Monarkia
Një monarki është një formë qeverisjeje e trashëguar, në të cilën pushteti politik u kalon ligjërisht familjarëve të monarkut, kreut të shtetit që sundon gjatë gjithë jetës.[1][2] Ndonëse monarkët zakonisht e marrin pushtetin nëpërmjet ligjeve të ndryshme të trashëgimisë, ata mund ta fitojnë autoritetin edhe përmes zgjedhjes nga një ose më shumë zgjedhës, në një monarki zgjedhore.[3]
Historikisht, monarkitë kanë qenë një formë e përhapur qeverisjeje. Në fillim të shekullit XIX, gati gjysma e të gjitha shteteve të pavarura ishin monarki.[4] Pasi arriti kulmin në mesin e shekullit XIX, përqindja e monarkive në botë ka rënë vazhdimisht.[4] Republikat zëvendësuan shumë monarki në shumë vende, veçanërisht në fund të Luftës së Parë Botërore dhe të Luftës së Dytë Botërore.[4][5][6]
Sipas ndarjes tradicionale, ekzistojnë dy lloje monarkish: monarkia absolute dhe monarkia kushtetuese.[4] Rreth dymbëdhjetë monarki absolute qeverisen si autokraci.[4] Shumica e monarkive moderne janë monarki kushtetuese, të cilat, në bazë të një kushtetute, u ruajnë monarkëve role të veçanta ligjore dhe ceremoniale, ndërsa këta ushtrojnë pak ose aspak pushtet politik; kjo është e ngjashme me rolin e krerëve të shtetit në një republikë kuvendore.[6]
Etimologjia
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]Fjala monark u shfaq për herë të parë në anglisht në mesin e shekullit XV, në formën monark, me kuptimin «sundimtar suprem i përjetshëm, sundimtar i vetëm ose autokratik i një shteti». Ajo vjen nga frëngjishtja e vjetër monarche (shekulli XIV; në frëngjishten moderne monarque) dhe drejtpërdrejt nga latinishtja e vonë monarcha, e cila rrjedh nga greqishtja monarkhēs, me kuptimin «ai që sundon i vetëm» (shih monarki).[7] Termi monarki daton nga mesi i shekullit XIV, kur nënkuptonte një mbretëri ose territor të sunduar nga një monark; nga fundi i shekullit XIV, ai nënkuptonte edhe sundimin nga një person i vetëm me pushtet suprem. Fjala vjen nga frëngjishtja e vjetër monarchie (shekulli XIII), me kuptimin «sovranitet» ose «pushtet absolut»; kjo fjalë u huazua nga latinishtja e vonë monarchia dhe, në fund të fundit, nga greqishtja monarkhia, «sundim absolut», fjalë për fjalë «sundimi i një personi», nga monos («i vetëm») dhe arkhein («të sundosh»).[8]
Historia
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]
Forma e ngjashme e hierarkisë shoqërore, e njohur si Kryesia ose si mbretërimi fisnor, i përket periudhës parahistorike. Kryesitë hodhën bazat për formimin e shtetit, që nisi me qytetërime si Mesopotamia, Egjipti i Lashtë dhe Qytetërimi i Luginës së Indit.[9] Në disa pjesë të botës, kryesitë u shndërruan në monarki.[10] Ndër monarkitë më të hershme të regjistruara dhe të dëshmuara ishin ato të Narmerit, faraonit të Egjiptit të Lashtë rreth vitit 3100 p.e.s., dhe të Enmebaragesit, mbretit sumerian të Kishit, rreth vitit 2600 p.e.s.[11][12]
Që nga dëshmitë më të hershme, disa monarkë e trashëgonin drejtpërdrejt pushtetin, ndërsa të tjerë zgjidheshin nga radhët e anëtarëve të kualifikuar. Te egjiptianët, kinezët, indianët,[13] mesopotamianët, popujt sudanikë[14] dhe në fenë e rindërtuar protoindoevropiane, por jo te popuj të tjerë, monarku kryente drejtpërdrejt funksione të shenjta që lidheshin me flijimin; ndonjëherë ai konsiderohej se kishte prejardhje hyjnore, çka mund të ketë hedhur bazat për nocionin e së drejtës hyjnore të mbretërve.
