, N.; Herries, A. I. R.; Kučera, J.; Knudsen, M. F.; Jansen, J. D. (2024). "East-to-west human dispersal into Europe 1.4 million years ago". Nature (në anglisht). 627 (8005): 805–810. Bibcode:2024Natur.627..805G. doi:10.1038/s41586-024-07151-3.
- ↑ Prat, Sandrine; Péan, Stéphane C.; Crépin, Laurent; Drucker, Dorothée G.; Puaud, Simon J.; Valladas, Hélène; Lázničková-Galetová, Martina; Plicht, Johannes van der; Yanevich, Alexander (2011-06-17). "The Oldest Anatomically Modern Humans from Far Southeast Europe: Direct Dating, Culture and Behavior". PLOS ONE (në anglisht). 6 (6) e20834. Bibcode:2011PLoSO...620834P. doi:10.1371/journal.pone.0020834. PMC 3117838. PMID 21698105.
- ↑ Jennifer Carpenter (2011-06-20). "Early human fossils unearthed in Ukraine" (në anglisht). BBC. Marrë më 2011-06-21.
- ↑ Thorsberg, Christian. "When Did Humans Domesticate Horses? Scientists Find Modern Lineage Has Origins 4,200 Years Ago". Smithsonian Magazine (në anglisht). Marrë më 2025-01-06.
- ↑ Balter, Michael (2015-02-13). "Mysterious Indo-European homeland may have been in the steppes of Ukraine and Russia". Science (në anglisht).
- ↑ Haak, Wolfgang; Lazaridis, Iosif; Patterson, Nick; Rohland, Nadin; Mallick, Swapan; Llamas, Bastien; Brandt, Guido; Nordenfelt, Susanne; Harney, Eadaoin; Stewardson, Kristin; Fu, Qiaomei (2015-06-11). "Massive migration from the steppe was a source for Indo-European languages in Europe". Nature (në anglisht). 522 (7555): 207–211. arXiv:1502.02783. Bibcode:2015Natur.522..207H. doi:10.1038/nature14317. PMC 5048219. PMID 25731166.
- ↑ "Scythian". Encyclopædia Britannica (në anglisht). Marrë më 2015-10-21.
- ↑ "Scythian: Ancient People". Online Britannica (në anglisht). 1998-07-20. Arkivuar nga origjinali më 2017-03-27. Marrë më 2017-10-26.
- ↑ "Khazar | Origin, History, Religion, & Facts". Encyclopædia Britannica (në anglisht). 2023-05-12.
- ↑ Magocsi, Paul Robert (1996-07-16). A History of Ukraine (në anglisht). University of Toronto Press. fq. 39–42. ISBN 978-0-8020-7820-9. Marrë më 2018-07-16 – nëpërmjet Google Books.
Whether the Antes created a state structure or existed simply as tribal groupings, their influence was broken after the arrival of the Avars during the second half of the sixth century. With the Avar presence, the Antes disappeared; they are last mentioned in historical sources at the beginning of the seventh century (602).
- ↑ Belyaev, A. (2012-09-13). "Русь и варяги. Евразийский исторический взгляд" [Rusia dhe varangët: një këndvështrim historik euroaziatik]. Центр Льва Гумилёва (në rusisht). Marrë më 2023-03-11.
- 1 2 3 "Kievan Rus". The Columbia Encyclopedia (në anglisht) (bot. 6). 2001–2007. Arkivuar nga origjinali më 2000-08-19. Marrë më 2014-01-08.
- ↑ A Geography of Russia and Its Neighbors (në anglisht). fq. 69. ISBN 978-1-606-23920-9.
- ↑ Kubicek, Paul (2008). The History of Ukraine (në anglisht). Westport: Greenwood Press. fq. 20–22. ISBN 978-0-313-34920-1.
- ↑ Martin, Janet (2009-04-06). Gleason, Abbott (red.). A Companion to Russian History (në anglisht). John Wiley & Sons. fq. 37–40. ISBN 978-1-4443-0842-6.
- ↑ The Dynasty of Chernigov, 1146–1246 (në anglisht). fq. 117–118. ISBN 978-0-521-82442-2.
- 1 2 3 "Ukraine". CIA World Factbook (në anglisht). 2007-12-13. Arkivuar nga origjinali më 2021-01-10. Marrë më 2007-12-24.
- ↑ Power Politics in Kievan Rus': Vladimir Monomakh and His Dynasty, 1054–1246 (në anglisht). fq. 195–196. ISBN 0-888-44202-5.
- ↑ Findley, Carter V. (tetor 2004). The Turks in World History (në anglisht). Oxford University Press. ISBN 0-19-517726-6.
{{cite book}}: Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja) - ↑ "The Destruction of Kiev". University of Toronto's Research Repository (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 2011-04-27. Marrë më 2008-01-03.
- ↑ "Roman Mstyslavych". encyclopediaofukraine.com (në anglisht).
- ↑ Ougrin, Dennis; Ougrin, Anastasia (2020). One Hundred Years in Galicia: Events That Shaped Ukraine and Eastern Europe (në anglisht). Newcastle upon Tyne: Cambridge Scholars Publishing. fq. 11. ISBN 978-1-5275-5881-6.
- ↑ Rowell, C. S. (1994). Lithuania Ascending: A Pagan Empire Within East-Central Europe, 1295–1345. Cambridge Studies in Medieval Life and Thought: Fourth Series (në anglisht). Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-45011-9.
- ↑ "Genuezskiye kolonii v Odesskoy oblasti – Biznes-portal Izmaila" Генуэзские колонии в Одесской области – Бизнес-портал Измаила [Kolonitë gjenoveze në rajonin e Odesës – portali i biznesit të Izmailit] (në rusisht). 2018-02-05. Arkivuar nga origjinali më 2018-02-05. Marrë më 2020-11-17.
- ↑ Plokhy, Serhii (2017). The Gates of Europe: A History of Ukraine (në anglisht). New York: Basic Books. ISBN 978-0-465-05091-8.
- ↑ Radio Lemberg. "A History of Ukraine. Episode 33. The Crimean Khanate and Its Permanent Invasions of Ukraine". radiolemberg.com (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 2020-05-12. Marrë më 2019-09-26.
- ↑ Kizilov, Mikhail (2007). "Slaves, Money Lenders, and Prisoner Guards: The Jews and the Trade in Slaves and Captives in the Crimean Khanate". Journal of Jewish Studies (në anglisht). 58 (2): 189–210. doi:10.18647/2730/JJS-2007.
- ↑ İnalcik, Halil (1979). "Servile Labour in the Ottoman Empire". përmbledhur nga Ascher, Abraham; Király, Béla K.; Halasi-Kun, Tibor (red.). The Mutual Effects of the Islamic and Judeo-Christian Worlds: The East European Pattern (në anglisht). New York, NY: Brooklyn College Press. fq. 25–43. ISBN 978-0-93088800-8. Arkivuar nga origjinali më 2017-05-04.
- ↑ Subtelny, f. 92–93
- ↑ Krupnytsky B. and Zhukovsky A. "Zaporizhia, The". Enciklopedia e Ukrainës (në anglisht). Marrë më 2007-12-16.
- 1 2 "Ukraine – The Cossacks". Encyclopædia Britannica (në anglisht). Marrë më 2015-10-21.
- ↑ Matsuki, Eizo (mars 2006). "The Crimean Tatars and their Russian-Captive Slaves : An Aspect of Muscovite-Crimean Relations in the 16th and 17th Centuries". Mediterranean World = 地中海論集 (në anglisht). 18: 171–182. hdl:10086/14906.
{{cite journal}}: Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja) - ↑ "Poland". Encyclopædia Britannica (fee required) (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 2007-10-11. Marrë më 2007-09-12.
- ↑ Subtelny, pp. 123–124
- ↑ Okinshevych, Lev; Arkadii Zhukovsky (1989). "Hetman state". Enciklopedia e Ukrainës (në anglisht). Vëll. 2.
- 1 2 Magocsi, Paul Robert (2010). A History of Ukraine: The Land and Its Peoples, Second Edition (në anglisht). Toronto: University of Toronto Press. fq. 255–263. ISBN 978-1-4426-4085-6.
- ↑ Bondar, Andriy (2023-08-07). "Baturyn, a Small Town With a Grand History". Kyiv Post (në anglisht).
- ↑ Hardaway, Ashley (2011). Ukraine (në anglisht). US: Other Places Publishing. fq. 98. ISBN 978-1-935850-04-5.
- ↑ Makuch, Andrij; Zasenko, Oleksa Eliseyovich; Yerofeyev, Ivan Alekseyevich; Hajda, Lubomyr A.; Stebelsky, Ihor; Kryzhanivsky, Stepan Andriyovich (2023-12-13). "Ukraine under direct imperial Russian rule". Encyclopædia Britannica Online (në anglisht). Marrë më 2023-12-11.
- 1 2 Remy, Johannes (mars–qershor 2007). "The Valuev Circular and Censorship of Ukrainian Publications in the Russian Empire (1863–1876): Intention and Practice". Canadian Slavonic Papers (në anglisht). 47 (1/2): 87–110. doi:10.1080/00085006.2007.11092432. JSTOR 40871165.
{{cite journal}}: Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja) - ↑ "The First Ukrainian Political Program: Mykhailo Drahomanov's Introduction to Hromadaurl". ditext.com (në anglisht). Marrë më 2021-03-26.
- ↑ "Shevchenko, Taras". encyclopediaofukraine.com (në anglisht). Marrë më 2017-11-01.
- ↑ Magocsi, Paul Robert (2018-07-16). The Roots of Ukrainian Nationalism: Galicia as Ukraine's Piedmont (në anglisht). University of Toronto Press. doi:10.3138/9781442682252. ISBN 978-1-4426-8225-2.
- ↑ Kravčenko, Volodymyr Vasylʹovyč (2022). The Ukrainian-Russian borderland: history versus geography (në anglisht). Montreal & Kingston London Chicago: McGill-Queen's University Press. fq. 26–35. ISBN 978-0-2280-1199-6.
- ↑ "Industrial Revolution | Key Facts". Encyclopedia Britannica (në anglisht). Marrë më 2022-07-30.
- ↑ "On the industrial history of Ukraine". European Route of Industrial Heritage (në anglisht). Marrë më 2022-07-30.
- ↑ Satzewich, Vic (2002). The Ukrainian diaspora (në anglisht). London: Routledge. fq. 26–48. ISBN 0-415-29658-7. OCLC 252946784.
- ↑ Münz, Rainer; Ohliger, Rainer (2003). Diasporas and Ethnic Migrants: German, Israel, and Post-Soviet Successor States in Comparative Perspective (në anglisht). Routledge. fq. 164. ISBN 0-7146-5232-6 – nëpërmjet Google Books.
- ↑ Subtelny, Orest (2000). Ukraine: a history (në anglisht). University of Toronto Press. fq. 262. ISBN 0-8020-8390-0 – nëpërmjet Google Books.
- ↑ Smele, Jonathan D. (2015). Historical Dictionary of the Russian Civil Wars, 1916–1926 (në anglisht). Rowman & Littlefield. fq. 476. ISBN 978-1-4422-5281-3 – nëpërmjet Google Books.
- ↑ Subtelny, Orest (2000). Ukraine: A History (në anglisht). University of Toronto Press. fq. 340–344. ISBN 978-0-8020-8390-6.
- ↑ Nahylo, Bohdan (1999). The Ukrainian Resurgence (në anglisht). London: Hurst. fq. 8. ISBN 978-1-85065-168-0. OCLC 902410832.
- ↑ "Ukraine – World War I and the struggle for independence". Encyclopædia Britannica (në anglisht). 2023-05-20.
