Turqia
Republika e Turqisë Türkiye Cumhuriyeti | |
|---|---|
|
Flag | |
| Anthem: İstiklal Marşı "Marshi i Pavarësisë"[1] | |
| Kryeqyteti | Ankara 39°55′N 32°51′E / 39.917°N 32.850°E |
| Largest city | Stambolli 41°1′N 28°57′E / 41.017°N 28.950°E |
| Official languages | Turqishtja[2] |
| Common languages |
|
| Ethnic groups (2016)[4] |
|
| Etnonimis |
|
| Qeverisja | Republikë presidenciale unitare |
| Rexhep Taip Erdoan | |
| Cevdet Yılmaz | |
• Kryetari i Asamblesë | Numan Kurtulmuş |
• Kryetari i Gjykatës Kushtetuese | Kadir Özkaya |
| Legjislatura | Asambleja e Madhe Kombëtare |
| Themelimi | |
| rr. 1299 | |
| 19 maj 1919 | |
• Qeveria e Asamblesë së Madhe Kombëtare | 23 prill 1920 |
| 1 nëntor 1922 | |
| 24 korrik 1923 | |
• Shpallja e Republikës | 29 tetor 1923 |
| 9 nëntor 1982[5] | |
| Sipërfaqja | |
• Gjithsej | 783.562 km2 (302.535 sq mi) (e 36-ta) |
• Ujë (%) | 2,03[6] |
| Popullsia | |
• dhjetor 2025 estimate | |
• Dendësia | 112[7]/km2 (290.1/sq mi) (e 83-ta) |
| GDP (PPP) | 2026 estimate |
• Gjithsej | |
• Per capita | |
| GDP (nominal) | 2026 estimate |
• Gjithsej | |
• Per capita | |
| Gini (2023) | medium inequality |
| HDI (2023) | very high (e 51-ta) |
| Monedha | Lira turke (₺) (TRY) |
| Zona kohore | UTC+3 (TRT) |
| Formati i datës | dd.mm.yyyy |
| Kodi telefonik | +90 |
| ISO 3166 code | TR |
| TLD-ja e internetit | .tr |
Turqia,[a] zyrtarisht Republika e Turqisë,[b] është një shtet që ndodhet kryesisht në Anadoll të Azisë Jugperëndimore, me një pjesë më të vogël të quajtur Trakia Lindore në Evropën Juglindore. Në veri kufizohet me Detin e Zi; në lindje me Gjeorgjinë, Armeninë, Azerbajxhanin dhe Iranin; në jug me Irakun, Sirinë dhe Detin Mesdhe; ndërsa në perëndim me Detin Egje, Greqinë dhe Bullgarinë. Turqia ka mbi 86 milionë banorë;[7] shumica janë turq, ndërsa kurdët përbëjnë pakicën më të madhe etnike.Pakicat në Turqi[4] Zyrtarisht shtet laik, Turqia ka një popullsi me shumicë myslimane. Ankaraja është kryeqyteti dhe qyteti i dytë më i madh i Turqisë. Stambolli është qyteti më i madh dhe qendra ekonomike e vendit. Qytete të tjera të mëdha janë Izmiri, Bursa dhe Antalia.