Polibiu e përkufizoi monarkinë si një nga tri format themelore «dashamirëse» të qeverisjes (monarkia, aristokracia dhe demokracia), në kundërvënie me tri format themelore «keqdashëse» (tirania, oligarkia dhe sundimi i turmës). Në lashtësinë klasike, monarku shpesh quhej «mbret» ose «sundimtar» (përkthim i fjalëve arkhon, basileus, rex, tyrannos etj.) ose «mbretëreshë» (basilinna, basilissa, basileia ose basilis;[15] regina). Fillimisht, Polibiu e kuptonte monarkinë si përbërës të republikave, por që nga lashtësia monarkia është vënë në kundërvënie me format republikane, ku pushtetin ekzekutiv e ushtrojnë qytetarët e lirë dhe kuvendet e tyre.[16] Teksti hindu i shekullit IV p.e.s. Arthashastra shtjellonte etikën e monarkizmit.[17] Në lashtësi, disa monarki u shfuqizuan në favor të kuvendeve të tilla në Romë (Republika Romake, 509 p.e.s.) dhe Athinë (Demokracia athinase, 500 p.e.s.).
Deri në shekullin XVII, monarkia u sfidua nga zhvillimi i parlamentarizmit, për shembull përmes kuvendeve rajonale (si Komonuelthi Islandez, Landsgemeinde zvicerane dhe më vonë Tagsatzung, si edhe lëvizja komunale e Mesjetës së Vonë, e lidhur me përhapjen e privilegjeve të qyteteve mesjetare), si dhe nga kundërshtimi modern ndaj monarkisë; ky u shfaq, për shembull, në përmbysjen e përkohshme të monarkisë angleze nga Kuvendi i Anglisë më 1649, në Revolucionin Amerikan të vitit 1776 dhe në Revolucionin Francez të vitit 1789. Një nga kundërshtaret e kësaj prirjeje ishte Elizabeth Dawbarn, dialogu anonim i së cilës, Dialogue between Clara Neville and Louisa Mills, on Loyalty (1794), paraqet «Louzën naivja, që admiron lirinë, Tom Painen dhe SHBA-në, [të cilën] Klara e qorton duke i folur për miratimin e monarkisë nga Zoti» dhe për ndikimin që mund të ushtrojnë gratë te burrat.[18]
Që atëherë, përkrahja e heqjes së monarkisë, ose përkatësisht e republikave, është quajtur republikanizëm, ndërsa përkrahja e monarkive quhet monarkizëm. Kështu, republikat janë bërë forma e kundërt dhe alternative e qeverisjes ndaj monarkisë, [19][20][21] ndonëse disa prej tyre janë parë si cenime të këtij parimi, për shkak të kryetarëve të shtetit që qëndrojnë në detyrë për gjithë jetën, madje edhe të trashëguar, si në Korenë e Veriut.[22] Historikisht kanë pasur edhe republika monarkike, si Republika e Provincave të Bashkuara Holandeze, dhe monarki republikane, si Komonuelthi Polako-Lituanez dhe Suedia gjatë Epoka e Lirisë (1719–1772).[23]
Me ngritjen e republikanizmit, në politikën e shekullit XIX u shfaq një ndarje e larmishme mes republikanizmit (si Radikalizmi klasik antimonarkist) dhe monarkizmit konservator ose edhe reaksionar. Gjatë shekullit XX, shumë vende e shfuqizuan monarkinë dhe u bënë republika, veçanërisht pas Luftës së Parë Botërore dhe Luftës së Dytë Botërore.