- ↑ "The Famine of 1920–1924". The Norka – a German Colony in Russia (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 2015-01-13. Marrë më 2015-03-04.
- ↑ "Famine of 1921–3" (në anglisht). Encyclopedia of Ukraine. Marrë më 2015-03-03.
- ↑ "Prorizna Street – Kyiv City Guide". Kyivcity.gov.ua (në anglisht).
- 1 2 Kravchenko, Volodymyr. "Fighting Soviet Myths: The Ukrainian Experience". Harvard University (në anglisht).
- ↑ Timothy Snyder. (2003)The Causes of Ukrainian-Polish Ethnic Cleansing 1943, The Past and Present Society: Oxford University Press. p. 202
- ↑ Timothy Snyder. (2005). Sketches from a Secret War: A Polish Artist's Mission to Liberate Soviet Ukraine. New Haven: Yale University Press. pp. 32–33, 152–162
- ↑ Revyuk, Emil (8 korrik 1931). "Polish Atrocities in Ukraine" (në anglisht). Svoboda Press – nëpërmjet Google Books.
{{cite web}}: Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja) - ↑ Skalmowski, Wojciech (8 korrik 2003). For East is East: Liber Amicorum Wojciech Skalmowski (në anglisht). Peeters Publishers. ISBN 978-90-429-1298-4 – nëpërmjet Google Books.
{{cite book}}: Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja) - ↑ Subtelny, p. 380
- ↑ Service, Robert (1997). A History of Twentieth-Century Russia (në anglisht). Cambridge, MA: Harvard University Press. fq. 124–125. ISBN 0-674-40348-7.
- ↑ Christopher Gilley, 'The "Change of Signposts" in the Ukrainian emigration: Mykhailo Hrushevskyi and the Foreign Delegation of the Ukrainian Party of Socialist Revolutionaries', Jahrbücher für Geschichte Osteuropas, Vol. 54, 2006, No. 3, pp. 345–74
- ↑ "Deportations of Ukrainians in the 1920s". Deportation.org.ua (në anglisht). 10 janar 2023.
{{cite web}}: Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja) - ↑ "Holodomor". University of Minnesota (në anglisht).
- ↑ "Ukraine remembers famine horror". BBC News (në anglisht). 2007-11-24.
- ↑ Wheatcroft, Stephen G. (2007). "Agency and Terror: Yevdokimov and Mass Killing in Stalin's Great Terror". Australian Journal of Politics and History (në anglisht). 53 (1): 20–43. doi:10.1111/j.1467-8494.2007.00440.x.
- ↑ Tauger, Mark B. (1991). "The 1932 Harvest and the Famine of 1933". Slavic Review (në anglisht). 50 (1): 70–89. doi:10.2307/2500600. JSTOR 2500600.
- ↑ Davies, R. W.; Tauger, M. B.; Wheatcroft, S. G. (1995). "Stalin, Grain Stocks and the Famine of 1932-1933". Slavic Review (në anglisht). 54 (3): 642–657. doi:10.2307/2501740. JSTOR 2501740.
- ↑ Ellman, Michael (2007). "Stalin and the Soviet famine of 1932 – 33 Revisited". Europe-Asia Studies (në anglisht). 59 (4): 663–693. doi:10.1080/09668130701291899.
- ↑ Wilson, p. 17
- ↑ Subtelny, p. 487
- ↑ "Treaty of Peace with Romania: February 10, 1947". Avalon Project (në anglisht). Marrë më 2022-09-25.
- ↑ Roberts, p. 102
- ↑ Boshyk, p. 89
- 1 2 "Ukraine – World War II and its aftermath". Encyclopædia Britannica (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 27 shkurt 2010. Marrë më 28 dhjetor 2007.
{{cite web}}: Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja) - ↑ Berkhoff, Karel Cornelis (prill 2004). Harvest of despair: life and death in Ukraine under Nazi rule (në anglisht). Harvard University Press. fq. 164.
{{cite book}}: Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja) - 1 2 "World wars". Encyclopedia of Ukraine (në anglisht). Marrë më 20 dhjetor 2007.
{{cite web}}: Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja) - ↑ Subtelny, Orest (1988). Ukraine: A History (në anglisht). University of Toronto Press. fq. 410. ISBN 978-1-4426-0991-4 – nëpërmjet Google Books.
- ↑ Vedeneev, Dmitry (7 mars 2015). "Військово-польова жандармерія - спеціальний орган Української повстанської армії" [Policia ushtarake në terren – organ i posaçëm i Ushtrisë Kryengritëse Ukrainase] (në ukrainisht). Arkivuar nga origjinali më 7 mars 2015. Marrë më 11 mars 2023.
{{cite web}}: Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja) - ↑ Snyder, Timothy (24 shkurt 2010). "A Fascist Hero in Democratic Kiev". The New York Review of Books (në anglisht). Marrë më 11 mars 2023.
{{cite web}}: Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja) - ↑ Motyka, Grzegorz (2002). "Polska reakcja na działania UPA – skala i przebieg akcji odwetowych" [Reagimi polak ndaj veprimeve të UPA-së – shkalla dhe ecuria e aksioneve hakmarrëse]. përmbledhur nga Motyka, Grzegorz; Libionka, Dariusz (red.). Antypolska Akcja OUN-UPA, 1943–1944, Fakty i Interpretacje [Veprimet antipolake të OUN-UPA, 1943–1944: fakte dhe interpretime] (PDF) (në polonisht). Warsaw: Instytut Pamięci Narodowej. Arkivuar nga origjinali (PDF) më 19 gusht 2014.
{{cite conference}}: Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja) - ↑ Snyder, Timothy (2003). "The Causes of Ukrainian-Polish Ethnic Cleansing 1943". Past & Present (në anglisht) (179): 197–234. doi:10.1093/past/179.1.197. JSTOR 3600827.
- ↑ Piotrowski pp. 352–354
- ↑ Weiner pp. 127–237
- ↑ Kalb, Marvin (21 shtator 2015). Imperial Gamble: Putin, Ukraine, and the New Cold War (në anglisht). Brookings Institution Press. ISBN 978-0-8157-2665-4. OCLC 1058866168.
{{cite book}}: Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja) - ↑ "Losses of the Ukrainian Nation, p. 2". Peremoga.gov.ua (në ukrainisht). Arkivuar nga origjinali më 2005-05-15. Marrë më 2007-12-16.
- ↑ Subtelny, p. 476
- ↑ Magocsi, p. 635
- ↑ "Ukrainian Insurgent Army". Encyclopedia of Ukraine (në anglisht). Marrë më 2007-12-20.
- ↑ Weinberg, p. 264
- ↑ "Losses of the Ukrainian Nation". Peremoga.gov.ua (në ukrainisht). fq. 1. Arkivuar nga origjinali më 2007-10-25. Marrë më 2007-12-16.
- 1 2 Stanislav Kulchytskyi (2004-10-01). "Demohrafichni vtraty Ukrayiny v khkh stolitti" Демографічні втрати України в хх столітті [Humbjet demografike të Ukrainës në shekullin XX] (në ukrainisht). Kiev, Ukrainë: Dzerkalo Tyzhnia. Marrë më 2021-01-20.[lidhje e vdekur përfundimisht]
- 1 2 "Losses of the Ukrainian Nation, p. 7". Peremoga.gov.ua (në ukrainisht). Arkivuar nga origjinali më 2005-05-15. Marrë më 2007-12-16.
- ↑ Overy, p. 518
- 1 2 Кривошеев Г. Ф., Россия и СССР в войнах XX века: потери вооруженных сил. Статистическое исследование (Krivosheev G. F., Rusia dhe Bashkimi Sovjetik në luftërat e shekullit XX: humbjet e forcave të armatosura. Studim statistikor) (në rusisht)
- ↑ "Вихідні та святкові дні 2022 року в Україні/Holidays 2022 in Ukraine". Consulate General of Ukraine in New York (në ukrainisht). 2021-12-29. Arkivuar nga origjinali më 2022-08-04. Marrë më 2022-07-31.
- ↑ "Ukraine: World War II and its aftermath". Encyclopædia Britannica (me pagesë) (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 2007-09-29. Marrë më 2007-09-12.
- ↑ "Activities of the Member States – Ukraine" (në anglisht). United Nations. 2009-09-28. Marrë më 2011-01-17.
- ↑ "United Nations" (në anglisht). U.S. Department of State. Marrë më 2014-09-22.
Voting procedures and the veto power of permanent members of the Security Council were finalized at the Yalta Conference in 1945 when Roosevelt and Stalin agreed that the veto would not prevent discussions by the Security Council. Roosevelt agreed to General Assembly membership for Ukraine and Byelorussia while reserving the right, which was never exercised, to seek two more votes for the United States.
- ↑ Malynovska, Olena (2006-06-14). "Migration and migration policy in Ukraine" (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 2013-09-23.
- ↑ "The Transfer of Crimea to Ukraine" (në anglisht). International Committee for Crimea. korrik 2005. Arkivuar nga origjinali më 2017-02-15. Marrë më 2007-03-25.
{{cite web}}: Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja) - ↑ Cook, Bernard A.; Cook, Bernard Anthony (2001). Europe Since 1945: An Encyclopedia (në anglisht). Taylor & Francis. ISBN 978-0-8153-4058-4.
- ↑ "Ukraine – The last years of Stalin's rule". Encyclopædia Britannica (me pagesë) (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 2008-01-15. Marrë më 2007-12-28.
- ↑ Magocsi, p. 644
- ↑ Magocsi, 1996, p. 704
- ↑ Remy, Johannes (1996). "'Sombre anniversary' of worst nuclear disaster in history – Chernobyl: 10th anniversary". UN Chronicle (në anglisht). Vëll. 33 no. 2. Arkivuar nga origjinali më 2012-03-08. Marrë më 2007-12-16.
- ↑ Geller, Mikhail (1991). Седьмой секретарь: Блеск и нищета Михаила Горбачева (në rusisht) (bot. 1st Russian). London. fq. 352=356. ISBN 1-870128-72-9. OCLC 24243579.
{{cite book}}: Mirëmbajtja CS1: Mungon shtëpia botuese te vendodhja (lidhja) - ↑ "Verkhovna Rada of Ukraine Resolution On Declaration of Independence of Ukraine". Verkhovna Rada e Ukrainës (në anglisht). 1991-08-24. Arkivuar nga origjinali më 2007-09-30. Marrë më 2007-09-12.
- ↑ Nohlen & Stöver, p1985
- ↑ Лащенко, Олександр (2020-11-26). ""Україні не потрібно виходити із СНД – вона ніколи не була і не є зараз членом цієї структури"" [Ukraine does not need to withdraw from the CIS – it has never been and is not currently a member of this structure]. Радіо Свобода (në ukrainisht).
- ↑ Лащенко, Олександр (2020-11-26). ""Україні не потрібно виходити із СНД – вона ніколи не була і не є зараз членом цієї структури"" [Ukraine does not need to withdraw from the CIS – it has never been and is not currently a member of this structure]. Радіо Свобода (në ukrainisht).
- ↑ Solodkov, Artem (2021-12-27). "Период распада: последний декабрь Союза. 26 декабря 1991 года" [Period of dissolution: the last December of the Union. 26 December 1991]. РБК (në rusisht). Marrë më 2023-03-11.
- ↑ Shen, p. 41
- 1 2 3 Sutela, Pekka (2012-03-09). "The Underachiever: Ukraine's Economy Since 1991". Carnegie Endowment for International Peace (në anglisht). Marrë më 2022-08-03.
- ↑ "Ukrainian GDP (PPP)". World Economic Outlook Database, October 2007 (në anglisht). Fondi Monetar Ndërkombëtar (FMN). Marrë më 2008-03-10.