Territori i Turqisë së sotme u banua për herë të parë nga njerëzit modernë gjatë Paleolitit të Sipërm.[11] Më vonë, ai u bë vendbanim i popujve të ndryshëm të lashtë.[12] Hattianët u asimiluan nga Hititët dhe popuj të tjerë të Anadollit.Popujt e Anadollit[13] Pas pushtimeve të Aleksandrit të Madh, Anadolli klasik kaloi nëpër një proces kulturor helenizimi; më vonë, gjatë periudhës së Perandorisë Romake dhe asaj bizantine, u romanizua.[14] Selxhukët filluan të migronin në Anadoll në shekullin XI, duke nisur procesin e turqizimit.[15] Sulltanati i Rumit sundoi Anadollin deri në pushtimin mongol të vitit 1243, pas të cilit u shpërbë në principata turke, të njohura si bejllëqe anadollake.[16] Duke filluar nga viti 1299, osmanët i bashkuan këto principata dhe zgjeruan territorin e tyre. Kostandinopoja (Stambolli i sotëm) u pushtua në vitin 1453 nga Mehmeti II. Gjatë sundimit të Selimit I dhe Sulejmanit të Madhërishëm, Perandoria Osmane u bë fuqi botërore. [17] Nga viti 1789 e tutje, perandoria kaloi ndryshime të mëdha, reforma, centralizim dhe Nacionalizmi në rritje në Perandorinë Osmane, ndërsa territori i saj u tkurr.[18]
Gjatë shekullit XIX dhe fillimit të shekullit XX, përndjekja e myslimanëve gjatë tkurrjes së Perandorisë Osmane dhe në Perandorinë Ruse solli humbje të mëdha jetësh dhe migrim masiv drejt Turqisë së sotme nga Ballkani, Kaukazi dhe Krimea.[19] Nën kontrollin e Tre Pashallarëve, Perandoria Osmane hyri në Luftën e Parë Botërore më 1914, gjatë së cilës qeveria osmane kreu gjenocide kundër nënshtetasve të saj armenë, grekë dhe asirianë.[20][21][22] Pas disfatës osmane, Lufta Turke për Pavarësi solli shfuqizimin e sulltanatit dhe nënshkrimin e Traktatit të Lozanës, ndërsa Turqia u shfaq si një shtet kombëtar më homogjen.[23] Republika u shpall më 29 tetor 1923, sipas modelit të reformave të nisura nga themeluesi dhe presidenti i parë i saj, Mustafa Kemal Atatürk. Turqia qëndroi neutrale gjatë pjesës më të madhe të Luftës së Dytë Botërore, por mori pjesë në Luftën Koreane dhe, më rëndësishëm, në konfliktin e Qipros. Disa ndërhyrje ushtarake penguan kalimin drejt sistemit shumëpartiak.
Turqia është një vend me të ardhura kombëtare bruto mbi mesataren dhe një vend në zhvillim; ekonomia e saj është e 16-ta më e madhe në botë sipas PBB-së nominale dhe e 11-ta sipas PBB-së të përshtatur për barazinë e fuqisë blerëse (PPP). Si prodhuesja e 15-të më e madhe e energjisë elektrike në botë, Turqia synon të bëhet nyje rajonale për transportin e energjisë. Ajo është republikë unitare me sistem presidencial. Turqia është anëtare themeluese e OECD-së, G20-s dhe Organizata e Shteteve Turke. Për shkak të pozicionit të saj të rëndësishëm gjeopolitik, Turqia është anëtare e NATO-s dhe ka personelin e dytë më të madh ushtarak ndër shtetet anëtare të NATO-s. Ajo mund të cilësohet si fuqi në zhvillim, fuqi e mesme dhe fuqi rajonale. Si vend kandidat për anëtarësim në BE, Turqia është pjesë e Bashkimit Doganor të BE-së.
Turqia ka fusha bregdetare, një pllajë të lartë qendrore dhe vargmale të ndryshme, me lartësi që rritet drejt lindjes. Klima e Turqisë është e larmishme: nga ajo mesdhetare dhe klima të tjera të buta deri te llojet gjysmë të thata dhe kontinentale. Me tri zona të nxehta të biodiversitetit, Turqia është e prirur ndaj tërmeteve të shpeshta dhe shumë e cenueshme ndaj ndryshimeve klimatike.[24][25][26] Turqia ka sistem shëndetësor universal, qasje në rritje në arsim dhe nivele në rritje të risisë.[27][28][29] Ajo është eksportuese e rëndësishme e përmbajtjeve televizive, veçanërisht të dramave televizive turke.[30] Me shumë vende të UNESCO-s të Trashëgimisë Botërore dhe elemente të regjistruara të trashëgimisë kulturore jomateriale, si dhe me një kuzhinë të pasur e të larmishme, Turqia është vendi i katërt më i vizituar në botë.
