Shko te përmbajtja

Turqia

Nga Wikipedia, enciklopedia e lirë
(Ridrejtuar nga Turqi)
Republika e Turqisë
Türkiye Cumhuriyeti
Flag of Turqia
Flag
Anthem: İstiklal Marşı
"Marshi i Pavarësisë"[1]
Vendndodhja of Turqia
KryeqytetiAnkara
39°55′N 32°51′E / 39.917°N 32.850°E / 39.917; 32.850
Largest cityStambolli
41°1′N 28°57′E / 41.017°N 28.950°E / 41.017; 28.950
Official languagesTurqishtja[2]
Common languages
Ethnic groups
(2016)[4]
  • 70–75% turq
  • 19% kurdë
  • 6–11% pakica të tjera
Etnonimis
  • turk
  • turke
QeverisjaRepublikë presidenciale unitare
Rexhep Taip Erdoan
• Nënkryetari [en]
Cevdet Yılmaz
• Kryetari i Asamblesë
Numan Kurtulmuş
• Kryetari i Gjykatës Kushtetuese
Kadir Özkaya
LegjislaturaAsambleja e Madhe Kombëtare
Themelimi
rr. 1299
19 maj 1919
• Qeveria e Asamblesë së Madhe Kombëtare
23 prill 1920
1 nëntor 1922
24 korrik 1923
• Shpallja e Republikës
29 tetor 1923
9 nëntor 1982[5]
Sipërfaqja
• Gjithsej
783.562 km2 (302.535 sq mi) (e 36-ta)
• Ujë (%)
2,03[6]
Popullsia
• dhjetor 2025 estimate
Neutral increase 86.092.168[7] (e 18-ta)
• Dendësia
112[7]/km2 (290.1/sq mi) (e 83-ta)
GDP (PPP)2026 estimate
• Gjithsej
Increase 4,026 trilionë $[8] (e 11-ta)
• Per capita
Increase 46.679 $[8] (e 51-ta)
GDP (nominal)2026 estimate
• Gjithsej
Increase 1,818 trilionë $[8] (e 16-ta)
• Per capita
Increase 21.079 $[8] (e 63-ta)
Gini (2023)Positive decrease 43.7[9]
medium inequality
HDI (2023)Steady 0.853[10]
very high (e 51-ta)
MonedhaLira turke (₺) (TRY)
Zona kohoreUTC+3 (TRT)
Formati i datësdd.mm.yyyy
Kodi telefonik+90
ISO 3166 codeTR
TLD-ja e internetit.tr

Turqia,[a] zyrtarisht Republika e Turqisë,[b] është një shtet që ndodhet kryesisht në Anadoll të Azisë Jugperëndimore, me një pjesë më të vogël të quajtur Trakia Lindore në Evropën Juglindore. Në veri kufizohet me Detin e Zi; në lindje me Gjeorgjinë, Armeninë, Azerbajxhanin dhe Iranin; në jug me Irakun, Sirinë dhe Detin Mesdhe; ndërsa në perëndim me Detin Egje, Greqinë dhe Bullgarinë. Turqia ka mbi 86 milionë banorë;[7] shumica janë turq, ndërsa kurdët përbëjnë pakicën më të madhe etnike.Pakicat në Turqi [en][4] Zyrtarisht shtet laik, Turqia ka një popullsi me shumicë myslimane. Ankaraja është kryeqyteti dhe qyteti i dytë më i madh i Turqisë. Stambolli është qyteti më i madh dhe qendra ekonomike e vendit. Qytete të tjera të mëdha janë Izmiri, Bursa dhe Antalia.

Territori i Turqisë së sotme u banua për herë të parë nga njerëzit modernë gjatë Paleolitit të Sipërm.[11] Më vonë, ai u bë vendbanim i popujve të ndryshëm të lashtë.[12] Hattianët u asimiluan nga Hititët dhe popuj të tjerë të Anadollit.Popujt e Anadollit [en][13] Pas pushtimeve të Aleksandrit të Madh, Anadolli klasik kaloi nëpër një proces kulturor helenizimi; më vonë, gjatë periudhës së Perandorisë Romake dhe asaj bizantine, u romanizua.[14] Selxhukët filluan të migronin në Anadoll në shekullin XI, duke nisur procesin e turqizimit.[15] Sulltanati i Rumit sundoi Anadollin deri në pushtimin mongol të vitit 1243, pas të cilit u shpërbë në principata turke, të njohura si bejllëqe anadollake.[16] Duke filluar nga viti 1299, osmanët i bashkuan këto principata dhe zgjeruan territorin e tyre. Kostandinopoja (Stambolli i sotëm) u pushtua në vitin 1453 nga Mehmeti II. Gjatë sundimit të Selimit I dhe Sulejmanit të Madhërishëm, Perandoria Osmane u bë fuqi botërore. [17] Nga viti 1789 e tutje, perandoria kaloi ndryshime të mëdha, reforma, centralizim dhe Nacionalizmi në rritje në Perandorinë Osmane [en], ndërsa territori i saj u tkurr.[18]

Gjatë shekullit XIX dhe fillimit të shekullit XX, përndjekja e myslimanëve gjatë tkurrjes së Perandorisë Osmane dhe në Perandorinë Ruse solli humbje të mëdha jetësh dhe migrim masiv drejt Turqisë së sotme nga Ballkani, Kaukazi dhe Krimea.[19] Nën kontrollin e Tre Pashallarëve, Perandoria Osmane hyri në Luftën e Parë Botërore më 1914, gjatë së cilës qeveria osmane kreu gjenocide kundër nënshtetasve të saj armenë, grekë [en] dhe asirianë.[20][21][22] Pas disfatës osmane, Lufta Turke për Pavarësi solli shfuqizimin e sulltanatit dhe nënshkrimin e Traktatit të Lozanës, ndërsa Turqia u shfaq si një shtet kombëtar më homogjen.[23] Republika u shpall më 29 tetor 1923, sipas modelit të reformave të nisura nga themeluesi dhe presidenti i parë i saj, Mustafa Kemal Atatürk. Turqia qëndroi neutrale gjatë pjesës më të madhe të Luftës së Dytë Botërore, por mori pjesë në Luftën Koreane dhe, më rëndësishëm, në konfliktin e Qipros. Disa ndërhyrje ushtarake penguan kalimin drejt sistemit shumëpartiak.

Turqia është një vend me të ardhura kombëtare bruto mbi mesataren dhe një vend në zhvillim; ekonomia e saj është e 16-ta më e madhe në botë sipas PBB-së nominale dhe e 11-ta sipas PBB-së të përshtatur për barazinë e fuqisë blerëse (PPP). Si prodhuesja e 15-të më e madhe e energjisë elektrike në botë, Turqia synon të bëhet nyje rajonale për transportin e energjisë. Ajo është republikë unitare me sistem presidencial. Turqia është anëtare themeluese e OECD-së, G20-s dhe Organizata e Shteteve Turke [en]. Për shkak të pozicionit të saj të rëndësishëm gjeopolitik, Turqia është anëtare e NATO-s dhe ka personelin e dytë më të madh ushtarak ndër shtetet anëtare të NATO-s. Ajo mund të cilësohet si fuqi në zhvillim, fuqi e mesme dhe fuqi rajonale. Si vend kandidat për anëtarësim në BE, Turqia është pjesë e Bashkimit Doganor të BE-së.

Turqia ka fusha bregdetare, një pllajë të lartë qendrore dhe vargmale të ndryshme, me lartësi që rritet drejt lindjes. Klima e Turqisë është e larmishme: nga ajo mesdhetare dhe klima të tjera të buta deri te llojet gjysmë të thata dhe kontinentale. Me tri zona të nxehta të biodiversitetit, Turqia është e prirur ndaj tërmeteve të shpeshta dhe shumë e cenueshme ndaj ndryshimeve klimatike.[24][25][26] Turqia ka sistem shëndetësor universal, qasje në rritje në arsim dhe nivele në rritje të risisë.[27][28][29] Ajo është eksportuese e rëndësishme e përmbajtjeve televizive, veçanërisht të dramave televizive turke.[30] Me shumë vende të UNESCO-s të Trashëgimisë Botërore dhe elemente të regjistruara të trashëgimisë kulturore jomateriale, si dhe me një kuzhinë të pasur e të larmishme, Turqia është vendi i katërt më i vizituar në botë.

Turchia, që do të thotë "toka e turqve", kishte nisur të përdorej në tekstet evropiane për Anadollin nga fundi i shekullit XII.[31][32][33] Si fjalë në gjuhët turkike, Turk mund të ketë kuptimin "i fortë, forcë, i pjekur" ose "i lulëzuar, në kulmin e fuqisë".[34] Mund të ketë edhe kuptimin "i pjekur" për një frut, ose "në lulëzim të jetës, i ri dhe plot gjallëri" për një person.[35] Si etnonim, etimologjia e fjalës mbetet e panjohur.[36] Përveç përdorimit në gjuhë si kinezishtja në shekullin VI,[33] përmendja më e hershme e Turk (𐱅𐰇𐰺𐰜, türü̲k̲; ose 𐱅𐰇𐰼𐰚, türk/tẄrk) në gjuhët turkike vjen nga Kaganati i Dytë Turkik [en].[37]

Në burimet bizantine të shekullit X, emri Tourkia përdorej për të emërtuar dy shtete mesjetare: Hungaria (Tourkia Perëndimore) dhe Khazaria (Tourkia Lindore).[38][39] Sulltanati Mamluk, elita sunduese e të cilit ishte me prejardhje turke, quhej "Shteti i turqve" (Dawlat at-Turk, ose Dawlat al-Atrāk, ose Dawlat-at-Turkiyya).[40] Turkestani, që do të thotë gjithashtu "toka e turqve", përdorej për një rajon historik në Azisë Qendrore.[41]

Përdorimi në anglishten e mesme i formave Turkye ose Turkeye gjendet te Libri i Dukeshës (The Book of the Duchess), shkruar më 1369–1372, ku i referohet Anadollit ose Perandorisë Osmane.[42] Drejtshkrimi modern Turkey daton të paktën nga viti 1719.[43] Shpendi i quajtur gjel deti mori këtë emër për shkak të tregtisë së shpendëve guine nga Turqia drejt Anglisë.[33] Nga mesi i shekullit XIX, emri Turkey përdorej ndonjëherë për t'iu referuar traktateve ndërkombëtare të Perandorisë Osmane.[44] Në vitin 1920, Qeveria e Asamblesë së Madhe Kombëtare [en] miratoi emrin Türkiye Devleti ("Shteti i Turqisë").[45] Me Traktatin e Aleksandropolit të dhjetorit 1920, emri Türkiye hyri për herë të parë në dokumente ndërkombëtare. Në traktatin e nënshkruar me Emiratin e Afganistanit [en] më 1921, u përdor shprehja Devlet-i Âliyye-i Türkiyye ("Shteti i Lartë Turk"), e krahasuar me emrin e Perandorisë Osmane.[46]

Pas Shpalljes së Republikës së Turqisë [en] më 29 tetor 1923, u miratua emri Türkiye Cumhuriyeti (توركيه جمهوريتى). Në dhjetor 2021, presidenti Rexhep Taip Erdoan kërkoi zgjerimin e përdorimit zyrtar të emrit Türkiye, duke thënë se Türkiye "përfaqëson dhe shpreh në mënyrën më të mirë kulturën, qytetërimin dhe vlerat e kombit turk".[47] Në maj 2022, qeveria turke i kërkoi Kombeve të Bashkuara dhe organizatave të tjera ndërkombëtare që në dokumentet zyrtare në anglisht të përdorej emri Republic of Türkiye; OKB-ja ra dakord.[48][49][50] Deri në vitin 2022, emri i saj zyrtar në anglisht mbeti Republic of Turkey. Termi Turkish Republic përdoret ndonjëherë në kontekste përshkruese, historike ose akademike, por nuk është zyrtar.

Disa henge në Göbekli Tepe u ngritën që në vitin 9600 p.e.s., mbi shtatë mijë vjet përpara atyre të Stonehenge.[51]

Parahistoria dhe historia e lashtë

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]
Hartë e Perandorisë Hitite në shtrirjen e saj më të madhe, kur sundimi hitit ishte rreth vitit 1300 p.e.s.

Turqia e sotme ka qenë e banuar nga njerëzit modernë që nga periudha e Paleolitit të vonë dhe përmban disa prej vendbanimeve më të vjetra neolitike në botë.[11][52] Göbekli Tepe është afro 12.000 vjeç.[11] Disa pjesë të Anadollit përfshijnë Gjysmëhënën pjellore, një rajon ku nisi bujqësia. Pika të tjera të rëndësishme neolitike në Anadoll përfshijnë Çatalhöyük [en] dhe Alaca Höyük [en].[53] Bujqit neolitikë të Anadollit dallonin gjenetikisht nga bujqit në Iran dhe në Luginën e Jordanit [en].[54] Këta bujq të hershëm të Anadollit migruan edhe në Evropë, duke filluar rreth 9.000 vjet më parë.[54][55][56] Shtresat më të hershme të Trojës datojnë rreth vitit 4500 p.e.s.[53]

Të dhënat historike të Anadollit nisin me pllakat prej argjile [en] të rreth vitit 2000 p.e.s., të gjetura në Kültepe [en], në Turqinë e sotme.[57] Këto pllaka i përkisnin një kolonie tregtare asiriane [en].[57] Gjuhët e folura në Anadoll në atë kohë përfshinin gjuhën hatiane, gjuhën hurite, gjuhën hitite, gjuhën luviane dhe gjuhën palaike.[58] Gjuha hatiane ishte vendase në Anadoll dhe nuk ka lidhje të njohura me gjuhët e sotme.[58][59] Gjuha hurite përdorej në Sirinë veriore.[58] Gjuhët hitite, palaike dhe luviane ishin "gjuhët më të vjetra të shkruara indo-evropiane",[60] dhe formonin nëngrupin anatolik.[61][c]

Sundimtarët hatianë u zëvendësuan gradualisht nga sundimtarë hititë.[57] Mbretëria hitite ishte një mbretëri e madhe në Anadollin Qendror, me kryeqytet Hatusën.[57] Ajo bashkëjetoi në Anadoll me palaianët [en] dhe luvianët, përafërsisht nga viti 1700 deri në vitin 1200 p.e.s.[57] Ndërsa mbretëria hitite po shpërbëhej, valë të tjera popujsh indo-evropianë migruan nga Evropa Juglindore, çka u pasua nga luftëra.[65] Trakët ishin të pranishëm edhe në Trakinë e sotme turke.[66] Nuk dihet nëse Lufta e Trojës bazohet në ngjarje historike.[67] Shtresat e Trojës së epokës së bronzit të vonë përputhen më së shumti me rrëfimin e Iliadës.[68]

Lashtësia e hershme klasike

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]
Rruga Likiane [en] është një shteg ecjeje me gjatësi 760 kilometers (470 mi) në Turqinë jugperëndimore.[69]

Rreth vitit 750 p.e.s., ishte themeluar Frigjia, me dy qendrat e saj në Gordium dhe në Kajserin e sotëm.[70] Frigjianët flisnin një gjuhë indoevropiane, e cila ishte më afër greqishtes sesa gjuhëve anatoliane.[61] Frigjianët e ndanin Anadollin me neohititët dhe Urartun. Folësit e luvishtes ishin ndoshta shumicë në shtete të ndryshme neohitite të Anadollit.[71] Urartianët flisnin një gjuhë joindoevropiane dhe kryeqyteti i tyre ishte rreth Liqenit të Vanit.[72][70] Urartu dhe Frigjia ranë në shekullin e shtatë p.e.s.[70][73] Ato u zëvendësuan nga karianët, likianët dhe lidianët.[73] Këto tri kultura "mund të konsiderohen si një rigjallërim i kulturës së lashtë, autoktone të qyteteve hatiane të Anadollit".[73]

Në fund të Epokës së Bronzit, kishte tri[74] ose katër[75] vendbanime që flisnin greqisht në Anadoll, përfshirë Miletin.[74][75] Rreth vitit 1000 p.e.s., grekët filluan të migronin drejt bregdetit perëndimor të Anadollit.[70] Këto vendbanime greke lindore luajtën një rol jetik në formësimin e qytetërimit grek arkaik;[70][76] qytetet e rëndësishme (polis) përfshinin Miletin, Efesin, Halikarnasin, Smirnën (tani Izmir) dhe Bizantin (tani Stamboll).[77] Këto vendbanime u grupuan si Eolia, Jonia dhe Doris, sipas grupeve specifike greke që i vendosën.[78][79] Kolonizimi i mëtejshëm grek në Anadoll u udhëhoq nga Mileti dhe Megara në vitet 750–480 p.e.s.[80]

Biblioteka e Celsit në Efes u ndërtua nga romakët në vitet 114–117 e.s.[81]

Kiri sulmoi Anadollin lindor në vitin 547 p.e.s., dhe Perandoria Akamenide përfundimisht u zgjerua në Anadollin perëndimor.[73] Në lindje, provinca armene ishte pjesë e Perandorisë Akamenide.[70] Pas Luftërave greko-persiane, qytet-shtetet greke të bregdetit egjeas të Anadollit rifituan pavarësinë, por pjesa më e madhe e brendësisë mbeti pjesë e Perandorisë Akamenide.[73] Dy nga Shtatë mrekullitë e botës së lashtë, Tempulli i Artemidës në Efes dhe Mauzoleu i Halikarnasit, ndodheshin në Anadoll.[82]

Pas fitoreve të Aleksandrit në 334 p.e.s. dhe 333 p.e.s., Perandoria Akamenide u shemb.[73] Kjo çoi në rritjen e homogjenitetit kulturor dhe helenizimin e Anadollit,[83][84][85] i cili hasi rezistencë në disa vende.[86] Pas vdekjes së Aleksandrit, seleukidët sunduan pjesë të mëdha të Anadollit, ndërsa shtete vendase anatoliane u shfaqën në zonat e Marmarasë dhe të Detit të Zi. Në Anadollin lindor u shfaq mbretëria e Armenisë.[87] Në shekullin e tretë p.e.s., Keltët pushtuan Anadollin qendror dhe vazhduan të ishin një grup i rëndësishëm etnik në zonë për rreth 200 vjet. Ata njiheshin si galatët [en].[88]

Roma dhe Perandoria Bizantine

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]
Perandoria Romake Lindore (Bizantine) në vitin 555, nën Justinianin e Madh (Justinian the Great), në shtrirjen e saj më të madhe

Kur Mbretëria e Pergamit kërkoi ndihmë në konfliktin e saj me seleukidët, Roma ndërhyri në Anadoll në shekullin II p.e.s. Mbreti i Pergamit, pa trashëgimtar, ia la mbretërinë Romës, e cila e aneksoi si provincën e Azisë. Më pas, ndikimi romak në Anadoll u rrit.[89] Pas masakrës së Mbrëmjes Aziatike [en] dhe Luftërave mithridatike [en] kundër Pontit, Roma doli fitimtare. Rreth shekullit I p.e.s., Roma u zgjerua në disa pjesë të Pontit dhe Bitinisë, ndërsa shtetet e tjera të Anadollit i ktheu në satelitë romakë.[90] Pasuan disa konflikte me parthët, ku periudhat e paqes dhe të luftës alternoheshin.[91]

Sipas Veprave të Apostujve, Kisha e hershme e krishterë u rrit ndjeshëm në Anadoll falë përpjekjeve të shën Palit. Letrat e shën Palit nga Anadolli përbëjnë letërsinë më të vjetër të krishterë.[92] Nën sundimin romak, këshillat ekumenikë, si Këshilli i Nikesë (Iznik) më 325, shërbyen si udhërrëfyes për zhvillimin e "shprehjeve ortodokse të mësimeve themelore të krishtera".[92]

Hagia Sophia në Kostandinopojë (sot Stambolli) u ndërtua nga perandori romak lindor Justinian i Madh në vitet 532–537.[93]

Perandoria Bizantine, e quajtur edhe Perandoria Romake Lindore, ishte vazhdimësia e Perandorisë Romake, me qendër në Kostandinopojë, gjatë Antikitetit të Vonë dhe Mesjetës. Gjysma lindore e Perandorisë i mbijetoi kushteve që shkaktuan rënien e pjesës perëndimore në shekullin V e.s. dhe vazhdoi të ekzistonte deri në pushtimin e Kostandinopojës nga Perandoria Osmane më 1453. Gjatë pjesës më të madhe të ekzistencës së saj, perandoria mbeti fuqia më e madhe ekonomike, kulturore dhe ushtarake në botën mesdhetare. Termi "Perandoria Bizantine" u krijua vetëm pas rënies së perandorisë; banorët e saj e quanin shtetin "Perandoria Romake" dhe veten "romakë". Për shkak të zhvendosjes së selisë perandorake nga Roma në Bizanti, përvetësimit të krishterimit si fe shtetërore dhe mbizotërimit të greqishtes mesjetare në vend të latinishtes, historianët modernë vazhdojnë të bëjnë dallimin mes "Perandorisë Romake" të hershme dhe "Perandorisë Bizantine" të mëvonshme.[nevojitet citimi]

Në periudhën e hershme të Perandorisë Bizantine, zonat bregdetare të Anadollit flisnin greqisht. Përveç popullsisë vendase, Anadolli i brendshëm kishte grupe të ndryshme, si Gotët, Keltët, Persët dhe hebrenjtë. Anadolli i brendshëm ishte "helenizuar thellësisht".[94] Gjuhët anatolike u shuan përfundimisht pas helenizimit të Anadollit.[95]

Selxhukët dhe bejllëqet e Anadollit

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Sipas historianëve dhe gjuhëtarëve, Gjuha proto-turke e ka origjinën në Azinë Qendrore-Lindore.[96] Fillimisht, folësit e gjuhës proto-turke mund të kenë qenë si gjuetarë-mbledhës, ashtu edhe bujq; më vonë u bënë blegtorë nomadë.[96] Grupet e hershme dhe mesjetare turke shfaqnin larmi të madhe në tiparet fizike dhe prejardhjen gjenetike, si të Azisë Lindore, ashtu edhe të Euroazisë Perëndimore, pjesërisht për shkak të kontakteve afatgjata me popujt fqinjë, si iranianët, mongolët, tokarianët, uralikët dhe popujt e Jeniseit.[97] Gjatë shekujve IX dhe X e.s., Turqit oghuzë ishin një grup turk që jetonte në stepat e stepës pontiko-kaspike dhe të Detit Aral.[98] Pjesërisht për shkak të presionit nga kipçakët, oghuzët migruan në Iran dhe në Transoksiana.[98] Ata u përzien me grupet që flisnin gjuhë iraniane në atë zonë dhe u konvertuan në islam.[98] Turqit oghuzë njiheshin gjithashtu si turkmenë ose turkomë.[99][98]

Hartë e principatave të pavarura turke në Anadoll gjatë shekullit XIV

Familja sunduese e selxhukëve e kishte origjinën nga dega Kınık e turqve oghuzë.[100] Në vitin 1040, selxhukët mposhtën gaznavidët në betejën e Dandanaqanit dhe themeluan Perandorinë Selxhuke në Horasanin e Madh.[101] Në vitin 1055, selxhukët morën Bagdadin, kryeqytetin e kalifatit abasid dhe qendrën e botës islame.[99] Duke pasur parasysh rolin e traditave horasanase në art, kulturë dhe traditat politike të perandorisë, periudha selxhuke përshkruhet si një ndërthurje e "ndikimeve turke, perse dhe islame".[102] Në gjysmën e dytë të shekullit XI, turqit selxhukë nisën të depërtonin në Armeninë mesjetare dhe në Anadoll.[99] Në atë kohë, Anadolli ishte një rajon i larmishëm ku flitej kryesisht greqisht, pasi më parë ishte helenizuar.[103][104][94]

Turqit selxhukë mposhtën bizantinët në betejën e Manzikertit më 1071 dhe më pas themeluan Sulltanatin selxhuk të Rumit.[105] Gjatë kësaj periudhe kishte edhe principata turke, si danishmendët.[106] Ardhja e selxhukëve nisi procesin e turqizimit të Anadollit;[104][66] pati migrime turke, martesa të përziera dhe konvertime në islam.[107][108] Ky ndryshim zgjati disa shekuj dhe ndodhi gradualisht.[109][110] Urdhrat e mistikës islame, si urdhri mevlevi, luajtën rol në islamizimin e popujve të larmishëm të Anadollit.[111][112] Zgjerimi selxhuk ishte një nga arsyet e kryqëzatave.[113] Në shekullin XIII pati një valë të dytë të rëndësishme migrimi turk, ndërsa njerëzit largoheshin nga zgjerimi i Perandorisë Mongole.[114][115] Sulltanati selxhuk u mposht nga mongolët në betejën e Köse Dağut më 1243 dhe u zhduk në fillim të shekullit XIV. Në vend të tij u krijuan principata të ndryshme turke.[16][116]

Perandoria Osmane

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]
Perandoria Osmane në shtrirjen e saj më të madhe evropiane, më 1683, gjatë Betejës së Vjenës

E themeluar pranë Sëgytit, bejliku osman u krijua nga Osmani I (Osman I) në fillim të shekullit XIV.[117] Sipas kronistëve osmanë, Osmani rridhte nga fisi Kayı [en] i Turqve oghuzë [en].[118] Osmanët nisën të aneksonin bejlikët turq fqinjë (principatat) në Anadoll dhe u zgjeruan në Ballkan.[119] Mehmeti II (Mehmed II) e përfundoi pushtimin osman të Perandorisë Bizantine duke pushtuar kryeqytetin e saj, Kostandinopojën, më 29 maj 1453.[120] Selimi I (Selim I) e bashkoi Anadollin nën sundimin osman.[121] Turkizimi vazhdoi ndërsa osmanët u përzien me popujt autoktonë të Anadollit dhe të Ballkanit.[118]

Perandoria Osmane ishte fuqi botërore gjatë sundimit të Selimit I dhe Sulejmanit I (Sulejmani i Madhërishëm).[121][122] Gjatë shekujve XVI dhe XVII, Hebrenjtë sefardikë u shpërngulën në Perandorinë Osmane pas dëbimit nga Spanja.[123] Nga gjysma e dytë e shekullit XVIII, Perandoria Osmane nisi të bjerë. Reformat e Tanzimatit, të nisura nga Mahmuti II (Mahmud II) më 1839, synonin modernizimin e shtetit osman sipas përparimit të arritur në Evropën Perëndimore. Kushtetuta osmane e vitit 1876 ishte e para ndër shtetet myslimane, por pati jetë të shkurtër, gjatë Epokës së parë kushtetuese [en].[124][125]

Saraji i Topkapësë dhe Saraji i Dolmabahçes ishin rezidencat kryesore të sulltanëve osmanë në Stamboll nga viti 1465 deri më 1856[126] dhe nga viti 1856 deri më 1922,[127] përkatësisht.