- ↑ "Can Ukraine Avert a Financial Meltdown?". Banka Botërore (në anglisht). qershor 1998. Arkivuar nga origjinali më 2000-07-12. Marrë më 2007-12-16.
{{cite web}}: Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja) - ↑ Figliuoli, Lorenzo; Lissovolik, Bogdan (31 gusht 2002). "The IMF and Ukraine: What Really Happened". Fondi Monetar Ndërkombëtar (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 17 tetor 2002. Marrë më 16 dhjetor 2007.
{{cite web}}: Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja) - ↑ "Дефолт 1998 года: 10 лет спустя" [The 1998 Default: 10 Years Later]. ukraine.segodnya.ua (në rusisht). 11 korrik 2022. Arkivuar nga origjinali më 4 gusht 2022. Marrë më 2022-08-04.
{{cite web}}: Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja) - ↑ "The stable crisis. Ukraine's economy three years after the Euromaidan". OSW Centre for Eastern Studies (në anglisht). 2017-04-05. Marrë më 2022-08-03.
- ↑ "War to cause Ukraine economy to shrink nearly a third this year – EBRD report – Ukraine". ReliefWeb (në anglisht). 10 maj 2022. Marrë më 2022-08-03.
{{cite web}}: Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja) - ↑ Dickinson, Peter (2021-06-19). "Ukraine's choice: corruption or growth". Atlantic Council (në anglishte amerikane). Marrë më 2022-08-03.
- ↑ Aslund, Anders; Aslund, Anders (vjeshtë 1995). "Eurasia Letter: Ukraine's Turnaround". Foreign Policy (në anglisht). 100 (100): 125–143. doi:10.2307/1149308. JSTOR 1149308.
{{cite journal}}: Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja) - ↑ Mykhnenko, Vlad (2020-03-15). "Causes and Consequences of the War in Eastern Ukraine: An Economic Geography Perspective". Europe-Asia Studies (në anglisht). 72 (3): 528–560. doi:10.1080/09668136.2019.1684447.
- ↑ Ludvigsson, Jonas F.; Loboda, Andrii (korrik 2022). "Systematic review of health and disease in Ukrainian children highlights poor child health and challenges for those treating refugees". Acta Paediatrica (në anglisht). 111 (7): 1341–1353. doi:10.1111/apa.16370. PMC 9324783. PMID 35466444.
{{cite journal}}: Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja) - ↑ "Impact of war on the dynamics of COVID-19 in Ukraine - Ukraine". reliefweb.int (në anglisht). 17 prill 2022. Marrë më 2022-08-04.
{{cite web}}: Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja) - ↑ Shevel, Oxana (2015). "The parliamentary elections in Ukraine, October 2014". Electoral Studies (në anglisht). 39: 159–163. doi:10.1016/j.electstud.2015.03.015.
- ↑ Kuzio, Taras (2005-10-01). "Neither East Nor West: Ukraine's Security Policy Under Kuchma". Problems of Post-Communism (në anglisht). 52 (5): 59–68. doi:10.1080/10758216.2005.11052215.
- ↑ ""Хунта" и "террористы": война слов Москвы и Киева" ['Junta' and 'Terrorists': The war of words between Moscow and Kyiv]. BBC News Русская служба (në rusisht). 2014-04-25. Marrë më 2022-08-04.
- ↑ "Putin accuses US of orchestrating 2014 'coup' in Ukraine" (në anglisht). Al Jazeera. 2021-06-22. Marrë më 2022-03-03.
- ↑ "The Maidan in 2014 is a coup d'etat: a review of Italian and German pro-Russian media" (në anglisht). Marrë më 2022-08-04.
- ↑ Kuzio, Taras (2018). "Euromaidan revolution, Crimea and Russia–Ukraine war: Why it is time for a review of Ukrainian–Russian studies". Eurasian Geography and Economics (në anglisht). 59 (3–4): 529–553. doi:10.1080/15387216.2019.1571428.
- ↑ Hosaka, Sanshiro (2019). "Putin the 'Peacemaker'?—Russian Reflexive Control During the 2014 August Invasion of Ukraine". The Journal of Slavic Military Studies (në anglisht). 32 (3): 324–346. doi:10.1080/13518046.2019.1646950.
- ↑ Potočňák, Adam; Mares, Miroslav (2023). "Donbas Conflict: How Russia's Trojan Horse Failed and Forced Moscow to Alter its Strategy". Problems of Post-Communism (në anglisht). 70 (4): 341–351. doi:10.1080/10758216.2022.2066005.
- ↑ Lock, Samantha; Singh, Maanvi; Oladipo, Gloria; Michael, Chris; Jones, Sam (2022-02-24). "Ukraine-Russia crisis live news: Putin declares operation to 'demilitarise' Ukraine – latest updates". The Guardian (në anglisht). Marrë më 2022-02-24.
- ↑ Gutiérrez, Pablo; Kirk, Ashley (2023-02-21). "A year of war: how Russian forces have been pushed back in Ukraine". the Guardian (në anglisht).
- ↑ Lonas, Lexi (2022-05-12). "5 ways Russia has failed in its invasion". The Hill (në anglisht). Marrë më 2022-08-04.
- ↑ "Ukraine Country Report". EU-LISTCO (në anglisht). 2019-12-11. Arkivuar nga origjinali më 2022-08-04. Marrë më 2022-08-04.
- 1 2 "EU awards Ukraine and Moldova candidate status". BBC News (në anglisht). 2022-06-23. Marrë më 2022-08-04.
- ↑ "Top Ukrainian officials quit in anti-corruption drive". BBC News (në anglisht). 2023-01-24. Marrë më 2023-01-25.
- ↑ "Ukraine – Relief". Encyclopædia Britannica (fee required) (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 2008-01-15. Marrë më 2007-12-27.
- ↑ Tabuchi, Hiroko (2022-03-02). "Before Invasion, Ukraine's Lithium Wealth Was Drawing Global Attention". The New York Times (në anglisht). Marrë më 2022-03-03.
- 1 2 "Mining – UkraineInvest" (në anglisht). 2020-05-08. Marrë më 2022-03-03.
- ↑ Nature, Preferred by. "Ukraine Timber Risk Profile". NEPCon – Preferred by Nature (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 2020-11-26. Marrë më 2022-03-03.
- ↑ Overview of soil conditions of arable land in Ukraine (në anglisht). 2020. doi:10.4060/ca7761en. ISBN 978-92-5-132215-4.
- ↑ "Ukraine invasion: rapid overview of environmental issues". CEOBS (në anglisht). 2022-02-25. Marrë më 2022-03-03.
- ↑ Bank, World (janar 2016). "Ukraine Country Environmental Analysis". Banka Botërore (në anglisht). doi:10.1596/24971. hdl:10986/24971.
{{cite journal}}: Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja) - ↑ "Water, sanitation and hygiene (WASH)". unicef.org (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 2022-03-03. Marrë më 2022-03-03.
- ↑ "Environmental issues in Ukraine" (në anglisht). Naturvernforbundet. 2017-07-16. Arkivuar nga origjinali më 2022-03-06. Marrë më 2022-03-06.
- ↑ "Ukrainians hope to rebuild greener country after Russia's war causes 'ecocide'". The Independent (në anglisht). 2022-03-19. Marrë më 2023-06-07.
- ↑ Graham-Harrison, Emma (2022-08-27). "Toxins in soil, blasted forests – Ukraine counts cost of Putin's 'ecocide'". The Observer (në anglisht). Marrë më 2026-07-05.
- ↑ "One Year In, Russia's War on Ukraine Has Inflicted $51 Billion in Environmental Damage". Yale E360 (në anglisht). 2023-02-22. Marrë më 2023-03-03.
- ↑ "Ukraine". Country Pasture/Forage Resource Profiles (në anglisht). Organizata e Ushqimit dhe Bujqësisë. Arkivuar nga origjinali më 2016-10-06. Marrë më 2016-08-08.
- 1 2 3 "Ukraine – Climate". Encyclopædia Britannica (në anglisht). Marrë më 2015-10-20.
- ↑ Didovets, Iulii; Krysanova, Valentina; Hattermann, Fred Fokko; Del Rocío Rivas López, María; Snizhko, Sergiy; Müller Schmied, Hannes (2020). "Climate change impact on water availability of main river basins in Ukraine". Journal of Hydrology: Regional Studies (në anglisht). 32 100761. Bibcode:2021JHyRS..3200761D. doi:10.1016/j.ejrh.2020.100761.
- ↑ Skrypnyk, Andriy; Zhemoyda, Oleksandr; Klymenko, Nataliia; Galaieva, Liudmyla; Koval, Tatiana (2021). "Econometric Analysis of the Impact of Climate Change on the Sustainability of Agricultural Production in Ukraine". Journal of Ecological Engineering (në anglisht). 22 (3): 275–288. Bibcode:2021JEcoE..22..275S. doi:10.12911/22998993/132945.
- ↑ "World Bank Climate Change Knowledge Portal". climateknowledgeportal.worldbank.org (në anglisht).
- ↑ Dinerstein, Eric; etj. (2017). "An Ecoregion-Based Approach to Protecting Half the Terrestrial Realm". BioScience (në anglisht). 67 (6): 534–545. doi:10.1093/biosci/bix014. PMC 5451287. PMID 28608869.
- 1 2 Shvidenko, Anatoly; Buksha, Igor; Krakovska, Svitlana; Lakyda, Petro (2017-06-30). "Vulnerability of Ukrainian Forests to Climate Change". Sustainability (në anglisht). 9 (7): 1152. Bibcode:2017Sust....9.1152S. doi:10.3390/su9071152.
- ↑ Council of Europe. Conference (2001-01-01). Conference Sur la Conservation Et Le Suivi de la Diversite Biologique Et Paysagere en Ukraine [Conference on the Conservation and Monitoring of Biological and Landscape Diversity in Ukraine] (në frëngjisht). Këshilli i Evropës. fq. 78–. ISBN 978-92-871-4645-8. OCLC 1056440382.
- ↑ "Welcome to State of The Environment in Ukraine" (në anglisht). The Ministry for Environmental Protection and Nuclear Safety of Ukraine. Arkivuar nga origjinali më 2009-07-07. Marrë më 2013-10-21.
- ↑ "The List of Wetlands of International Importance" (PDF). Ukraine (në anglisht). Ramsar Organization. 2013-10-11. Marrë më 2013-10-21.
- ↑ "National planning tool for the implementation of the Ramsar Convention on Wetlands" (PDF) (në anglisht). Ramsar organization. 2002. Marrë më 2013-10-21.
- ↑ Choudhry, Sujit (2018). Semi-presidentialism and Inclusive Governance in Ukraine Reflections for Constitutional Reform (PDF) (në anglisht). Stockholm: International Institute for Democracy and Electoral Assistance. fq. 16. ISBN 978-91-7671-154-5. OCLC 1038616889.
- 1 2 "Ukraine celebrating 20th anniversary of Constitution". unian.info (në anglisht). 2016-06-16. Marrë më 2023-03-11.
- ↑ Yulia Tymoshenko Goes On Trial A Day Before Constitution Day, Eurasia Daily Monitor (30 korrik 2011)
- ↑ 1996: the year in review Arkivuar 2016-03-03 tek Wayback Machine, The Ukrainian Weekly (29 dhjetor 1996)
- ↑ "Ukraine's parliament backs changes to Constitution confirming Ukraine's path toward EU, NATO". unian.info (në anglisht). 2019-02-07. Marrë më 2019-02-07.
- ↑ "General Articles about Ukraine". Government Portal (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 2008-01-20. Marrë më 2007-12-24.
- ↑ "Verkhovna Rada of Ukraine". Faqja zyrtare e Verkhovna Radës së Ukrainës (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 2007-12-23. Marrë më 2007-12-24.