Sot, në botë ka dyzet e tri shtete sovrane me një monark, përfshirë pesëmbëdhjetë mbretëri të Komonuelthit që kanë Karlin III si kryetar shteti. Shumica e monarkëve modernë janë monarkë kushtetues, të cilët ruajnë një rol të veçantë ligjor dhe ceremonial, por ushtrojnë pak ose aspak pushtet politik sipas kushtetutës. Shumë prej tyre janë të ashtuquajturat republika të kurorëzuara, që kanë mbijetuar veçanërisht në shtete të vogla.[24]
Në disa vende, megjithatë, si Maroku, Katari, Lihtenshtajni dhe Tajlanda, monarku i trashëguar ka më shumë ndikim politik se çdo burim tjetër i vetëm i autoritetit në shtet.[25][26][27][28]
Sipas një studimi të vitit 2020, monarkia u shfaq si sistem qeverisjeje për shkak të efikasitetit të saj në qeverisjen e popullsive të mëdha dhe territoreve të gjera, në periudha kur bashkërendimi i tyre ishte i vështirë. Autorët argumentojnë se monarkia humbi efikasitetin si lloj regjimi me risitë në teknologjitë e komunikimit dhe transportit, sepse efikasiteti i saj në krahasim me llojet e tjera të regjimeve u zvogëlua.[29]
Sipas një studimi të vitit 2023, monarkia ka mbijetuar si lloj regjimi sepse mund t'u përgjigjet kërkesave për demokratizim më mirë se format e tjera të sundimit autokratik: «Monarkitë mund të demokratizohen pa e destabilizuar udhëheqjen, duke kaluar drejt një monarkie kushtetuese demokratike. Mundësia e mbajtjes së sundimtarit u pëlqen grupeve opozitare që vlerësojnë si demokracinë, ashtu edhe stabilitetin, por ndikon edhe te aftësia e tyre për të organizuar dhe mbajtur protesta masive.»[30]
Karakteristikat dhe roli
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]
Monarkitë lidhen me mbretërimin e trashëguar, në të cilin monarkët mbretërojnë gjatë gjithë jetës dhe përgjegjësitë dhe pushteti i pozitës i kalojnë fëmijës së tyre ose një anëtari tjetër të familjes kur vdesin. Shumica e monarkëve, si historikisht, ashtu edhe në ditët e sotme, kanë lindur dhe janë rritur në një familje mbretërore, qendra e oborrit mbretëror dhe e oborrit. Të rriturit në një familje mbretërore (e quajtur dinasti kur vazhdon për disa breza), monarkët e ardhshëm shpesh përgatiten për përgjegjësitë që pritet të kenë si monarkë.[31]
Janë përdorur sisteme të ndryshme të trashëgimisë së pushtetit, si afërsia e gjakut, primogjenitura dhe parësia agnatike (ligji salik). Megjithëse shumica e monarkëve në histori kanë qenë burra, kanë mbretëruar edhe shumë monarke gra.[32]
Disa monarki nuk janë të trashëguara. Në një monarki zgjedhore, monarkët zgjidhen ose emërohen nga një organ (një kolegj elektoral) për gjithë jetën ose për një periudhë të caktuar. Sot ekzistojnë katër monarki zgjedhore: Kamboxhia, Malajzia dhe Emiratet e Bashkuara Arabe janë krijuar në shekullin XX, ndërsa njëra (papati) është e lashtë.[33]
Një monarki e vetëshpallur krijohet kur dikush pretendon të jetë monark pa pasur lidhje historike me ndonjë dinasti të mëparshme. Ka raste kur udhëheqës republikanë janë vetëshpallur monarkë: Napoleoni I i Francës e shpalli veten Perandor të Francezëve dhe sundoi Perandorinë e Parë Franceze, pasi kishte mbajtur titullin Konsull i Parë i Republikës së Parë Franceze për pesë vjet, që nga marrja e pushtetit në grushtin e shtetit të 18 Brymerit. Presidenti Jean-Bédel Bokassa i Republikës së Afrikës Qendrore e shpalli veten Perandor të Perandorisë së Afrikës Qendrore në vitin 1976.[34] Yuan Shikai, presidenti i parë zyrtar i Qeverisë Beijang të Republikës së Kinës, u kurorëzua perandor i jetëshkurtër i «Perandorisë së Kinës» disa vjet pas themelimit të Republikës së Kinës.[35]
Pushtetet e monarkut
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]
- Në një monarki absolute, monarku sundon me pushtet absolut mbi shtetin dhe qeverinë.[36]