Etimologjia
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]Turchia, që do të thotë "toka e turqve", kishte nisur të përdorej në tekstet evropiane për Anadollin nga fundi i shekullit XII.[31][32][33] Si fjalë në gjuhët turkike, Turk mund të ketë kuptimin "i fortë, forcë, i pjekur" ose "i lulëzuar, në kulmin e fuqisë".[34] Mund të ketë edhe kuptimin "i pjekur" për një frut, ose "në lulëzim të jetës, i ri dhe plot gjallëri" për një person.[35] Si etnonim, etimologjia e fjalës mbetet e panjohur.[36] Përveç përdorimit në gjuhë si kinezishtja në shekullin VI,[33] përmendja më e hershme e Turk (𐱅𐰇𐰺𐰜, türü̲k̲; ose 𐱅𐰇𐰼𐰚, türk/tẄrk) në gjuhët turkike vjen nga Kaganati i Dytë Turkik.[37]
Në burimet bizantine të shekullit X, emri Tourkia përdorej për të emërtuar dy shtete mesjetare: Hungaria (Tourkia Perëndimore) dhe Khazaria (Tourkia Lindore).[38][39] Sulltanati Mamluk, elita sunduese e të cilit ishte me prejardhje turke, quhej "Shteti i turqve" (Dawlat at-Turk, ose Dawlat al-Atrāk, ose Dawlat-at-Turkiyya).[40] Turkestani, që do të thotë gjithashtu "toka e turqve", përdorej për një rajon historik në Azisë Qendrore.[41]
Përdorimi në anglishten e mesme i formave Turkye ose Turkeye gjendet te Libri i Dukeshës (The Book of the Duchess), shkruar më 1369–1372, ku i referohet Anadollit ose Perandorisë Osmane.[42] Drejtshkrimi modern Turkey daton të paktën nga viti 1719.[43] Shpendi i quajtur gjel deti mori këtë emër për shkak të tregtisë së shpendëve guine nga Turqia drejt Anglisë.[33] Nga mesi i shekullit XIX, emri Turkey përdorej ndonjëherë për t'iu referuar traktateve ndërkombëtare të Perandorisë Osmane.[44] Në vitin 1920, Qeveria e Asamblesë së Madhe Kombëtare miratoi emrin Türkiye Devleti ("Shteti i Turqisë").[45] Me Traktatin e Aleksandropolit të dhjetorit 1920, emri Türkiye hyri për herë të parë në dokumente ndërkombëtare. Në traktatin e nënshkruar me Emiratin e Afganistanit më 1921, u përdor shprehja Devlet-i Âliyye-i Türkiyye ("Shteti i Lartë Turk"), e krahasuar me emrin e Perandorisë Osmane.[46]
Pas Shpalljes së Republikës së Turqisë më 29 tetor 1923, u miratua emri Türkiye Cumhuriyeti (توركيه جمهوريتى). Në dhjetor 2021, presidenti Rexhep Taip Erdoan kërkoi zgjerimin e përdorimit zyrtar të emrit Türkiye, duke thënë se Türkiye "përfaqëson dhe shpreh në mënyrën më të mirë kulturën, qytetërimin dhe vlerat e kombit turk".[47] Në maj 2022, qeveria turke i kërkoi Kombeve të Bashkuara dhe organizatave të tjera ndërkombëtare që në dokumentet zyrtare në anglisht të përdorej emri Republic of Türkiye; OKB-ja ra dakord.[48][49][50] Deri në vitin 2022, emri i saj zyrtar në anglisht mbeti Republic of Turkey. Termi Turkish Republic përdoret ndonjëherë në kontekste përshkruese, historike ose akademike, por nuk është zyrtar.
Historia
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]
Parahistoria dhe historia e lashtë
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]
Turqia e sotme ka qenë e banuar nga njerëzit modernë që nga periudha e Paleolitit të vonë dhe përmban disa prej vendbanimeve më të vjetra neolitike në botë.[11][52] Göbekli Tepe është afro 12.000 vjeç.[11] Disa pjesë të Anadollit përfshijnë Gjysmëhënën pjellore, një rajon ku nisi bujqësia. Pika të tjera të rëndësishme neolitike në Anadoll përfshijnë Çatalhöyük dhe Alaca Höyük.[53] Bujqit neolitikë të Anadollit dallonin gjenetikisht nga bujqit në Iran dhe në Luginën e Jordanit.[54] Këta bujq të hershëm të Anadollit migruan edhe në Evropë, duke filluar rreth 9.000 vjet më parë.[54][55][56] Shtresat më të hershme të Trojës datojnë rreth vitit 4500 p.e.s.[53]