- ↑ "Constitution of Ukraine". Wikisource (në anglisht). Marrë më 2007-12-24.
- ↑ Черноватий Л. М. Практичний курс англійської мови. 4-й курс.: Підручник для ВНЗ [Practical English Course. Year 4: Textbook for Higher Education Institutions] (në ukrainisht). Нова Книга. fq. 24–. ISBN 978-966-382-175-7.
- ↑ Freedom House (2004-09-13). Nations in Transit 2004: Democratization in East Central Europe and Eurasia (në anglisht). Rowman & Littlefield Publishers. fq. 639–. ISBN 978-1-4617-3141-2. OCLC 828424860.
- ↑ "Democracy Report 2026, Unraveling The Democratic Era?" (PDF) (në anglisht). Marrë më 2026-03-17.
- ↑ "The V-Dem Dataset – V-Dem". V-Dem (në anglisht). V-Dem Institute. 2026. Marrë më 2026-03-17.
- ↑ "Ukraine's president declared martial law after Russia's attack. But what is it?". USA Today (në anglisht).
- ↑ "Ukraine President Submits Bill Extending Martial Law Until Late April". NDTV.com (në anglisht). Marrë më 31 mars 2022.
{{cite web}}: Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja) - ↑ "Ukrainian Parliament Extends Martial Law For 90 Days". Radio Evropa e Lirë (në anglisht). 2022-05-22. Marrë më 2022-06-17.
- ↑ "WJP Rule of Law Index® 2018–2019". data.worldjusticeproject.org (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 29 prill 2015. Marrë më 28 prill 2014.
{{cite web}}: Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja) - ↑ Byrne, Peter (25 mars 2010). "Prosecutors fail to solve biggest criminal cases". Kyiv Post (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 31 mars 2010. Marrë më 19 janar 2023.
{{cite news}}: Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja) - ↑ "Українські суди майже не виносять виправдувальних вироків". Ukrainska Pravda (në ukrainisht). Marrë më 2023-07-06.
- 1 2 3 Byrne, Peter (25 mars 2010). "Jackpot". Kyiv Post (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 29 mars 2010. Marrë më 31 mars 2010.
{{cite news}}: Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja) - 1 2 "Ukraine". United States Department of State (në anglisht). 4 nëntor 2021. Marrë më 31 mars 2022.
{{cite web}}: Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja) - ↑ Interfax-Ukraine (2011-12-15). "Constitutional Court rules Russian, other languages can be used in Ukrainian courts – Dec. 15, 2011". Kyiv Post (në anglisht). Marrë më 2023-07-06.
"З подачі "Регіонів" Рада дозволила російську у судах". Ukrainska Pravda (në ukrainisht). Marrë më 2023-07-06. - ↑ "Російська мова стала офіційною в українських судах" [Gjuha ruse u bë zyrtare në gjykatat ukrainase]. for-ua.com (në ukrainisht).
- ↑ Chivers, C. J. (17 janar 2005). "How Top Spies in Ukraine Changed the Nation's Path". The New York Times (në anglisht). Marrë më 15 qershor 2018.
{{cite news}}: Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja) - ↑ "The council reduced the number of districts in Ukraine: 136 instead of 490". Ukrainska Pravda (në ukrainisht). 17 korrik 2020.
{{cite news}}: Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja) - ↑ Background Notes, Ukraine (në anglisht). Departamenti i Shtetit i SHBA-së, Byroja e Çështjeve Publike, Zyra e Komunikimit Publik, Divizioni Editorial. 2000. fq. 9–. OCLC 40350408.
- ↑ NATO Review (në anglisht). Universiteti i Wisconsin-it – Shërbimi Informativ i NATO-s. fq. 49–. OCLC 1387966.
- 1 2 3 "Ukraine has no alternative to Euro-Atlantic integration – Poroshenko". Interfax-Ukraine (në anglisht). 23 dhjetor 2014.
{{cite web}}: Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja)
"Ukraine abolishes its non-aligned status – law". Interfax-Ukraine (në anglisht). 23 dhjetor 2014.{{cite web}}: Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja)
"Ukraine's complicated path to NATO membership". Euronews (në anglisht). 23 dhjetor 2014.{{cite web}}: Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja)
"Ukraine Takes Step Toward Joining NATO". The New York Times (në anglisht). 23 dhjetor 2014.{{cite web}}: Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja)
"Ukraine Ends 'Nonaligned' Status, Earning Quick Rebuke From Russia". The Wall Street Journal (në anglisht). 23 dhjetor 2014.{{cite web}}: Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja) - ↑ "Teixeira: Ukraine's EU integration suspended, association agreement unlikely to be signed" (në anglisht). Interfax. 31 gusht 2012. Marrë më 6 shtator 2012.
{{cite web}}: Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja) - ↑ "EU, Ukraine to sign remaining part of Association Agreement on June 27 – European Council" (në anglisht). 16 qershor 2014. Marrë më 25 qershor 2016.
{{cite web}}: Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja) - ↑ "EU-Ukraine Deep and Comprehensive Free Trade Area" (PDF) (në anglisht). European Union. Marrë më 21 qershor 2021.
{{cite web}}: Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja) - ↑ "The EU-Ukraine Association Agreement and Deep and Comprehensive Free Trade Area" (PDF) (në anglisht). European Union. Marrë më 21 qershor 2021.
{{cite web}}: Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja) - ↑ Patricolo, Claudia (29 korrik 2018). "Ukraine looks to revive V4 membership hopes as Slovakia takes over presidency". Emerging Europe (në anglisht). Marrë më 11 mars 2023.
{{cite web}}: Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja) - ↑ "Lithuania, Poland and Ukraine Inaugurate 'Lublin Triangle'". Jamestown (në anglisht).
- ↑ "Україна, Грузія та Молдова створили новий формат співпраці для спільного руху в ЄС" [Ukraine, Georgia, and Moldova have created a new cooperation format for joint progress toward the EU]. eurointegration.com.ua (në ukrainisht).
- ↑ "У 2024 році Україна подасть заявку на вступ до ЄС" [In 2024, Ukraine will submit an application to join the EU]. ukrinform.ua (në ukrainisht). 29 janar 2019.
{{cite web}}: Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja) - 1 2 "Ukraine International Airlines launches direct Kyiv–New York flights". KyivPost (në anglisht). 2014-06-06. Marrë më 2015-04-24.
- ↑ Barkhush, Amira (2025-06-18). "Multiple Citizenship Legalized: Ukraine's Parliament Passes Landmark Dual Passport Law". United24 (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 2025-06-18. Marrë më 2025-06-18.
- ↑ Fornusek, Martin (2025-06-18). "Ukraine's parliament passes bill allowing multiple citizenship". Kyiv Independent (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 2025-07-02. Marrë më 2025-06-18.
- 1 2 "The history of the Armed Forces of Ukraine". Ministry of Defence of Ukraine (në anglisht). Ministry of Defence of Ukraine. Arkivuar nga origjinali më 2014-01-29. Marrë më 2026-10-17.
- ↑ Kelly, Mary Louise; Lonsdorf, Kat (2022-02-21). "Why Ukraine gave up its nuclear weapons – and what that means in an invasion by Russia". NPR.org (në anglisht). Marrë më 2022-11-09.
- 1 2 "White Book 2006" (PDF) (në anglisht). Ministry of Defence of Ukraine. Arkivuar nga origjinali (PDF) më 2007-11-08. Marrë më 2007-12-24.
- ↑ Walters, Alex (2022-02-24). "In numbers: How does Ukraine's military stack up against Russia?". Forces Network (në anglisht).
- ↑ "Ukrainian Navy Warship Hetman Sagaidachniy Joins EU Naval Force Counter Piracy Operation Atalanta" (në anglisht). Eunavfor.eu. 2014-01-06. Arkivuar nga origjinali më 2021-02-28. Marrë më 2014-01-26.
- ↑ "Multinational Peacekeeping Forces in Kosovo, KFOR". Ministry of Defence of Ukraine (në anglisht). Marrë më 2007-12-24.
- ↑ "Peacekeeping". Ministry of Defence of Ukraine (në anglisht). Marrë më 2008-05-02.
- ↑ "Kyiv Post. Independence. Community. Trust – Politics – Parliament approves admission of military units of foreign states to Ukraine for exercises" (në anglisht). 2010-05-22. Arkivuar nga origjinali më 2010-05-22.
- ↑ Collins, Liam (2022-03-08). "In 2014, the 'decrepit' Ukrainian army hit the refresh button. Eight years later, it's paying off". The Conversation (në anglisht). Marrë më 2022-03-18.
- ↑ Al Jazeera Staff. "What's in the new US military aid package to Ukraine?". aljazeera.com (në anglisht). Marrë më 2022-03-18.
- ↑ "Is an outright Russian military victory in Ukraine possible?". The Guardian (në anglisht). 2022-03-17. Marrë më 2022-03-18.
- ↑ "Troop Deaths and Injuries in Ukraine War Near 500,000, U.S. Officials Say". The New York Times (në anglisht). 2023-08-18.
- ↑ "Corruption Perceptions Index 2025". Transparency.org (në anglisht). 2026-02-10. Marrë më 2026-02-14.
- ↑ "World Economic Outlook Database, April 2021". IMF.org (në anglisht). Fondi Monetar Ndërkombëtar. Marrë më 2020-04-17.
- 1 2 "Ukraine economy could shrink by up to 35% in 2022, says IMF". The Guardian (në anglisht). 2022-03-14. Marrë më 2022-03-24.
- ↑ "What will it cost to rebuild Ukraine?". The Economist (në anglisht). Marrë më 2022-05-24.
- ↑ Jaroslav Romanchuk (2021-12-29). "Ukrainian Economy in 2021: Procrastination Without Innovation". Get the Latest Ukraine News Today – Kyivpost (në anglisht). Kyiv Post. Marrë më 2022-01-27.
- ↑ "Poverty headcount ratio at national poverty lines (% of population) – Ukraine | Data". data.worldbank.org (në anglisht). Marrë më 2021-04-17.
- ↑ "Unemployment, total (% of total labor force) (national estimate) – Ukraine | Data". data.worldbank.org (në anglisht). Marrë më 2021-04-17.
- ↑ Lyubomyr Shavalyuk (2019-10-10). "Where Ukraine's middle class is and how it can develop". The Ukrainian Week (në anglisht). Marrë më 2020-11-06.
- ↑ "Ukraine Government Debt: % of GDP". CEIC (në anglisht). Marrë më 2021-04-17.
- 1 2 3 "Ukraine's economy is more than just wheat and commodities | DW | 15 March 2022". DW.COM (në anglishte britanike). Marrë më 2022-03-24.
- ↑ "Statistics of Launches of Ukrainian LV". nkau.gov.ua (në anglisht). Agjencia Shtetërore e Hapësirës e Ukrainës. Arkivuar nga origjinali më 2018-12-10. Marrë më 2007-12-24.
- ↑ "Missile defence, NATO: Ukraine's tough call" (në anglisht). Business Ukraine. Arkivuar nga origjinali më 2008-11-21. Marrë më 2008-07-05.
- ↑ "Ukraine Special Weapons". The Nuclear Information Project (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 2019-05-04. Marrë më 2008-07-05.
- 1 2 3 FOOD AND AGRICULTURE ORGANIZATION OF THE UNITED NATIONS (2022). FOOD OUTLOOK – BIANNUAL REPORT ON GLOBAL FOOD MARKETS: november 2021 (në anglisht). [S.l.]: FOOD & AGRICULTURE ORG. ISBN 978-92-5-135248-9. OCLC 1291390883.
- ↑ "FAO Information Note: The importance of Ukraine and the Russian Federation for global agricultural markets and the risks associated with the current conflict, 25 March 2022 Update" (PDF). Food and Agriculture Organization (në anglisht).