- Në një monarki kushtetuese, pushteti i monarkut kufizohet nga kushtetuta. Në shumicën e monarkive kushtetuese të sotme, monarku është kryesisht një figurë ceremoniale, simbol i unitetit kombëtar dhe i vazhdimësisë së shtetit.[37]
- Monarkitë gjysmëkushtetuese kanë më pak pushtet parlamentar ose, thjesht, monarkë me më shumë autoritet.[38]
Trashëgimia
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]Monarkitë trashëgimore
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]
Në një monarki të trashëguar, pozita e monarkut trashëgohet sipas një rendi ligjor ose zakonor të trashëgimisë, zakonisht brenda një familjeje mbretërore që e ka prejardhjen nga një dinasti ose linjë gjaku historike. Kjo zakonisht do të thotë se trashëgimtari i fronit njihet shumë kohë përpara se të bëhet monark, me qëllim që trashëgimi i fronit të zhvillohet pa probleme.[39][40]
Primogjenitura, sipas së cilës fëmija më i madh i monarkut është i pari në radhë për t’u bërë monark, është sistemi më i përhapur në monarkitë trashëgimore. Rendi i trashëgimisë zakonisht ndikohet nga rregullat gjinore. Historikisht, parapëlqehej «primogjenitura agnatike» ose «primogjenitura patrilineare», domethënë trashëgimi sipas vjetërsisë së lindjes mes bijve të monarkut ose kryefamiljarit: bijtë dhe pasardhësit e tyre meshkuj trashëgonin përpara vëllezërve dhe pasardhësve të tyre meshkuj, duke i përjashtuar plotësisht gratë dhe pasardhësit përmes grave nga trashëgimia.[41] Ky përjashtim i plotë i grave nga trashëgimia dinastike zakonisht quhet zbatimi i ligjit salik. Një variant tjetër i primogjeniturës agnatike ishte i ashtuquajturi ligj gjysmë-salik, ose «primogjenitura agnatiko-kognatike», i cili u lejonte grave të trashëgonin vetëm pasi të shuhej linja mashkullore e të gjithë pasardhësve meshkuj të ligjvënësit përkatës.[41][42]

Në vitin 1980, Suedia u bë monarkia e parë që shpalli primogjeniturën e barabartë (plotësisht kognatike), që do të thotë se fëmija më i madh i monarkut, qoftë vajzë apo djalë, trashëgon fronin.[43] Më pas ndoqën shembullin edhe mbretëri të tjera: Holanda në vitin 1983, Norvegjia në vitin 1990, Belgjika në vitin 1991, Danimarka në vitin 2009 dhe Luksemburgu[44] në vitin 2011. Mbretëria e Bashkuar miratoi primogjeniturën absolute (të barabartë), duke iu nënshtruar të drejtave të trashëgimtarëve ekzistues, më 25 prill 2013, pas marrëveshjes së kryeministrave të gjashtëmbëdhjetë mbretërive të Komonuelthit në Takimin e 22-të të Krerëve të Qeverive të Komonuelthit.[45]
Sisteme të tjera trashëgimie përfshinin tanistrinë, një sistem pjesërisht zgjedhor që i jep rëndësi meritës, si dhe vjetërsisë agnatike. Në disa monarki, si ajo e Arabia Saudite, froni i kalon fillimisht vëllait të radhës më të madh të monarkut dhe vetëm më pas fëmijëve të tij (vjetërsi agnatike). Më 21 qershor 2017, mbreti Salman i Arabisë Saudite e përmbysi këtë mënyrë trashëgimie dhe zgjodhi të birin si trashëgimtar të fronit.[46][47]
Monarkitë zgjedhore
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]
Në një monarki zgjedhore, monarkët zgjidhen ose emërohen nga dikush (një kolegj elektoral) për gjithë jetën ose për një periudhë të caktuar, por më pas sundojnë si çdo monark tjetër. Në monarkitë zgjedhore nuk zhvillohet votim popullor, pasi organi zgjedhor zakonisht përbëhet nga një numër i vogël personash që kanë të drejtë të marrin pjesë. Shembuj historikë të monarkive zgjedhore janë perandorët e Perandorisë së Shenjtë Romake (të zgjedhur nga princ-zgjedhësit, por shpesh nga e njëjta dinasti) dhe zgjedhja e lirë e mbretërve të Komonuelthit Polako-Lituanez. Për shembull, Pepini i Shkurtër (i ati i Karlit të Madh) u zgjodh mbret i frankëve nga një kuvend i prijësve frankë;[48] fisniku polak Stanisław August Poniatowski ishte mbret i zgjedhur, njësoj si Frederiku I i Danimarkës. Edhe Galët dhe popujt gjermanikë kishin monarki zgjedhore.