Të dhënat historike të Anadollit nisin me pllakat prej argjile të rreth vitit 2000 p.e.s., të gjetura në Kültepe, në Turqinë e sotme.[57] Këto pllaka i përkisnin një kolonie tregtare asiriane.[57] Gjuhët e folura në Anadoll në atë kohë përfshinin gjuhën hatiane, gjuhën hurite, gjuhën hitite, gjuhën luviane dhe gjuhën palaike.[58] Gjuha hatiane ishte vendase në Anadoll dhe nuk ka lidhje të njohura me gjuhët e sotme.[58][59] Gjuha hurite përdorej në Sirinë veriore.[58] Gjuhët hitite, palaike dhe luviane ishin "gjuhët më të vjetra të shkruara indo-evropiane",[60] dhe formonin nëngrupin anatolik.[61][c]
Sundimtarët hatianë u zëvendësuan gradualisht nga sundimtarë hititë.[57] Mbretëria hitite ishte një mbretëri e madhe në Anadollin Qendror, me kryeqytet Hatusën.[57] Ajo bashkëjetoi në Anadoll me palaianët dhe luvianët, përafërsisht nga viti 1700 deri në vitin 1200 p.e.s.[57] Ndërsa mbretëria hitite po shpërbëhej, valë të tjera popujsh indo-evropianë migruan nga Evropa Juglindore, çka u pasua nga luftëra.[65] Trakët ishin të pranishëm edhe në Trakinë e sotme turke.[66] Nuk dihet nëse Lufta e Trojës bazohet në ngjarje historike.[67] Shtresat e Trojës së epokës së bronzit të vonë përputhen më së shumti me rrëfimin e Iliadës.[68]
Lashtësia e hershme klasike
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]
Rreth vitit 750 p.e.s., ishte themeluar Frigjia, me dy qendrat e saj në Gordium dhe në Kajserin e sotëm.[70] Frigjianët flisnin një gjuhë indoevropiane, e cila ishte më afër greqishtes sesa gjuhëve anatoliane.[61] Frigjianët e ndanin Anadollin me neohititët dhe Urartun. Folësit e luvishtes ishin ndoshta shumicë në shtete të ndryshme neohitite të Anadollit.[71] Urartianët flisnin një gjuhë joindoevropiane dhe kryeqyteti i tyre ishte rreth Liqenit të Vanit.[72][70] Urartu dhe Frigjia ranë në shekullin e shtatë p.e.s.[70][73] Ato u zëvendësuan nga karianët, likianët dhe lidianët.[73] Këto tri kultura "mund të konsiderohen si një rigjallërim i kulturës së lashtë, autoktone të qyteteve hatiane të Anadollit".[73]
Në fund të Epokës së Bronzit, kishte tri[74] ose katër[75] vendbanime që flisnin greqisht në Anadoll, përfshirë Miletin.[74][75] Rreth vitit 1000 p.e.s., grekët filluan të migronin drejt bregdetit perëndimor të Anadollit.[70] Këto vendbanime greke lindore luajtën një rol jetik në formësimin e qytetërimit grek arkaik;[70][76] qytetet e rëndësishme (polis) përfshinin Miletin, Efesin, Halikarnasin, Smirnën (tani Izmir) dhe Bizantin (tani Stamboll).[77] Këto vendbanime u grupuan si Eolia, Jonia dhe Doris, sipas grupeve specifike greke që i vendosën.[78][79] Kolonizimi i mëtejshëm grek në Anadoll u udhëhoq nga Mileti dhe Megara në vitet 750–480 p.e.s.[80]

Kiri sulmoi Anadollin lindor në vitin 547 p.e.s., dhe Perandoria Akamenide përfundimisht u zgjerua në Anadollin perëndimor.[73] Në lindje, provinca armene ishte pjesë e Perandorisë Akamenide.[70] Pas Luftërave greko-persiane, qytet-shtetet greke të bregdetit egjeas të Anadollit rifituan pavarësinë, por pjesa më e madhe e brendësisë mbeti pjesë e Perandorisë Akamenide.[73] Dy nga Shtatë mrekullitë e botës së lashtë, Tempulli i Artemidës në Efes dhe Mauzoleu i Halikarnasit, ndodheshin në Anadoll.[82]
Pas fitoreve të Aleksandrit në 334 p.e.s. dhe 333 p.e.s., Perandoria Akamenide u shemb.[73] Kjo çoi në rritjen e homogjenitetit kulturor dhe helenizimin e Anadollit,[83][84][85] i cili hasi rezistencë në disa vende.[86] Pas vdekjes së Aleksandrit, seleukidët sunduan pjesë të mëdha të Anadollit, ndërsa shtete vendase anatoliane u shfaqën në zonat e Marmarasë dhe të Detit të Zi. Në Anadollin lindor u shfaq mbretëria e Armenisë.[87] Në shekullin e tretë p.e.s., Keltët pushtuan Anadollin qendror dhe vazhduan të ishin një grup i rëndësishëm etnik në zonë për rreth 200 vjet. Ata njiheshin si galatët.[88]