- ↑ "LDCs at a Glance | Department of Economic and Social Affairs". un.org (në anglisht). Marrë më 2022-04-15.
- ↑ "FAO Country Profiles". fao.org (në anglisht). Marrë më 2022-04-15.
- ↑ "UNWTO World Tourism Barometer" (PDF). UNWTO World Tourism Barometer (në anglisht). 6 (2). qershor 2008. Arkivuar nga origjinali (PDF) më 2008-08-19.
{{cite journal}}: Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja) - ↑ Ash, Lucy (2014-08-08). "Tourism takes a nosedive in Crimea". BBC News (në anglishte britanike). Marrë më 2023-03-11.
- ↑ "Судоходная компания Укрферри. Морские паромные перевозки на Черном Море между Украиной, Грузией, Турцией и Болгарией" (në rusisht). Ukrferry.com. Marrë më 2010-12-30.
- ↑ "Киевскую дамбу может разрушить только метеорит или война — Эксперт". segodnya.ua (në rusisht). Arkivuar nga origjinali më 2012-02-19. Marrë më 2022-06-15.
- ↑ "Ukraine – Resources and power | Britannica". britannica.com (në anglisht).
- ↑ "Transportation in Ukraine". U.S. Government Printing Office (në anglisht). Marrë më 2007-12-22.
- ↑ "Ukrainian metro: rules of conduct and additional services". Visit Ukraine (në anglisht). 2022-11-19. Arkivuar nga origjinali më 2024-06-14. Marrë më 2025-09-02.
- ↑ Єдиний в Україні: що таке метротрам для Кривого Рогу і чого у місті не збудували метро [The only one in Ukraine: what is a metrotram for Kryvyi Rih and why was the metro not built in the city]. Dnipro Region (në ukrainisht). 2023-05-15. Arkivuar nga origjinali më 2025-03-17. Marrë më 2025-09-02.
- ↑ Rak, Oleksandr (2024-11-07). Чому трамвай є незамінним магістральним транспортом для Києва? [Why is the tram an indispensable main transport for Kyiv?]. MistoSite (në ukrainisht). Arkivuar nga origjinali më 2025-05-20. Marrë më 2025-09-02.
- ↑ Yakovnenko, Iryna (2024-03-29). "Укрзалізниця" запустила новий маршрут приміського потягу Dnipro City Express [Ukrainian Railways launched a new route of the Dnipro City Express suburban train]. The Village Ukraine (në ukrainisht). Arkivuar nga origjinali më 2024-04-22. Marrë më 2025-09-02.
- ↑ Biloshenko, Bohdan (2023-04-28). Цікаві факти про Київський фунікулер [Interesting facts about the Kyiv Funicular]. TyKyiv (në ukrainisht). Arkivuar nga origjinali më 2025-04-23. Marrë më 2025-09-02.
- ↑ Україна посідає третє місце в Європі за використанням трамваїв — Загреба [Ukraine ranks third in Europe in tram usage — Zahreba]. Radioja ukrainase (në ukrainisht). 2025-09-01. Arkivuar nga origjinali më 2025-09-02. Marrë më 2025-09-02.
- ↑ "UIA Contacts". FlyUIA (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 2017-02-09. Marrë më 2023-03-11.
- ↑ Liu, Jim (2017-11-29). "Ukraine International plans Toronto launch in June 2018". Routesonline (në anglisht). Marrë më 2017-11-29.
- ↑ "Primary energy use by sourceUkraine, 1990 to 2025" (në anglisht).
- ↑ "The paradox threatening Ukraine's post-coal future". openDemocracy (në anglisht). Marrë më 2022-02-27.
- ↑ "Ukraine – Countries & Regions". IEA (në anglisht). Marrë më 2022-02-27.
- ↑ "Fossil-Fuel Subsidies in the EU's Eastern Partner Countries: Estimates and Recent Policy Developments". Organizata për Bashkëpunim dhe Zhvillim Ekonomik (në anglisht). 2021-08-04. Arkivuar nga origjinali më 2023-03-29. Marrë më 2022-03-01.
- ↑ "Westinghouse and Ukraine's Energoatom Extend Long-term Nuclear Fuel Contract". 11 April 2014 (në anglisht). Westinghouse. Arkivuar nga origjinali më 2014-04-11. Marrë më 2014-04-15.
- ↑ Lock, Samantha (2022-02-27). "Russia-Ukraine latest news: missile strikes on oil facilities reported as some Russian banks cut off from Swift system – live". The Guardian (në anglishte britanike). Marrë më 2022-02-27.
- ↑ Taylor, Kira (2022-02-26). "Ukraine's energy system coping but risks major damage as war continues". euractiv.com (në anglishte britanike). Marrë më 2022-02-27.
- ↑ "Ukraine plans to end Russian gas transit contract in 2024 – interview for Deutsche Welle | Naftogaz Ukraine". naftogaz.com (në anglisht). 2023-10-24. Marrë më 2023-12-30.
- ↑ "Ukraine joins European power grid, ending its dependence on Russia". CBS News (në anglisht). Nr. 2022-03-16. Associated Press. Arkivuar nga origjinali më 2022-03-16. Marrë më 2022-03-23.
- ↑ "Continental Europe successful synchronisation with Ukraine and Moldova power systems" (në anglisht). ENTSO-E. 2022-03-16. Marrë më 2022-03-17.
- ↑ "Could Russia shut down the internet in Ukraine?". The Guardian (në anglisht). 2022-03-01. Marrë më 2022-03-15.
- ↑ Davies, Pascale (2022-03-11). "Ukraine's tech companies are finding ways to help those fleeing war". euronews (në anglisht). Marrë më 2022-03-15.
- ↑ Journal, Sam Schechner | Photographs by Justyna Mielnikiewicz/MAPS for The Wall Street (2022-03-02). "Ukraine's Vital Tech Industry Carries On Amid Russian Invasion". The Wall Street Journal (në anglishte amerikane). Marrë më 2022-03-15.
- ↑ "Ukraine – Statistics". United Nations Children's Fund (UNICEF) (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 2019-04-03. Marrë më 2008-01-07.
- ↑ "Life expectancy and Healthy life expectancy, data by country" (në anglisht). World Health Organization. 2020. Marrë më 2021-04-19.
- ↑ Peterson, Nolan (2017-02-26). "Why Is Ukraine's Population Shrinking?". Newsweek (në anglisht). Marrë më 2019-07-09.
- ↑ "Population" (në anglisht). State Statistics Service of Ukraine. Marrë më 2019-07-09.
- ↑ "Koreans of Ukraine. Who are they?". Ukrainer (në anglisht). 2019-10-30. Marrë më 2021-04-19.
- ↑ Alina Sandulyak (2017-07-18). "Phantom Syndrome: Ethnic Koreans in Ukraine". Bird In Flight (në anglisht). Marrë më 2019-04-15.
- ↑ "Ukraine – World Directory of Minorities & Indigenous Peoples". Minority Rights Group (në anglisht). 2015-06-19.
- ↑ "Caught Between East and West, Ukraine Struggles with Its Migration Policy" (në anglisht). Migration Policy Institute. janar 2006.
{{cite web}}: Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja) - ↑ "National Monitoring System Report on the Situation of Internally Displaced Persons – March 2020 – Ukraine". ReliefWeb (në anglisht). 2021-01-21.
- ↑ Hatoum, Bassam; Keaten, Jamey (2022-03-30). "Number of Ukraine refugees passes worst-case U.N. estimate". Associated Press (në anglisht). Medyka. Marrë më 2022-03-30.
- ↑ Kramer, Andrew (2024-04-03). "Zelensky Lowers Ukraine's Draft Age, Risking Political Backlash". New York Times (në anglisht).
- ↑ Pancevski, Bojan (2024-09-17). "One Million Are Now Dead or Injured in the Russia-Ukraine War". The Wall Street Journal (në anglisht).
- ↑ "Regions of Ukraine and their divisions". Verkhovna Rada e Ukrainës — faqja zyrtare (në ukrainisht). Arkivuar nga origjinali më 2007-12-31. Marrë më 2007-12-24.
- ↑ "Number of Present Population of Ukraine, as of January 1" (PDF). ukrstat.gov.ua (në ukrainisht). Arkivuar nga origjinali (PDF) më 2022-07-04.
- ↑ Nadia Kindrachuk (2015). "The acceleration of the Ukrainians' assimilation due to deliberate narrowing of the Ukrainian language: 60's-70's of the XXth century" (në anglisht). Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Mikołaja Kopernika.
- ↑ "Динамика численности этнических украинцев в УССР: на основе итогов Всесоюзных переписей населения 1959 г., 1970 г. и 1979 г." (në rusisht). Arkivuar nga origjinali më 2024-06-29. Marrë më 2024-10-02.
- 1 2 3 4 Serhy Yekelchyk Ukraine: Birth of a Modern Nation, Oxford University Press (2007), ISBN 978-0-19-530546-3
- ↑ Armitage, Susie (2022-04-08). "'Ukrainian has become a symbol': interest in language spikes amid Russia invasion". The Guardian (në anglisht). Marrë më 2022-04-18.
Like most Ukrainians, Sophia Reshetniak, 20, is fluent in both Ukrainian and Russian.
- ↑ L.A. Grenoble (2003). Language Policy in the Soviet Union (në anglisht). Springer Science & Business Media. fq. 1. ISBN 978-1-4020-1298-3.
- ↑ "Language data for Ukraine". Translators without Borders (në anglishte amerikane). mars 2022. Marrë më 11 mars 2023.
{{cite web}}: Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja) - ↑ "Official statement on the use of the "Romanian language" term instead of the "Moldovan language" in Ukraine". Government portal Official website (në anglisht). 16 nëntor 2023.
{{cite news}}: Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja) - ↑ "Hungary plays ethnic card in all neighboring countries: experts explain "language row" with Ukraine". Ukrainian Independent Information Agency (në anglisht). 7 dhjetor 2017.
{{cite news}}: Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja) - ↑ Moser, Michael (2016). "Rusyn: A New-Old Language In-between Nations and States". The Palgrave Handbook of Slavic Languages, Identities and Borders (në anglisht). fq. 124–139. doi:10.1007/978-1-137-34839-5_7. ISBN 978-1-349-57703-3.
- ↑ Encyclopedia of Rusyn history and culture (në anglisht). Toronto, Ont.: University of Toronto Press. 2002. ISBN 0-8020-3566-3.
- ↑ Shamshur, pp. 159–168
- ↑ "Світова преса про вибори в Україні-2004 (Ukrainian Elections-2004 as mirrored in the World Press)". Архіви України (National Archives of Ukraine) (në ukrainisht). Arkivuar nga origjinali më 8 janar 2009. Marrë më 7 janar 2008.
{{cite web}}: Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja) - ↑ "Criticism of Ukraine's language law justified: rights body". Reuters (në anglisht). 7 dhjetor 2017.
{{cite news}}: Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja) - ↑ "Yanukovych signs language bill into law" (në anglisht). Kyivpost.com. 8 gusht 2012. Marrë më 26 janar 2014.
{{cite web}}: Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja) - ↑ "Russian spreads like wildfires in dry Ukrainian forest" (në anglisht). Kyivpost.com. 23 gusht 2012. Marrë më 26 janar 2014.
{{cite web}}: Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja) - ↑ "Romanian becomes regional language in Bila Tserkva in Zakarpattia region". Kyiv Post (në anglisht). Interfax-Ukraine. 24 shtator 2012. Marrë më 20 tetor 2015.
{{cite news}}: Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja) - ↑ Michael Schwirtz (5 korrik 2012). "Ukraine". The New York Times (në anglisht).