Papa i Kishës Katolike Romake, i cili sundon si sovran i Shtetit të Qytetit të Vatikanit, zgjidhet për gjithë jetën nga kolegji i kardinalëve.[49] Në Urdhrin Sovran Ushtarak të Maltës, princi dhe mjeshtri i madh zgjidhet për gjithë jetën nga Këshilli i Plotë i Shtetit, mes anëtarëve të tij. Në Malajzi, mbreti federal, i quajtur Yang di-Pertuan Agong ose Sundimtari Suprem, zgjidhet për një mandat pesëvjeçar nga radhët e sundimtarëve trashëgimorë dhe prej tyre (kryesisht sulltanëve) të nëntë shteteve përbërëse të federatës, të gjitha në Gadishullin Malajz.[50] Emiratet e Emirateve të Bashkuara Arabe zgjedhin gjithashtu udhëheqësit e tyre federalë mes emirëve të shteteve të federuara. Për më tepër, Andorra ka një renditje kushtetuese unike, ku njëri prej krerëve të shtetit është Presidenti i Republikës Franceze, në cilësinë e bashkënjërit.[51]
Uzurpimi
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]Një mënyrë tjetër me të cilën monarkët kanë fituar historikisht pushtetin mbretëror është uzurpimi i tij, qoftë me forcë apo me mjete të tjera të paligjshme. Historikisht, uzurpimi zakonisht ka ndodhur përmes një grusht shteti ose duke pretenduar në mënyrë mashtruese se ishin pasardhës të një sundimtari me të cilin mund të kishin ose jo lidhje farefisnore. Sipas Herodotit, kjo u bë nga dikush që u shtir si Smerdisi, për të uzurpuar fronin e Kirit të Madh pas vdekjes së tij.[52]
Monarkitë aktuale
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]| Sistemet e qeverisjes | |||||
|---|---|---|---|---|---|
|
Aktualisht, në botë ka disa shtete ku monarku është kryetar i shtetit. Ato ndahen, në vija të përgjithshme, në kategoritë e mëposhtme:
Mbretëritë e Komonuelthit
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]Mbreti Karli III është, veçmas, monark i pesëmbëdhjetë mbretërive të Komonuelthit (Antigua dhe Barbuda, Komonuelthi i Australisë, Komonuelthi i Bahamaseve, Beliza, Kanadaja, Grenada, Xhamajka, Zelanda e Re, Shteti i Pavarur i Papua Guinesë së Re, Federata e Shën Kristoferit dhe Nevisit, Shën Luçia, Shën Vincenti dhe Grenadinet, Ishujt Solomon, Tuvalu dhe Mbretëria e Bashkuar e Britanisë së Madhe dhe Irlandës së Veriut). Ato u zhvilluan nga Perandoria Britanike në shtete plotësisht të pavarura brenda Komonuelthit të Kombeve, të cilat e mbajnë Mbretin si kryetar shteti.[53]
Monarkitë e tjera kushtetuese evropiane
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]Principata e Andorrës, Mbretëria e Belgjikës, Mbretëria e Danimarkës, Dukati i Madh i Luksemburgut, Mbretëria e Holandës, Mbretëria e Norvegjisë, Mbretëria e Spanjës dhe Mbretëria e Suedisë janë shtete plotësisht demokratike, në të cilat monarku ka një rol të kufizuar ose kryesisht ceremonial.[54][55][56][57]
Andorra është unike ndër monarkitë ekzistuese, pasi është një diarki, ku bashkëprincat ndajnë pushtetin: njëri është presidenti i Francës, ndërsa tjetri peshkopi i Urgellit.[54]
Monarkitë gjysmëkushtetuese evropiane
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]Një monarki gjysmëkushtetuese është një monarki në të cilën monarku sundon sipas një kushtetute demokratike, por ruan ende pushtete të konsiderueshme. Principata e Lihtenshtajnit dhe Principata e Monakos janë monarki gjysmëkushtetuese evropiane.[58] Për shembull, referendumi kushtetues i vitit 2003 i dha princit të Lihtenshtajnit të drejtën të vinte veton ndaj çdo ligji të propozuar nga Landtag (parlamenti), ndërsa Landtag-u mund t’i vërë veton çdo ligji që princi përpiqet të miratojë.[59] Princi mund të emërojë ose shkarkojë çdo anëtar të zgjedhur ose punonjës të qeverisë. Princi i Monakos ka pushtete më të kufizuara: ai nuk mund të emërojë ose shkarkojë nga detyra asnjë anëtar të zgjedhur apo punonjës të qeverisë, por mund të zgjedhë ministrin e shtetit, këshillin qeveritar dhe gjyqtarët.[60]
Monarkitë në botën myslimane
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]Monarkitë e Mbretërisë së Bahreinit, Bruneit Darussalam, Mbretërisë Hashemite të Jordanisë, Shtetit të Kuvajtit, Malajzisë, Mbretërisë së Marokut, Sulltanatit të Omanit, Shtetit të Katarit, Mbretërisë së Arabisë Saudite dhe Emirateve të Bashkuara Arabe përgjithësisht ruajnë shumë më tepër pushtet sesa homologet e tyre evropiane ose të Komonuelthit.[61] Brunei, Omani dhe Arabia Saudite janë monarki absolute;[62][63] Bahreini, Kuvajti, Katari dhe Emiratet e Bashkuara Arabe klasifikohen si monarki të përziera, që do të thotë se kanë organe përfaqësuese, por monarku ruan pjesën më të madhe të pushteteve të tij. Jordania, Malajzia dhe Maroku janë monarki kushtetuese.