Roma dhe Perandoria Bizantine
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]
Kur Mbretëria e Pergamit kërkoi ndihmë në konfliktin e saj me seleukidët, Roma ndërhyri në Anadoll në shekullin II p.e.s. Mbreti i Pergamit, pa trashëgimtar, ia la mbretërinë Romës, e cila e aneksoi si provincën e Azisë. Më pas, ndikimi romak në Anadoll u rrit.[89] Pas masakrës së Mbrëmjes Aziatike dhe Luftërave mithridatike kundër Pontit, Roma doli fitimtare. Rreth shekullit I p.e.s., Roma u zgjerua në disa pjesë të Pontit dhe Bitinisë, ndërsa shtetet e tjera të Anadollit i ktheu në satelitë romakë.[90] Pasuan disa konflikte me parthët, ku periudhat e paqes dhe të luftës alternoheshin.[91]
Sipas Veprave të Apostujve, Kisha e hershme e krishterë u rrit ndjeshëm në Anadoll falë përpjekjeve të shën Palit. Letrat e shën Palit nga Anadolli përbëjnë letërsinë më të vjetër të krishterë.[92] Nën sundimin romak, këshillat ekumenikë, si Këshilli i Nikesë (Iznik) më 325, shërbyen si udhërrëfyes për zhvillimin e "shprehjeve ortodokse të mësimeve themelore të krishtera".[92]

Perandoria Bizantine, e quajtur edhe Perandoria Romake Lindore, ishte vazhdimësia e Perandorisë Romake, me qendër në Kostandinopojë, gjatë Antikitetit të Vonë dhe Mesjetës. Gjysma lindore e Perandorisë i mbijetoi kushteve që shkaktuan rënien e pjesës perëndimore në shekullin V e.s. dhe vazhdoi të ekzistonte deri në pushtimin e Kostandinopojës nga Perandoria Osmane më 1453. Gjatë pjesës më të madhe të ekzistencës së saj, perandoria mbeti fuqia më e madhe ekonomike, kulturore dhe ushtarake në botën mesdhetare. Termi "Perandoria Bizantine" u krijua vetëm pas rënies së perandorisë; banorët e saj e quanin shtetin "Perandoria Romake" dhe veten "romakë". Për shkak të zhvendosjes së selisë perandorake nga Roma në Bizanti, përvetësimit të krishterimit si fe shtetërore dhe mbizotërimit të greqishtes mesjetare në vend të latinishtes, historianët modernë vazhdojnë të bëjnë dallimin mes "Perandorisë Romake" të hershme dhe "Perandorisë Bizantine" të mëvonshme.[nevojitet citimi]
Në periudhën e hershme të Perandorisë Bizantine, zonat bregdetare të Anadollit flisnin greqisht. Përveç popullsisë vendase, Anadolli i brendshëm kishte grupe të ndryshme, si Gotët, Keltët, Persët dhe hebrenjtë. Anadolli i brendshëm ishte "helenizuar thellësisht".[94] Gjuhët anatolike u shuan përfundimisht pas helenizimit të Anadollit.[95]
Selxhukët dhe bejllëqet e Anadollit
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]Sipas historianëve dhe gjuhëtarëve, Gjuha proto-turke e ka origjinën në Azinë Qendrore-Lindore.[96] Fillimisht, folësit e gjuhës proto-turke mund të kenë qenë si gjuetarë-mbledhës, ashtu edhe bujq; më vonë u bënë blegtorë nomadë.[96] Grupet e hershme dhe mesjetare turke shfaqnin larmi të madhe në tiparet fizike dhe prejardhjen gjenetike, si të Azisë Lindore, ashtu edhe të Euroazisë Perëndimore, pjesërisht për shkak të kontakteve afatgjata me popujt fqinjë, si iranianët, mongolët, tokarianët, uralikët dhe popujt e Jeniseit.[97] Gjatë shekujve IX dhe X e.s., Turqit oghuzë ishin një grup turk që jetonte në stepat e stepës pontiko-kaspike dhe të Detit Aral.[98] Pjesërisht për shkak të presionit nga kipçakët, oghuzët migruan në Iran dhe në Transoksiana.[98] Ata u përzien me grupet që flisnin gjuhë iraniane në atë zonë dhe u konvertuan në islam.[98] Turqit oghuzë njiheshin gjithashtu si turkmenë ose turkomë.[99][98]