Ndërsa perandoria tkurrej gradualisht në territor, fuqi ushtarake dhe pasuri, veçanërisht pas krizës ekonomike dhe falimentimit osman më 1875,[128] shpërthyen kryengritje në provincat ballkanike, të cilat kulmuan me Luftën Ruso-Turke (1877–1878). Rënia e Perandorisë Osmane nxiti rritjen e ndjenjave nacionaliste te popujt e saj të ndryshëm, duke shtuar tensionet etnike, të cilat herë pas here shpërthenin në dhunë, si në masakrat hamidiane [en] ndaj armenëve në Perandorinë Osmane [en], ku u vranë deri në 300.000 njerëz.[129] Territoret osmane në Evropë (Rumelia) u humbën gjatë Luftës së Parë Ballkanike (1912–1913).[130] Otomanët arritën të rimerrnin një pjesë të territorit në Evropë, siç ishte Edreneja, gjatë Luftës së Dytë Ballkanike (1913).

Në shekullin XIX dhe në fillim të shekullit XX, Përndjekja e myslimanëve gjatë tkurrjes së Perandorisë Osmane dhe përndjekja e myslimanëve në Perandorinë Ruse shkaktuan rreth 5 milionë vdekje,[131][132] mes viktimave të së cilës kishte edhe turq.[132] Pesë deri në shtatë milionë, ose shtatë deri në nëntë milionë refugjatë, migruan drejt territorit të Turqisë së sotme nga Ballkani, Kaukazi, Krimea dhe ishujt e Mesdheut,[133] duke e zhvendosur qendrën e Perandorisë Osmane në Anadoll.[134] Përveç një numri të vogël hebrenjsh, refugjatët ishin kryesisht myslimanë; mes tyre kishte turq dhe popuj të tjerë, si Çerkezët dhe Tatarët e Krimesë.[135][136] Paul Mojzes i ka quajtur Luftërat Ballkanike një "gjenocid të panjohur", në të cilin shumë palë ishin njëkohësisht viktima dhe kryerës.[137] Mes refugjatëve çerkezë kishte edhe të mbijetuar të gjenocidit çerkez.[138]

Pas grushtit të shtetit të vitit 1913, Tre Pashallarët morën kontrollin e qeverisë osmane. Perandoria Osmane hyri në Luftën e Parë Botërore përkrah Fuqive Qendrore dhe në fund u mund.[139] Gjatë luftës, nënshtetasit armenë të perandorisë u deportuan në Siri si pjesë e Gjenocidit Armen. Si pasojë, u vranë rreth 600.000[140] deri në mbi 1 milion,[140] ose deri në 1,5 milionë[141][142][143] armenë. Qeveria turke ka refuzuar ta pranojë[20][144] se gjenocid atë që ndodhi dhe pohon se armenët vetëm u "zhvendosën" nga zona lindore e luftës.[145] Fushata gjenocidale u kryen edhe kundër grupeve të tjera pakicë të perandorisë, si asirianët dhe grekët.[146][147][148] Pas armëpushimit të Mudrosit më 1918, Fuqitë Aleate fitimtare kërkuan ndarjen e Perandorisë Osmane përmes Traktatit të Sèvresit të vitit 1920.[149]

Mustafa Kemal Atatürk, themeluesi dhe presidenti i parë [en] i Republikës Turke

Pushtimi i Stambollit (1918) dhe İzmiri [en] (1919) nga Aleatët, pas Luftës së Parë Botërore, shënoi fillimin e Lëvizjes Kombëtare Turke [en]. Nën udhëheqjen e Mustafa Kemal pashës, një komandant ushtarak që ishte dalluar gjatë Betejës së Galipolit, u zhvillua Lufta Turke për Pavarësi (1919–1923), me synimin për të shfuqizuar kushtet e Traktatit të Sèvres (1920).[150]

Qeveria e Përkohshme Turke në Ankaranë, e cila më 23 prill 1920 ishte vetëshpallur qeveria legjitime e vendit në Asamblenë e Madhe Kombëtare të Turqisë, nisi të zyrtarizonte kalimin juridik nga sistemi i vjetër osman në sistemin e ri politik republikan. Qeveria e Ankarasë u angazhua në luftë të armatosur dhe diplomatike. Në vitet 1921–1923, ushtritë armene, greke, franceze dhe britanike u dëbuan.[151][152][153][154] Përparimi ushtarak dhe suksesi diplomatik i Qeverisë së Ankarasë çuan në nënshkrimin e Armëpushimit të Mudanjasë [en] më 11 tetor 1922. Më 1 nëntor 1922, parlamenti turk në Ankara e shfuqizoi zyrtarisht sulltanatin, duke i dhënë kështu fund 623 vjetëve të sundimit monarkik osman.

Traktati i Lozanës i 24 korrikut 1923, i cili zëvendësoi Traktatin e Sèvres,[149][150] solli njohjen ndërkombëtare të sovranitetit të shtetit turk si shtet pasues i Perandorisë Osmane. Më 4 tetor 1923, pushtimi aleat i Turqisë përfundoi me tërheqjen e trupave të fundit aleate nga Stambolli. Republika Turke u shpall zyrtarisht në Ankara më 29 tetor 1923, në kryeqytetin e ri të vendit, nëpërmjet Shpalljes së Republikës së Turqisë [en].[155] Konventa e Lozanës përcaktoi shkëmbimin e popullsisë midis Greqisë dhe Turqisë.[156]

Mustafa Kemali u bë presidenti i parë i republikës dhe ndërmori shumë reforma. Reformat synonin ta shndërronin monarkinë e vjetër osmane, të bazuar në fe dhe të përbërë nga bashkësi të shumta, në një shtet kombëtar turk, që do të qeverisej si republikë parlamentare nën një kushtetutë laike.[157] Gratë fituan të drejtën e votës në zgjedhjet kombëtare më 1934.[158] Me Ligjin e mbiemrit, parlamenti turk i dha Kemalit mbiemrin nderues "Atatürk" ("Babai i turqve").[150] Reformatat e Atatürk-ut shkaktuan pakënaqësi te disa fise kurde dhe zaza, duke çuar në Kryengritja e Shejh Saidit [en] më 1925[159] dhe në Kryengritja e Dersimit [en] më 1937.[160]

Ismet Inony (İsmet İnönü) u bë presidenti i dytë i vendit pas vdekjes së Atatürk-ut më 1938. Më 1939, Republika e Hatayt [en] votoi pro bashkimit me Turqinë në një referendum. Turqia mbeti neutrale [en] gjatë pothuajse gjithë Luftës së Dytë Botërore,[161] por më 23 shkurt 1945 hyri në luftë përkrah Aleatëve.[162] Më vonë po atë vit, Turqia u bë anëtare themeluese e Kombeve të Bashkuara.[163] Më 1950 Turqia u bë anëtare e Këshillit të Evropës. Pas luftimit si pjesë e forcave të OKB-së në Luftën Koreane, Turqia iu bashkua NATO-s më 1952, duke u bërë një mburojë kundër zgjerimit sovjetik në rajonin e Mesdheut.

Tansu Çiller, kryeministrja e parë grua e Turqisë, merr pjesë në një takim të Komisionit Evropian në janar 1994.

Grushtet ushtarake ose memorandumet, të ndodhura më 1960 [en], 1971 [en], 1980 [en] dhe 1997 [en], e ndërlikuan kalimin e Turqisë drejt një sistemi demokratik shumëpartiak [en].[164][165] Ndërmjet viteve 1960 dhe fundit të shekullit XX, udhëheqësit kryesorë të politikës turke që fituan disa zgjedhje ishin Sylejman Demirel, Bülent Ecevit dhe Turgut Ozal.[nevojitet citimi] PKK-ja nisi një "fushatë sulmesh terroriste ndaj objektivave civile dhe ushtarake" në vitet 1980.[166] Ajo është shpallur organizatë terroriste nga Turqia,[167] Shtetet e Bashkuara,[168] dhe Bashkimi Evropian.[169] Tansu Çiller u bë kryeministrja e parë grua e Turqisë më 1993. Turqia aplikoi për anëtarësim të plotë në EEC më 1987, iu bashkua Bashkimit Doganor të Bashkimit Evropian më 1995 dhe nisi negociatat e anëtarësimit me Bashkimin Evropian më 2005.[170][171] Bashkimi Doganor pati ndikim të rëndësishëm në sektorin prodhues turk.

Që nga viti 2002, Turqia është qeverisur nga qeveri të njëpasnjëshme të udhëhequra nga Rexhep Taip Erdoan (Recep Tayyip Erdoğan) dhe Partia e Drejtësisë dhe Zhvillimit (AKP). Partia është përballur me kritika për çështje si centralizimi në rritje i autoritetit politik.[172] Një nga shembujt më të spikatur të këtyre kritikave ishin Protestat e Gezi Parkut [en] në vitin 2013. Demonstratat nisën si përgjigje ndaj planeve për të shembur Parkun Gezi të Stambollit dhe për të ndërtuar një qendër tregtare në atë vend, si dhe ndaj shqetësimeve më të gjera mjedisore; më pas, ato u zgjeruan duke përfshirë protesta kundër asaj që demonstruesit e përshkruanin si prapakthim demokratik dhe rritje të kontrollit qeveritar.[173][174] Më shumë se një duzinë njerëzish u vranë, shumë prej tyre si pasojë e brutalitetit policor.[175]

Në vitin 2014, kryeministri Rexhep Taip Erdoan fitoi zgjedhjet e para presidenciale të drejtpërdrejta në Turqi.[176] Më 15 korrik 2016, një grusht shteti i pasuksesshëm u përpoq ta rrëzonte qeverinë.[177] Sipas qeverisë turke, në vitin 2024 në burg ndodheshin 13.251 persona të arrestuar ose të dënuar në lidhje me grushtin e shtetit të vitit 2016.[178][179] Me referendumin e vitit 2017, republika parlamentare u zëvendësua nga një sistem presidencial ekzekutiv. Funksioni i kryeministrit u shfuqizua dhe kompetencat e detyrat e tij iu kaluan presidentit. Ditën e referendumit, ndërsa votimi ishte ende në zhvillim, Këshilli i Lartë Zgjedhor hoqi një rregull që kërkonte që çdo fletë votimi të kishte një vulë zyrtare. Partitë opozitare pretenduan se deri në 2,5 milionë fletë votimi pa vulë u pranuan si të vlefshme.[180] Në vitin 2025, PKK-ja shpalli armëpushim.[181]

Në mars të vitit 2025, ndalimi dhe arrestimi i kryetarit të bashkisë së Stambollit dhe kandidatit presidencial të CHP-së, Ekrem İmamoğlu [en], së bashku me rreth 100 persona të tjerë, u përshkrua nga Associated Press si një "përshkallëzim dramatik i goditjes ndaj opozitës dhe zërave kundërshtues në Turqi".[182] Këto masa nxitën protesta mbarëkombëtare, më të mëdhatë në Turqi që nga demonstratat e Parkut Gezi të vitit 2013, gjatë të cilave u ndaluan 1.879 persona.[183] Më vonë, në maj të vitit 2026, gjykata e apelit në Ankara i shpalli të pavlefshme rezultatet e zgjedhjeve paraprake të CHP-së. Vendimi gjyqësor largoi kryetarin e CHP-së, Özgür Özel [en], dhe riktheu përkohësisht ish-kryetarin Qemal Këllëçdaroglu. Human Rights Watch e kritikoi vendimin, duke e cilësuar si një goditje të rëndë ndaj "sundimit të ligjit, demokracisë dhe të drejtave të njeriut".[184]

Hartë topografike e Turqisë

Turqia mbulon një sipërfaqe prej 783,562 square kilometres (302,535 square miles).[185] Me ngushticat turke dhe Deti Marmara ndërmjet pjesëve aziatike dhe evropiane të saj, Turqia lidh Azisë Perëndimore me Evropën Juglindore.[186] Pjesa aziatike e Turqisë përfshin 97% të sipërfaqes së vendit dhe shpesh quhet Anadolli.[187] Një përcaktim tjetër i kufirit lindor të Anadollit është një vijë e përafërt nga Deti i Zi te Gjiri i Iskenderunit.[188] Trakia Lindore, pjesa evropiane e Turqisë, përfshin rreth 15% të popullsisë dhe 3% të sipërfaqes së vendit.[189] Vendi rrethohet nga deti në tri anë: Deti Egje në perëndim, Deti i Zi në veri dhe Deti Mesdhe në jug.[190] Në lindje, Turqia kufizohet me Gjeorgjinë, Armeninë, Azerbajxhanin dhe Iranin.[190] Në jug kufizohet me Sirinë dhe Irakun.[191] Në veri, pjesa e saj në Traki kufizohet me Greqinë dhe Bullgarinë.[190]

Turqia ndahet në "shtatë rajone kryesore": Marmara, Egjeu, Anadolli Qendror, Deti i Zi, Anadolli Lindor, Anadolli Juglindor dhe Mesdheu.[190] Në përgjithësi, pllaja e brendshme e Anadollit bëhet gjithnjë e më e thyer sa më shumë që shtrihet drejt lindjes.[192] Vargmalet përfshijnë vargmalet Köroğlu [en] dhe Pontike [en] në veri, si dhe malet e Demit [en] në jug. Rajoni i Liqeneve turke [en] përmban disa nga liqenet më të mëdha të Turqisë, si liqeni i Bejshëhirit [en] dhe liqeni i Eğirdirit [en].

Harta tektonike e Turqisë.[193] Vijat e drejta dhe vijat me trekëndësha tregojnë lloje të ndryshme thyerjesh tektonike, si Thyerja e Anadollit Verior dhe Thyerja e Anadollit Lindor.

Gjeografët kanë përdorur termat pllaja e Anadollit Lindor, pllaja iraniane dhe pllaja armene për t’iu referuar zonës malore përreth vendit ku bashkohen pllakat tektonike arabe dhe euroaziatike. Përkufizimet e pllajës së Anadollit Lindor dhe pllajës armene përputhen në masë të madhe.[194] Rajoni i Anadollit Lindor përfshin Malin Ararat, pikën më të lartë të Turqisë me 5,137 metres (16,854 feet),[195] si dhe Liqenin e Vanit, liqenin më të madh në vend.[196] Turqia Lindore është vendburimi i lumenjve si Eufrati, Tigri dhe Arasi. Rajoni i Anadollit Juglindor përfshin fushat veriore të Mesopotamisë së Epërme [en].

Tërmetet në Turqi ndodhin shpesh.[25] Pothuajse e gjithë popullsia jeton në zona me nivele të ndryshme rreziku sizmik, ku rreth 70% ndodhet në zonat me rrezikun më të lartë ose të dytin më të lartë.[197][198] Pllaka e Anadollit kufizohet nga zona e Thyerjes së Anadollit Verior në veri; zona e Thyerjes së Anadollit Lindor dhe zona e përplasjes Bitlis–Zagros në lindje; zonat e subduksionit helenik [en] dhe të Qipros në jug; dhe zona e zgjerimit të Pllakës së Detit Egje në perëndim.[199] Pas tërmeteve të Izmitit dhe Düzcesë më 1999, veprimtaria e zonës së Thyerjes së Anadollit Verior "konsiderohet si një nga rreziqet natyrore më të rrezikshme në Turqi".[200] Tërmetet e vitit 2023 në Turqi dhe Siri ishin më vdekjeprurëset në historinë bashkëkohore të Turqisë.[201] Turqia krahasohet ndonjëherë në mënyrë të pafavorshme me Kilin, një vend me nivel të ngjashëm zhvillimi që është më i suksesshëm në përgatitjen ndaj tërmeteve.[202][203][204]

Tulipani është lulja kombëtare e Turqisë. Parkun Emirgan [en] në Stamboll pret çdo vit Festivalin e Tulipanëve.

Turqia ka biodiversitet të pasur,[205][206][24] dhe përfshin tri nga 36 zonat e nxehta të biodiversitetit në botë.[206][24][24] Këto janë Pellgu i Mesdheut, zona iraniano-anatolike dhe Kaukazi. Ekosistemet e stepës së Anadollit Qendror ose të stepës malore të Anadollit Lindor përmbajnë lloje të egra shtazore dhe bimore, variacioni gjenetik i të cilave ka rëndësi për industrinë ushqimore, bujqësinë dhe mjekësinë. Ekosisteme të tjera në Turqi përfshijnë lloje bimore mesdhetare, pyje gjetherënëse të zonës së butë dhe tundër alpine.[207] Në Turqi gjenden shumë lloje bimësh dhe kafshësh.[207] Këtu përfshihen rreth 197 lloje gjitarësh, 420 lloje shpendësh, 820 lloje peshqish detarë dhe të ujërave të ëmbla, 130 lloje zvarranikësh dhe 10.150 lloje bimësh vaskulare.[208] Disa prej tyre janë të rrezikuara ose të rrezikuara në mënyrë kritike.[207] Shumë prej llojeve shtazore dhe bimore janë endemike.[24]

Peizazhet e Turqisë përballen me kërcënime dhe rreziqe të ndryshme, si shkretëtirëzimi, erozioni i tokës, rënia e nivelit të ujërave nëntokësorë dhe kripëzimi i tokës. 27% e territorit të Turqisë është i mbrojtur; kjo përfshin zona të ruajtjes, pyje, parqe kombëtare, rezerva të biosferës, monumente natyrore dhe vende historike.[209] Ka 50 parqe kombëtare;[210] më të vizituarat në vitin 2022 ishin Parku Kombëtar i Marmarisit dhe Parku Kombëtar Bregdetar i Beydağlarıt.[211] Në vitin 2020, pyjet e Turqisë mbulonin 29% të sipërfaqes së vendit.[212] Pyjet e Turqisë përfshijnë përqendrimet më të mëdha në botë të kedrit të Libanit dhe të selvisë mesdhetare, ndërsa ligatinat e vendit kanë rëndësi për shpendët shtegtarë.[207]

Në drejtim të akrepave të orës, nga lart majtas: reshjet vjetore gjithsej, temperaturat mesatare vjetore dhe llojet e klimës sipas Köppenit në Turqi[213]

Klima e Turqisë është shumë e larmishme, për shkak të rritjes së lartësisë mesatare drejt lindjes dhe maleve që shtrihen përgjatë brigjeve.[186] Në brigjet veriore ka vera të ngrohta, dimra "të freskët deri të ftohtë" dhe lagështi gjatë gjithë vitit. Brigjet perëndimore dhe jugore të vendit karakterizohen nga vera të nxehta e pa reshje dhe dimra të lagësht, të freskët deri të butë.[214] Zonat e brendshme kanë dimra më të ashpër, luhatje më të mëdha të temperaturës[214] dhe reshje relativisht të pakta.[215]

Sipas klasifikimit klimatik të Köppenit, Turqia ka 14 zona të dallueshme klimatike.[213] Klima mesdhetare gjendet në rajonet e Mesdheut, Egjeut, Marmarasë dhe Anadollit Juglindor të vendit. Në zonën e Detit të Zi zakonisht gjenden klima subtropikale e lagësht dhe Klima oqeanike. Sipërfaqe të mëdha të Anadollit Qendror dhe Lindor klasifikohen si zona me klimë gjysmë të thatë ose kontinentale.[216][217]

Turqia është shumë e cenueshme ndaj ndryshimeve klimatike,[26][218] për shkak të faktorëve socioekonomikë, klimatikë dhe gjeografikë.[26] Kjo vlen për nëntë nga dhjetë dimensionet e cenueshmërisë klimatike, siç është "rreziku mesatar vjetor për mirëqenien".[26] Mediana e Organizatës për Bashkëpunim dhe Zhvillim Ekonomik është dy nga dhjetë.[26] Për uljen e cenueshmërisë nevojitet rritje gjithëpërfshirëse dhe e shpejtë.[219] Turqia synon të arrijë emetime neto zero deri në vitin 2053.[220][221] Përmbushja e objektivave klimatike do të kërkonte investime të mëdha, por do t’i sillte përfitime ekonomisë për shkak të më pak sëmundjeve dhe vdekjeve nga ndotja e ajrit në Turqi, si edhe të importeve më të pakta të karburantit.[222]

Qeveria dhe politika

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]
Kompleksi Presidencial
Kompleksi Presidencial [en], rezidenca dhe vendi i punës i Presidentit të Turqisë
Gjykata e Kasacionit
Gjykata e Kasacionit [en] është gjykata më e lartë e Turqisë për shqyrtimin e vendimeve të gjykatave penale dhe civile.

Turqia është një republikë presidenciale me sistem shumëpartiak.[223] Për shkak të kapjes së gjyqësorit nga Erdoani, burgosjes së politikanëve opozitarë dhe disidentëve, si dhe shtypjes së lëvizjeve protestuese, Turqia nuk konsiderohet demokraci, por një sistem konkurrues ose plotësisht autoritar.[224][225] Kushtetuta aktuale u miratua me referendumin e vitit 1982; ajo përcakton strukturën e qeverisë, paraqet idealet dhe standardet e sjelljes së shtetit dhe përcakton përgjegjësinë e shtetit ndaj qytetarëve të vet. Gjithashtu, kushtetuta përcakton të drejtat dhe detyrimet e popullit, si dhe parimet për delegimin dhe ushtrimin e sovranitetit që i përket popullit të Turqisë.[226]

Në sistemin unitar turk, qytetarët u nënshtrohen tri niveleve të qeverisjes: kombëtar, provincial dhe vendor. Detyrat e qeverisjes vendore zakonisht ndahen mes qeverive bashkiake dhe distrikteve, ku zyrtarët ekzekutivë dhe legjislativë zgjidhen nga qytetarët e distriktit me votim me shumicë relative. Turqia është e ndarë administrativisht në 81 provinca. Çdo provincë ndahet në distrikte, gjithsej 973 distrikte [en].

Qeveria kombëtare

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Qeveria, e rregulluar nga një sistem i ndarjes së pushteteve siç përcaktohet nga Kushtetuta e Turqisë, përbëhet nga tri degë:

  • Legjislative: Parlamenti njëdhomësh harton ligje, diskuton dhe miraton projektbuxhetet, shpall luftë, miraton traktate, shpall amnisti dhe falje, si dhe ka kompetencën për të nisur procedura shkarkimi [en], përmes së cilës mund të largojë nga detyra anëtarët në detyrë të qeverisë.[227] Parlamenti ka 600 anëtarë me të drejtë vote, secili që përfaqëson një zonë zgjedhore për një mandat pesëvjeçar. Vendet parlamentare ndahen mes provincave sipas popullsisë, në përputhje me ndarjen e vendeve bazuar në regjistrimin e popullsisë.
  • Ekzekutive [en]: Presidenti është komandant i përgjithshëm i ushtrisë; mund të vërë veto ndaj projektligjeve [en] para se ato të bëhen ligj (vetoja mund të rrëzohet nga Parlamenti); mund të nxjerrë dekrete presidenciale për çështje që lidhen me pushtetin ekzekutiv, me përjashtim të të drejtave themelore, të drejtave individuale dhe disa të drejtave politike (ligjet parlamentare kanë përparësi ndaj dekreteve presidenciale); si dhe emëron anëtarët e kabinetit [en] dhe zyrtarë të tjerë, të cilët administrojnë dhe zbatojnë ligjet dhe politikat kombëtare.[228] Presidenti zgjidhet me votim të drejtpërdrejtë [en] dhe shërben një mandat pesëvjeçar. Presidenti nuk mund të rizgjidhet pas dy mandatesh pesëvjeçare, përveç rastit kur Parlamenti i shpall zgjedhjet presidenciale më herët gjatë mandatit të dytë të Presidentit. Zgjedhjet parlamentare dhe ato presidenciale zhvillohen në të njëjtën ditë.
  • Gjyqësore: Gjykata Kushtetuese [en] (për gjykimin dhe shqyrtimin kushtetues [en] të kërkesave individuale lidhur me të drejtat e njeriut), Gjykata e Kasacionit [en] (organi që merr vendimin përfundimtar në gjyqësorin e zakonshëm), Këshilli i Shtetit [en] (organi që merr vendimin përfundimtar në gjyqësorin administrativ) dhe Gjykata e Konflikteve Juridiksionale [en] (për zgjidhjen e mosmarrëveshjeve të juridiksionit mes gjykatave) janë katër organet që Kushtetuta i përcakton si gjykata të larta. Gjykata Kushtetuese përbëhet nga pesëmbëdhjetë gjyqtarë, të cilët emërohen nga Presidenti dhe Parlamenti.[5] Një anëtar zgjidhet për një mandat dymbëdhjetëvjeçar dhe nuk mund të rizgjidhet. Anëtarët e Gjykatës Kushtetuese duhet të dalin në pension kur mbushin moshën gjashtëdhjetë e pesë vjeç.[229]

Sistemi me tri degë njihet si sistem presidencial, në dallim nga sistemi parlamentar, ku ekzekutivi është pjesë e organit legjislativ.