Monarkitë kushtetuese të Azisë Lindore dhe Juglindore
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]Mbretëria e Butanit, Mbretëria e Kamboxhias, Mbretëria e Tajlandës dhe Japonia janë monarki kushtetuese, në të cilat monarku ka rol të kufizuar ose thjesht ceremonial. Butani e bëri këtë ndryshim në vitin 2008.[64] Kamboxhia kishte monarkinë e vet pas pavarësisë nga Perandoria koloniale franceze, por ajo u rrëzua pasi Kmerët e Kuq erdhën në pushtet. Monarkia u rivendos më pas me marrëveshjen e paqes të vitit 1993. Tajlanda kaloi në monarki kushtetuese gjatë shekullit XX. Sipas legjendës, Japonia ka pasur monarki, me një perandor, që nga koha e perandorit Xhimmu (i cili mbretëroi nga viti 660 deri në vitin 585 p.e.s.), duke e bërë atë monarkinë më të vjetër ekzistuese në botë.[65] Pas disfatës së tyre në Luftën e Dytë Botërore, Japonia u detyrua të kufizonte pushtetin e perandorit, duke ia kaluar pothuajse të gjithin Dietës Kombëtare.
Monarki të tjera
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]Eswatini është i veçantë mes këtyre monarkive dhe shpesh konsiderohet një diarki: mbreti, ose Ngwenyama, sundon së bashku me nënën e tij, Ndlovukati, si dy krerë të shtetit.[66][67] Fillimisht, kjo synonte të krijonte një mekanizëm kontrolli mbi pushtetin politik. Megjithatë, Ngwenyama konsiderohet kreu administrativ i shtetit, ndërsa Ndlovukati konsiderohet kreu shpirtëror dhe kombëtar i shtetit; ky rol, vitet e fundit, është bërë pak a shumë simbolik.[68]
Papa është monarku absolut i Shtetit të Qytetit të Vatikanit (një entitet i veçantë nga Selia e Shenjtë), për shkak të pozitës së tij si kreu i Kishës Katolike Romake dhe peshkop i Romës; ai zgjidhet dhe nuk e trashëgon pushtetin, si dhe nuk është e nevojshme të jetë shtetas i territorit para zgjedhjes nga kardinalët.[69][70]
Në Samoa, pozita e kreut të shtetit përshkruhet në pjesën III të Kushtetutës së Samoas, të vitit 1960. Kur u miratua kushtetuta, pritej që krerët e ardhshëm të shtetit të zgjidheshin mes katër krerëve supremë «mbretërorë» Tama a 'Aiga. Megjithatë, kushtetuta nuk e kërkon këtë dhe, për këtë arsye, Samoa mund të konsiderohet një republikë kuvendore dhe jo një monarki kushtetuese. Megjithatë, çdo anëtar i Asamblesë Legjislative të Samoas, përveç dy vendeve të rezervuara për josamoanët, duhet të jetë matai, anëtar i sistemit politik të trashëguar të njohur si Fa'amatai.[71]
Familja sunduese Kim në Korenë e Veriut (Kim Ir Seni, Kim Xhong-Il dhe Kim Xhong-un) është përshkruar si një monarki absolute de facto[72][73][74] ose si «diktaturë e trashëguar».[75] Në vitin 2013, pika 2 e nenit 10 të Dhjetë Parimeve Themelore të reja, të redaktuara, të Partisë së Punëtorëve të Koresë përcakton se partia dhe revolucioni duhet të përcillen «përjetësisht» nga «linja e gjakut Baekdu (Kim)».[76] Megjithatë, kjo nuk do të thotë se ajo është monarki absolute de jure, pasi emri zyrtar i vendit është Republika Popullore Demokratike e Koresë. Edhe familja al-Assad, e cila sundoi Sirinë nga viti 1971 deri në vitin 2024, është kategorizuar në mënyrë të ngjashme.[75]
Shiko edhe
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]- Monarkia absolute
- Heqja e monarkisë
- Autokracia
- Kritika e monarkisë
- Diarkia
- Perandoria
- Familja si model për shtetin
- Monarkia federale
- Monarkia e trashëguar
- Lista e monarkive aktuale
- Lista e monarkëve aktualë të shteteve sovrane
- Lista e monarkëve aktualë josovranë
- Lista e monarkëve fiktivë
- Lista e monarkive
- Lista e monarkëve sipas pseudonimit
- Lista e uzurpatorëve
- Monarkizmi
- Rendi i trashëgimisë
- Pretenduesi i fronit
- Familja mbretërore
- Gradat mbretërore dhe fisnike
- Monarkia universale
Referime
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]- ↑ Bogdanor, Vernon (1995). The Monarchy and the Constitution (në anglisht). Clarendon Press. ISBN 978-0-19-829334-7.