{{cite news}}: Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja) - ↑ Проект Закону про визнання таким, що втратив чинність, Закону України "Про засади державної мовної політики" [Draft Law on the recognition of the void Law of Ukraine "On the basic principles of State Language Policy"] (në ukrainisht). Ukrainian Parliament. Marrë më 12 mars 2015.
{{cite web}}: Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja) - ↑ Ian Traynor (24 shkurt 2014). "Western nations scramble to contain fallout from Ukraine crisis". The Guardian (në anglisht).
{{cite news}}: Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja) - ↑ Andrew Kramer (2 mars 2014). "Ukraine Turns to Its Oligarchs for Political Help". New York Times (në anglisht). Marrë më 2 mars 2014.
{{cite news}}: Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja) - ↑ "Constitutional Court Declares Law On Language Policy Unconstitutional". ukranews.com (në anglisht). 28 shkurt 2018.
{{cite web}}: Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja) - ↑ "New Language Requirement Raises Concerns in Ukraine". Human Rights Watch (në anglisht). 19 janar 2022.
{{cite web}}: Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja) - ↑ "New language law could kill independent media ahead of 2019 elections". Kyiv Post (në anglisht). 19 tetor 2018.
{{cite news}}: Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja) - ↑ "Ukrainian Language Bill Facing Barrage Of Criticism From Minorities, Foreign Capitals". Radio Free Europe/Radio Liberty (në anglisht). 24 shtator 2017.
{{cite news}}: Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja) - ↑ "Ukraine defends education reform as Hungary promises 'pain'". The Irish Times (në anglisht). 27 shtator 2017.
{{cite news}}: Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja) - ↑ "Как в российской оккупации дети учатся в украинских школах" (në rusisht). Deutsche Welle. 2023-12-14.
- ↑ "Русификация оккупированных регионов Украины" (në rusisht). Euronews. 20 nëntor 2023.
{{cite web}}: Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja) - ↑ "In occupied Kherson, 'the Russians were destroying all books in Ukrainian'" (në anglisht). France 24. 2022-12-05.
- ↑ "Ukraine: Forced Russified Education Under Occupation" (në anglisht). Human Rights Watch. 2024-06-20.
- ↑ Bubola, Emma (2022-10-22). "Using Adoptions, Russia Turns Ukrainian Children Into Spoils of War". The New York Times (në anglisht). OCLC 1645522. Arkivuar nga origjinali më 2023-03-18. Marrë më 2023-03-20.
Thousands of Ukrainian children have been transferred to Russia. 'I didn't want to go,' one girl told The New York Times from a foster home near Moscow.
- ↑ Walker, Shaun (4 qershor 2022). "Enemy tongue: eastern Ukrainians reject their Russian birth language". The Guardian (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 2023-07-19. Marrë më 2024-01-24.
{{cite web}}: Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja) - ↑ "Ukrainians who grew up speaking Russian learn a new mother tongue" (në anglisht). Aljazeera. Arkivuar nga origjinali më 2024-02-05. Marrë më 2024-01-24.
- ↑ "ДИНАМІКА СТАВЛЕННЯ ДО СТАТУСУ РОСІЙСЬКОЇ МОВИ В УКРАЇНІ" (në ukrainisht). Kyiv International Institute of Sociology. Arkivuar nga origjinali më 2024-05-28. Marrë më 2024-06-29.
- ↑ Vic Satzewich, The Ukrainian Diaspora (Routledge, 2003).
- ↑ Cecco, Leyland (3 mars 2022). "In Canada, world's second largest Ukrainian diaspora grieves invasion". the Guardian (në anglisht). Marrë më 3 shtator 2023.
{{cite web}}: Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja) - ↑ "How many refugees have fled Ukraine and where are they going?" (në anglishte britanike). BBC News. 2022-03-15. Marrë më 2022-03-16.
- ↑ "'Lot of determination': Ukrainian Americans rally for their country". The Guardian (në anglisht). 2022-02-25. Marrë më 2022-03-16.
- ↑ "Ukrainian refugees are now living in the UK – so how is it going?". BBC News (në anglisht). 28 maj 2022.
{{cite news}}: Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja) - ↑ "Hosts of Ukrainians in UK to receive government praise for generosity" (në anglisht). 30 korrik 2022.
{{cite web}}: Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja) - ↑ "Canada has opened its doors for war-ravaged Ukrainians. Does it have the capacity? – National | Globalnews.ca". Global News (në anglishte amerikane). Marrë më 2022-03-16.
- ↑ UNHCR (2022-03-11). "UNHCR scales up for those displaced by war in Ukraine, deploys cash assistance". Unhcr (në anglisht).
- ↑ "Kyiv Saint Sophia Cathedral". United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization (UNESCO) (në anglisht). UN. Marrë më 8 korrik 2008.
{{cite web}}: Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja) - ↑ "Religious Belief and National Belonging in Central and Eastern Europe". Pew Research Center's Religion & Public Life Project (në anglisht). 10 maj 2017.
{{cite web}}: Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja) - ↑ "Orthodox Christianity in the 21st Century". Pew Research Center's Religion & Public Life Project (në anglisht). 10 nëntor 2017.
{{cite web}}: Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja) - ↑ "Press releases and reports – Religious self-identification of the population and attitude to the main Churches of Ukraine: June 2021 (kiis.com.ua)" (në ukrainisht).
- ↑ Релігія, Церква, суспільство і держава: два роки після Майдану [Religion, Church, Society and State: Two Years after Maidan] (PDF) (në ukrainisht), Kyiv: Qendra Razumkov në bashkëpunim me Këshillin Gjithëukrainas të Kishave, 26 maj 2016, fq. 22, 27, arkivuar nga origjinali (PDF) më 22 prill 2017, marrë më 7 janar 2019
{{citation}}: Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja) - ↑ "ПРЕС-РЕЛІЗ ЗА РЕЗУЛЬТАТАМИ СОЦІОЛОГІЧНОГО ДОСЛІДЖЕННЯ "УКРАЇНА НАПЕРЕДОДНІ ПРЕЗИДЕНТСЬКИХ ВИБОРІВ 2019"" [PRESS RELEASE ON THE RESULTS OF THE SOCIOLOGICAL STUDY "UKRAINE ON THE EVE OF THE 2019 PRESIDENTIAL ELECTION"]. socis.kiev.ua (në ukrainisht). Marrë më 22 gusht 2021.
{{cite web}}: Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja) - ↑ Релігія, Церква, суспільство і держава: два роки після Майдану [Religion, Church, Society and State: Two Years after Maidan] (PDF) (në ukrainisht), Kyiv: Qendra Razumkov në bashkëpunim me Këshillin Gjithëukrainas të Kishave (kampion prej 2.018 personash), 26 maj 2016, fq. 22, 29, arkivuar nga origjinali (PDF) më 22 prill 2017, marrë më 7 janar 2019
{{citation}}: Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja) - ↑ "Medical Care in Ukraine. Health system, hospitals and clinics" (në anglisht). BestOfUkraine.com. 2010-05-01. Arkivuar nga origjinali më 2010-12-09. Marrë më 2010-12-30.
- ↑ Romaniuk, Piotr; Semigina, Tetyana (2018-11-23). "Ukrainian health care system and its chances for successful transition from Soviet legacies". Global Health (në anglisht). 14 (116): 116. doi:10.1186/s12992-018-0439-5. PMC 6260664. PMID 30470237.
- ↑ Ukraine. "Health in Ukraine. Healthcare system of Ukraine" (në anglisht). Europe-cities.com. Arkivuar nga origjinali më 2015-10-16. Marrë më 2010-12-30.
- ↑ "'We are dying out here': Study hears Ukrainian voices on depopulation crisis". Phys.org (në anglisht). 2023-04-27. Marrë më 2024-01-15.
- ↑ "What Went Wrong with Foreign Advice in Ukraine?". The World Bank Group (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 2009-07-20. Marrë më 2008-01-16.
- ↑ "What do you need to know about the healthcare reform in Ukraine?" (në anglisht). UNIAN. 2017-10-19. Marrë më 2018-01-24.
- ↑ "Ministry of Health: Medical institutions will receive guidance on how to convert to enterprises" (në anglisht). Ukraine Crisis Media Center. 2017-04-24. Marrë më 2018-01-24.
- ↑ "What do you need to know about the healthcare reform in Ukraine?" (në anglisht). Ukraine Crisis Media Center. 2017-09-11. Marrë më 2018-01-24.
- ↑ Leon, D. A.; Jdanov, D.; Gerry, C. J.; Grigoriev, P.; Jasilionis, D.; McKee, M.; Meslé, F.; Penina, O.; Twigg, J.; Vallin, J.; Vågerö, D. (mars 2022). "The Russian invasion of Ukraine and its public health consequences". The Lancet Regional Health - Europe (në anglisht). 15 100358. doi:10.1016/j.lanepe.2022.100358. PMC 9072999. PMID 35531496.
{{cite journal}}: Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja) - 1 2 "Three years of war: rising demand for mental health support, trauma care and rehabilitation". World Health Organization (në anglisht). Marrë më 2025-02-24.
- ↑ Badanta, Bárbara; Márquez de la Plata-Blasco, María; Lucchetti, Giancarlo; González-Cano-Caballero, María (2024). "The social and health consequences of the war for Ukrainian children and adolescents: A rapid systematic review". Public Health (në anglisht). 226: 74–79. doi:10.1016/j.puhe.2023.10.044. hdl:11441/155706. PMID 38007844.
- ↑ "Constitution of Ukraine, Chapter 2, Article 53. Adopted at the Fifth Session of the Verkhovna Rada of Ukraine on 28 June 1996" (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 1997-04-15.
- ↑ "General secondary education" (në anglisht). Ministry of Education and Science of Ukraine. Arkivuar nga origjinali më 2007-10-16. Marrë më 2007-12-23.
- ↑ "Higher education in Ukraine; Monographs on higher education; 2006" (PDF) (në anglisht). Marrë më 2010-12-30.
- ↑ "System of Higher Education of Ukraine" (në anglisht). Ministry of Education and Science of Ukraine. Arkivuar nga origjinali më 2007-12-17. Marrë më 2007-12-23.
- ↑ "System of the Education of Ukraine" (në anglisht). Ministry of Education and Science of Ukraine. Arkivuar nga origjinali më 2007-12-12. Marrë më 2007-12-23.
- ↑ "export.gov". export.gov (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 2022-03-06. Marrë më 2022-03-06.
- ↑ "Міносвіти скасує "спеціалістів" і "кандидатів наук"" [The Ministry of Education will abolish "specialist" and "candidate of sciences" degrees]. life.pravda.com.ua (në ukrainisht). 2016-07-11. Arkivuar nga origjinali më 2016-12-29. Marrë më 2023-12-13.
- ↑ "GII Innovation Ecosystems & Data Explorer 2025". WIPO (në anglisht). Marrë më 2025-10-16.
- ↑ Dutta, Soumitra; Lanvin, Bruno (2025). Global Innovation Index 2025: Innovation at a Crossroads (në anglisht). Organizata Botërore e Pronësisë Intelektuale. fq. 19. doi:10.34667/tind.58864. ISBN 978-92-805-3797-0. Marrë më 2025-10-17.
- ↑ The Educational System of Ukraine (në anglisht), National Academic Recognition Information Centre, prill 2009, arkivuar nga origjinali më 2020-07-12, marrë më 2013-03-07
{{citation}}: Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja) - 1 2 "The language question, the results of recent research in 2012" (në anglisht). Rating. 2012-05-25. Arkivuar nga origjinali më 2020-09-29. Marrë më 2015-10-22.
- ↑ "Poll: Ukrainian language prevails at home", Ukrinform (në anglisht), UA, 2011-09-07, arkivuar nga origjinali më 2017-07-09, marrë më 2019-01-07
- ↑ Timothy Snyder (2010-09-21). "Who's Afraid of Ukrainian History?". The New York Review of Books (në anglisht).