Ndarjet administrative

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Turqia është një shtet unitar. Sistemi i saj administrativ përfshin administratën qendrore dhe atë vendore. Administrata qendrore përbëhet nga qeveria qendrore [en] në Ankaranë dhe nga departamente vendore, si 81 provincat dhe nëndarjet e tyre. Autoritetet e administratës vendore përfshijnë bashkitë metropolitane, bashkitë, lagjet ose fshatrat dhe administratat e posaçme provinciale. Për arsye ekonomike dhe gjeografike, Turqia ndahet gjithashtu në shtatë rajone dhe 21 nënrajone.[230]

Partitë dhe zgjedhjet

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]
Rezultatet e zgjedhjeve vendore turke të vitit 2024

Në Turqi mbahen zgjedhje për gjashtë funksione qeveritare: presidenciale (kombëtare), parlamentare (kombëtare), për kryetarët e bashkive metropolitane (vendore), për kryetarët e bashkive të rretheve (vendore), për anëtarët e këshillave krahinorë ose bashkiakë (vendorë) dhe për muhtarët (vendorë). Herë pas here mbahen edhe referendume. Çdo shtetas turk që ka mbushur 18 vjeç ka të drejtë të votojë dhe të kandidojë në zgjedhje.[nevojitet citimi] Në Turqi, pjesëmarrja në zgjedhjet vendore dhe të përgjithshme është e lartë krahasuar me shumë vende të tjera dhe zakonisht i kalon 80%.[nevojitet citimi] Presidenti Rexhep Taip Erdoan aktualisht ushtron detyrën e kreut të shtetit dhe kreut të qeverisë.[231][232] Özgür Özel [en] është udhëheqësi i opozitës kryesore.

Pragu zgjedhor për partitë politike në nivel kombëtar është shtatë për qind e votave.[233] Partitë më të vogla mund ta shmangin pragun zgjedhor duke krijuar aleanca me parti të tjera. Kandidatët e pavarur nuk i nënshtrohen pragut zgjedhor.

Në krahun e djathtë të spektrit politik turk, parti si Partia Demokratike [en], Partia e Drejtësisë, Partia Mëmëdheu [en] dhe Partia për Drejtësi dhe Zhvillim u bënë partitë politike më të njohura në Turqi, duke fituar shumë zgjedhje. Partitë e krahut të djathtë në Turqi kanë më shumë gjasa të përqafojnë parime ideologjike si konservatorizmi, nacionalizmi ose islamizmi.[234] Në krahun e majtë të spektrit, parti si Partia Republikane Popullore, Partia Populiste Socialdemokrate dhe Partia e Majtë Demokratike [en] dikur patën suksesin më të madh elektoral. Partitë e krahut të majtë kanë më shumë gjasa të përqafojnë parime të socializmit, qemalizmit ose laicizmit.[235]

Gjykata Kushtetuese mund t’ua heqë financimin publik partive politike që i konsideron kundërshtare të laicizmit ose të lidhura me terrorizmin, ose mund t’i ndalojë ato plotësisht.[236][237] Më 20 maj 2016, parlamenti turk ua hoqi imunitetin nga ndjekja penale gati një të katërtës së anëtarëve të tij, përfshirë 101 deputetë të Partisë Demokratike të Popujve (HDP), pro-kurde, dhe të partisë kryesore opozitare, Partisë Republikane Popullore (CHP).[238][239] Në raportin e saj të vitit 2023, Komisioni Evropian kritikoi funksionimin e institucioneve demokratike në Turqi.[240] Turqia e hodhi poshtë kritikën.[241]

Me themelimin e Republikës, Turqia miratoi një sistem juridik të së drejtës civile, duke zëvendësuar të drejtën osmane, e cila buronte nga Sheriati. Kodi Civil, i miratuar më 1926, u bazua në Kodin Civil Zviceran të vitit 1907 dhe Kodin Zviceran të Detyrimeve të vitit 1911. Edhe pse pësoi një sërë ndryshimesh më 2002, ai ruan pjesën më të madhe të bazës së kodit fillestar. Kodi Penal, i cili fillimisht bazohej në Kodin Penal italian, u zëvendësua më 2005 nga një kod me parime të ngjashme me Kodin Penal gjerman dhe, në përgjithësi, me të drejtën gjermane. E drejta administrative bazohet në modelin francez, ndërsa e drejta procedurale përgjithësisht pasqyron ndikimin e sistemeve juridike zvicerane, gjermane dhe franceze.[242] Parimet islame nuk janë pjesë e sistemit juridik.[243]

Zbatimi i ligjit kryhet nga disa agjenci nën juridiksionin e Ministrisë së Punëve të Brendshme. Këto agjenci janë Drejtoria e Përgjithshme e Sigurisë, Komanda e Përgjithshme e Xhandarmërisë dhe Komanda e Rojës Bregdetare.[244] Gjatë viteve të qeverisjes së Partisë për Drejtësi dhe Zhvillim dhe të Erdoanit, veçanërisht që nga viti 2013, institucione, parlamentarë dhe gazetarë brenda dhe jashtë Turqisë kanë shprehur gjithnjë e më shumë dyshime për pavarësinë dhe integritetin e gjyqësorit turk. Këto dyshime lidhen me ndërhyrjen politike në emërimin dhe ngritjen në detyrë të gjyqtarëve e prokurorëve, si dhe në ushtrimin e detyrave të tyre publike.[245][246][247]

Marrëdhëniet me jashtë

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]
Turqia është anëtare e NATO-s që nga viti 1952, ka ushtrinë e dytë më të madhe dhe është vendi ku ndodhet selia e Komandës Aleate Tokësore.

Turqia është cilësuar si një fuqi në zhvillim [en],[248] fuqi në rritje,[249] fuqi e mesme [en],[250] fuqi thuajse rajonale[251] dhe fuqi rajonale [en].[252][253] Qëllimi i vazhdueshëm i politikës së jashtme turke është të ndjekë interesat kombëtare. Këto interesa lidhen kryesisht me zhvillimin e ekonomisë dhe ruajtjen e sigurisë nga kërcënimet e brendshme terroriste[254] dhe ato të jashtme. Pas themelimit të Republikës, Atatürku dhe İsmet İnönü ndoqën parimin "Paqe në shtëpi, Paqe në Botë" deri në fillimin e Luftës së Ftohtë.[255] Pas kërcënimeve nga Bashkimi Sovjetik, Turqia kërkoi të krijonte një aleancë me Shtetet e Bashkuara[256] dhe iu bashkua NATO-s në vitin 1952.[255]

Në përgjithësi, Turqia synon marrëdhënie të mira me Azisë Qendrore, Kaukazit, Rusinë, Lindjen e Mesme dhe Iranin. Me Perëndimin, Turqia synon gjithashtu të ruajë marrëveshjet e saj.[257] Përmes tregtisë me Lindjen dhe anëtarësimit në BE, Turqia ndjek synimin e rritjes ekonomike.[257] Turqia iu bashkua Bashkimit Doganor të Bashkimit Evropian në vitin 1995,[258] por bisedimet për anëtarësimin e saj në BE janë pezulluar.[259]

Pas shpërbërjes së Bashkimit Sovjetik, Turqia kërkoi marrëdhënie më të ngushta me shtetet turke të Azisë Qendrore.[260] U arritën marrëdhënie më të ngushta me Azerbajxhanin, një vend me të cilin Turqia ka afërsi kulturore.[260] Turqia është anëtare themeluese e Organizatës Ndërkombëtare të Kulturës Turke [en] dhe Organizatës së Shteteve Turke [en].[261][262] Ajo është gjithashtu anëtare e Organizatës për Siguri dhe Bashkëpunim në Evropë, Këshillit të Evropës dhe Organizatës së Bashkëpunimit Islam.[263]

Pas Pranverës Arabe, Turqia pati probleme me vende si Emiratet e Bashkuara Arabe, Arabia Saudite dhe Egjipti.[264] Që atëherë, marrëdhëniet me këto vende janë përmirësuar.[264][265][266] Ka mosmarrëveshje me Greqinë rreth kufijve detarë në Detin Egje dhe me Qipron për zonat detare.[267] Në vitin 2018, ushtria turke dhe forcat e mbështetura nga Turqia nisën një operacion në Siri me synimin për të dëbuar YPG-në e mbështetur nga SHBA-ja, të cilën Turqia e konsideron degë të PKK-së së shpallur të jashtëligjshme,[268][167] nga enklava e Afrinit.[269][270] Turqia ka kryer gjithashtu sulme ajrore në Kurdistanin irakian, për të cilat Iraku e kritikoi, duke thënë se ato shkelnin sovranitetin e tij dhe vrisnin civilë.[271] Marrëdhëniet diplomatike me Izraelin u dëmtuan pas sulmit ndaj flotiljes së Gazës më 2010,[272] u normalizuan më 2016,[273] dhe u ndërprenë sërish pas pushtimit izraelit të Rripit të Gazës.[274] Në vitin 2024, Turqia e ndërpreu tregtinë me Izraelin.[274]

Avioni TAI TF Kaan po zhvillohet aktualisht nga Industritë turke të hapësirës ajrore për Forcën Ajrore Turke.[275][276][277]

Forcat e Armatosura Turke janë përgjegjëse për mbrojtjen ndaj kërcënimeve të huaja. Edhe pse komandant i përgjithshëm është presidenti, Shtabi i Përgjithshëm, Forca Ajrore, Forca Detare dhe Forcat Tokësore zakonisht i raportojnë ministrit të Mbrojtjes Kombëtare.[278] Komanda e Përgjithshme e Xhandarmërisë dhe Komanda e Rojës Bregdetare janë nën juridiksionin e Ministrisë së Punëve të Brendshme.[279] Shërbimi ushtarak është i detyrueshëm për burrat dhe zgjat 6–12 muaj,[280] por shkurtohet në një muaj pas pagesës së një tarife.[281] Turqia nuk e njeh kundërshtimin e shërbimit ushtarak për arsye ndërgjegjeje dhe nuk ofron një shërbim civil alternativ ndaj shërbimit ushtarak.[282]

Turqia ka forcën e dytë ushtarake më të madhe në NATO, pas Shteteve të Bashkuara, me një numër të vlerësuar prej 890.700 personash ushtarakë në shkurt 2022.[283] Turqia konsiderohet një fuqi e rëndësishme në fushën e automjeteve ajrore pa pilot.[284] Si pjesë e politikës së NATO-s për ndarjen bërthamore, Turqia strehon rreth 20 bomba bërthamore amerikane B61 në Bazën Ajrore Incirlik.[285][286] Vitet e fundit, industria turke e mbrojtjes është zhvilluar me shpejtësi.[287] Aselsan, Industritë turke të hapësirës ajrore, Roketsan dhe ASFAT [en] bëjnë pjesë ndër 100 kompanitë më të mëdha të mbrojtjes në botë.[288]

Turqia ka marrë pjesë në misione ndërkombëtare nën drejtimin e Kombeve të Bashkuara dhe NATO-s që nga Lufta e Koresë, përfshirë misionet e paqeruajtjes në Somali [en], Jugosllavi dhe në Bririn e Afrikës gjatë Operacioni Ocean Shield [en]. Ajo mbështeti forcat e koalicionit gjatë Luftës së Parë të Gjirit, dërgoi personel ushtarak në Forcën Ndërkombëtare të Asistencës për Sigurinë në Afganistan dhe vazhdon të jetë aktive në KFOR, Eurokorpusi [en] dhe grupet luftarake të BE-së.[289][290] Deri në vitin 2016, Turqia kishte ndihmuar forcat e peshmergëve në veriun e Irakut dhe Forcat e Armatosura të Somalisë me siguri dhe trajnim.[291][292] Forcat e Armatosura Turke kanë një prani ushtarake relativisht të konsiderueshme jashtë vendit,[293] me baza ushtarake në Shqipëri,[294] Iraku,[295] Katar,[296] dhe Somali.[297] Që nga viti 1974, vendi ka pasur 36.000 trupa në Qipron Veriore.[298]

Të drejtat e njeriut

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]
Gra që protestojnë dhe kërkojnë që të mos ndërhyhet në veshjen e tyre në Kadıköy, Stamboll[299]

Kushtetuta përmban dispozita për respektimin e shtetit të së drejtës dhe të drejtave të njeriut,[300] si dhe përcakton se konventat ndërkombëtare për të drejtat e njeriut kanë epërsi ndaj ligjit kombëtar.[301] Megjithatë, Turqia ka shumë më tepër çështje në pritje para Gjykatës Evropiane të të Drejtave të Njeriut sesa çdo vend tjetër,[302]: 7  dhe në çështje me profil të lartë ndonjëherë shpërfill vendimet e saj.[303][304] Institucioni i të Drejtave të Njeriut dhe Barazisë i Turqisë është organi qeveritar përgjegjës për mbrojtjen e të drejtave të njeriut, por BE-ja thotë se efektiviteti i tij dhe i Avokatit të Popullit është i kufizuar.[305]: 32 

OKB-ja e ka kritikuar qeverinë për mbajtjen të fshehtë nga publiku të disa të dhënave mbi ndotjen.[306] Organizata e shoqërisë civile Human Rights Watch dhe të tjerë thonë se qeveria e përdor sistemin e drejtësisë kundër politikanëve të opozitës.[307][308]

Në vitet 2000 u bënë ndryshime ligjore që lejuan përdorimin publik dhe mësimdhënien në gjuhën kurde. Kjo përfshinte hapjen e një kanali televiziv kombëtar në gjuhën kurde, TRT Kurdî [en]. U ndërmorën nisma të ndryshme për t'iu përgjigjur shqetësimeve të pakicave, si alevitët, kurdët etnikë dhe romët etnikë.[309] U ashpërsuan dënimet për dhunën ndaj grave.[309]

Në vitin 2013 shpërthyen protesta të gjera, të nxitura nga një plan për prishjen e Parkut Gezi [en], por që shpejt u shndërruan në kundërshtim të përgjithshëm ndaj qeverisë.[310]

Armenët, grekët dhe hebrenjtë janë paraqitur herë pas here si grupe të padëshiruara ose të papranuara, përfshirë nga zyrtarë të lartë qeveritarë, dhe janë bërë objekt i fyerjeve raciste.[175]

Çështjet LGBTQ+

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Nën Republikë, marrëdhëniet seksuale mes burrave ose grave homoseksuale nuk janë kriminalizuar kurrë.[311] Megjithatë, personat LGBT në Turqi përballen me diskriminim, ngacmim dhe madje edhe dhunë.[312] Me paradën e parë vjetore të Krenarisë në Stamboll [en] më 2003, Turqia u bë vendi i parë me shumicë myslimane që organizoi një marshim të krenarisë gej.[313] Që nga viti 2015, qeveria nuk ka dhënë leje për parada në Sheshin Taksim dhe në Bulevardin İstiklal [en], duke përmendur shqetësime për sigurinë, por qindra njerëz e kanë sfiduar ndalimin çdo vit.[314] Ndalimet janë kritikuar,[314] ndërsa Shoqata Turke për të Drejtat e Njeriut thotë se qeveria po e shënjestron komunitetin LGBTQ+.[315]

Mëngjesin e 12 shtatorit 2026, policia nisi bastisjet e klubeve dhe shoqatave LGBTQ+. Policia turke ndaloi shumë persona dhe mbi 100 prej tyre u mbajtën në paraburgim me urdhër të gjykatave rajonale. Policia bastisi gjithashtu KAOS GL, grupin më jetëgjatë të Turqisë që mbron të drejtat LGBTQ+, dhe ndaloi anëtarët e bordit drejtues. Ministri i Drejtësisë Akın Gürlek njoftoi në rrjetet sociale se ishin bastisur 13 biznese dhe 9 shoqata.[316][317][318] Krahas bastisjeve, gjykatat turke dhanë vendime për bllokimin e llogarive në rrjetet sociale të grupeve që mbrojnë të drejtat LGBTQ+, organizatave për të drejtat e njeriut, gazetave dhe gazetarëve,[319][320][321] përfshirë grupe si Amnesty International, si dhe organizata që mbrojnë të drejtat e grave.[322]

Prodhimi i brendshëm bruto nominal i Turqisë midis viteve 1960 dhe 2023, në dollarë amerikanë konstantë të vitit 2015[323][324]

Turqia është një vend me të ardhura të larta-mesatare dhe një treg në zhvillim [en].[198][325] Si anëtare themeluese e Organizatës për Bashkëpunim dhe Zhvillim Ekonomik dhe G20-s, ajo ka ekonominë e 16-të më të madhe në botë sipas PBB-së nominale dhe të 11-tën sipas PBB-së të përshtatur për barazinë e fuqisë blerëse.[8] Ajo klasifikohet mes vendeve të sapoindustrializuara. Shërbimet përbëjnë 61% të ekonomisë, industria 32%, ndërsa bujqësia rreth 7%.[326] Sipas vlerësimeve të FMN-së, PBB-ja për frymë e Turqisë, e përshtatur sipas barazisë së fuqisë blerëse, është 43.790 dollarë në vitin 2025, ndërsa PBB-ja nominale për frymë është 18.200 dollarë.[8] Rritja e mundshme kufizohet nga pengesa strukturore dhe makroekonomike afatgjata, si ritmi i ngadaltë i rritjes së produktivitetit dhe inflacioni i lartë.[198]

Turqia ka një ekonomi të larmishme; industritë kryesore përfshijnë automobilat, elektronikën, tekstilet, ndërtimin, çelikun, minierat dhe përpunimin e ushqimit.[327] Makineritë dhe prodhimi industrial zënë vendin kryesor mes produkteve të eksportit të Turqisë.[328] Turqia është një prodhues i madh bujqësor [en].[329] Ajo renditet e 8-ta për prodhimin e çelikut bruto dhe e 13-ta për prodhimin e automjeteve, ndërtimin e anijeve (sipas tonazhit) dhe instalimin vjetor të robotëve industrialë në botë.[330][331][332][333][334] Kompanitë automobilistike turke përfshijnë TEMSA [en], Otokar [en], BMC-në dhe Togg-un. Togg është kompania e parë turke që prodhon automjete plotësisht elektrike. Arçelik, Vestel [en] dhe Beko janë prodhues të mëdhenj të pajisjeve elektronike për konsumatorët. [335] Arçelik është një nga prodhuesit më të mëdhenj të pajisjeve shtëpiake në botë.[336] Në vitin 2022, Turqia u rendit e dyta në botë për nga numri i kontraktorëve ndërkombëtarë në listën e 250 më të mirëve.[337]

Bodrumi në Rivierën Turke. Gadishulli i Bodrumit është një destinacion luksoz për pushuesit.[338]

Eksportet e shërbimeve të Turqisë përbëhen kryesisht nga transporti dhe turizmi.[339] Turizmi përbën rreth 8% të PBB-së së Turqisë.[340] Në vitin 2024, Turqia u rendit e katërta në botë për numrin e turistëve ndërkombëtarë, me 60,6 milionë vizitorë të huaj.[341] Turqia ka 22 vende të Trashëgimisë Botërore të UNESCO-s dhe 84 vende në listën paraprake të Trashëgimisë Botërore. Turqia ka 625 plazhe me Flamurin Blu, numri i tretë më i madh në botë.[342] Në vitin 2024, Euromonitor International i renditi Stambollin dhe Antalian mes dhjetë qyteteve më të vizituara në botë.[343] Turkish Airlines është një nga kompanitë ajrore më të mëdha në botë.

Nga viti 2007 deri në vitin 2021, përqindja e popullsisë që jetonte nën pragun ndërkombëtar të varfërisë prej 6,85 dollarësh në ditë, sipas PPP-së, ra nga 20% në 7,6%.[198] Në vitin 2023, 13,9% e popullsisë ishte nën normën kombëtare të rrezikut të varfërisë.[344] Në vitin 2021, 34% e popullsisë rrezikonte varfërinë ose përjashtimin social, sipas përkufizimit të Eurostatit.[345] Papunësia në Turqi ishte 10,4% në vitin 2022.[346] Në vitin 2021, u vlerësua se 20% më i pasur i popullsisë merrte 47% të të ardhurave totale të disponueshme, ndërsa 20% më i varfër merrte vetëm 6%.[347] Krahasuar me mesataren e OECD-së, pjesëmarrja e grave në forcën e punës është më e ulët. Nevojiten shërbime të përballueshme për kujdesin ndaj fëmijëve dhe politika më të mira për lejen prindërore, që të rritet punësimi i grave.[221]

Kapaciteti i instaluar i energjisë elektrike në Turqi nga viti 2000 deri në vitin 2024, i shprehur në gigavat[348]

Turqia është prodhuesi i 15-të më i madh i energjisë elektrike dhe prodhuesi i 13-të më i madh i energjisë elektrike nga burimet e rinovueshme në botë. Kapaciteti i prodhimit të energjisë në Turqi është rritur ndjeshëm; rreth gjysma e energjisë elektrike të vendit vjen nga burime të rinovueshme.[349][350] Turqia është gjithashtu prodhuesi i katërt më i madh në botë i energjisë gjeotermike.[351] Centrali i parë bërthamor i Turqisë, Akkuyu, do të rrisë diversifikimin e përzierjes së burimeve të energjisë.[352] Lëndët djegëse fosile vazhdojnë të luajnë rol të madh në konsumin përfundimtar të energjisë, duke përbërë 73% të tij.[353] Një arsye kryesore për emetimet e gazeve serrë të Turqisë është pjesa e madhe e qymyrit në sistemin energjetik.[354] Megjithëse qeveria ka investuar në kalimin drejt energjisë me karbon të ulët, subvencionet për lëndët djegëse fosile do të vazhdojnë të paktën deri në vitin 2030.[355][356] Deri në vitin 2053, Turqia synon të arrijë emetime neto zero.[220][221]

Aeroporti i Stambollit është ndër dhjetë aeroportet më të ngarkuara në botë.

Turqia e ka bërë sigurinë energjetike përparësi kryesore, për shkak të varësisë së madhe nga importet e gazit dhe naftës.[352] Burimet kryesore të furnizimit me energji të Turqisë janë Rusia, Azia Perëndimore dhe Azia Qendrore.[257] Prodhimi i gazit në Turqi nisi në vitin 2023, në vendburimin e zbuluar së fundmi të gazit në Sakarya. Kur të jetë plotësisht funksional, ai do të sigurojë rreth 30% të gazit natyror që nevojitet në vend.[357][358] Turqia synon të bëhet një nyjë rajonale për transportin e energjisë.[359] Nëpër vend kalojnë disa gazsjellës dhe naftësjellës, përfshirë Blue Stream, TurkStream dhe tubacionin Baku-Tbilisi-Ceyhan.[359]

Në vitin 2023, Turqia kishte 3.726 kilometra autostrada me akses të kontrolluar dhe 29.373 kilometra rrugë të ndara.[360] Disa ura dhe tunele lidhin pjesët aziatike dhe evropiane të Turqisë; Ura Çanakkale 1915 mbi ngushticën e Dardaneleve ka hapësirën më të gjatë ndër urat e varura në botë.[361] Tunelet Marmaray dhe i Euroazisë, nën Bosfor, lidhin të dyja anët e Stambollit.[362] Ura Osman Gazi lidh brigjet veriore dhe jugore të Gjirit të Izmitit.