Familja sunduese e selxhukëve e kishte origjinën nga dega Kınık e turqve oghuzë.[100] Në vitin 1040, selxhukët mposhtën gaznavidët në betejën e Dandanaqanit dhe themeluan Perandorinë Selxhuke në Horasanin e Madh.[101] Në vitin 1055, selxhukët morën Bagdadin, kryeqytetin e kalifatit abasid dhe qendrën e botës islame.[99] Duke pasur parasysh rolin e traditave horasanase në art, kulturë dhe traditat politike të perandorisë, periudha selxhuke përshkruhet si një ndërthurje e "ndikimeve turke, perse dhe islame".[102] Në gjysmën e dytë të shekullit XI, turqit selxhukë nisën të depërtonin në Armeninë mesjetare dhe në Anadoll.[99] Në atë kohë, Anadolli ishte një rajon i larmishëm ku flitej kryesisht greqisht, pasi më parë ishte helenizuar.[103][104][94]
Turqit selxhukë mposhtën bizantinët në betejën e Manzikertit më 1071 dhe më pas themeluan Sulltanatin selxhuk të Rumit.[105] Gjatë kësaj periudhe kishte edhe principata turke, si danishmendët.[106] Ardhja e selxhukëve nisi procesin e turqizimit të Anadollit;[104][66] pati migrime turke, martesa të përziera dhe konvertime në islam.[107][108] Ky ndryshim zgjati disa shekuj dhe ndodhi gradualisht.[109][110] Urdhrat e mistikës islame, si urdhri mevlevi, luajtën rol në islamizimin e popujve të larmishëm të Anadollit.[111][112] Zgjerimi selxhuk ishte një nga arsyet e kryqëzatave.[113] Në shekullin XIII pati një valë të dytë të rëndësishme migrimi turk, ndërsa njerëzit largoheshin nga zgjerimi i Perandorisë Mongole.[114][115] Sulltanati selxhuk u mposht nga mongolët në betejën e Köse Dağut më 1243 dhe u zhduk në fillim të shekullit XIV. Në vend të tij u krijuan principata të ndryshme turke.[16][116]
Perandoria Osmane
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]
E themeluar pranë Sëgytit, bejliku osman u krijua nga Osmani I (Osman I) në fillim të shekullit XIV.[117] Sipas kronistëve osmanë, Osmani rridhte nga fisi Kayı i Turqve oghuzë.[118] Osmanët nisën të aneksonin bejlikët turq fqinjë (principatat) në Anadoll dhe u zgjeruan në Ballkan.[119] Mehmeti II (Mehmed II) e përfundoi pushtimin osman të Perandorisë Bizantine duke pushtuar kryeqytetin e saj, Kostandinopojën, më 29 maj 1453.[120] Selimi I (Selim I) e bashkoi Anadollin nën sundimin osman.[121] Turkizimi vazhdoi ndërsa osmanët u përzien me popujt autoktonë të Anadollit dhe të Ballkanit.[118]
Perandoria Osmane ishte fuqi botërore gjatë sundimit të Selimit I dhe Sulejmanit I (Sulejmani i Madhërishëm).[121][122] Gjatë shekujve XVI dhe XVII, Hebrenjtë sefardikë u shpërngulën në Perandorinë Osmane pas dëbimit nga Spanja.[123] Nga gjysma e dytë e shekullit XVIII, Perandoria Osmane nisi të bjerë. Reformat e Tanzimatit, të nisura nga Mahmuti II (Mahmud II) më 1839, synonin modernizimin e shtetit osman sipas përparimit të arritur në Evropën Perëndimore. Kushtetuta osmane e vitit 1876 ishte e para ndër shtetet myslimane, por pati jetë të shkurtër, gjatë Epokës së parë kushtetuese.[124][125]
Ndërsa perandoria tkurrej gradualisht në territor, fuqi ushtarake dhe pasuri, veçanërisht pas krizës ekonomike dhe falimentimit osman më 1875,[128] shpërthyen kryengritje në provincat ballkanike, të cilat kulmuan me Luftën Ruso-Turke (1877–1878). Rënia e Perandorisë Osmane nxiti rritjen e ndjenjave nacionaliste te popujt e saj të ndryshëm, duke shtuar tensionet etnike, të cilat herë pas here shpërthenin në dhunë, si në masakrat hamidiane ndaj armenëve në Perandorinë Osmane, ku u vranë deri në 300.000 njerëz.[129] Territoret osmane në Evropë (Rumelia) u humbën gjatë Luftës së Parë Ballkanike (1912–1913).[130] Otomanët arritën të rimerrnin një pjesë të territorit në Evropë, siç ishte Edreneja, gjatë Luftës së Dytë Ballkanike (1913).