- ↑ "Poll: Over half of Ukrainians against granting official status to Russian language". Kyiv Post (në anglisht). 2012-12-27. Marrë më 2014-01-08.
- ↑ Ставлення населення України до постаті Йосипа Сталіна [Attitude of the Ukrainian population to the figure of Joseph Stalin] (në ukrainisht). Kyiv International Institute of Sociology. 2013-03-01.
- 1 2 "Ukraine. West-East: Unity in Diversity" (në anglisht). Research & Branding Group. mars 2010. Arkivuar nga origjinali më 2014-01-08. Marrë më 2014-01-08.
{{cite web}}: Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja) - ↑ Malanchuk, Oksana (2005), "Social Identification Versus Regionalism in Contemporary Ukraine", Nationalities Papers (në anglisht), 33 (3): 345–68, doi:10.1080/00905990500193204
- ↑ Taras Kuzio (2011-08-23). "Soviet conspiracy theories and political culture in Ukraine: Understanding Viktor Yanukovych and the Party of Region" (PDF). taraskuzio.net (në anglisht). Arkivuar nga origjinali (PDF) më 2014-05-16.
- ↑ Вибори народних депутатів України 2012 [The Elections of People's Deputies of Ukraine 2012] (në ukrainisht). Komisioni Qendror i Zgjedhjeve të Ukrainës. 2012-11-28. Arkivuar nga origjinali më 2012-10-16. Marrë më 2013-03-08.
- ↑ "CEC substitutes Tymoshenko, Lutsenko in voting papers" (në anglisht). 2012-08-30. Arkivuar nga origjinali më 2014-08-13. Marrë më 2015-11-06.
- ↑ Backes, Uwe; Moreau, Patrick (2008), Communist and Post-Communist Parties in Europe (në anglisht), Vandenhoeck & Ruprecht, fq. 396, ISBN 978-3-525-36912-8
- ↑ Ukraine right-wing politics: is the genie out of the bottle? (në anglisht), openDemocracy.net, 2011-01-03, arkivuar nga origjinali më 2017-10-14, marrë më 2013-03-08
- ↑ Kuzio, Taras (2012-10-17), "Eight Reasons Why Ukraine's Party of Regions Will Win the 2012 Elections", Jamestown (në anglisht), The Jamestown Foundation
- ↑ Kuzio, Taras (2007-10-05), UKRAINE: Yushchenko needs Tymoshenko as ally again (PDF) (në anglisht), Oxford Analytica, arkivuar nga origjinali (PDF) më 2013-05-15
- ↑ Sonia, Koshkina (2012-11-15). "Ukraine's Party of Regions: A pyrrhic victory". EurActiv (në anglisht).
- ↑ Rachkevych, Mark (2010-02-11). "Election winner lacks strong voter mandate". Kyiv Post (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 2010-02-17. Marrë më 2023-12-13.
- ↑ Ostaptschuk, Markian (2012-10-30). "Shake-up in Ukraine". Deutsche Welle (në anglisht). Marrë më 2023-12-13.
- ↑ "State Department of Ukraine on Religious". 2003 Statistical report (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 2004-12-04. Marrë më 2008-01-27.
- ↑ Lysenko, Tatiana (2014). The Price of Freedom (në anglisht). Lulu Publishing Services. fq. 4. ISBN 978-1-4834-0575-9.
- ↑ "Culture in Ukraine | By Ukraine Channel". ukraine.com (në anglisht). Marrë më 2018-03-24.
- ↑ "Interwar Soviet Ukraine". Encyclopædia Britannica (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 2008-04-18. Marrë më 2007-09-12.
- ↑ "Gorbachev, Mikhail" (në anglisht). Encyclopædia Britannica (fee required). Arkivuar nga origjinali më 2007-12-18. Marrë më 2008-07-30.
- ↑ "UNESCO – Petrykivka decorative painting as a phenomenon of the Ukrainian ornamental folk art". ich.unesco.org (në anglisht). Marrë më 2022-03-04.
- ↑ "UNESCO – Tradition of Kosiv painted ceramics". ich.unesco.org (në anglisht). Marrë më 2022-03-04.
- ↑ "UNESCO – Cossack's songs of Dnipropetrovsk Region". ich.unesco.org (në anglisht). Marrë më 2022-03-04.
- ↑ Centre, UNESCO World Heritage. "Ukraine – UNESCO World Heritage Convention". UNESCO World Heritage Centre (në anglisht). Marrë më 2023-04-06.
- ↑ "Damaged cultural sites in Ukraine verified by UNESCO". UNESCO (në anglisht). Marrë më 2023-04-06.
- ↑ "Unesco adds Ukrainian city of Odesa to World Heritage List of endangered sites". The Art Newspaper – International art news and events (në anglisht). 2023-02-02. Marrë më 2023-04-06.
- ↑ "Pysanky – Ukrainian Easter Eggs" (në anglisht). University of North Carolina. Arkivuar nga origjinali më 2021-01-25. Marrë më 2008-07-28.
- ↑ "Про затвердження Порядку ведення Національного переліку елементів нематеріальної культурної спадщини України" [On the approval of the procedure for maintaining the National List of Elements of the Intangible Cultural Heritage of Ukraine]. Офіційний вебпортал парламенту України (në ukrainisht). Marrë më 2023-02-01. [lidhje e vdekur]
- ↑ Національний перелік елементів нематеріальної культурної спадщини України [National Register of Elements of Intangible Cultural Heritage of Ukraine]. Ministria e Kulturës dhe Komunikimeve Strategjike (në ukrainisht). Arkivuar nga origjinali më 2025-07-17. Marrë më 2025-09-14.
- 1 2 Ivan Katchanovski; Zenon E. Kohut; Bohdan Y. Nebesio; Myroslav Yurkevich (2013-07-11). Historical Dictionary of Ukraine (në anglisht) (bot. 2). Scarecrow Press. fq. 29–. ISBN 978-0-8108-7847-1. OCLC 851157266.
- ↑ Архітектура [Arkitektura]. Енциклопедія українознавства [Enciklopedia e Ukrainës] (në ukrainisht). Vëll. 3. 1949. Marrë më 2025-07-23.
- ↑ Vitchenko, Denys. "Ukrainian architectural modern". Encyclopedia of Ukrainian Architecture (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 2024-07-07. Marrë më 2025-09-14.
- ↑ Kharchenko, Serhiy. "The Khrushchovkas". The Ukrainian Observer (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 2007-02-06.
- ↑ Marche, Stephen (2022-12-04). "'Our mission is crucial': meet the warrior librarians of Ukraine". The Observer (në anglisht). Marrë më 2023-03-11.
- 1 2 3 4 "Ukraine – Cultural Life – The Arts – Literature". Encyclopædia Britannica (në anglisht). Marrë më 2014-01-08.
- 1 2 3 "Ukraine – Literature". MSN Encarta (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 2008-04-06. Marrë më 2008-07-03.
- ↑ "Ukrainian literature". Encyclopædia Britannica Online (në anglisht). 2023-07-04. Marrë më 2023-03-11.
- ↑ Danylo Husar Sruk. "Literature". Encyclopedia of Ukraine (në anglisht). Marrë më 2008-01-17.
- ↑ Yuriy Lavrinenko (2004). Розстріляне відродження: Антологія 1917–1933 [Rilindja e Ekzekutuar: Antologji 1917–1933] (në ukrainisht). Kyiv: Smoloskyl. Arkivuar nga origjinali më 2010-12-13.
- ↑ "Ukrainian folk dress. Traditional clothes of Ukraine" (në anglisht). Ua-travelling.com. Arkivuar nga origjinali më 2013-07-25. Marrë më 2014-01-08.
- ↑ "Podvyzhnytsi narodnoho mystetstva", Kyiv 2003 and 2005, by Yevheniya Shudra, Welcome to Ukraine Magazine
- ↑ "Traditional Ukrainian Embroidery" (në anglisht). Ukrainian Museum-Archives. Arkivuar nga origjinali më 2014-01-08. Marrë më 2014-01-08.
- ↑ Рівненська обласна державна адміністрація – Обласний центр народної творчості [Rivne Regional State Administration – The Regional Centre for Folk Art] (në ukrainisht). Rv.gov.ua. Arkivuar nga origjinali më 2011-01-26. Marrë më 2010-12-30.
- ↑ "ПІСНІ ТА ВИШИВКИ УЛЯНИ КОТ – Мистецька сторінка" [SONGS AND EMBROIDERIES OF ULYANA KOT – An artistic page] (në ukrainisht). Storinka-m.kiev.ua. Marrë më 2010-12-30.
- ↑ Risch, W.J. (2011). The Ukrainian West: Culture and the Fate of Empire in Soviet Lviv. Harvard historical studies (në anglisht). Harvard University Press. fq. 44. ISBN 978-0-674-06126-2. Marrë më 2022-03-09.
- ↑ Sonevytsky, M. (2019). Wild Music: Sound and Sovereignty in Ukraine. Music / Culture (në anglisht). Wesleyan University Press. fq. intro. ISBN 978-0-8195-7915-7. Marrë më 2022-03-09.
- ↑ Struk, D.H. (1993). Encyclopedia of Ukraine: Volume III: L-Pf. Heritage (në anglisht). University of Toronto Press, Scholarly Publishing Division. fq. 1461. ISBN 978-1-4426-5125-8. Marrë më 2022-03-09.
- ↑ "Traditional Ukrainian songs and music". Ukrainian people (në ukrainisht). 2017-05-16. Marrë më 2022-03-09.
- ↑ Freedom House, Ukraine 2015 Freedom of the Press Arkivuar 2018-11-16 tek Wayback Machine report
- ↑ "Ukraine: Freedom in the World 2021 Country Report". Freedom House (në anglisht). Marrë më 2022-03-27.
- ↑ "National Council". Національна рада України з питань телебачення і радіомовлення (në ukrainisht). Arkivuar nga origjinali më 2022-03-09. Marrë më 2022-03-09.
- ↑ "BBCUkrainian.com | Про нас | Бі-Бі-Сі – зрозуміти світ". bbc.com (në anglisht). Marrë më 2022-03-18.
- ↑ "The invasion of Ukraine is not the first social media war, but it is the most viral". The Economist (në anglisht). 2022-03-26. Marrë më 2022-03-27.
- ↑ "'20 Days in Mariupol' wins best documentary Oscar, a first for AP and PBS' 'Frontline'". AP News (në anglisht). 2024-03-11.
- ↑ Yarmak, Andriy; Svyatkivska, Elizaveta; Prikhodko, Dmitry. "Ukraine: Meat sector review" (në anglisht). Organizata e Ushqimit dhe Bujqësisë (FAO). Marrë më 2024-06-09.
- ↑ Kaminski, Anna (2011-03-10). "Ukraine's culinary heights". BBC News (në anglisht). Marrë më 2024-06-09.
- ↑ Hercules, Olia (2016-09-06). "A 'nuclear' pickle recipe from Ukraine". The Guardian (në anglisht). Marrë më 2024-06-09.
- ↑ Shylova, Liudmyla (2024-02-28). "Nizhyn Pickles". Voice of America (VOA) (në anglisht). Marrë më 2024-06-09.
- ↑ Kollegaeva, Katrina (2017). "Salo, the Ukrainian Pork Fat". Gastronomica (në anglisht). 17 (4). University of California Press: 102–110. doi:10.1525/gfc.2017.17.4.102. JSTOR 26362486.
- 1 2 3 4 Hercules, Olia (2015-06-04). "Fermented herbs, a lavish hazelnut cake recipe and a Ukrainian spin on meatball soup". The Guardian (në anglisht). Marrë më 2024-06-11.