Hekurudhat Shtetërore Turke operojnë si trenat tradicionalë, ashtu edhe ata me shpejtësi të lartë, dhe qeveria po i zgjeron të dyja rrjetet.[363] Linjat e hekurudhës me shpejtësi të lartë përfshijnë itineraret Ankara–Stamboll, Ankara–Konja dhe Ankara–Sivas.[364] Metroja e Stambollit është rrjeti më i madh i metrosë në vend, me rreth 704 milionë udhëtime pasagjerësh në vitin 2019.[365] Në vitin 2024 kishte 115 aeroporte.[366] Aeroporti i Stambollit është ndër dhjetë aeroportet më të ngarkuara në botë. Turqia synon të bëhet një nyjë transporti.[367][368] Ajo është pjesë e disa itinerareve që lidhin Azinë dhe Evropën, përfshirë Korridori i Mesëm [en].[368] Në vitin 2024, Turqia, Iraku, Emiratet e Bashkuara Arabe dhe Katari nënshkruan një marrëveshje për të lidhur portet e Irakut me Turqinë nëpërmjet rrugëve dhe hekurudhave.[369]

Mungojnë të dhënat e hapura në Turqi.[370]

Shkenca dhe teknologjia

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]
Göktürk-1, Göktürk-2 [en] dhe Göktürk-3 [en] janë satelitë të vëzhgimit të Tokës [en], në përdorim nga Ministria turke e Mbrojtjes Kombëtare; ndërsa kompania shtetërore Türksat [en] operon serinë e satelitëve Türksat [en] të komunikimeve.

Shpenzimet e Turqisë për kërkim dhe zhvillim, si pjesë e PBB-së, u rritën nga 0,47% në vitin 2000 në 1,40% në vitin 2023,[371] ndonëse kjo shifër mbetet rreth gjysma e mesatares së OECD-së.[372] Turqia renditet e 16-ta në botë për numrin e artikujve të botuar në revista shkencore dhe teknike, si dhe e 35-ta në Indeksin Nature [en].[373][374] Zyra turke e patentave renditet e 21-ta në botë për numrin e përgjithshëm të kërkesave për patenta dhe e treta për kërkesat për dizajne industriale. Shumica dërrmuese e aplikuesve në zyrën turke të patentave janë banorë të Turqisë. Në të gjitha zyrat e patentave në botë, banorët e Turqisë renditen të 21-tët për numrin e përgjithshëm të kërkesave për patenta.[375] Në vitin 2025, Turqia u rendit e 43-ta në botë në Indeksi Global i Inovacionit.[376][377] TÜBİTAK është një nga agjencitë kryesore për financimin dhe kryerjen e kërkimeve.[378][379][380]

Ndonëse Turqisë i nevojitet më shumë inovacion vendas,[381] ajo po përparon në fusha si teknologjia e lartë dhe mbrojtja.[372] Për të nxitur prodhimin e produkteve me vlerë të shtuar të lartë, Turqia nisi Nismën Kombëtare të Teknologjisë në vitin 2019.[382] Në përputhje me përparësitë e saj kërkimore, Turqia hartoi udhërrëfyes në fusha të ndryshme, si materialet e përparuara, inteligjenca artificiale, Bioteknologjia, Interneti i Gjërave, nanoelektronika, Robotika dhe teknologjia kuantike.[379] Disa nga programet kryesore në shkencë dhe teknologji përfshijnë Programin Kombëtar të Kërkimit, Strategjinë e Industrisë dhe Teknologjisë, Strategjinë për Ndryshimet Klimatike, Strategjinë Kombëtare të Inteligjencës Artificiale dhe Programin Kombëtar Hapësinor [en].[379] Në vitet 2024 dhe 2025, u vunë në funksion për herë të parë në Turqi një përshpejtues elektronësh,[383] një kompjuter kuantik[384] dhe një satelit komunikimi i prodhuar në vend.[385]

Sipas Sistemit të Regjistrimit të Popullsisë së Bazuar në Adresë (Address-Based Population Recording System), popullsia e vendit ishte 86 milionë në vitin 2025, pa përfshirë sirianët nën mbrojtje të përkohshme.[7] 94% jetonin në qendrat e provincave dhe të rretheve.[7] Grupmoshat 15–64 vjeç dhe 0–14 vjeç përbënin përkatësisht 69% dhe 20% të popullsisë totale. Ata të moshës 65 vjeç e lart përbënin 11%.[7] Midis viteve 1950 dhe 2020, popullsia e Turqisë u rrit më shumë se katër herë, nga 20,9 milionë në 83,6 milionë;[386] megjithatë, norma e rritjes së popullsisë ishte 0,1% në vitin 2023.[7] Në vitin 2023, norma e përgjithshme e fertilitetit [en] ishte 1,51 fëmijë për grua, nën nivelin e zëvendësimit prej 2,10 për grua [en].[387]

Përkatësia etnike dhe gjuha

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]
Përqindja e kurdëve etnikë në Turqi sipas rajonit (2010)[388]

Neni 66 i Kushtetutës së Turqisë e përkufizon një turk si çdo person që ka shtetësinë turke.[389] Vlerësohet se në Turqi përfaqësohen të paktën 47 grupe etnike.[390] Të dhëna të besueshme për përbërjen etnike të popullsisë nuk ka, sepse shifrat e regjistrimit të popullsisë nuk përfshijnë të dhëna statistikore për përkatësinë etnike pas regjistrimit të popullsisë në Turqi më 1965.[391] Në vitin 2021, 77% e qytetarëve të rritur u vetëidentifikuan si turq.[392]

Kurdët përbëjnë pakicën më të madhe etnike.[393] Numri i tyre i saktë mbetet i debatueshëm,[393] ndërsa vlerësimet variojnë nga 12% deri në 20% të popullsisë.[394] Kurdët përbëjnë shumicën në provincat e Agrit [en], Batmanit, Bingolit [en], Bitlisit, Dijarbakërit, Hakkarit [en], Igdirit [en], Mardinit [en], Mushit [en], Siirtit [en], Shërnakut, Tunxhelit [en] dhe Vanit [en]; përbëjnë pothuajse shumicën në Shanllëurfa (47%) dhe një pakicë të madhe në Kars [en] (20%).[395] Për më tepër, migrimi i brendshëm ka krijuar bashkësi të diasporës kurde në të gjitha qytetet kryesore të Turqisë qendrore dhe perëndimore. Në Stamboll, vlerësohet se jetojnë tre milionë kurdë, çka e bën qytetin me popullsinë më të madhe kurde në botë.[396] Në një anketë të vitit 2021, 19% e qytetarëve të rritur u vetëidentifikuan si kurdë etnikë.[392] Disa njerëz kanë identitete të shumëfishta etnike, si për shembull turke dhe kurde njëkohësisht.[397][398] Në vitin 2006, vlerësohej se 2,7 milionë turq etnikë dhe kurdë kishin lidhje farefisnore si pasojë e martesave ndërmjet etnive.[399]

Shpërndarja e gjuhëve turkike

Sipas The World Factbook, pakicat etnike jo kurde përbëjnë 7–12% të popullsisë.[4] Në vitin 2006, KONDA vlerësoi se pakicat etnike jo kurde dhe jo zaza përbënin 8,2% të popullsisë; këtu përfshiheshin njerëz që jepnin përshkrime të përgjithshme si shtetas turq, njerëz me prejardhje nga popuj të tjerë turq, arabë dhe të tjerë.[400] Në vitin 2021, në një sondazh, 4% e shtetasve të rritur u identifikuan si turq joetnikë ose kurdë joetnikë.[392] Sipas Gjykatës Kushtetuese, ekzistojnë vetëm katër pakica të njohura zyrtarisht në Turqi: tri pakicat jomyslimane të njohura në Traktatin e Lozanës (armenët, grekët dhe hebrenjtë[d]) dhe bullgarët.[e][404][405][406] Në vitin 2013, Gjykata Administrative e Qarkut të 13-të të Ankarasë vendosi se dispozitat për pakicat të Traktatit të Lozanës duhet të zbatohen edhe për asirianët në Turqi dhe gjuhën siriane.[407][408][409] Grupe të tjera etnike të panjohura zyrtarisht përfshijnë tatarët e Krimesë, shqiptarët në Turqi, boshnjakët, çerkezët, gjeorgjianët në Turqi, lazët, pomakët dhe romët.[410][411][412]

Gjuha zyrtare është turqishtja, e cila është gjuha turkike më e folur në botë.[413][414] Ajo flitet si gjuhë amtare nga 85%[415][416] deri në 90%[417] të popullsisë. Folësit e kurdishtes përbëjnë pakicën më të madhe gjuhësore. Një sondazh vlerësoi se 13% e popullsisë flasin kurdisht ose zazaisht si gjuhë amtare.[415] Gjuhë të tjera të pakicave përfshijnë arabishten, gjuhët kaukaziane dhe gagauzishten.[417] Të drejtat gjuhësore të pakicave të njohura zyrtarisht njihen dhe mbrohen de jure për armenishten, bullgarishten, greqishten, hebraishten[f][401][404][405][406] dhe sirianishten.[408][409] Në Turqi ka disa gjuhë të rrezikuara.

Pa përfshirë sirianët nën mbrojtje të përkohshme, në Turqi kishte 1.570.543 shtetas të huaj në vitin 2023.[7]

Pas shtypjes së kryengritjes kurde në pranverën e vitit 1991, pas armëpushimit të Luftës së Gjirit, qindra mijëra kurdë u larguan drejt kufirit turk. Turqia në masë të madhe ua refuzoi hyrjen, duke lënë shumë prej tyre të bllokuar në male; UNHCR-ja vlerësoi se rreth 280.000 kishin kaluar në Turqi deri më 6 prill 1991.[418] Shumica u kthyen në Irak brenda pak muajsh, pas krijimit të një zone të sigurt në Irakun verior nën mbrojtjen e OKB-së; në fillim të vitit 1992, në Turqi kishin mbetur vetëm rreth 8.000 vetë.[419]

Kriza e migracionit në Turqi gjatë viteve 2010 dhe në fillim të viteve 2020 solli mbërritjen e miliona refugjatëve dhe emigrantëve.[420] Në prill të vitit 2020, Turqia priste numrin më të madh të refugjatëve në botë.[421] Presidenca për Menaxhimin e Fatkeqësive dhe Emergjencave Presidenca për Menaxhimin e Fatkeqësive dhe Emergjencave [en] administron krizën e refugjatëve në Turqi. Para fillimit të Luftës Civile në Siri më 2011, numri i vlerësuar i arabëve në Turqi varionte nga 1 milion deri në mbi 2 milionë.[422]

Në nëntor të vitit 2020, në Turqi kishte 3,6 milionë refugjatë sirianë;[423] mes tyre kishte edhe pjesëtarë të grupeve të tjera etnike të Sirisë, si kurdë sirianë[424] dhe turkmenë sirianë turkmenët sirianë [en].[425] Në gusht të vitit 2023, numri i këtyre refugjatëve vlerësohej në 3,3 milionë. Numri i sirianëve ishte zvogëluar me rreth 200.000 vetë që nga fillimi i vitit.[426] Deri në nëntor të vitit 2023, qeveria u kishte dhënë shtetësinë 238 mijë sirianëve.[427] Deri në maj të vitit 2023, rreth 96.000 ukrainas që u larguan nga pushtimi rus i Ukrainës më 2022 kishin kërkuar strehim në Turqi.[428] Më 2022, gati 100.000 shtetas rusë emigruan në Turqi, duke u bërë grupi më i madh mes të huajve që u shpërngulën atje; kjo shënoi një rritje prej mbi 218% krahasuar me vitin 2021.[429]

Xhamia e Sulltan Ahmedit, e njohur edhe si Xhamia Blu në Stamboll, është një nga monumentet më ikonike dhe më të vizituara të arkitekturës osmane.

Turqia është një shtet sekular pa fe shtetërore zyrtare; kushtetuta garanton lirinë e fesë dhe ndërgjegjes.[430][431] Sipas The World Factbook të CIA-s, myslimanët përbëjnë 99,8% të popullsisë, shumica e tyre sunitë.[4] Sipas një ankete, vlerësimi i KONDA Research and Consultancy për përqindjen e myslimanëve ishte 99,4% në vitin 2006.[432] Sipas Minority Rights Group International, vlerësimet për përqindjen e alevitëve në popullsi variojnë nga 10% deri në 40%.[433] Vlerësimi i KONDA-s ishte 5% në vitin 2006.[432] Në një anketë të vitit 2021, 4% e qytetarëve të rritur u identifikuan si alevitë, ndërsa 88% si sunitë.[392]

Përqindja e jomyslimanëve në Turqinë e sotme ishte 19,1% në vitin 1914, por ra në 2,5% në vitin 1927.[434] Sot, jomyslimanët përbëjnë 0,2% të popullsisë, sipas The World Factbook.[4] Në vitin 2006, vlerësimi i KONDA-s ishte se 0,18% e popullsisë i përkiste feve jomyslimane.[432] Disa prej bashkësive jomyslimane janë armenët, asirianët, ortodoksët bullgarë, katolikët, grekët ortodoksë, hebrenjtë dhe protestantët.[435] Burime të ndryshme vlerësojnë se popullsia e krishterë në Turqi varion nga 180.000 deri në 320.000 banorë.[436][437] Turqia ka bashkësinë më të madhe hebraike ndër vendet me shumicë myslimane.[438] Aktualisht, në Turqi ka 439 kisha dhe sinagoga.[439]

Në vitin 2006, KONDA vlerësoi se 0,47% e popullsisë nuk kishte fe.[432] Sipas KONDA-s, përqindja e qytetarëve të rritur që u identifikuan si jofetarë u rrit nga 2% në vitin 2011 në 6% në vitin 2021.[392] Një sondazh i Gezici Araştırma-s i vitit 2020 zbuloi se 28,5% e brezit Z identifikohej si jofetar.[440][441]

Normat e regjistrimit në arsimin fillor, të mesëm dhe terciar në Turqi, nga viti 1971 deri më 2022. Normat e përfundimit të arsimit fillor dhe të arsimit të mesëm të ulët.[442]

Gjatë 20 viteve të fundit, Turqia ka përmirësuar cilësinë e arsimit dhe ka bërë përparim të rëndësishëm në zgjerimin e qasjes në arsim.[443] Nga viti 2011 deri më 2021, përmirësimet në qasjen në arsim përfshinë rritjen e ndjeshme të normave të përfundimit të arsimit të mesëm të lartë dhe arsimit terciar, si dhe katërfishimin e institucioneve parashkollore.[28] Rezultatet e PISA-s sugjerojnë se cilësia e arsimit është përmirësuar.[28] Megjithatë, Turqia vazhdon të ketë një hendek me vendet e OECD-së. Sfidat e rëndësishme përfshijnë dallimet në rezultatet e nxënësve mes shkollave të ndryshme, dallimet mes zonave rurale dhe urbane, qasjen në arsimin parafillor dhe ardhjen e nxënësve refugjatë nga Siria.[28]

Ministria e Arsimit Kombëtar është përgjegjëse për arsimin parauniversitar.[444] Arsimi i detyrueshëm në shkollat publike është falas dhe zgjat 12 vjet, të ndara në tri pjesë.[445][443] Në Turqi ka 208 universitete.[379] Studentët pranohen në universitete në bazë të rezultateve të tyre në YKS dhe të preferencave të tyre, nga Qendra e Matjes, Përzgjedhjes dhe Vendosjes.[446] Të gjitha universitetet shtetërore dhe private janë nën kontrollin e Këshillit të Arsimit të Lartë. Që nga viti 2016, presidenti i Turqisë emëron drejtpërdrejt rektorët e të gjitha universiteteve shtetërore dhe private.[447]

Sipas renditjes së vitit 2024 të Times Higher Education, universitetet më të mira ishin Universiteti Koç, Universiteti Teknik i Lindjes së Mesme, Universiteti Sabancı dhe Universiteti Teknik i Stambollit.[448] Sipas Renditjes Akademike të Universiteteve Botërore, universitetet kryesuese ishin Universiteti i Stambollit, Universiteti i Shkencave Shëndetësore (Turqi) dhe Universiteti Hacettepe.[449] Për studentët e huaj, Turqia është bërë një qendër rajonale,[450] me një numër të madh studentësh ndërkombëtarë[451] dhe bursa ndërkombëtare.[452][453][454]

Spitali i qytetit Başakşehir Çam dhe Sakura në Stamboll. Ai ka 2.068 njësi izoluese sizmike në bazë, të cilat e ndihmojnë t'u rezistojë tërmeteve.[455]

Ministria e Shëndetësisë administron një sistem publik universal të kujdesit shëndetësor që nga viti 2003.[27] Sistemi, i njohur si Sigurimi Universal Shëndetësor (Genel Sağlık Sigortası), financohet nga një taksë shtesë mbi punëdhënësit, aktualisht në masën 5%.[27] Financimi nga sektori publik mbulon rreth 75,2% të shpenzimeve shëndetësore.[27] Pavarësisht sistemit universal të kujdesit shëndetësor, në vitin 2018 shpenzimet e përgjithshme shëndetësore si pjesë e PBB-së ishin më të ulëtat ndër vendet e OECD-së, me 6,3% të PBB-së, krahasuar me mesataren 9,3% të OECD-së.[27] Në vend ka shumë spitale private.[456] Qeveria planifikoi që nga viti 2013 ndërtimin e disa komplekseve spitalore të njohura si spitale të qytetit.[456] Turqia është ndër dhjetë destinacionet kryesore në botë për turizmin shëndetësor.[457]

Jetëgjatësia mesatare është 78,6 vjet (75,9 për burrat dhe 81,3 për gratë), krahasuar me mesataren 81 vjeç të Bashkimit Evropian.[27] Turqia ka nivele të larta të mbipeshës; 29,5% e popullsisë së rritur ka një indeks të masës trupore (IMT) prej 30 ose më shumë.[458] Ndotja e ajrit është një shkak madhor i vdekjes së parakohshme.[459]

Në shekullin XIX, identiteti turk u bë objekt debati në Perandorinë Osmane, ku u shfaqën tri rryma kryesore: turkizmi, islamizmi dhe perëndimorizmi.[460] Përveç Evropës dhe islamit, kultura turke u ndikua edhe nga kulturat vendase të Anadollit.[461] Pas themelimit të republikës, Qemalizmi vuri theksin te kultura turke, u përpoq ta kthente "islamin në çështje bindjeje personale" dhe ndoqi modernizimin.[462] Sot, Turqia ka kultura të ndryshme vendore. Gjëra të tilla si muzika, vallet popullore turke [en] ose larmia e qebapëve mund të përdoren për të identifikuar një zonë të caktuar. Turqia ka edhe një kulturë kombëtare, ku përfshihen ligat sportive kombëtare, grupet muzikore, yjet e filmit dhe prirjet e modës.[463] Në Turqi ndodhen 21 vende të UNESCO-s të Trashëgimisë Botërore dhe 31 elemente të regjistruara të trashëgimisë kulturore jomateriale të UNESCO-s.[464]

E ndërtuar nga Mimar Sinani, Xhamia e Selimit në Edrene është shembull i arkitekturës osmane klasike [en].
Me shtëpitë e saj tradicionale turke, lagjja Odunpazari [en] në Eskişehir është një vend i përkohshëm në listën e Trashëgimisë Botërore [en] të UNESCO-s.[465]

Në Turqi gjenden shumë vendbanime të neolitit, si Çatalhöyük [en].[466][53] Nga Epoka e Bronzit, mbetje të rëndësishme arkitekturore përfshijnë Alaca Höyük [en] dhe shtresën e dytë të Trojës.[53] Ka shembuj të ndryshëm të arkitekturës së lashtë greke [en] dhe së lashtë romake [en], sidomos në rajonin e Egjeut.[467] Arkitektura bizantine daton që nga shekulli IV e.s. Shembulli më i mirë i saj është Aja Sofia. Stili arkitekturor bizantin vazhdoi të zhvillohej edhe pas pushtimit të Stambollit, siç tregon arkitektura bizantine e Rilindjes [en].[468] Gjatë periudhës së Sulltanatit selxhuk të Rumit [en] dhe bejllëqeve anadollake [en], u shfaq një arkitekturë e veçantë, e cila ndërthurte arkitekturën bizantine dhe arkitekturën armene [en] me stilet arkitekturore të Azisë Jugperëndimore dhe Azisë Qendrore.[469] Arkitektura selxhuke përdorte shpesh gurë dhe tulla, dhe prodhoi shumë karavansaraje, medrese dhe mauzole.[470]

Arkitektura osmane u shfaq në veriperëndim të Anadollit dhe në Traki. Arkitektura osmane e hershme ndërthurte "arkitekturën tradicionale islamike anadollake me materialet dhe teknikat vendore të ndërtimit".[471] Pas pushtimit të Stambollit, në shekujt XVI dhe XVII u zhvillua arkitektura osmane klasike.[472] Arkitekti më i rëndësishëm i periudhës klasike është Mimar Sinani, veprat kryesore të të cilit përfshijnë Xhaminë Şehzade, Xhaminë e Sylejmanies dhe Xhaminë e Selimit.[472] Duke filluar nga shekulli XVIII, arkitektura osmane u ndikua nga elementet evropiane, gjë që çoi në zhvillimin e stilit barok osman [en].[473] Ndikimi evropian vazhdoi edhe në shekullin XIX; shembuj të tij janë veprat e familjes Balyan [en], si stili neobarok [en] i Sarayit të Dolmabahçes.[474] Periudha e fundit e arkitekturës osmane përfshin Lëvizjen e Parë Kombëtare Arkitekturore [en], me veprat e Vedat Tekut [en] dhe Mimar Kemaleddinit [en].[475]

Arkitektura turke pas vitit 1918 mund të ndahet në tri periudha. Periudha 1918–1950 përfshin Lëvizjen e Parë Kombëtare Arkitekturore, e cila kaloi më pas te arkitektura moderniste [en]. Për ndërtesat publike parapëlqeheshin ndërtesat moderniste dhe monumentale, ndërsa "shtëpia turke" ndikoi në shtëpitë private përmes arkitekturës popullore [en]. Periudha 1950–1980 karakterizohet nga urbanizimi, modernizimi dhe ndërkombëtarizimi. Në ndërtimin e banesave u përhapën "apartamentet e mesme me betonarme dhe blloqe me soleta". Që nga viti 1980, arkitektura turke është përcaktuar nga zakonet e konsumit dhe prirjet ndërkombëtare, si qendrat tregtare dhe kullat e zyrave. Ka pasur kërkesë për banesa luksoze në stilin e "shtëpisë turke".[476] Në shekullin XXI, projektet e rigjenerimit urban [en] janë bërë prirje.[477] Një nga synimet kryesore të këtyre projekteve është qëndrueshmëria ndaj fatkeqësive natyrore, si tërmetet.[478] Rreth një e treta e ndërtesave në Turqi, 6,7 milionë njësi, është vlerësuar si e rrezikuar dhe që ka nevojë për rigjenerim urban.[479]

Letërsia, teatri dhe artet pamore

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]
Fituesi i Nobelit për Letërsi, romancieri turk Orhan Pamuk, me macen e tij angora turke në hapësirën e vet të shkrimit
Shtëpia e Operës Süreyya ndodhet në anën aziatike të Stambollit, ndërsa Qendra Kulturore Atatürk është shtëpia kryesore e operës në anën evropiane. Zorlu PSM është teatri më i madh i arteve skenike dhe salla e koncerteve më e madhe e qytetit.

Letërsia turke [en] ka më shumë se një mijë vjet histori. Periudhat selxhuke dhe osmane përfshijnë vepra të shumta letrare e poetike. Përrallat dhe poezia turke nga Azia Qendrore u ruajtën gjithashtu. Tregimet e Dede Korkutit [en] janë një shembull i traditës së rrëfimit gojor [en]. Dīwān Lughāt al-Turk [en] i shekullit XI përmban të dhëna gjuhësore dhe poezi turke. Yunus Emre, i ndikuar nga Rumi, ishte një nga shkrimtarët më të rëndësishëm të poezisë turke anadollake. Poezia osmane e divanit përdorte "një gjuhë të përpunuar" dhe fjalor të ndërlikuar. Ajo përfshinte mistikë sufiste, romantizëm dhe elemente formale.[480]

Nga shekulli XIX, letërsia osmane u ndikua nga Perëndimi. U sollën zhanre të reja, si romani dhe stili gazetaresk. Romani Aşk-ı Memnu, i shkruar nga Halid Ziya Uşaklıgil, ishte "romani i parë turk vërtet i përpunuar". Fatma Alije Topuz, romancierja e parë turke, shkroi prozë letrare. Pas shpalljes së republikës më 1923, Ataturku ndërmori reforma, si reforma gjuhësore dhe reforma alfabetike. Që atëherë, letërsia turke pasqyroi kushtet socioekonomike në Turqi me larmi në rritje. Zhanri i "romanit të fshatit", që trajtonte vështirësitë e shkaktuara nga varfëria, u shfaq në mesin e viteve 1950.[480] Një shembull është Memed, Sokoli im [en], nga Yaşar Kemal, i cili më 1973 u bë kandidati i parë turk për Çmimin Nobel në Letërsi.[480][481] Orhan Pamuk fitoi Çmimin Nobel në Letërsi më 2006.[480]

Turqia ka katër "tradita kryesore teatrale": "teatrin popullor, teatrin popullor urban, teatrin oborrtar dhe teatrin perëndimor". Teatri popullor turk daton prej mijëra vjetësh dhe ka mbijetuar në komunitetet rurale. Teatri popullor urban përfshin shfaqje me aktorë të gjallë, shfaqje me kukulla dhe shfaqje hijesh [en], si edhe shfaqje rrëfimtare nga Meddah [en]-ët. Karagöz dhe Hacivat [en] janë shembuj të shfaqjes me hije. Teatri oborrtar ishte forma e përpunuar e teatrit popullor urban. Tradita e teatrit perëndimor nisi të shfaqej në Turqi në shekullin XIX. Pas themelimit të Republikës së Turqisë, u krijuan një konservator shtetëror dhe Teatri Shtetëror.[482]

Skena e arteve pamore në Turqi mund të ndahet në dy kategori: "artet dekorative" dhe "artet e bukura". Artet e bukura, ose güzel sanatlar, përfshijnë skulpturën dhe pikturën. Artistët turq në këto fusha kanë fituar njohje ndërkombëtare. Fotografia, dizajni i modës, artet grafike dhe dizajni grafik janë disa nga fushat e tjera ku artistët turq janë të njohur në botë. Shitja e parë e artit bashkëkohor turk u organizua nga Sotheby's London më 2009. Istanbul Modern dhe Bienalja e Stambollit janë shembuj të galerive ose ekspozitave të artit bashkëkohor turk. Turqia ka përjetuar gjithashtu një ringjallje të arteve tradicionale. Këto përfshijnë artet tradicionale të periudhës osmane, si qeramika dhe qilimat. Dizajni i tekstileve dhe qilimave, qelqi dhe qeramika, kaligrafia, si dhe marblimi i letrës [en] (ebru), janë disa nga format artistike në të cilat artistët e sotëm turq njihen si udhëheqës në botën islame.[483]

Muzika dhe vallëzimi

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]
Barış Manço ishte muzikant turk i rokut dhe një nga themeluesit e zhanrit roku anadollak.