Në shekullin XIX dhe në fillim të shekullit XX, Përndjekja e myslimanëve gjatë tkurrjes së Perandorisë Osmane dhe përndjekja e myslimanëve në Perandorinë Ruse shkaktuan rreth 5 milionë vdekje,[131][132] mes viktimave të së cilës kishte edhe turq.[132] Pesë deri në shtatë milionë, ose shtatë deri në nëntë milionë refugjatë, migruan drejt territorit të Turqisë së sotme nga Ballkani, Kaukazi, Krimea dhe ishujt e Mesdheut,[133] duke e zhvendosur qendrën e Perandorisë Osmane në Anadoll.[134] Përveç një numri të vogël hebrenjsh, refugjatët ishin kryesisht myslimanë; mes tyre kishte turq dhe popuj të tjerë, si Çerkezët dhe Tatarët e Krimesë.[135][136] Paul Mojzes i ka quajtur Luftërat Ballkanike një "gjenocid të panjohur", në të cilin shumë palë ishin njëkohësisht viktima dhe kryerës.[137] Mes refugjatëve çerkezë kishte edhe të mbijetuar të gjenocidit çerkez.[138]
Pas grushtit të shtetit të vitit 1913, Tre Pashallarët morën kontrollin e qeverisë osmane. Perandoria Osmane hyri në Luftën e Parë Botërore përkrah Fuqive Qendrore dhe në fund u mund.[139] Gjatë luftës, nënshtetasit armenë të perandorisë u deportuan në Siri si pjesë e Gjenocidit Armen. Si pasojë, u vranë rreth 600.000[140] deri në mbi 1 milion,[140] ose deri në 1,5 milionë[141][142][143] armenë. Qeveria turke ka refuzuar ta pranojë[20][144] se gjenocid atë që ndodhi dhe pohon se armenët vetëm u "zhvendosën" nga zona lindore e luftës.[145] Fushata gjenocidale u kryen edhe kundër grupeve të tjera pakicë të perandorisë, si asirianët dhe grekët.[146][147][148] Pas armëpushimit të Mudrosit më 1918, Fuqitë Aleate fitimtare kërkuan ndarjen e Perandorisë Osmane përmes Traktatit të Sèvresit të vitit 1920.[149]
Republika Turke
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]
Pushtimi i Stambollit (1918) dhe İzmiri (1919) nga Aleatët, pas Luftës së Parë Botërore, shënoi fillimin e Lëvizjes Kombëtare Turke. Nën udhëheqjen e Mustafa Kemal pashës, një komandant ushtarak që ishte dalluar gjatë Betejës së Galipolit, u zhvillua Lufta Turke për Pavarësi (1919–1923), me synimin për të shfuqizuar kushtet e Traktatit të Sèvres (1920).[150]
Qeveria e Përkohshme Turke në Ankaranë, e cila më 23 prill 1920 ishte vetëshpallur qeveria legjitime e vendit në Asamblenë e Madhe Kombëtare të Turqisë, nisi të zyrtarizonte kalimin juridik nga sistemi i vjetër osman në sistemin e ri politik republikan. Qeveria e Ankarasë u angazhua në luftë të armatosur dhe diplomatike. Në vitet 1921–1923, ushtritë armene, greke, franceze dhe britanike u dëbuan.[151][152][153][154] Përparimi ushtarak dhe suksesi diplomatik i Qeverisë së Ankarasë çuan në nënshkrimin e Armëpushimit të Mudanjasë më 11 tetor 1922. Më 1 nëntor 1922, parlamenti turk në Ankara e shfuqizoi zyrtarisht sulltanatin, duke i dhënë kështu fund 623 vjetëve të sundimit monarkik osman.