- 1 2 Banas, Anne (2023-02-24). "Five comfort foods that define Ukraine". BBC News (në anglisht). Marrë më 2024-06-09.
- ↑ Wroe, Ann (2022-04-14). "Bread in Ukraine: why a loaf means life". The Economist (në anglisht). Marrë më 2024-06-09.
- ↑ "Ukraine has a glorious cuisine that is all its own". The Economist (në anglisht). 2022-03-05. Marrë më 2024-06-09.
- ↑ Hercules, Olia (2017-04-13). "Alternatives to Good Friday bakes: a recipe for Ukrainian Easter bread". The Guardian (në anglisht). Marrë më 2024-06-09.
- 1 2 Drennan, Patrick (2023-12-22). "Christmas in Ukraine". The Hill (në anglisht). Marrë më 2024-06-11.
- ↑ Aidarbekova, Sabina; Aider, Mohammed (2022). "Production of Ryazhenka, a traditional Ukrainian fermented baked milk, by using electro-activated whey as supplementing ingredient and source of lactulose". Food Bioscience (në anglisht). 46 101526. doi:10.1016/j.fbio.2021.101526.
- 1 2 Samokhvalov, Andriy V.; Pidkorytov, Valerii S.; Linskiy, Igor V.; Minko, Oleksandr I.; Minko, Oleksii O.; Rehm, Jürgen; Popova, Svetlana (2009-01-01). "Alcohol use and addiction services in Ukraine". International Psychiatry (në anglisht). 6 (1): 5–7. doi:10.1192/S1749367600000205. PMC 6734863. PMID 31507969.
- ↑ "Ukrainians are drinking less alcohol and support stronger regulations, new survey finds" (në anglisht). Organizata Botërore e Shëndetësisë (OBSH). 2024-03-22. Marrë më 2024-06-11.
Ukraine has seen a fall in alcohol consumption of almost 25% over the last decade.
- ↑ "Ukraine – Sports and recreation". Encyclopædia Britannica (fee required) (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 15 janar 2008. Marrë më 12 janar 2008.
{{cite web}}: Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja) - ↑ "Boxing Lessons learned from Dion's Ukraine Visit". Viva Fitness (në anglisht). 14 shtator 2013.
{{cite news}}: Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja) - ↑ Douglas, Steve (25 shtator 2021). "Usyk ends Joshua's reign as heavyweight champ" (në anglisht). Associated Press. Arkivuar nga origjinali më 22 tetor 2021. Marrë më 25 shtator 2021.
{{cite web}}: Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja) - ↑ "Pound-for-pound rankings: Vasiliy Lomachenko still No. 1". ESPN.com (në anglisht). Marrë më 18 maj 2018.
{{cite news}}: Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja) - ↑ International Olympic Committee. "Mr. Sergey BUBKA". Official website of the Olympic Movement (në anglisht). Marrë më 27 maj 2010.
... voted world's best athlete on several occasions.
{{cite web}}: Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja) - ↑ "Track and Field Athlete of the Year" (në anglisht). Trackandfieldnews.com. Arkivuar nga origjinali më 11 maj 2011. Marrë më 30 janar 2011.
{{cite web}}: Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja) - ↑ "Legion XIII dominate Ukrainian season" (në anglisht). RLEF. 23 nëntor 2017. Arkivuar nga origjinali më 1 dhjetor 2017. Marrë më 23 nëntor 2017.
{{cite web}}: Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja)
Burime të shtypura
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]Libra referimi
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]- Encyclopedia of Ukraine (University of Toronto Press, 1984–1993), 5 vëll.; versioni pjesërisht i disponueshëm në internet, nga Canadian Institute of Ukrainian Studies
- KubijovyC, Volodymyr E., red. (1963). Ukraine: A Concise Encyclopedia Vol.1 (në anglisht). University of Toronto Press. Arkivuar nga origjinali më 2012-10-18 – nëpërmjet Questia.
E kohëve të fundit (që nga viti 1991)
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]- Aslund, Anders dhe Michael McFaul. Revolution in Orange: The Origins of Ukraine's Democratic Breakthrough (2006)
- Birch, Sarah (2000). Elections and Democratization in Ukraine (në anglisht). Macmillan. Arkivuar nga origjinali më 2012-09-15 – nëpërmjet Questia.
- Edwards, Mike: "Ukraine – Running on empty", National Geographic Magazine, mars 1993
- Ivan Katchanovski: Cleft Countries: Regional Political Divisions and Cultures in Post-Soviet Ukraine and Moldova, Ibidem-Verlag, 2006, ISBN 978-3-89821-558-9
- Kuzio, Taras: Contemporary Ukraine: Dynamics of Post-Soviet Transformation, M.E. Sharpe, 1998, ISBN 0-7656-0224-5
- Kuzio, Taras (1998). Ukraine: State and Nation Building (në anglisht). Routledge. Arkivuar nga origjinali më 2012-09-15 – nëpërmjet Questia.
- Shamshur O. V., Ishevskaya T. I., Multilingual education as a factor of inter-ethnic relations: the case of the Ukraine, në Language Education for Intercultural Communication, nga D. E. Ager, George Muskens, Sue Wright, Multilingual Matters, 1993, ISBN 1-85359-204-8
- Shen, Raphael (1996). Ukraine's Economic Reform: Obstacles, Errors, Lessons (në anglisht). Praeger/Greenwood. ISBN 978-0-275-95240-2.
- Whitmore, Sarah (2004). State Building in Ukraine: The Ukrainian Parliament, 1990–2003 (në anglisht). Routledge. Arkivuar nga origjinali më 2012-09-15 – nëpërmjet Questia.
- Andrew Wilson, Ukraine's Orange Revolution (2005)
- Wilson, Andrew, The Ukrainians: Unexpected Nation, botimi i dytë, 2002;
- Wilson, Andrew, Ukrainian Nationalism in the 1990s: A Minority Faith, Cambridge University Press, ISBN 0-521-57457-9
- Zon, Hans van (2000). The Political Economy of Independent Ukraine (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 2012-09-15 – nëpërmjet Questia.
Historia
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]- Bilinsky, Yaroslav, The Second Soviet Republic: The Ukraine after World War II (Rutgers University Press, 1964) në internet Arkivuar 2020-07-07 tek Wayback Machine
- Hrushevsky, Michael. A History of Ukraine (1986)
- Katchanovski, Ivan; Kohut, Zenon E.; Nebesio, Bohdan Y.; dhe Yurkevich, Myroslav. Historical Dictionary of Ukraine. Botimi i dytë. Scarecrow Press, 2013. 968 f.
- Kononenko, Konstantyn (1958). Ukraine and Russia: A History of the Economic Relations between Ukraine and Russia, 1654–1917 (në anglisht). Marquette University Press. Arkivuar nga origjinali më 2020-07-07 – nëpërmjet Questia.
- Luckyj, George S. Towards an Intellectual History of Ukraine: An Anthology of Ukrainian Thought from 1710 to 1995. (1996)
- Paul Robert Magocsi, A History of Ukraine. University of Toronto Press, 1996, ISBN 0-8020-7820-6
- Reid, Anna (2003). Borderland: A Journey Through the History of Ukraine (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 2012-10-18 – nëpërmjet Questia.
- Stepanchuk, Vadim N.; Sapozhnikov, Igor V.; Gladkikh, Mikhail I.; Ryzhov, Sergei I. (2009). Ukrainian Upper Palaeolithic Between 40/10.000 Bp : Current Insights into Environmental-Climatic Change and Cultural Development (në anglisht). fq. 63–74. doi:10.5281/zenodo.1200191.
- Subtelny, Orest. Ukraine: A History, botimi i parë. Toronto: University of Toronto Press, 1988. ISBN 0-8020-8390-0.
- Yekelchyk, Serhy (2007). Ukraine: Birth of a Modern Nation (në anglisht). Oxford University Press. Arkivuar nga origjinali më 2020-07-07 – nëpërmjet Questia.
Lufta e Dytë Botërore
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]- Boshyk, Yuri (1986). Ukraine During World War II: History and Its Aftermath (në anglisht). Canadian Institute of Ukrainian Studies. ISBN 978-0-920862-37-7.
- Berkhoff, Karel C. Harvest of Despair: Life and Death in Ukraine Under Nazi Rule. Harvard U. Press, 2004. 448 pp.
- Cliff, Tony (1984). Class Struggle and Women's Liberation (në anglisht). Bookmarks. ISBN 978-0-906224-12-0.
- Gross, Jan T. Revolution from Abroad: The Soviet Conquest of Poland's Western Ukraine and Western Belorussia (1988).
- Lower, Wendy. Nazi Empire-Building and the Holocaust in Ukraine. U. of North Carolina Press, 2005. 307 pp.
- Piotrowski, Tadeusz. Poland's Holocaust: Ethnic Strife, Collaboration with Occupying Forces and Genocide in the Second Republic, 1918–1947, McFarland & Company, 1998, ISBN 0-7864-0371-3.
- Redlich, Shimon. Together and Apart in Brzezany: Poles, Jews, and Ukrainians, 1919–1945. Indiana U. Press, 2002. 202 pp.
- Zabarko, Boris, ed. Holocaust in the Ukraine, Mitchell Vallentine & Co., 2005. 394 pp.
Lidhje të jashtme
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]| Gjej më shumë rreth Ukraina në projektet tjera simotra të Wikipedias: | |
| Deficione nga Wikifjalori | |
| Imazhe dhe media nga Commons | |
| Burimet të të mësuarit nga Wikiversity | |
| Lajme nga Wikilajme | |
| Citate nga Wikicitate | |
| Burime tekstesh nga Wikiburime | |
| Libra nga Wikilibra | |
- Ukraina — informacion nga Departamenti i Shtetit i Shteteve të Bashkuara
- Parashikimet kryesore të zhvillimit për Ukrainën nga International Futures
- Enciklopedia e Ukrainës
- Qeveria
- Ekonomia
- Përmbledhje e statistikave të tregtisë së Ukrainës nga Banka Botërore
- Profili i korrupsionit në Ukrainë Arkivuar 3 mars 2022 tek Wayback Machine nga Portali i Rrezikut dhe Pajtueshmërisë
- Demografia
- Pages using gadget WikiMiniAtlas
- Artikuj me tekst në ukrainisht-të cituar haptazi
- Coordinates on Wikidata
- Pages using the Phonos extension
- Pages with plain IPA
- Pages with ukrainisht IPA
- Faqe me shqiptime të regjistruara
- Lidhje ekzistuese te stampa e lidhjes ndërgjuhësore
- Artikuj me stampa hatnote që synojnë një faqe joekzistuese
- Missing redirects
- Artikuj me tekst në holandisht-të cituar haptazi
- All articles with failed verification
- Articles with failed verification from December 2022
- Artikuj me parametër date të pavlefshëm në stampë
- Artikuj me burime në rusisht (ru)
- Pages using multiple image with auto scaled images
- Articles with failed verification from March 2025
- Artikuj që përmbajnë deklarata që mund të jenë vjetëruar nga 2023
- Artikuj me parametër të pavlefshëm të datës në stampë
- Artikuj që përmbajnë deklarata që mund të jenë vjetëruar
- Pages using multiple image with manual scaled images
- Artikuj që përmbajnë deklarata që mund të jenë vjetëruar nga 2022
- Ukraina
- Krijime më 1991 në Ukrainë
- Vende dhe territore ku ukrainishtja është gjuhë zyrtare
- Vendet e Evropës
- Shtetet anëtare të Këshillit të Evropës
- Shtetet anëtare të Kombeve të Bashkuara
- Shtetet post-sovjetike
- Republikat
- Shtete dhe territore të themeluara më 1991