Ndarja e muzikës turke në zhanre mund të jetë e vështirë, por mund të dallohen tri kategori të gjera: "muzika popullore turke", "muzika artistike turke" dhe stile të ndryshme të muzikës popullore moderne. Këto stile përfshijnë arabeskën [en], muzikën pop dhe rokun anadollak.[484]

Rritja e popullaritetit të muzikës pop solli disa yje turq të njohur ndërkombëtarisht, si Ajda Pekkan, Sezen Aksu, Erol Evgin, MFÖ, Tarkan, Mustafa Sandal, Sertab Erener, Teoman, Kenan Doğulu, Levent Yüksel dhe Hande Yener.[nevojitet citimi] Muzikantë dhe kompozitorë turq të xhazit dhe bluzit të vlerësuar ndërkombëtarisht përfshijnë Ahmet Ertegun.[485]

Media dhe kinemaja

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Qindra kanale televizive, mijëra stacione lokale dhe kombëtare radiofonike, dhjetëra gazeta, një industri kombëtare kinematografike prodhuese dhe fitimprurëse, si dhe rritja e shpejtë e përdorimit të internetit me brez të gjerë përbëjnë një industri të gjallë mediatike në Turqi.[486][487] Shumica e audiencës televizive ndahet mes transmetuesit publik TRT dhe kanaleve të tipit rrjet, si Kanal D [en], Show TV [en], ATV dhe Star TV. Mediat transmetuese kanë shtrirje shumë të gjerë, pasi antenat satelitore dhe sistemet e televizionit kabllor janë gjerësisht të disponueshme.[488] Këshilli i Lartë i Radios dhe Televizionit (RTÜK) është organi qeveritar që mbikëqyr mediat transmetuese.[489] Sipas tirazhit, gazetat më të lexuara janë Posta, Hürriyet [en], Sözcü [en], Sabah dhe Habertürk [en].[490]

Filiz Akın, Fatma Girik, Hülya Koçyiğit dhe Türkan Şoray përfaqësojnë periudhën e tyre të kinemasë turke.[491] Regjisorët turq si Metin Erksan, Nuri Bilge Ceylan, Yılmaz Güney, Zeki Demirkubuz dhe Ferzan Özpetek kanë fituar shumë çmime ndërkombëtare, si Palma e Artë [en] dhe Ariu i Artë [en].[492] Dramat televiziv turk po bëhet gjithnjë e më popullor përtej kufijve të Turqisë dhe është ndër eksportet më të rëndësishme të vendit, si për nga fitimi, ashtu edhe për nga marrëdhëniet me publikun.[493] Pasi pushtuan tregun televiziv të Lindjes së Mesme gjatë dekadës së kaluar, serialet turke u transmetuan në vitin 2016 në më shumë se një duzinë vendesh të Amerikës Jugore dhe Qendrore.[494] Sot Turqia është eksportuesi i dytë më i madh në botë i serialeve televizive.[495][496][497]

Indeksi Botëror i Lirisë së Shtypit për vitin 2026 vuri në dukje censurë të rëndë në Turqi.[498] Sipas Committee to Protect Journalists, në Turqi ndodhen 13 gazetarë të burgosur.[499]

Kafenë turke me llokum. Kultura e kafesë turke është trashëgimi kulturore jomateriale e UNESCO-s, e regjistruar në listën e saj si trashëgimi e turqve.[500][501]

Kuzhina turke është e larmishme dhe e pasur, me dallime sipas rajoneve.[502] Ajo është ndikuar nga kuzhinat anatoliane, mesdhetare, iraniane, të Azisë Qendrore dhe të Azisë Lindore.[503] Kuzhina turke dhe ajo osmane kanë ndikuar gjithashtu në kuzhinat e popujve të tjerë. Dīwān Lughāt al-Turk, i shekullit XI, dokumenton "prejardhjen e lashtë të një pjese të madhe të kuzhinës së sotme turke".[503] Güveç, bullguri dhe byreku janë disa nga shembujt më të hershëm të dokumentuar të kuzhinës turke. Megjithëse fjala qebap vjen nga persishtja, popujt turq e njihnin përdorimin e hellit për gatimin e mishit. Kuzhina turke dallohet për llojet e shumta të qebapëve. Po ashtu, gatimet me pilaf janë ndikuar nga kuzhina turke. Më shumë të dhëna për kuzhinën e periudhave selxhuke dhe osmane gjenden në veprat e Mevlana Xhelaludin Rumiut dhe Evlija Çelebiut. Ky i fundit përshkruan "esnafet e Stambollit që merreshin me ushqimin".[503]

Ndër ushqimet bazë në Turqi janë buka dhe kosi. Disa lloje buke janë lavashi dhe pideja, një lloj buke e ngjashme me pitën. Ajrani është pije e bërë nga kosi. Në pjesët perëndimore të Turqisë përdoret vaj ulliri. Ndër drithërat janë gruri, misri, elbi, tërshëra dhe meli. Fasulet, qiqrat, arrat, patëllxhanët dhe mishi i qengjit janë disa nga përbërësit e përdorur shpesh.[503] Doner kebab, me origjinë nga Turqia, përgatitet me feta mishi qengji të marinuara dhe të pjekura vertikalisht.[504] Ndër prodhimet e detit përdoret ançoja, ndër të tjera. Lloje të ndryshme dollmash dhe mantı përgatiten duke mbushur perime ose brumëra.[503] Sarmaja përgatitet duke mbështjellë mbushjen me gjethe të ngrënshme.[505] Gatimet yahni janë gjellë me perime.[503] Turqia është ndër vendet me traditë të mezexhinjve.[506] Për ëmbëlsim përdoren mjalti, pekmezi, frutat e thata ose frutat e freskëta.[503] Filoja është një brumë me origjinë turke që përdoret për të bërë bakllava.[507] Llokumi turk është një "xhelatinë delikate, por e përtypshme".[508]

Sporti më popullor është Futbolli. Gjithashtu, Basketbolli, Volejbolli dhe Tenisi kanë tërhequr kohët e fundit vëmendje mediatike.[509] Galatasaray fitoi Kupën UEFA dhe Superkupën UEFA në vitin 2000.[510] Kombëtarja turke e futbollit fitoi medaljen e bronztë në Kampionatin Botëror të Futbollit 2002, Kupën e Konfederatave FIFA 2003 dhe UEFA Euro 2008.[511]

Edhe sporte të tjera të përhapura, si basketbolli dhe volejbolli, janë të njohura.[512] Ekipet kombëtare të meshkujve dhe të femrave në basketboll kanë pasur sukses. Anadolu Efes S.K. është klubi turk më i suksesshëm në garat ndërkombëtare të basketbollit.[513][514] Fenerbahçe arriti në finalen e EuroLeague në tri sezone radhazi (2015–2016, 2016–2017 dhe 2017–2018), duke u shpallur kampion i Evropës në vitin 2017.

VakıfBank S.K. është një nga ekipet më të mira të volejbollit për femra në botë; ka fituar katër herë Kampionatin Botëror të Klubeve të FIVB-së dhe gjashtë herë Kupën e Kampionëve të CEV-së.

Finalja e kampionatit të basketbollit EuroLeague Women 2013–2014 u luajt mes dy ekipeve turke, Galatasaray dhe Fenerbahçe, dhe u fitua nga Galatasaray.[515] Fenerbahçe fitoi Superkupën e Evropës të FIBA-s për femra 2023, pas dy fitoreve radhazi në EuroLeague në sezonet 2022–2023 dhe 2023–2024.

Ekipi kombëtar i volejbollit për femra ka fituar disa medalje.[516] Klubet e volejbollit për femra, përkatësisht VakıfBank, Fenerbahçe dhe Eczacıbaşı, kanë fituar shumë tituj dhe medalje në kampionatet evropiane.[517]

Sporti tradicional kombëtar i Turqisë që nga koha osmane ka qenë mundja me vaj.[518] Provinca e Edrenesë ka pritur turneun vjetor të mundjes me vaj në Kırkpınar që prej vitit 1361, duke e bërë atë garën sportive me vazhdimësinë më të gjatë në botë.[519][520] Në shekullin XIX dhe në fillim të shekullit XX, kampionë të mundjes me vaj, si Koca Yusuf, Nurullah Hasan dhe Kızılcıklı Mahmut, fituan famë ndërkombëtare në Evropë dhe Amerikën e Veriut, pasi morën tituj kampionësh botërorë në peshën e rëndë. Edhe stilet ndërkombëtare të mundjes të rregulluara nga FILA, si mundja e lirë dhe mundja greko-romake, janë të njohura. Mundësit turq kanë fituar shumë tituj evropianë, botërorë dhe olimpikë, si individualisht, ashtu edhe si ekip kombëtar.[521]