Traktati i Lozanës i 24 korrikut 1923, i cili zëvendësoi Traktatin e Sèvres,[149][150] solli njohjen ndërkombëtare të sovranitetit të shtetit turk si shtet pasues i Perandorisë Osmane. Më 4 tetor 1923, pushtimi aleat i Turqisë përfundoi me tërheqjen e trupave të fundit aleate nga Stambolli. Republika Turke u shpall zyrtarisht në Ankara më 29 tetor 1923, në kryeqytetin e ri të vendit, nëpërmjet Shpalljes së Republikës së Turqisë.[155] Konventa e Lozanës përcaktoi shkëmbimin e popullsisë midis Greqisë dhe Turqisë.[156]
Mustafa Kemali u bë presidenti i parë i republikës dhe ndërmori shumë reforma. Reformat synonin ta shndërronin monarkinë e vjetër osmane, të bazuar në fe dhe të përbërë nga bashkësi të shumta, në një shtet kombëtar turk, që do të qeverisej si republikë parlamentare nën një kushtetutë laike.[157] Gratë fituan të drejtën e votës në zgjedhjet kombëtare më 1934.[158] Me Ligjin e mbiemrit, parlamenti turk i dha Kemalit mbiemrin nderues "Atatürk" ("Babai i turqve").[150] Reformatat e Atatürk-ut shkaktuan pakënaqësi te disa fise kurde dhe zaza, duke çuar në Kryengritja e Shejh Saidit më 1925[159] dhe në Kryengritja e Dersimit më 1937.[160]
Ismet Inony (İsmet İnönü) u bë presidenti i dytë i vendit pas vdekjes së Atatürk-ut më 1938. Më 1939, Republika e Hatayt votoi pro bashkimit me Turqinë në një referendum. Turqia mbeti neutrale gjatë pothuajse gjithë Luftës së Dytë Botërore,[161] por më 23 shkurt 1945 hyri në luftë përkrah Aleatëve.[162] Më vonë po atë vit, Turqia u bë anëtare themeluese e Kombeve të Bashkuara.[163] Më 1950 Turqia u bë anëtare e Këshillit të Evropës. Pas luftimit si pjesë e forcave të OKB-së në Luftën Koreane, Turqia iu bashkua NATO-s më 1952, duke u bërë një mburojë kundër zgjerimit sovjetik në rajonin e Mesdheut.

Grushtet ushtarake ose memorandumet, të ndodhura më 1960, 1971, 1980 dhe 1997, e ndërlikuan kalimin e Turqisë drejt një sistemi demokratik shumëpartiak.[164][165] Ndërmjet viteve 1960 dhe fundit të shekullit XX, udhëheqësit kryesorë të politikës turke që fituan disa zgjedhje ishin Sylejman Demirel, Bülent Ecevit dhe Turgut Ozal.[nevojitet citimi] PKK-ja nisi një "fushatë sulmesh terroriste ndaj objektivave civile dhe ushtarake" në vitet 1980.[166] Ajo është shpallur organizatë terroriste nga Turqia,[167] Shtetet e Bashkuara,[168] dhe Bashkimi Evropian.[169] Tansu Çiller u bë kryeministrja e parë grua e Turqisë më 1993. Turqia aplikoi për anëtarësim të plotë në EEC më 1987, iu bashkua Bashkimit Doganor të Bashkimit Evropian më 1995 dhe nisi negociatat e anëtarësimit me Bashkimin Evropian më 2005.[170][171] Bashkimi Doganor pati ndikim të rëndësishëm në sektorin prodhues turk.
Që nga viti 2002, Turqia është qeverisur nga qeveri të njëpasnjëshme të udhëhequra nga Rexhep Taip Erdoan (Recep Tayyip Erdoğan) dhe Partia e Drejtësisë dhe Zhvillimit (AKP). Partia është përballur me kritika për çështje si centralizimi në rritje i autoritetit politik.[172] Një nga shembujt më të spikatur të këtyre kritikave ishin Protestat e Gezi Parkut në vitin 2013. Demonstratat nisën si përgjigje ndaj planeve për të shembur Parkun Gezi të Stambollit dhe për të ndërtuar një qendër tregtare në atë vend, si dhe ndaj shqetësimeve më të gjera mjedisore; më pas, ato u zgjeruan duke përfshirë protesta kundër asaj që demonstruesit e përshkruanin si prapakthim demokratik dhe rritje të kontrollit qeveritar.[173][174] Më shumë se një duzinë njerëzish u vranë, shumë prej tyre si pasojë e brutalitetit policor.