  1. ↑ në turqisht: Türkiye; [ˈtyɾcije] ⓘ
  2. ↑ në turqisht: Türkiye Cumhuriyeti; [ˈtyɾcije dʒumˈhuːɾijeti] ⓘ
  3. ↑ Origjina e gjuhëve indo-evropiane është e panjohur.[62] Ato mund të jenë vendase në Anadoll[63] ose të kenë ardhur nga diku tjetër.[64]
  4. ↑ Ndonëse nuk përmenden shprehimisht në Traktatin e Lozanës[401]
  5. ↑ Komuniteti bullgar në Turqi tani është aq i vogël, saqë kjo dispozitë de facto nuk zbatohet.[401][402][403]
  6. ↑ Për qëllimet e Traktatit të Lozanës, qeveria turke e konsideron hebraishten si gjuhën e hebrenjve të Turqisë, ndonëse gjuha amtare e tyre nuk ishte hebraishtja, por historikisht judeo-spanjishtja (ladinoja) ose gjuhë të tjera hebraike.[405][406]
  1. ↑ "The Turkish Flag and The Turkish National Anthem (Independence March)". Republic of Türkiye, Ministry of Foreign Affairs (në anglisht). Marrë më 2024-08-04.
  2. ↑ "Türkiye Cumhuriyeti Anayasası" (në turqisht). Asambleja e Madhe Kombëtare e Turqisë. Arkivuar nga origjinali më 2020-07-02. Marrë më 2020-07-01. 3. Madde: Devletin Bütünlüğü, Resmi Dili, Bayrağı, Milli Marşı ve Başkenti: Türkiye Devleti, ülkesi ve milletiyle bölünmez bir bütündür. Dili Türkçedir. Bayrağı, şekli kanununda belirtilen, beyaz ay yıldızlı al bayraktır. Milli marşı 'İstiklal Marşı' dır. Başkenti Ankara'dır.
  3. ↑ KONDA 2006, f. 19; Kornfilt 2018, f. 537
  4. 1 2 3 4 5 "Turkey (Turkiye)". The World Factbook (në anglisht). Agjencia Qendrore e Inteligjencës (ShBA). Arkivuar nga origjinali më 2022-06-18. Marrë më 2024-05-19.
  5. 1 2 "Turkish Constitution" (në anglisht). Anayasa Mahkemesi. Arkivuar nga origjinali më 2021-01-10. Marrë më 2022-04-12.
  6. ↑ "Surface water and surface water change" (në anglisht). Organisation for Economic Co-operation and Development (OECD). Arkivuar nga origjinali më 2021-03-24. Marrë më 2020-10-11.
  7. 1 2 3 4 5 6 7 8 "The Results of Address Based Population Registration System, 2025". www.tuik.gov.tr (në anglisht). Instituti Turk i Statistikave. 2026-02-09. Marrë më 2026-02-09.
  8. 1 2 3 4 5 6 "World Economic Outlook Database (October 2026 Edition)". www.imf.org (në anglisht). Fondi Monetar Ndërkombëtar. 2026-10-13. Marrë më 2026-10-13.
  9. ↑ "Gini index (World Bank estimate) – Turkey" (në anglisht). World Bank. 2019. Arkivuar nga origjinali më 2019-05-17. Marrë më 2025-07-08.
  10. ↑ "Human Development Report 2025" (PDF) (në anglisht). Programi i Kombeve të Bashkuara për Zhvillimin. 2025-05-06. Arkivuar (PDF) nga origjinali më 2025-05-06. Marrë më 2025-05-06.
  11. 1 2 3 Howard 2016, f. 24
  12. ↑ Sagona & Zimansky 2015, f. 1; Howard 2016, f. xv; McMahon & Steadman 2012a, fq. 3–12; Matthews 2012, f. 49
  13. ↑ Ahmed 2006, f. 1576; Steadman 2012, f. 234; Michel 2012, f. 327; Melchert 2012, f. 713; Howard 2016, f. 26
  14. ↑ Howard 2016, f. 29; Ahmed 2006, f. 1576; McMahon & Steadman 2012a, f. 5; McMahon 2012, f. 16; Sams 2012, f. 617; Kaldellis 2024, f. 26
  15. ↑ Davison 1990, fq. 3–4; Howard 2016, fq. 33–44
  16. 1 2 Howard 2016, fq. 38–39
  17. ↑ Howard 2016, f. 45; Somel 2010, f. xcvii
  18. ↑ Hanioğlu 2012, fq. 15–25; Kayalı 2012, fq. 26–28; Davison 1990, fq. 115–116
  19. ↑ Kaser 2011, f. 336; Fábos 2005, f. 437; Schayegh, Cyrus (2024). "A Late/Post-Imperial Region of Difference: The Ottoman Empire and its Successor Polities in Southeastern Europe, Turkey, and the Arab East, c. 1850s–1940s". Journal of World History (në anglisht). 35 (4): 579–622. doi:10.1353/jwh.2024.a943172. ISSN 1527-8050.; Karpat 2001, f. 343; Karpat 2004, fq. 5–6; Pekesen 2012; Biondich 2011, f. 93; Armour 2012, f. 213; Bosma, Lucassen & Oostindie 2012a, f. 17
  20. 1 2 Tatz, Colin; Higgins, Winton (2016). The Magnitude of Genocide (në anglisht). ABC-CLIO. ISBN 978-1-4408-3161-4.
  21. ↑ Schaller, Dominik J.; Jürgen (2008). "Late Ottoman genocides: the dissolution of the Ottoman Empire and Young Turkish population and extermination policies – introduction". Journal of Genocide Research (në anglisht). 10 (1): 7–14. doi:10.1080/14623520801950820. ISSN 1462-3528. S2CID 71515470.
  22. ↑ Morris, Benny; Dror (2021). The Thirty-Year Genocide - Turkey's Destruction of Its Christian Minorities, 1894–1924 (në anglisht). Harvard University Press. ISBN 978-0-674-25143-4.
  23. ↑ Pamuk 2012, f. 50; Kayali 2008, f. 112
  24. 1 2 3 4 5 Birben, Üstüner (2019). "The Effectiveness of Protected Areas in Biodiversity Conservation: The Case of Turkey". CERNE (në anglisht). 25 (4): 424–438. doi:10.1590/01047760201925042644. ISSN 0104-7760. Turkey has 3 out of the 36 biodiversity hotspots on Earth: the Mediterranean, Caucasus, and Irano-Anatolian hotspots
  25. 1 2 Ahmed 2006, fq. 1575–1576
  26. 1 2 3 4 5 World Bank Türkiye – Country Climate and Development Report 2022, f. 7
  27. 1 2 3 4 5 6 Atun, Rifat (2015). "Transforming Turkey's Health System — Lessons for Universal Coverage". New England Journal of Medicine (në anglisht). 373 (14): 1285–1289. doi:10.1056/NEJMp1410433. PMID 26422719.
  28. 1 2 3 4 OECD Taking stock of education reforms for access and quality in Türkiye 2023, f. 35
  29. ↑ World Intellectual Property Organization (WIPO) 2024, f. 22
  30. ↑ Berg, Miriam (2023). Turkish Drama Serials: The Importance and Influence of a Globally Popular Television Phenomenon (në anglisht). University of Exeter Press. fq. 1–2. ISBN 978-1-80413-043-8.
  31. ↑ Agoston & Masters 2009, f. 574
  32. ↑ Howard 2016, f. 31
  33. 1 2 3 Everett-Heath 2020, Türkiye (Turkey)
  34. ↑ Golden 2021, f. 30
  35. ↑ Clauson 1972, fq. 542–543
  36. ↑ Golden 2021, fq. 6–7
  37. ↑ Golden 2021, fq. 9, 16
  38. ↑ Moravcsik, Gyula, red. (1967). Constantine Porphyrogenitus: De Administrando Imperio (në anglisht). Përkthyer nga R.J.H. Jenkins (bot. New, revised). Washington, D.C.: Dumbarton Oaks Center for Byzantine Studies. fq. 65. ISBN 978-0-88402-021-9. Patzinakia, the Pecheneg realm, stretches west as far as the Siret River (or even the Eastern Carpathian Mountains), and is four days distant from Tourkia [i.e. Hungary].[failed verification]
  39. ↑ Findley 2005, f. 51
  40. ↑ Golden 2021, fq. 2–3
  41. ↑ Everett-Heath 2020, Turkestan, Central Asia, Kazakhstan
  42. ↑ Gray 2003, Turkye, (Turkeye) Turkey; Book of the Duchess, The; Map 1; Map 3.
  43. ↑ Oxford English Dictionary, zëri "Turkey".
  44. ↑ Hertslet, Edward (1875). "General treaty between Great Britain, Austria, France, Prussia, Russia, Sardinia and Turkey, signed at Paris on 30th March 1856". The Map of Europe by Treaty showing the various political and territorial changes which have taken place since the general peace of 1814, with numerous maps and notes (në anglisht). Vëll. 2. Butterworth. fq. 1250–1265. Protocols of conferences held at Paris relative to the general Treaty of Peace. Presented to both Houses of Parliament by command of Her Majesty, 1856 (në anglisht). London: Harrison and Sons. 1856 – nëpërmjet the Internet Archive. Hertslet, Edward (1891). "Treaty between Great Britain, Austria-Hungary, France, Germany, Italy, Russia, and Turkey, for the Settlement of Affairs in the East, Signed at Berlin, 13 July 1878 (Translation)". The Map of Europe by Treaty; which have taken place since the general peace of 1814. With numerous maps and notes (në anglisht). Vëll. IV (1875–1891) (bot. First). Her Majesty's Stationery Office. fq. 2759–2798 – nëpërmjet the Internet Archive.{{cite book}}: Mirëmbajtja CS1: Data dhe viti (lidhja) "Treaty Between Great Britain, Austria-Hungary, France, Germany, Italy, Russia and Turkey. (Berlin). July 13, 1878". sourcebooks.fordham.edu (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 2023-03-26. Marrë më 2023-05-09.
  45. ↑ Ryan Gingeras (2019). Eternal Dawn: Turkey in the Age of Atatürk (në anglisht). fq. 86.
  46. ↑ Cevdet Küçük. "Türkiye" (në turqisht). fq. 567.
  47. ↑ "Marka Olarak 'Türkiye' İbaresinin Kullanımı (Presidential Circular No. 2021/24 on the Use of the Term "Türkiye" as a Brand)" (PDF) (në turqisht). Resmî Gazete (Official Gazette of the Republic of Türkiye). 2021-12-04. Arkivuar (PDF) nga origjinali më 2022-05-17. Marrë më 2022-04-11.
  48. ↑ Soylu, Ragip (2022-01-17). "Turkey to register its new name Türkiye to UN in coming weeks". Middle East Eye (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 2022-06-06. Marrë më 2022-04-11.
  49. ↑ "UN to use 'Türkiye' instead of 'Turkey' after Ankara's request". TRT World (në anglisht). 2022-06-02. Arkivuar nga origjinali më 2022-06-02. Marrë më 2022-06-03.
  50. ↑ Wertheimer, Tiffany (2022-06-02). "Turkey changes its name in rebranding bid". BBC News Online (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 2022-06-02. Marrë më 2022-06-02.
  51. ↑ "The World's First Temple". Archaeology magazine (në anglisht). nëntor–dhjetor 2008. fq. 23. Arkivuar nga origjinali më 2012-03-29. Marrë më 2012-07-25.{{cite web}}: Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja)
  52. ↑ Casson, Lionel (1977). "The Thracians" (PDF). The Metropolitan Museum of Art Bulletin (në anglisht). 35 (1): 2–6. doi:10.2307/3258667. JSTOR 3258667. Arkivuar nga origjinali (PDF) më 2019-05-03.
  53. 1 2 3 4 Howard 2016, f. 25
  54. 1 2 Bellwood 2022, f. 229
  55. ↑ Kılınç, Gülşah Merve; etj. (2016). "The Demographic Development of the First Farmers in Anatolia". Current Biology (në anglisht). 26 (19): 2659–2666. Bibcode:2016CBio...26.2659K. doi:10.1016/j.cub.2016.07.057. PMC 5069350. PMID 27498567.
  56. ↑ Lipson, Mark; etj. (2017). "Parallel palaeogenomic transects reveal complex genetic history of early European farmers". Nature (në anglisht). 551 (7680): 368–372. Bibcode:2017Natur.551..368L. doi:10.1038/nature24476. ISSN 0028-0836. PMC 5973800. PMID 29144465.
  57. 1 2 3 4 5 Howard 2016, f. 26
  58. 1 2 3 Steadman 2012, f. 234
  59. ↑ Michel 2012, f. 327
  60. ↑ Sagona & Zimansky 2015, f. 246
  61. 1 2 Beckman 2012, f. 522
  62. ↑ Heggarty, Paul (2021). "Cognacy Databases and Phylogenetic Research on Indo-European". Annual Review of Linguistics (në anglisht). 7: 371–394. doi:10.1146/annurev-linguistics-011619-030507.
  63. ↑ Bellwood 2022, f. 242
  64. ↑ Melchert 2012, f. 713
  65. ↑ Howard 2016, fq. 26–27
  66. 1 2 Ahmed 2006, f. 1576
  67. ↑ Jablonka 2012, fq. 724–726
  68. ↑ McMahon 2012, f. 17
  69. ↑ Denisyuk, Yulia (2023-10-29). "Photo story: tombs, turquoise seas and trekking along Turkey's Lycian Way". National Geographic (në anglisht). National Geographic Traveller.
  70. 1 2 3 4 5 6 Howard 2016, f. 27
  71. ↑ Yakubovich 2012, f. 538
  72. ↑ Zimansky 2012, f. 552
  73. 1 2 3 4 5 6 Howard 2016, f. 28
  74. 1 2 Bryce 2012, fq. 369–370: "The only clear evidence we have for significant Mycenaean settlement anywhere in the Near Eastern region is at Miletus on the southwestern Anatolian coast, at the mouth of the Maeander River, and at the site now called Müsgebi [...]"
  75. 1 2 "Anatolia – Greek colonies on the Anatolian coasts, c. 1180–547 bce". Encyclopædia Britannica (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 2023-03-21. Marrë më 2024-02-02. Before the Greek migrations that followed the end of the Bronze Age (c. 1200 BCE), probably the only Greek-speaking communities on the west coast of Anatolia were Mycenaean settlements at Iasus and Müskebi on the Halicarnassus peninsula and walled Mycenaean colonies at Miletus and Colophon.
  76. ↑ Harl 2012, f. 760: "Greek cities on the shores of Asia Minor and on the Aegean islands were the nexus of trade and cultural exchange in the early Greek world, so Archaic Greek civilization was to a great extent the product of the Greek cities of Asia Minor."
  77. ↑ Harl 2012, fq. 753–756
  78. ↑ Greaves 2012, f. 505
  79. ↑ Harl 2012, f. 753
  80. ↑ Harl 2012, fq. 753–754
  81. ↑ Mark Cartwright. "Celsus Library" (në anglisht). World History Encyclopedia. Arkivuar nga origjinali më 2024-03-28. Marrë më 2017-02-02.
  82. ↑ "The Temple of Artemis at Ephesus: The Un-Greek Temple and Wonder". World History Encyclopedia (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 2024-03-28. Marrë më 2017-02-17.
  83. ↑ McMahon & Steadman 2012a, f. 5
  84. ↑ McMahon 2012, f. 16
  85. ↑ Sams 2012, f. 617
  86. ↑ Howard 2016, f. 29: "The sudden disappearance of the Persian Empire and the conquest of virtually the entire Middle Eastern world from the Nile to the Indus by Alexander the Great caused tremendous political and cultural upheaval. [...] statesmen throughout the conquered regions attempted to implement a policy of Hellenization. For indigenous elites, this amounted to the forced assimilation of native religion and culture to Greek models. It met resistance in Anatolia as elsewhere, especially from priests and others who controlled temple wealth."
  87. ↑ Howard 2016, fq. 28–29
  88. ↑ Mitchell 1995, fq. 3–4
  89. ↑ Howard 2016, f. 29
  90. ↑ Hoyos 2019, fq. 35–37
  91. ↑ Hoyos 2019, fq. 62, 83, 115
  92. 1 2 Howard 2016, f. 30
  93. ↑ "Hagia Sophia". Encyclopædia Britannica (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 2021-04-29. Marrë më 2017-02-02.
  94. 1 2 Horrocks 2008, fq. 778–779: "Kështu, shumica e trevave tradicionale "greke", përfshirë zonat bregdetare të Azisë së Vogël, mbetën kryesisht greqishtfolëse, pavarësisht mbivendosjes së latinishtes dhe dyndjeve të mëvonshme sllave në Ballkan gjatë shekujve VI dhe VII. Edhe në rrafshnaltën e Anadollit, ku kultura helene kishte mbërritur vetëm me pushtimet e Aleksandrit, popullsitë vendase jashtëzakonisht heterogjene dhe grupet e ardhura (përfshirë keltët, gotët, hebrenjtë dhe persët) ishin helenizuar thellësisht, siç dëshmojnë rënia e vazhdueshme e dëshmive epigrafike në gjuhët vendase dhe numri i madh i mbishkrimeve publike e private në greqisht. Zhdukja e këtyre gjuhëve nga dëshmitë e shkruara nuk do të thoshte se ato u braktisën menjëherë si gjuhë të folura […]"
  95. ↑ van den Hout 2011, f. 1
  96. 1 2 Uchiyama, Junzo; etj. (2020). "Populations dynamics in Northern Eurasian forests: a long-term perspective from Northeast Asia". Evolutionary Human Sciences (në anglisht). 2 e16. doi:10.1017/ehs.2020.11. PMC 10427466. PMID 37588381. Most linguists and historians agree that Proto-Turkic, the common ancestor of all ancient and contemporary Turkic languages, must have been spoken somewhere in Central-East Asia
  97. ↑ Lee 2023, f. 4; Findley 2005, f. 18; Golden, Peter B. (2018). "The Ethnogonic Tales of the Türks". The Medieval History Journal (në anglisht). 21 (2): 291–327. doi:10.1177/0971945818775373. ISSN 0971-9458. S2CID 166026934.; Lee, Joo-Yup; Kuang, Shuntu (2017). "A Comparative Analysis of Chinese Historical Sources and Y-DNA Studies with Regard to the Early and Medieval Turkic Peoples". Inner Asia (në anglisht). 19 (2): 197–239. doi:10.1163/22105018-12340089. ISSN 2210-5018.
  98. 1 2 3 4 Lee 2023, f. 84
  99. 1 2 3 Howard 2016, f. 34
  100. ↑ Lee 2023, f. 90
  101. ↑ Lee 2023, f. 91
  102. ↑ Peacock 2015, f. 9
  103. ↑ Ahmed 2006, f. 1576
  104. 1 2 Davison 1990, fq. 3–4
  105. ↑ Howard 2016, fq. 34–36
  106. ↑ Howard 2016, f. 36
  107. ↑ Findley 2005, fq. 71–73, 225
  108. ↑ Howard 2016, fq. 36–38
  109. ↑ Howard 2016, f. 33
  110. ↑ Leiser 2010, f. 303
  111. ↑ Davison 1990, f. 4
  112. ↑ Howard 2016, fq. 37–39
  113. ↑ Howard 2016, f. 35
  114. ↑ Howard 2016, f. 38
  115. ↑ Leiser 2010, fq. 308–310
  116. ↑ Leiser 2010, fq. 309–310
  117. ↑ Fleet 2010, fq. 313–314
  118. 1 2 Lee 2023, f. 94
  119. ↑ Howard 2016, fq. 40–41
  120. ↑ Howard 2016, f. 43
  121. 1 2 Howard 2016, f. 45
  122. ↑ Somel 2010, f. xcvii
  123. ↑ Agoston & Masters 2009, f. 302
  124. ↑ Hanioğlu 2012, f. 19
  125. ↑ Özbudun 2012, f. 194
  126. ↑ Simons, Marlise (1993-08-22). "Center of Ottoman Power". The New York Times (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 2018-07-12. Marrë më 2009-06-04.
  127. ↑ "Dolmabahce Palace". dolmabahcepalace.com (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 2016-03-16. Marrë më 2014-08-04.
  128. ↑ Niall Ferguson (2008-01-02). "An Ottoman warning for indebted America". Financial Times (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 2014-01-25. Marrë më 2016-09-05.
  129. ↑ "Collapse of the Ottoman Empire, 1918–1920". nzhistory.govt.nz (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 2015-12-19. Marrë më 2014-08-09.
  130. ↑ Isa Blumi (2013). Ottoman Refugees, 1878–1939: Migration in a Post-Imperial World (në anglisht). Bloomsbury Academic. ISBN 978-1-4725-1536-0.
  131. ↑ Kaser 2011, f. 336
  132. 1 2 Fábos 2005, f. 437
  133. ↑ Pekesen 2012; Kaser 2011, f. 336; Karpat 2001, f. 343; Karpat 2004, fq. 5–6
  134. ↑ Howard 2016, f. 70
  135. ↑ Karpat 2001, f. 343
  136. ↑ Armour 2012, f. 213
  137. ↑ Mojzes, Paul (nëntor 2013). "Ethnic cleansing in the Balkans, why did it happen and could it happen again" (PDF). Cicero Foundation (në anglisht). Arkivuar (PDF) nga origjinali më 2024-02-23. Marrë më 2024-02-23.{{cite web}}: Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja)
  138. ↑ Levene 2015, fq. 430–431
  139. ↑ Roderic H. Davison; recensioni i Paul C. Helmreich, "From Paris to Sèvres: The Partition of the Ottoman Empire at the Peace Conference of 1919–1920", në Slavic Review, vëll. 34, nr. 1 (mars 1975), f. 186–187.
  140. 1 2 "Armenian Genocide". Encyclopædia Britannica (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 2020-11-01. Marrë më 2023-01-04.
  141. ↑ "Fact Sheet: Armenian Genocide" (në anglisht). University of Michigan. Arkivuar nga origjinali më 2010-08-18. Marrë më 2010-07-15.
  142. ↑ Freedman, Jeri (2009). The Armenian genocide (në anglisht) (bot. 1st). Rosen Pub. Group. ISBN 978-1-4042-1825-3. Arkivuar nga origjinali më 2023-01-14 – nëpërmjet Google Books.
  143. ↑ Totten, Samuel, Paul Robert Bartrop, Steven L. Jacobs (red.) Dictionary of Genocide. Greenwood Publishing Group, 2008, f. 19. ISBN 978-0-313-34642-2.
  144. ↑ "Erdogan: Turkey will 'never accept' genocide charges". Deutsche Welle (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 2018-02-07. Marrë më 2018-02-07.
  145. ↑ Raziye Akkoç (2015-10-15). "ECHR: Why Turkey won't talk about the Armenian genocide". The Daily Telegraph (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 2022-01-10. Marrë më 2016-05-28.
  146. ↑ Donald Bloxham (2005). The Great Game of Genocide: Imperialism, Nationalism, And the Destruction of the Ottoman Armenians (në anglisht). Oxford University Press. fq. 150. ISBN 978-0-19-927356-0 – nëpërmjet Google Books.
  147. ↑ Levene, Mark (dimër 1998). "Creating a Modern 'Zone of Genocide': The Impact of Nation- and State-Formation on Eastern Anatolia, 1878–1923". Holocaust and Genocide Studies (në anglisht). 12 (3): 393–433. doi:10.1093/hgs/12.3.393. ISSN 1476-7937.{{cite journal}}: Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja)
  148. ↑ Ferguson, Niall (2007). The War of the World: Twentieth-Century Conflict and the Descent of the West (në anglisht). Penguin Group. fq. 180. ISBN 978-0-14-311239-6.
  149. 1 2 "The Treaty of Sèvres, 1920" (në anglisht). Biblioteka Harold B. Brigham Young University. Arkivuar nga origjinali më 2017-11-12. Marrë më 2020-04-18.
  150. 1 2 3 Mango, Andrew (2000). Atatürk: The Biography of the Founder of Modern Turkey (në anglisht). Overlook. fq. lxxviii. ISBN 978-1-58567-011-6.
  151. ↑ Robert H. Hewsen. Armenia: A Historical Atlas (në anglisht). fq. 237. ISBN 0-226-33228-4.
  152. ↑ Psomiades, Harry J. (2000). The Eastern Question, the Last Phase: a study in Greek-Turkish diplomacy (në anglisht). Pella. fq. 27–38. ISBN 0-918618-79-7.
  153. ↑ Macfie, A. L. (1979). "The Chanak affair (September–October 1922)". Balkan Studies (në anglisht). 20 (2): 309–41.
  154. ↑ Heper, Metin; Criss, Nur Bilge (2009). Historical Dictionary of Turkey (në anglisht). Scarecrow Press. ISBN 978-0-8108-6281-4. Arkivuar nga origjinali më 2024-03-28 – nëpërmjet Google Books.
  155. ↑ Axiarlis, Evangelia (2014). Political Islam and the Secular State in Turkey: Democracy, Reform and the Justice and Development Party (në anglisht). I.B. Tauris. fq. 11.
  156. ↑ Clogg, Richard (2002). A Concise History of Greece (në anglisht). Cambridge University Press. fq. 101. ISBN 978-0-521-00479-4. Arkivuar nga origjinali më 2024-03-28 – nëpërmjet Google Books.
  157. ↑ Gerhard Bowering; Patricia Crone; Wadad Kadi; Devin J. Stewart; Muhammad Qasim Zaman; Mahan Mirza (2012). The Princeton Encyclopedia of Islamic Political Thought (në anglisht). Princeton University Press. fq. 49. ISBN 978-1-4008-3855-4 – nëpërmjet Google Books. Following the revolution, Mustafa Kemal became an important figure in the military ranks of the Ottoman Committee of Union and Progress (CUP) as a protégé [...] Although the sultanate had already been abolished in November 1922, the republic was founded in October 1923. [...] ambitious reform programme aimed at the creation of a modern, secular state and the construction of a new identity for its citizens.
  158. ↑ Heper 2012, f. 146
  159. ↑ Hassan, Mona (2017). Longing for the Lost Caliphate: A Transregional History (në anglisht). Princeton University Press. ISBN 978-1-4008-8371-4. Arkivuar nga origjinali më 2023-01-17 – nëpërmjet Google Books.
  160. ↑ Çağaptay, Soner (2002). "Reconfiguring the Turkish nation in the 1930s". Nationalism and Ethnic Politics (në anglisht). 8 (2): 67–82. doi:10.1080/13537110208428662. ISSN 1353-7113. S2CID 143855822.
  161. ↑ Dodd 2012, f. 55
  162. ↑ MacFie, A.L. (1989). "The Turkish straits in the second world war, 1939–45". Middle Eastern Studies (në anglisht). 25 (2): 238–248. doi:10.1080/00263208908700778. ISSN 0026-3206.
  163. ↑ "Growth in United Nations membership (1945–2005)" (në anglisht). United Nations. 2006-07-03. Arkivuar nga origjinali më 2016-01-17. Marrë më 2006-10-30.
  164. ↑ Sayarı 2012, f. 1
  165. ↑ Karaosmanoğlu 2012, f. 149
  166. ↑ Hale 2023, f. xiii
  167. 1 2 "PKK". mfa.gov.tr (në anglisht). Republic of Türkiye, Ministry of Foreign Affairs. Arkivuar nga origjinali më 2023-03-25. Marrë më 2022-12-31.
  168. ↑ "U.S. Department of State – Bureau of Counterterrorism: Foreign Terrorist Organizations" (në anglisht). U.S. Department of State. Arkivuar nga origjinali më 2020-12-16. Marrë më 2020-04-18.
  169. ↑ "Council of the European Union: Council Decision (CFSP) 2019/1341 of 8 August 2019 updating the list of persons, groups and entities subject to Articles 2, 3 and 4 of Common Position 2001/931/CFSP on the application of specific measures to combat terrorism" (në anglisht). Official Journal of the European Union. Arkivuar nga origjinali më 2020-12-18. Marrë më 2020-04-18.
  170. ↑ "Chronology of Turkey-EU relations" (në anglisht). Turkish Secretariat of European Union Affairs. Arkivuar nga origjinali më 2007-05-15. Marrë më 2006-10-30.
  171. ↑ Dodd 2012, fq. 59–63
  172. ↑ "Turkey: Information Control, Election Control? | Human Rights Watch". Human Rights Watch (në anglisht). 2023-05-10. Marrë më 2026-09-16.
  173. ↑ Mert, A. (2019-09-03). "The trees of Gezi Park: environmental policy as the focus of democratic protests". Journal of Environmental Policy and Planning (në anglisht). 21 (5): 1–15. doi:10.1080/1523908X.2016.1202106. hdl:1871.1/2487c416-c2c4-4d6e-af6b-0e088493f62f. ISSN 1523-908X.
  174. ↑ "Taksim and the Left". Brookings (në anglishte amerikane). Marrë më 2026-09-16.
  175. 1 2 Derin, Uğur (2021). "'Who Did This to Us?': Blaming the Enemies as Part of Turkey's Authoritarian Political Culture". Collective and State Violence in Turkey: The Construction of a National Identity from Empire to Nation-State (në anglisht) (bot. 1). Berghahn Books. fq. 427, 431–432. doi:10.2307/j.ctv29sfvw6. ISBN 978-1-78920-450-6.
  176. ↑ "Recep Tayyip Erdogan wins Turkish presidential election". BBC News (në anglisht). 2014-08-10. Arkivuar nga origjinali më 2022-11-25. Marrë më 2022-11-25.
  177. ↑ Cunningham, Erin; Sly, Liz; Karatas, Zeynep (2016-07-16). "Turkey rounds up thousands of suspected participants in coup attempt". The Washington Post (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 2016-07-18. Marrë më 2016-07-17.
  178. ↑ "Adalet Bakanı Yılmaz Tunç, 15 Temmuz'u Değerlendirdi". Türkiye Cumhuriyeti Adalet Bakanlığı (në turqisht). 2024-07-12. Marrë më 2024-09-30.
  179. ↑ Karakaş, İsmet; Sarica, Abdullah (2024-07-12). "Adalet Bakanı Tunç: Demokrasiye müdahale olmasın diye hem yargımız hem yasamamız gerekli tedbirleri almaya devam ediyor". Agjencia Anadolu [en] (në turqisht).
  180. ↑ "Here's why Turkish opposition parties are contesting the referendum results". Washington Post (në anglisht). 2017-04-16. Marrë më 2017-04-17.
  181. ↑ "Kurds in Turkey back PKK's response to jailed leader's peace call". Gazete Duvar (në anglisht). 2025-04-03. Marrë më 2025-03-04.
  182. ↑ Toksabay, Ece; Erkoyun, Ezgi; Erkoyun, Ezgi (2025-03-19). "Turkey detains Istanbul mayor in what opposition calls 'coup'". Reuters (në anglisht). Marrë më 2026-09-16.
  183. ↑ Spicer, Jonathan; Gumrukcu, Tuvan; Spicer, Jonathan (2025-03-27). "Turkey detains nearly 1,900 in protests over jailed mayor, rejects foreign criticism". Reuters (në anglisht). Marrë më 2026-09-16.
  184. ↑ "Türkiye: Court Removes Leadership of Main Opposition Party | Human Rights Watch" (në anglisht). 2026-05-22. Marrë më 2026-07-29.
  185. ↑ "UN Demographic Yearbook" (PDF) (në anglisht). Marrë më 2010-11-01.
  186. 1 2 Kuzucuoğlu 2019, f. 7
  187. ↑ Waskey 2005, f. 922: "Trakia, pjesa evropiane e vendit, ka përafërsisht madhësinë e Vermontit, me 9.412 milje katrore (24.378 km²). Pjesa aziatike (Azia e Vogël) quhet Anadoll dhe mbulon 291.971 milje katrore (756.202 km²)"; Cohen 2008, f. 125: "Anadolli, [greqisht: lindje dielli], pjesa aziatike e Turqisë; sipërfaqja e tij përbën 97% të gjithë Turqisë"; Akbulut et al. Sahin, f. 853: "Rreth 97% e vendit ndodhet në Azinë e Vogël (Anadoll), ndërsa 3% në Evropë (Traki)"; "Turkey (Turkiye) | Geography – note". The World Factbook (në anglisht). Agjencia Qendrore e Inteligjencës. Arkivuar nga origjinali më 2022-06-18. Marrë më 2024-05-31.: "97% e vendit që ndodhet në Azi quhet Anadoll"; "Anatolia". Encyclopædia Britannica (në anglisht). Marrë më 2024-02-29.: "Anadolli, gadishulli që sot përbën pjesën aziatike të Turqisë"; Khatchadourian 2012, f. 467; Howard 2016, f. 7; Helen Chapin Metz, red. (1995). "Turkey: A Country Study | Geography" (në anglisht). Washington, D.C.: Government Printing Office; Library of Congress. Marrë më 2024-05-31.: "Pjesa aziatike e vendit njihet me emra të ndryshëm—Azia e Vogël, Turqia aziatike, Pllaja e Anadollit dhe Anadolli (Anadolu)"
  188. ↑ Merriam-Webster, Inc 1997, f. 46: "Anadolli: Pjesa e Turqisë në Azi, e barasvlershme me gadishullin e Azisë së Vogël deri te një vijë e papërcaktuar në lindje, nga Gjiri i Iskenderunit te Deti i Zi; përfshin rreth tre të pestat e provincave të Turqisë"
  189. ↑ Helen Chapin Metz, red. (1995). "Turkey: A Country Study | Geography" (në anglisht). Washington, D.C.: Government Printing Office; Library of Congress. Marrë më 2024-05-31.
  190. 1 2 3 4 Waskey 2005, f. 922
  191. ↑ Helen Chapin Metz, red. (1995). "Turkey: A Country Study | External Boundaries" (në anglisht). Washington, D.C.: Government Printing Office; Library of Congress. Marrë më 2024-05-31.
  192. ↑ "Geography of Turkey" (në anglisht). Turkish Ministry of Tourism. 2005. Marrë më 2006-12-13.
  193. ↑ Sianko, Ilya; etj. (2020). "A practical probabilistic earthquake hazard analysis tool: Case study Marmara region". Bulletin of Earthquake Engineering (në anglisht). 18 (6): 2523–2555. Bibcode:2020BuEE...18.2523S. doi:10.1007/s10518-020-00793-4. Stampa:Cc-notice
  194. ↑ Khatchadourian 2012, f. 467
  195. ↑ "Mount Ararat". Encyclopædia Britannica (në anglisht). Marrë më 2015-02-18.
  196. ↑ "Lake Van". Encyclopædia Britannica (në anglisht). Marrë më 2015-02-18.
  197. ↑ ISMEP Guide Books 4 2014, f. 8
  198. 1 2 3 4 "Türkiye Overview". The World Bank (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 2024-05-03. Marrë më 2024-05-03.
  199. ↑ Kuzucuoğlu, Çiner & Kazancı 2019a, f. 41
  200. ↑ Kuzucuoğlu, Şengör & Çiner 2019, f. 33
  201. ↑ "Rising toll makes quake deadliest in Turkey's modern history". Associated Press News (në anglisht). 2023-02-14. Arkivuar nga origjinali më 2023-10-28.
  202. ↑ "Şili ve Türkiye: Binalar yaşatır, binalar öldürür". T24 (në turqisht). 2023-02-12. Arkivuar nga origjinali më 2023-08-18.
  203. ↑ "Profesör Mustafa Erdik: Türkiye'de imar barışı olmasaydı da çok şey değişmezdi". Independent Türkçe (në turqisht). Arkivuar nga origjinali më 2024-04-06.
  204. ↑ "Şili depremle mücadelede nasıl başarılı oldu?". BBC News Türkçe (në turqisht). 2023-08-29. Arkivuar nga origjinali më 2023-12-29.
  205. ↑ Kuzucuoğlu 2019, fq. 7,12
  206. 1 2 Demir, Sertif; Guzel, Adnan (2024). "Revisiting policy and practices of sustainable development in Turkey". Environment, Development and Sustainability (në anglisht). 28 (4): 9115–9137. Bibcode:2026EDSus..28.9115D. doi:10.1007/s10668-024-05346-2. ISSN 1573-2975.
  207. 1 2 3 4 Republic of Turkey The Ministry of Food, Agriculture and Livestock 2019, fq. 6–7
  208. ↑ Dönmez & Yerli 2018, f. 397
  209. ↑ Kazancı & Kuzucuoğlu 2019, f. 603
  210. ↑ "Milli Parklar". T.C. Tarım ve Orman Bakanlığı Doğa Koruma ve Milli Parklar Genel Müdürlüğü (në turqisht). n.d. Marrë më 2025-09-10.
  211. ↑ "Korunan Alanlarda Ziyaretçi Rekoru". T.C. Tarım ve Orman Bakanlığı (në turqisht). 2023-02-04. Marrë më 2025-09-10.
  212. ↑ "Distribution of the Forest Areas". Republic of Türkiye Ministry of Environment, Urbanization and Climate Change (në anglisht). n.d. Marrë më 2025-09-09. [lidhje e vdekur]
  213. 1 2 Taşoğlu, Enes; Öztürk, Muhammed Zeynel; Yazıcı, Öznur (2024). "High Resolution Köppen-Geiger Climate Zones of Türkiye". International Journal of Climatology (në anglisht). 44 (14): 5248–5265. Bibcode:2024IJCli..44.5248T. doi:10.1002/joc.8635.
  214. 1 2 Selek, Bulent; Tuncok, Kaan; Selek, Zeliha (mars 2018). "Changes in climate zones across Turkey". Journal of Water and Climate Change (në anglisht). 9 (1): 178–195. doi:10.2166/wcc.2017.121. ISSN 2040-2244. ProQuest 2021148526.{{cite journal}}: Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja)
  215. ↑ Komuscu, Ali Umran (2022). "Dynamics of precipitation regions of Turkey: A clustering approach by K-means methodology in respect of climate variability". Journal of Water and Climate Change (në anglisht). 13 (10): 3578–3606. Bibcode:2022JWCC...13.3578K. doi:10.2166/wcc.2022.186. ISSN 2040-2244.
  216. ↑ Beck, Hylke E.; Zimmermann, Niklaus E.; McVicar, Tim R.; Vergopolan, Noemi; Berg, Alexis; Wood, Eric F. (2018). "Present and future Köppen-Geiger climate classification maps at 1-km resolution". Scientific Data (në anglisht). 5 180214. Bibcode:2018NatSD...580214B. doi:10.1038/sdata.2018.214. PMC 6207062. PMID 30375988.
  217. ↑ Turkes 2020, fq. 105–107
  218. ↑ Turunçoğlu et al. Şen, f. 25
  219. ↑ World Bank Türkiye – Country Climate and Development Report 2022, f. 28: "Parakushti i parë për uljen e cenueshmërisë dhe të ndikimeve të ndryshimeve klimatike është rritja e shpejtë, e qëndrueshme dhe gjithëpërfshirëse"
  220. 1 2 World Bank Türkiye – Country Climate and Development Report 2022, f. 6
  221. 1 2 3 OECD 2025, f. 9
  222. ↑ World Bank Türkiye – Country Climate and Development Report 2022, fq. 9,51
  223. ↑ "CIA World Factbook: Turkey" (në anglisht). Cia.gov. Arkivuar nga origjinali më 2021-01-10. Marrë më 2011-08-29.
  224. ↑ Borsuk, Imren; Levin, Paul T. (2021-04-03). "Social coexistence and violence during Turkey's authoritarian transition". Southeast European and Black Sea Studies (në anglisht). 21 (2). Informa UK Limited: 175–187. doi:10.1080/14683857.2021.1909292. ISSN 1468-3857. S2CID 233594832.
  225. ↑ Sarfati, Yusuf (qershor 2025). "Turkey's Slide to Full-scale Authoritarianism? Protests, Opposition, and Resistance". Political Insight (në anglisht). 16 (2): 13–15. doi:10.1177/20419058251351473.{{cite journal}}: Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja)
  226. ↑ "Turkey: Government". globaledge.msu.edu (në anglisht). Marrë më 2022-04-11.
  227. ↑ "Duties and Powers". global.tbmm.gov.tr (në anglisht). The Grand National Assembly of Turkey. Marrë më 2022-04-12.
  228. ↑ "Duties and Powers". www.tccb.gov.tr (në anglisht). Presidency Of The Republic Of Turkey. Marrë më 2022-04-11.
  229. ↑ "Law on Constitutional Court" (në anglisht). Marrë më 2022-04-12.
  230. ↑ Karabulut 2022, fq. 712–718
  231. ↑ Berlinger, Joshua; Ebrahim, Nadeen; Qiblawi, Tamara (2023-05-28). "Erdogan wins Turkey's election" (në anglisht). CNN. Arkivuar nga origjinali më 2023-05-28. Marrë më 2023-05-28.
  232. ↑ "Erdogan wins five more years as Turkey's president" (në anglisht). BBC. 2023-05-28. Arkivuar nga origjinali më 2023-05-28. Marrë më 2023-05-28.
  233. ↑ "AK Party, MHP announce draft for Turkey's new election law" (në anglisht). Daily Sabah. 2022-03-14. Arkivuar nga origjinali më 2022-03-21. Marrë më 2022-03-22.
  234. ↑ Yılmaz, Hakan. "Conservatism in Turkey" (PDF) (në anglisht). European Stability Initiative. Arkivuar (PDF) nga origjinali më 2022-03-07. Marrë më 2022-04-12.
  235. ↑ Kate Fleet; Suraiya Faroqhi; Reşat Kasaba (2008). The Cambridge History of Turkey (në anglisht). Cambridge University Press. fq. 357–358. ISBN 978-0-521-62096-3. Arkivuar nga origjinali më 2023-01-17 – nëpërmjet Google Books.
  236. ↑ "Euro court backs Turkey Islamist ban" (në anglisht). BBC. 2001-07-31. Arkivuar nga origjinali më 2018-07-07. Marrë më 2006-12-14.
  237. ↑ "Turkey's Kurd party ban criticized" (në anglisht). BBC. 2003-03-14. Arkivuar nga origjinali më 2018-07-07. Marrë më 2006-12-14.
  238. ↑ "Turkish parliament moves to strip lawmakers' immunity from prosecution Arkivuar 21 dhjetor 2016 tek Wayback Machine". Deutsche Welle. 20 May 2016.
  239. ↑ "Turkey Violated Pro-Kurdish MPs' Rights, European Court Rules". Balkan Insight (në anglisht). 2022-02-01. Arkivuar nga origjinali më 2022-11-11. Marrë më 2022-11-11.
  240. ↑ EU Commission 2023, f. 4
  241. ↑ "No: 291, 8 November 2023, Press Release Regarding the European Commission 2023 Report on Türkiye". Republic of Türkiye Ministry of Foreign Affairs (në anglisht). 2023-11-08.
  242. ↑ Tarman, Z. Derya (2012). "Turkey". përmbledhur nga Smits, Jan M. (red.). Elgar Encyclopedia of Comparative Law (në anglisht) (bot. 2nd). Edward Elgar. fq. 940. ISBN 978-1-84980-415-8. Arkivuar nga origjinali më 2023-04-06 – nëpërmjet Google Books.
  243. ↑ Tarman, Z. Derya (2012). "Turkey". përmbledhur nga Smits, Jan M. (red.). Elgar Encyclopedia of Comparative Law (në anglisht) (bot. 2nd). Edward Elgar. fq. 941. ISBN 978-1-84980-415-8. Arkivuar nga origjinali më 2023-04-06 – nëpërmjet Google Books.
  244. ↑ "OSCE POLIS" (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 2024-04-16. Marrë më 2024-04-16.
  245. ↑ "European Commission: Turkey 2015 report" (PDF). European Commission (në anglisht). 2015-11-10. Arkivuar nga origjinali (PDF) më 2016-08-18. Marrë më 2016-07-06.
  246. ↑ "European Parliament resolution of 14 April 2016 on the 2015 report on Turkey". European Parliament (në anglisht). 2016-04-14. Arkivuar nga origjinali më 2016-08-17. Marrë më 2016-07-06.
  247. ↑ "Turkey's institutions are failing to comply with good governance principles and combat corruption". Transparency International (në anglisht). 2016-04-07. Arkivuar nga origjinali më 2019-12-03. Marrë më 2016-07-06.
  248. ↑ Acharya 2014, Emerging Powers
  249. ↑ Oğuzlu & Dal 2016
  250. ↑ Giedraityte, Ieva (2023). "Beyond hierarchy: Regional orders in the twenty-first century". International Politics (në anglisht). doi:10.1057/s41311-023-00511-2. ISSN 1740-3898.
  251. ↑ Mesquita, Rafael; Chien, Jia Huei (2021). "Do regional powers prioritise their regions? Comparing Brazil, South Africa and Turkey". Third World Quarterly (në anglisht). 42 (7): 1544–1565. doi:10.1080/01436597.2021.1898280. ISSN 1360-2241.
  252. ↑ Bank & Karadag 2012, f. 3
  253. ↑ Kardaş 2016
  254. ↑ Martin 2012, f. 227
  255. 1 2 Martin 2012, f. 228
  256. ↑ Dodd 2012, f. 56
  257. 1 2 3 Martin 2012, fq. 234–235
  258. ↑ Martin 2012, f. 229
  259. ↑ "Turkey's top diplomat attends first EU meeting in 5 years in bid to boost ties". Reuters (në anglisht). 2024-08-29.
  260. 1 2 Martin 2012, f. 230
  261. ↑ "About TURKSOY". International Organization of Turkic Culture (në anglisht). Marrë më 2024-09-23.
  262. ↑ "Organization of Turkic States". Organization of Turkic States (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 2024-07-08. Marrë më 2024-09-23.
  263. ↑ "National Foreign Policy in the "Century Of Türkiye": A Synopsis". Republic of Türkiye Ministry of Foreign Affairs (në anglisht). Marrë më 2024-09-24.
  264. 1 2 "In Middle East, once improbable ententes set new tone". Reuters (në anglisht). 2023-05-19. Marrë më 2024-09-24.
  265. ↑ "Turkey heads to Arab League ministerial for first time in 13 years, source says". Reuters (në anglisht). 2024-09-09. Marrë më 2024-09-24.
  266. ↑ "Egypt's Sisi makes first presidential visit to Turkey in 12 years". Reuters (në anglisht). 2024-09-04. Marrë më 2024-09-24.
  267. ↑ Martin 2012, f. 235
  268. ↑ Aaron Stein; Michelle Foley (2016-01-26). "The YPG-PKK connection" (në anglisht). Atlantic Council. Arkivuar nga origjinali më 2022-12-31. Marrë më 2022-12-31.
  269. ↑ "Turkey takes full control of Syria's Afrin: military source". reuters.com (në anglisht). Reuters. 2018-03-24. Arkivuar nga origjinali më 2023-01-07. Marrë më 2023-01-07.
  270. ↑ "The YPG menace: Understanding PKK's Syria offshoot". trtworld.com (në anglisht). TRT World. 2022-05-25. Arkivuar nga origjinali më 2023-01-07. Marrë më 2023-01-07.
  271. ↑ Dana Taib Menmy (2020-06-23). "Fear and anger greets Turkish air strikes in northern Iraq". Middle East Eye (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 2024-03-18. Marrë më 2024-03-18. 'Turkish incursions and air strikes on Iraqi territory have been a constant issue for the Iraqi foreign ministry since 2003, with no resolution in sight,' Sajad Jiyad, a political analyst based in Baghdad, told MEE.
  272. ↑ Martin 2012, f. 234
  273. ↑ "Israel and Turkey end rift over Gaza flotilla killings". BBC News (në anglisht). BBC. 2016-06-27. Arkivuar nga origjinali më 2022-05-05. Marrë më 2016-06-27.
  274. 1 2 "Israeli-Turkish trade on life support as relations hit bottom". Reuters (në anglisht). 2024-05-28. Marrë më 2024-09-24.
  275. ↑ Gareth Jennings (2022-11-24). "Turkish future fighter comes together ahead of 'victory day' roll-out". janes.com (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 2023-02-17. Marrë më 2022-12-04.
  276. ↑ "Turkey's Domestic 5th Generation TF-X Fighter Jet Is On The Final Assembly Line". overtdefense.com (në anglisht). 2022-11-25. Arkivuar nga origjinali më 2022-12-04. Marrë më 2022-12-04.
  277. ↑ Joseph Trevithick (2023-01-10). "Unique Sensor Setup Emerges On Turkey's Stealthy New Fighter". thedrive.com (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 2023-03-14. Marrë më 2023-01-12.
  278. ↑ "Mission". Republic of Türkiye Ministry of National Defence General Staff (në anglisht). Marrë më 2024-09-29.
  279. ↑ "İçişleri Bakanlığı Teşkilat Şeması". Türkiye Cumhuriyeti İçişleri Bakanlığı (në turqisht). Marrë më 2024-09-29.
  280. ↑ "Recruiting Law" (PDF). Türkiye Cumhuriyeti Millî Savunma Bakanlığı (në anglisht). Marrë më 2024-09-29.
  281. ↑ "New military service law approved". Hürriyet Daily News (në anglisht). Ankara. 2019-06-26.
  282. ↑ "EBCO: European Bureau for Conscientious Objection" (në anglisht). Ebco-beoc.eu. Arkivuar nga origjinali më 2016-01-10. Marrë më 2010-09-04.
  283. ↑ Instituti Ndërkombëtar për Studime Strategjike (2022). The Military Balance (në anglisht). Routledge [en]. ISBN 978-1-032-27900-8. ISSN 0459-7222.
  284. ↑ Rossiter, Ash; Cannon, Brendon J. (2022). "Turkey's rise as a drone power: Trial by fire". Defense & Security Analysis (në anglisht). 38 (2): 210–229. doi:10.1080/14751798.2022.2068562. ISSN 1475-1798.
  285. ↑ Fayet, Héloïse; Futter, Andrew; Kühn, Ulrich (2024). "Forum: Towards a European Nuclear Deterrent". Survival (në anglisht). 66 (5): 67–98. doi:10.1080/00396338.2024.2403218. ISSN 1468-2699.
  286. ↑ Kristensen, Hans M.; Korda, Matt (2021). "United States nuclear weapons, 2021". Bulletin of the Atomic Scientists (në anglisht). 77 (1): 43–63. Bibcode:2021BuAtS..77a..43K. doi:10.1080/00963402.2020.1859865. ISSN 1938-3282.
  287. ↑ Baysal, Başar (2025). "Evaluating the advances and challenges in Turkey's defence industry: A comparative analysis". Southeast European and Black Sea Studies (në anglisht). 25 (1): 31–52. doi:10.1080/14683857.2025.2454722. ISSN 1743-9639.
  288. ↑ "Türkiye's 4 defense firms included in world's top 100 list". Anadolu Ajansı (në anglisht). 2023-08-07.
  289. ↑ "Enter the EU Battle Groups" (PDF). Chaillot Paper no. 97 (në anglisht). European Union Institute for Security Studies. shkurt 2007. fq. 88. Arkivuar nga origjinali (PDF) më 2016-03-04. Marrë më 2012-02-18.{{cite web}}: Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja)
  290. ↑ "Contribution of Turkish Armed Forces to Peace Support Operations". tsk.tr (në anglisht). Turkish Armed Forces. Arkivuar nga origjinali më 2015-02-19. Marrë më 2014-08-03.
  291. ↑ "Turkey finalizes military training base in Somalia". hurriyetdailynews.com (në anglisht). 2016-10-03. Arkivuar nga origjinali më 2017-04-06. Marrë më 2017-04-05.
  292. ↑ "Turkey trains Kurdish peshmerga forces in fight against Islamic State". Reuters (në anglisht). 2014-11-22. Arkivuar nga origjinali më 2022-04-23. Marrë më 2017-04-05.
  293. ↑ "Mapping the Turkish Military's Expanding Footprint". Bloomberg (në anglisht). 2019-03-07. Marrë më 2022-03-17.
  294. ↑ Larrabee, F. Stephen; Lesser, Ian O. (2003). Turkish foreign policy in an age of uncertainty (në anglisht). Rand Corporation. fq. 94. ISBN 978-0-8330-3404-5 – nëpërmjet the Internet Archive.
  295. ↑ "What is Turkey doing in Iraq?". Hürriyet Daily News (në anglisht). 2016-10-08. Arkivuar nga origjinali më 2017-10-19. Marrë më 2017-04-05.
  296. ↑ "Seeing shared threats, Turkey sets up military base in Qatar". Reuters (në anglisht). 2016-04-28. Arkivuar nga origjinali më 2019-02-08. Marrë më 2017-07-02.
  297. ↑ "Turkey to open its largest military base in Somalia" (në anglisht). TRT World. 2017-09-30. Arkivuar nga origjinali më 2022-09-09. Marrë më 2018-06-21.
  298. ↑ Richmond, Oliver P. (1998). Mediating in Cyprus: The Cypriot Communities and the United Nations (në anglisht). Psychology Press. fq. 260. ISBN 978-0-7146-4877-4 – nëpërmjet Google Books.
  299. ↑ Uçar, Burcu Purtul (2017-07-30). "Kadıköy'de "Kıyafetime Karışma" eylemi". Hürriyet (në turqisht). Arkivuar nga origjinali më 2022-11-16. Marrë më 2024-06-23.
  300. ↑ Özbudun 2012, f. 197
  301. ↑ "Human Rights / Republic of Türkiye Ministry of Foreign Affairs" (në anglisht).
  302. ↑ "Analysis of statistics 2025" (në anglisht).
  303. ↑ "Osman Kavala: Compliance with ECtHR rulings is an obligation under the rule of law". bianet.org (në anglisht). Marrë më 2026-08-28.
  304. ↑ "Turkiye Country factsheet" (në anglisht).
  305. ↑ "Türkiye 2025 Report" (PDF) (në anglisht).
  306. ↑ "Priority actions towards breathing clean air, protecting public health and ensuring a healthy environment". docs.un.org (në anglisht). Marrë më 2026-09-01. Disaggregated information, socioeconomic indicators, areas of monitoring and relevant context aspects, such as variations among neighbourhoods, are frequently absent, especially in low- and middle-income countries, for example in ... Türkiye.
  307. ↑ "Türkiye | Country Page | World | Human Rights Watch". Human Rights Watch (në anglisht). Marrë më 2026-08-28.
  308. ↑ "A new party breathes life into Turkey's opposition" (në anglisht). 2026-07-30.
  309. 1 2 Toprak 2012, f. 222
  310. ↑ Mullen, Jethro; Cullinane, Susannah (2013-06-04). "What's driving unrest and protests in Turkey?". CNN (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 2017-10-14. Marrë më 2013-06-06.
  311. ↑ Özbek 2019, f. 34
  312. ↑ Birch, Nicholas (2008-07-19). "Was Ahmet Yildiz the victim of Turkey's first gay honour killing?". Independent (në anglisht). Marrë më 2021-05-08.
  313. ↑ "Turkey's LGBT community draws hope from Harvey Milk". Al Monitor (në anglisht). 2016-06-17. Marrë më 2022-01-27.
  314. 1 2 "17th İstanbul LGBTI+ Pride Parade: Police Attack with Shields, Pepper Gas After Pride Parade Statement Read". Bianet – Bagimsiz Iletisim Agi (në anglisht).
  315. ↑ "Turkish police detain dozens in raids on gay bars and homes of LGBTQ+ activists". www.bbc.com (në anglishte britanike). 2026-09-13. Marrë më 2026-09-13.
  316. ↑ "Turkish authorities launch crackdown on 2SLGBTQ+ and HIV support groups". CBC News (në anglisht). Marrë më 2026-09-16.
  317. ↑ "Turkish authorities launch anti-LGBTQ raids, detaining dozens". Aljazeera (në anglisht). Marrë më 2026-09-16.
  318. ↑ "Turkey detains dozens in raids of bars, homes in crackdown on LGBTQ community". France24 (në anglisht). Marrë më 2026-09-16.
  319. ↑ "Turkey cracks down on LGBTQ+ groups, blocks online accounts". The Japan Times (në anglisht). Marrë më 2026-09-16.
  320. ↑ "Turkey: IPI condemns journalist detention, mass account blocking in anti-LGBTQ+ operations". International Press Institute (në anglisht). Marrë më 2026-09-16.
  321. ↑ "More social media accounts blocked after Turkey LGBTQ raids". Courthouse News Service (në anglisht). Marrë më 2026-09-16.
  322. ↑ "Turkey expands X blocking orders to journalists, women's groups amid LGBT crackdown". Turkish minute (në anglisht). Marrë më 2026-09-16.
  323. ↑ World Bank; OECD (2025-01-24). "Gross domestic product (GDP): In constant US$". Our World in Data (në anglisht). Marrë më 2025-06-05.
  324. ↑ World Bank national accounts data, and OECD National Accounts data files (n.d.). "GDP (constant 2015 US$) – Turkiye". World Bank (në anglisht). Marrë më 2025-04-14.
  325. ↑ Duttagupta, Rupa; Pazarbasioglu, Ceyla. "Miles to Go: Emerging markets must balance overcoming the pandemic, returning to more normal policies, and rebuilding their economies". Fondi Monetar Ndërkombëtar (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 2024-05-05. Marrë më 2024-05-05.
  326. ↑ OECD 2025, f. 7
  327. ↑ "Turkey (Turkiye) – Economy" (në anglisht). CIA World Factbook. maj 2024. Arkivuar nga origjinali më 2022-08-28. Marrë më 2024-05-09.{{cite web}}: Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja)
  328. ↑ OECD 2025, f. 22
  329. ↑ "FAO in Türkiye | Türkiye at a glance". Food and Agriculture Organization of the United Nations (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 2022-12-20. Marrë më 2024-05-17.
  330. ↑ "Total production of crude steel". The World Steel Association (në anglisht). 2024-03-22.
  331. ↑ "2022 Production Statistics". oica.net (në anglisht). OICA. Arkivuar nga origjinali më 2023-04-08. Marrë më 2023-04-18.
  332. ↑ "Ships built by country of building, annual" (në anglisht). United Nations Conference on Trade and Development. 2023-11-08. Marrë më 2024-05-09.
  333. ↑ "'In world ranking, we are 6th based on the number of pieces, and 13th based on tonnage'" (në anglisht). 2022-06-15. Marrë më 2024-05-09.
  334. ↑ "World Robotics – Industrial Robots". The International Federation of Robotics (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 2024-05-21.
  335. ↑ Taymaz, Erol; Yilmaz, Kamil (2008). "Integration with the Global Economy: The Case of Turkish Automobile and Consumer Electronics Industries". SSRN (në anglisht). doi:10.2139/ssrn.1274804. hdl:10986/28034.
  336. ↑ "Beko owner warns of 'very tough' 2024 for Europe's home appliance market". Financial Times (në anglisht). 2023-10-31. Arkivuar nga origjinali më 2024-05-09. Marrë më 2024-05-10.
  337. ↑ "Turkish International Contracting Services: (1972–2022)" (PDF). Shoqata Turke e Kontraktorëve (në anglisht). Arkivuar nga origjinali (PDF) më 2024-01-14.
  338. ↑ Kuzucuoğlu, Çiner & Kazancı 2019a, f. 62
  339. ↑ OECD 2025, f. 114
  340. ↑ "Turkey's Travel & Tourism Sector to Grow at Twice the Rate of the National Economy". World Travel and Tourism Council (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 2024-01-21.
  341. ↑ "International Tourism – 2023 starts on a strong note with the Middle East recovering 2019 levels in the first quarter" (PDF). UNWTO (në anglisht). Marrë më 2023-08-25.
  342. ↑ "Blue Flag sites". Blue Flag (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 2020-05-14. Marrë më 2021-12-11.
  343. ↑ "Euromonitor International reveals world's Top 100 City Destinations for 2024". Euromonitor International (në anglisht). 2024-12-04. Marrë më 2025-05-19.
  344. ↑ "Poverty and Living Conditions Statistics, 2023". www.tuik.gov.tr (në anglisht). Instituti Turk i Statistikave. 2024-01-30. Marrë më 2024-05-05.
  345. ↑ Eurostat (2022). "Persons at risk of poverty or social exclusion by age and sex" (në anglisht). Eurostat. doi:10.2908/ILC_PEPS01N. Marrë më 2024-05-05.
  346. ↑ "Unemployment, total (% of total labor force) (national estimate) – Turkey | Data". data.worldbank.org (në anglisht). Marrë më 2021-04-14.
  347. ↑ "Income and Living Conditions Survey, 2021" (në anglisht). Turkish Statistical Institute. 2022-05-06. Marrë më 2023-01-06.
  348. ↑ "Ember Electricity Data Explorer". Ember (në anglisht). Marrë më 2025-05-13.
  349. ↑ "30 Years of World Bank Group Partnership with Turkey: Achieving Development Results Together". World Bank (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 2023-05-08.
  350. ↑ IEA 2021, f. 3
  351. ↑ Richter, Alexander (2020-01-27). "The Top 10 Geothermal Countries 2019 – based on installed generation capacity (MWe)" (në anglisht). Think GeoEnergy – Geothermal Energy News. Arkivuar nga origjinali më 2021-01-26. Marrë më 2021-02-19.
  352. 1 2 IEA 2021, f. 11
  353. ↑ IEA 2021, fq. 18–19
  354. ↑ IEA 2021, f. 172
  355. ↑ Yeşilada, Atilla (2026-03-25). "PA Turkey" (në anglishte amerikane). Marrë më 2026-05-01. Around 44–45% of natural gas costs are subsidized [for households] [lidhje e vdekur]
  356. ↑ "Turkey to roll out incentives for power plants using locally produced coal, minister says". Reuters (në anglisht). incentives would apply to existing local coal plants until 2030.
  357. ↑ "Turkey's TPAO begins gas production from Sakarya field in Black Sea" (në anglisht). 2023-04-21. Arkivuar nga origjinali më 2024-03-10.
  358. ↑ "Sakarya Gas Field Development, Black Sea, Turkey" (në anglisht). 2023-02-01.
  359. 1 2 Novikau, Aliaksandr; Muhasilović, Jahja (2023). "Turkey's quest to become a regional energy hub: Challenges and opportunities". Heliyon (në anglisht). 9 (11) e21535. Bibcode:2023Heliy...921535N. doi:10.1016/j.heliyon.2023.e21535. PMC 10660518. PMID 38027852.
  360. ↑ KGM 2023, fq. 12, 14
  361. ↑ "Turkey opens record breaking 1915 Canakkale Bridge". BBC Newsround (në anglisht). 2022-03-22. Arkivuar nga origjinali më 2022-03-27.
  362. ↑ "Istanbul's $1.3BN Eurasia Tunnel prepares to open" (në anglisht). Agjencia Anadolu [en]. 2016-12-19.
  363. ↑ "Türkiye, Cumhuriyet'in 100. Yılında hızlı tren ağlarıyla örülüyor". TRT Haber (në turqisht). 2023-10-25. Arkivuar nga origjinali më 2023-11-03.
  364. ↑ "Yüksek Hızlı Tren". TCDD Taşımacılık (në turqisht). Arkivuar nga origjinali më 30 gusht 2024. Marrë më 2024-05-14.
  365. ↑ "Istanbul Metro Passenger Statistics" (PDF). Istanbul Metro (në turqisht). 2020-01-06. Arkivuar nga origjinali (PDF) më 2020-07-27. Marrë më 2020-01-16.
  366. ↑ "Turkey (Turkiye)". The World Factbook (në anglisht). Agjencia Qendrore e Inteligjencës (ShBA). Arkivuar nga origjinali më 2022-06-18. Marrë më 2024-05-14.
  367. ↑ "Erdoğan reveals 2053 'Transport and Logistics Master Plan'". Hürriyet Daily News (në anglisht). 2022-04-13.
  368. 1 2 Atlı, Altay (2018). "Turkey as a Eurasian Transport Hub: Prospects for Inter-Regional Partnership". Perceptions: Journal of International Affairs (në anglisht). 23 (2): 117–134.
  369. ↑ "Iraq, Turkey, Qatar, UAE sign preliminary deal to cooperate on Development Road project". Reuters (në anglisht). 2024-04-22.
  370. ↑ Jäger, Dénes. "OPEN DATA IN TURKEY: A PRACTICE-ORIENTED OVERVIEW" (PDF) (në anglisht).
  371. ↑ OECD (2024). "Gross domestic spending on R&D (indicator)" (në anglisht). doi:10.1787/d8b068b4-en. Marrë më 2025-05-09.
  372. 1 2 OECD 2025, f. 92
  373. ↑ "Scientific and technical journal articles". The World Bank (në anglisht). Marrë më 2024-05-15.
  374. ↑ "Nature Index | Country/Territory tables". Nature (në anglisht). Marrë më 2024-05-15.
  375. ↑ World Intellectual Property Organization (WIPO) (2023). "Intellectual property statistical country profile 2022: Türkiye" (PDF) (në anglisht). Arkivuar (PDF) nga origjinali më 2024-03-28.
  376. ↑ "GII Innovation Ecosystems & Data Explorer 2025". WIPO (në anglisht). Marrë më 2025-10-16.
  377. ↑ Dutta, Soumitra; Lanvin, Bruno (2025). Global Innovation Index 2025: Innovation at a Crossroads (PDF) (në anglisht). Geneva: World Intellectual Property Organization. fq. 19. doi:10.34667/tind.58864. ISBN 978-92-805-3797-0. Marrë më 2025-10-17.
  378. ↑ "Who we are" (në anglisht). TÜBİTAK. Marrë më 2024-05-15.
  379. 1 2 3 4 "EURAXESS | Country profile: Türkiye". The European Union (në anglisht). 2023-07-04. Arkivuar nga origjinali më 2024-04-19.
  380. ↑ OECD 2025, f. 94
  381. ↑ OECD 2025, fq. 9, 14
  382. ↑ Temel, Serdal (2023). "Insights into Türkiye's Technology Development Journey". Insight Turkey (në anglisht). 25 (1): 47–62. doi:10.25253/99.2023251.3. ISSN 1302-177X. JSTOR 48720513.
  383. ↑ "Yerli süper iletken elektron hızlandırıcısı devreye alındı". TRT Haber (në Turkish). 2024-05-08. Arkivuar nga origjinali më 2024-05-11.{{cite news}}: Mirëmbajtja CS1: Gjuhë e panjohur (lidhja)
  384. ↑ "Türkiye'nin ilk kuantum bilgisayarı 'QuanT' tanıtıldı". Euronews (në Turkish). 2024-11-21. Marrë më 2025-05-09.{{cite news}}: Mirëmbajtja CS1: Gjuhë e panjohur (lidhja)
  385. ↑ "İlk Yerli ve Milli Haberleşme Uydumuz TÜRKSAT 6A Resmi Olarak Görevine Başladı". TÜBİTAK (në Turkish). 2025-04-21. Marrë më 2025-05-09.{{cite web}}: Mirëmbajtja CS1: Gjuhë e panjohur (lidhja)
  386. ↑ "Population Statistics And Projections" (në anglisht). Turkstat.gov.tr. Marrë më 2023-07-24.
  387. ↑ "Birth Statistics, 2023". www.tuik.gov.tr (në anglisht). Instituti Turk i Statistikave. 2024-05-15. Marrë më 2024-05-19.
  388. ↑ "Kürt Meselesi̇ni̇ Yeni̇den Düşünmek" (PDF) (në turqisht). KONDA Research and Consultancy. korrik 2010. fq. 19–20. Arkivuar nga origjinali (PDF) më 2016-01-22. Marrë më 2013-06-11.{{cite web}}: Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja)
  389. ↑ Bayir, Derya (2016). Minorities and Nationalism in Turkish Law (në anglisht). Routledge. fq. 144–145. ISBN 978-1-317-09579-8.
  390. ↑ Mutlu, Servet (1996). "Ethnic Kurds in Turkey: A Demographic Study". International Journal of Middle East Studies (në anglisht). 28 (4): 517–541. doi:10.1017/S0020743800063819. S2CID 154212694.
  391. ↑ Extra, Guus; Gorter, Durk, red. (2001). The Other Languages of Europe: Demographic, Sociolinguistic and Educational Perspectives (në anglisht). Clevedon, UK: Multilingual Matters. ISBN 978-1-85359-509-7 – nëpërmjet Google Books.
  392. 1 2 3 4 5 "If Turkey Had 100 People". KONDA Research and Consultancy (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 2024-03-07. Marrë më 2024-03-07.
  393. 1 2 Kirişci & Winrow 1997, fq. 119–121
  394. ↑ Migdal, Joel S. (2004). Boundaries and Belonging: States and Societies in the Struggle to Shape Identities and Local Practices (në anglisht). Cambridge University Press. fq. 129. ISBN 978-1-139-45236-6 – nëpërmjet Google Books.
  395. ↑ Watts, Nicole F. (2010). Activists in Office: Kurdish Politics and Protest in Turkey (Studies in Modernity and National Identity) (në anglisht). University of Washington Press. fq. 167. ISBN 978-0-295-99050-7 – nëpërmjet Google Books.
  396. ↑ Amikam Nachmani (2003). Turkey: Facing a New Millenniium: Coping With Intertwined Conflicts (në anglisht). Manchester University Press. fq. 90 ff. ISBN 978-0-7190-6370-1 – nëpërmjet Google Books.
  397. ↑ Kirişci & Winrow 1997, f. 3
  398. ↑ Heper 2007, f. 54
  399. ↑ KONDA 2006, f. 18
  400. ↑ KONDA 2006, f. 17
  401. 1 2 3 Bayır, Derya (2013). Minorities and nationalism in Turkish law. Cultural Diversity and Law (në anglisht). Ashgate Publishing. fq. 88–90, 203–204. ISBN 978-1-4094-7254-4.
  402. ↑ Köksal, Yonca (2006). "Minority Policies in Bulgaria and Turkey: The Struggle to Define a Nation". Southeast European and Black Sea Studies (në anglisht). 6 (4): 501–521. doi:10.1080/14683850601016390. ISSN 1468-3857. S2CID 153761516.
  403. ↑ Özlem, Kader (2019). "An Evaluation on Istanbul's Bulgarians as the "Invisible Minority" of Turkey". Turan-Sam (në anglisht). 11 (43): 387–393. ISSN 1308-8041.
  404. 1 2 Toktaş, Şule; Araş, Bulent (2009). "The EU and Minority Rights in Turkey". Political Science Quarterly (në anglisht). 124 (4): 697–720. doi:10.1002/j.1538-165X.2009.tb00664.x. ISSN 0032-3195. JSTOR 25655744.
  405. 1 2 3 Yağmur, Kutlay (2001). "Languages in Turkey". përmbledhur nga Extra, G.; Gorter, D. (red.). The Other Languages of Europe: Demographic, Sociolinguistic and Educational Perspectives (në anglisht). Clevedon, UK: Multilingual Matters. fq. 407–427. ISBN 978-1-85359-510-3 – nëpërmjet Google Books. 'Mother tongue' education is mostly limited to Turkish teaching in Turkey. No other language can be taught as a mother tongue other than Armenian, Greek, and Hebrew, as agreed in the Lausanne Treaty [...] Like Jews and Greeks, Armenians enjoy the privilege of an officially recognized minority status. [...] No language other than Turkish can be taught at schools or at cultural centers. Only Armenian, Greek, and Hebrew are exceptions to this constitutional rule.
  406. 1 2 3 Zetler, Reyhan (2014). "Turkish Jews between 1923 and 1933 – What Did the Turkish Policy between 1923 and 1933 Mean for the Turkish Jews?" (PDF). Bulletin der Schweizerischen Gesellschaft für Judaistische Forschung (në anglisht) (23): 26. OCLC 865002828.
  407. ↑ Ankara 13th Circuit Administrative Court, 18 June 2013 (E. 2012/1746, K. 2013/952).
  408. 1 2 Akbulut, Olgun (2023-10-19). "For Centenary of the Lausanne Treaty: Re-Interpretation and Re-Implementation of Linguistic Minority Rights of Lausanne". International Journal on Minority and Group Rights (në anglisht). -1 (aop): 1–24. doi:10.1163/15718115-bja10134. ISSN 1385-4879. S2CID 264412993.
  409. 1 2 Erdem, Fazıl Hüsnü; Öngüç, Bahar (2021-06-30). "Süryanıce Anadılınde Eğıtım Hakki: Sorunlar Ve Çözüm Önerılerı". Dicle Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi (në turqisht). 26 (44): 3–35. ISSN 1300-2929.
  410. ↑ Jaipaul L. Roopnarine (2015). Fathers Across Cultures: The Importance, Roles, and Diverse Practices of Dads: The Importance, Roles, and Diverse Practices of Dads (në anglisht). ABC-CLIO. fq. 328. ISBN 978-1-4408-3232-1. Kurds are the largest ethnic minority group (about 20%), and Armenians, Greeks, Sephardic Jews [...]
  411. ↑ al-Shamahi, Abubakr (2015-06-08). "Turkey's ethnic make-up: A complex melting pot". alaraby (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 2017-11-07. Marrë më 2017-11-03.
  412. ↑ "The Ethnic Groups Of Turkey". WorldAtlas (në anglisht). 2019-07-18.
  413. ↑ Katzner, Kenneth (2002). Languages of the World, Third Edition (në anglisht). Routledge. ISBN 978-0-415-25004-7.
  414. ↑ "Turkey Overview" (në anglisht). minorityrights.org. 2015-06-19. Arkivuar nga origjinali më 2015-09-09.
  415. 1 2 KONDA 2006, f. 19
  416. ↑ "Türkiye'nin yüzde 85'i 'anadilim Türkçe' diyor" (në turqisht). Milliyet.com.tr. Marrë më 2012-11-04.
  417. 1 2 Kornfilt 2018, f. 537
  418. ↑ "Chronology for Sunnis in Iraq". Refworld (në anglisht). UNHCR: the UN Refugee Agency. 2004. Arkivuar nga origjinali më 2023-09-15.
  419. ↑ "Endless Torment: The 1991 Uprising in Iraq And Its Aftermath". Human Rights Watch (në anglisht). qershor 1992. ISBN 1-56432-069-3. Marrë më 2026-04-19.{{cite web}}: Mirëmbajtja CS1: Botim periodik me ISBN (lidhja) Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja)
  420. ↑ "Trends in International Migrant Stock: The 2013 Revision". esa.un.org (në anglisht). United Nations. Arkivuar nga origjinali më 2015-12-10. Marrë më 2014-08-14.
  421. ↑ "Syria Regional Refugee Response: Turkey" (në anglisht). unhcr.org. Marrë më 2020-04-21.
  422. ↑ Luke Coffey (2016-02-18). "Turkey's demographic challenge" (në anglisht). www.aljazeera.com.
  423. ↑ "UNHCR Turkey Operational Update November 2020". UNHCR (në anglisht). 2020-12-15. Marrë më 2024-03-10.
  424. ↑ "Number of Syrian Kurds fleeing to Turkey nears 140,000; humanitarian needs mount". UNHCR (në anglisht). 2014-09-23. Arkivuar nga origjinali më 2023-10-27. Marrë më 2024-03-10.
  425. ↑ Pamuk, Humeyra (2016-01-29). "Syrian Turkmens cross to Turkey, fleeing advances of pro-Assad forces". Reuters (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 2023-07-15. Marrë më 2024-03-10.
  426. ↑ "Number of Syrians in Turkey July 2023 – Refugees Association". multeciler.org.tr (në anglisht).
  427. ↑ "İçişleri Bakanı Yerlikaya, Türk vatandaşı olan Suriyelilerin sayısının 238 bine yaklaştığını açıkladı". BBC (në turqisht). 2023-11-09. Marrë më 2024-03-10.
  428. ↑ "Uncertain Futures: Ukrainian Refugees in Turkey, One Year On". pulitzercenter.org (në anglisht). Marrë më 2023-05-11.
  429. ↑ Airport, Turkish Airlines planes are parked at the new Istanbul (2023-07-24). "Russian migration to Turkey spikes by 218% in aftermath of Ukraine war – Al-Monitor: Independent, trusted coverage of the Middle East". al-monitor.com (në anglisht).
  430. ↑ Axel Tschentscher. "International Constitutional Law: Turkey Constitution" (në anglisht). Servat.unibe.ch. Marrë më 2010-11-01.
  431. ↑ "Turkey: Islam and Laicism Between the Interests of State, Politics, and Society" (PDF) (në anglisht). Peace Research Institute Frankfurt. Arkivuar nga origjinali (PDF) më 2008-10-28. Marrë më 2008-10-19.
  432. 1 2 3 4 KONDA 2006, f. 24
  433. ↑ "World Directory of Minorities and Indigenous Peoples – Turkey: Alevis". refworld.org (në anglisht). Marrë më 2015-04-22.
  434. ↑ İçduygu, Ahmet; Toktaş, Şule; Ali Soner, B. (2008-02-01). "The politics of population in a nation-building process: Emigration of non-Muslims from Turkey". Ethnic and Racial Studies (në anglisht). 31 (2): 358–389. doi:10.1080/01419870701491937. hdl:11729/308. S2CID 143541451.
  435. ↑ Grigoriadis 2012, f. 290
  436. ↑ "Türkiye farklı inançlara sağlanan ibadet yeri sayısında Batı'nın 5 kat önünde". www.aa.com.tr (në turqisht). Marrë më 2024-08-23.
  437. ↑ "Global Christianity – A Report on the Size and Distribution of the World's Christian Population" (PDF) (në anglisht). Pew Research Center. Arkivuar (PDF) nga origjinali më 2021-02-01. Marrë më 2022-06-02.
  438. ↑ DellaPergola, Sergio (2018). "World Jewish Population, 2018" (PDF). përmbledhur nga Dashefsky, Arnold; Sheskin, Ira M. (red.). The American Jewish Year Book, 2018 (në anglisht). Vëll. 118. Cham, Switzerland: Springer. fq. 361–452. ISBN 978-3-030-03906-6. OCLC 1090130084 – nëpërmjet Jewishdatabank.org.
  439. ↑ "Türkiye'de Hristiyan ve Yahudilere ait 439 ibadethane ve 24 dernek var". Independent Türkçe (në turqisht).
  440. ↑ "Gezici Araştırma Merkezi Başkanı Murat Gezici SÖZCÜ'ye açıkladı: Türkiye'nin kaderi Z kuşağının elinde". sozcu.com.tr (në turqisht). 2020-06-11.
  441. ↑ "Gezici Araştırma Merkezi Başkanı Murat Gezici: Türkiye'nin kaderi Z kuşağının elinde" (në turqisht). 2020-06-11.
  442. ↑ UNESCO Institute for Statistics (2025-05-01). "Primary, secondary and tertiary education enrolment and completion rates, Turkey". Our World in Data (në anglisht). Marrë më 2025-05-14.
  443. 1 2 OECD Taking stock of education reforms for access and quality in Türkiye 2023, f. 3
  444. ↑ "Education in Turkey" (në anglisht). World Education Services. Arkivuar nga origjinali më 25 janar 2014. Marrë më 2013-06-12.
  445. ↑ "Turkish Higher Education System". Study in Türkiye (në anglisht). Marrë më 2024-05-21.
  446. ↑ "Eurydice | Türkiye". The European Union (në anglisht). 2023-11-27.
  447. ↑ Mustafa Akyol (2016-11-07). "Turkish universities latest domino in Erdogan's path" (në anglisht). Al-Monitor.
  448. ↑ "World University Rankings 2024". Times Higher Education (në anglisht). 2023-09-25. Marrë më 2024-05-22.
  449. ↑ "2023 Academic Ranking of World Universities". Shanghai Ranking (në anglisht). Marrë më 2024-05-22.
  450. ↑ Oz 2021, Abstract
  451. ↑ "Türkiye'deki yabancı öğrenci sayısı 795 bin 962'ye ulaştı" (në turqisht). Marrë më 2022-01-05.
  452. ↑ "Türkıye Scholarships – Türkıye for Education" (PDF) (në anglisht). Marrë më 2013-08-30.
  453. ↑ "Türkiye Scholarships-FAQ". Türkiye Scholarships (në anglisht). Marrë më 2013-08-30.
  454. ↑ "Scholarships". Turkey Scholarship (në anglisht). Marrë më 2019-01-07.
  455. ↑ "Başakşehir Çam ve Sakura Şehir Hastanesi'nde 2 bin 68 sismik izolatör var". Türkiye Cumhuriyeti Sağlık Bakanlığı (në turqisht). 2023-02-14.
  456. 1 2 Oguz, Ahmet Bunyan (2020). "Turkish Health Policies: Past, Present, and Future". Social Work in Public Health (në anglisht). 35 (6): 456–472. doi:10.1080/19371918.2020.1806167. hdl:11729/2369. PMID 32811368.
  457. ↑ "Türkiye ranks among top 10 health tourism destinations globally". TRT World (në anglisht). Marrë më 2024-05-22.
  458. ↑ "WHO Mean Body Mass Index (BMI)" (në anglisht). World Health Organization. Marrë më 2019-02-05.
  459. ↑ Akyuz, Ezgi; Samavati, Mehrdad; Kaynak, Burcak (2020-08-14). "Spatial distribution of health risks associated with PM2.5 in Turkey and Iran using satellite and ground observations". Atmospheric Pollution Research (në anglisht). 11 (12): 2350–2360. Bibcode:2020AtmPR..11.2350A. doi:10.1016/j.apr.2020.08.011. ISSN 1309-1042. S2CID 225477420.
  460. ↑ Kaya 2004, fq. 57–59
  461. ↑ Kaya 2004, f. 58
  462. ↑ Kaya 2004, f. 63
  463. ↑ Howard 2016, f. 6
  464. ↑ "Türkiye". UNESCO (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 2024-03-02. Marrë më 2024-03-02.
  465. ↑ "Odunpazari Historical Urban Site". UNESCO (në anglisht). 2012-04-13.
  466. ↑ Sagona & Zimansky 2015, fq. 44–46; 82–86
  467. ↑ Matthews 2014, fq. 9–13
  468. ↑ Curl & Wilson 2021, Byzantine architecture
  469. ↑ Bloom & Blair 2009, Architecture | V. c. 900–c. 1250 | C. Anatolia
  470. ↑ Curl & Wilson 2021, Seljuk or Saljuk architecture
  471. ↑ Bloom & Blair 2009, Architecture | VI. c. 1250–c. 1500 | B. Anatolia | 2. Ottomans to 1453
  472. 1 2 Bloom & Blair 2009, Architecture | VII. c. 1500–c. 1900 | A. Ottoman Empire
  473. ↑ Bloom & Blair 2009, Architecture | VII. c. 1500–c. 1900 | A. Ottoman Empire | 2. Turkey
  474. ↑ Bloom & Blair 2009, Architecture | VII. c. 1500–c. 1900 | A. Ottoman Empire | 2. Turkey; Balyan [Balian]
  475. ↑ Bloom & Blair 2009, Architecture | VII. c. 1500–c. 1900 | A. Ottoman Empire | 2. Turkey
  476. ↑ Bozdogan 2009, Turkey, since 1918
  477. ↑ Bozdogan & Akcan 2013, f. 284
  478. ↑ Tuğaç 2023, f. 1469
  479. ↑ Tuğaç 2023, f. 1465
  480. 1 2 3 4 Halman 2012, fq. 76–85
  481. ↑ "Turkey commemorates master author Yaşar Kemal". Hürriyet Daily News (në anglisht). 2021-02-27.
  482. ↑ And, M. (1983). "Theatre in Turkey". Turkish Studies Association Bulletin (në anglisht). 7 (2): 20–31. JSTOR 43385121.
  483. ↑ Denny 2012, fq. 94–95
  484. ↑ Stokes 2010, f. 14
  485. ↑ "Award Winning Legends" (në anglisht). 2018-02-28.
  486. ↑ "The Political Economy of the Media in Turkey: A Sectoral Analysis" (PDF). tesev.org.tr (në anglisht). Arkivuar nga origjinali (PDF) më 2012-07-16. Marrë më 2015-02-18.
  487. ↑ "Survey on Information and Communication Technology (ICT) Usage in Households and by Individuals, 2022". data.tuik.gov.tr (në anglisht). Instituti Turk i Statistikave. 2022-08-26.
  488. ↑ "Country Profile: Turkey" (PDF) (në anglisht). Washington, D.C.: Federal Research Division; Library of Congress. gusht 2008. fq. 23. Arkivuar nga origjinali (PDF) më 2008-10-28. Marrë më 2008-10-23.{{cite web}}: Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja)
  489. ↑ "About RTÜK" (në anglisht). The Radio and Television Supreme Council (RTÜK). Arkivuar nga origjinali më 2020-08-06. Marrë më 2020-04-18.
  490. ↑ "Gazete Tirajları 02.05.2016 – 08.05.2016". Gazeteciler.com (në turqisht). Arkivuar nga origjinali më 2015-12-19. Marrë më 2016-08-01.
  491. ↑ Akser 2018, f. 156
  492. ↑ "Berlinale 1964: Prize Winners". berlinale.de (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 2015-03-19. Marrë më 2010-02-20.
  493. ↑ Jenna Krajeski (2012-03-30). "Turkey: Soap Operas and Politics". Pulitzer Center (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 2013-01-17. Marrë më 2013-01-15.
  494. ↑ Irani, Delshad (2017-02-22). "Here's why Turkish soaps are a cultural force to reckon with! – The Economic Times". The Economic Times (në anglisht).
  495. ↑ "Turkey world"s second highest TV series exporter after US – Business". Hürriyet Daily News (në anglisht). 2014-10-27. Marrë më 2017-10-14.
  496. ↑ Betül Alakent (2022-10-17). "Türkiye marches toward $600 million in worldwide TV series sales". dailysabah.com (në anglisht).
  497. ↑ Fatima Bhutto (2019-09-13). "How Turkish TV is taking over the world". The Guardian (në anglisht).
  498. ↑ "Index 2026 – Global score". Reporters Without Borders (në anglisht). Marrë më 2026-05-01.
  499. ↑ Getz, Arlene. "2023 prison census: Jailed journalist numbers near record high; Israel imprisonments spike" (në anglisht). Committee to Protect Journalists. Marrë më 2024-09-30.
  500. ↑ "Turkish coffee culture and tradition" (në anglisht). UNESCO. 2013-12-05. Marrë më 2014-08-18.
  501. ↑ Çakır Morin, Arzu (2013-12-05). "Türk kahvesi Unesco korumasında". Hürriyet (në turqisht). Arkivuar nga origjinali më 6 dhjetor 2013. Marrë më 2014-08-18.
  502. ↑ Yayla, Önder; Aktaş, Semra Günay (2021). "Mise en place for gastronomy geography through food: Flavor regions in Turkey". International Journal of Gastronomy and Food Science (në anglisht). 26 100384. doi:10.1016/j.ijgfs.2021.100384.
  503. 1 2 3 4 5 6 7 Algar 2014, Turkey
  504. ↑ Jaine 2014, doner kebab
  505. ↑ Perry 2014a, dolma
  506. ↑ Davidson & Jaine 2014, mezze
  507. ↑ Perry 2014b, filo: "Ndonëse evropianët dhe amerikanët e veriut e njohin me një emër grek, brumi është qartësisht me origjinë turke."
  508. ↑ Davidson & Jaine 2014, Turkish delight
  509. ↑ Tinaz, Cem; Turco, Douglas Michele; Salisbury, Paul (2014-09-02). "Sport policy in Turkey". International Journal of Sport Policy and Politics (në anglisht). 6 (3): 533–545. doi:10.1080/19406940.2014.893247.
  510. ↑ "Galatasaray AŞ". UEFA (në anglisht). Marrë më 2014-08-10.
  511. ↑ "Historical Achievements". tff.org (në anglisht). Marrë më 2014-08-10.
  512. ↑ Ian Whittell. "Basketball Capitals: Cities in Focus – Istanbul". espn.co.uk (në anglisht). ESPN Sports Media Ltd. Arkivuar nga origjinali më 29 maj 2024. Marrë më 2022-12-22.
  513. ↑ "Historic achievements of the Efes Pilsen Basketball Team" (në anglisht). Anadolu Efes Spor Kulübü. Arkivuar nga origjinali më 2008-05-03. Marrë më 2013-02-09.
  514. ↑ "Anadolu Efes S.K.: Our successes" (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 2012-03-24. Marrë më 2014-08-09.
  515. ↑ "Galatasaray Lift EuroLeague Women Title". fibaeurope.com (në anglisht). Marrë më 2014-08-10.
  516. ↑ "National Team's Activities". tvf.org.tr (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 2014-08-29. Marrë më 2014-08-10.
  517. ↑ "2023 CEV Women's Champions League Super Final: VakifBank Istanbul – Ezcacibasi Dynavit Istanbul". championsleague.cev.eu (në anglisht). 2023-05-20.
  518. ↑ Burak Sansal (2006). "Oiled Wrestling" (në anglisht). allaboutturkey.com. Marrë më 2006-12-13.
  519. ↑ "Historical Kırkpınar oil wrestling festival kicks off in northwestern Turkey". Daily Sabah (në anglisht). 2018-07-13.
  520. ↑ "Kırkpınar Oiled Wrestling Tournament: History" (në anglisht). Kirkpinar.com. 2007-04-21. Arkivuar nga origjinali më 2008-08-01. Marrë më 2010-11-01.
  521. ↑ Gegner, Christiane. "FILA Wrestling Database" (në anglisht). Iat.uni-leipzig.de. Arkivuar nga origjinali më 2009-03-13. Marrë më 2010-11-01.

Burimet e cituara

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Vepra të cituara

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Vepra të cituara

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Lidhje të jashtme

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]
Të përgjithshme
Turizmi
Qeveria
Ekonomia