- ↑ Spellman, W. M. (2001). Monarchies 1000–2000 (në anglisht). Reaktion Books. ISBN 978-1-86189-087-0.
- ↑ "The Polish-Lithuanian Commonwealth". In Our Time (në anglisht). tetor 14, 2021. BBC Radio 4. Marrë më mars 29, 2023.
- 1 2 3 4 5 Inata, Kana (2025). "2. What Do We Know about Monarchies?". Monarchies in the Contemporary World: Born to Rule or Bound to Fade? (në anglisht). Oxford University Press. fq. 13–42. doi:10.1093/9780198967132.003.0002. ISBN 978-0-19-896711-8.
- ↑ Political Systems, Structures, and Functions (në anglisht). Britannica Educational. qershor 2012. ISBN 978-1-61530-747-0.
- 1 2 Kimizuka, Naotaka (korrik 2024). Constitutional Monarchy of the Twenty-First Century (në anglisht). Springer. ISBN 978-981-97-4327-8.
- ↑ "Search 'monarch' on etymonline" (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më dhjetor 27, 2025.
- ↑ "Monarchy – Etymology, Origin & Meaning" (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më dhjetor 28, 2025.
- ↑ Conrad Phillip Kottak (1991). Cultural Anthropology (në anglisht). McGraw-Hill. fq. 124. ISBN 978-0-07-035615-3.
- ↑ A. Adu Boahen; J. F. Ade Ajayi; Michael Tidy (1986). Topics in West African History (në anglisht). Longman Group. fq. 19. ISBN 978-0-582-58504-1.
- ↑ Bunson, Margaret (maj 14, 2014). Encyclopedia of Ancient Egypt (në anglisht). Infobase. ISBN 978-1-4381-0997-8.
- ↑ Jacobsen, The Sumerian King List, f. 82–85 (në anglisht).
- ↑ Political Violence in Ancient India, f. 23, «Në tekstet vedike të mëvonshme, fjala “dharma” përdorej më rrallë dhe kuptimi i saj u ngushtua; ajo u lidh veçanërisht me mbretërimin dhe me ritin e shugurimit mbretëror të njohur si rājasūya.»
- ↑ Traditions and encounters (në anglisht). McGraw–Hill Education. 2008. fq. 63.
Rreth vitit 5000 p.e.s., shumë popuj sudanikë kishin formuar monarki të vogla të sunduara nga mbretër që shiheshin si qenie hyjnore ose gjysmëhyjnore.
- ↑ Liddell & Scott
- ↑ "Polybius • Histories — Book 5" (në anglisht).
- ↑ The Arthasastra: Selections from the Classic Indian Work on Statecraft (në anglisht). Hackett Publishing. shtator 15, 2012. ISBN 978-1-60384-902-9.
- ↑ The Feminist Companion to Literature in English, red. Virginia Blain, Patricia Clements dhe Isobel Grundy (Londër: Batsford, 1990), f. 272.
- ↑ Bohn, H. G. (1849). The Standard Library Cyclopedia of Political, Constitutional, Statistical and Forensic Knowledge (në anglisht). fq. 640.
Një republikë, sipas përdorimit modern të fjalës, nënkupton një bashkësi politike që nuk qeveriset nga një monarki … në të cilën një person i vetëm nuk zotëron të gjithë pushtetin sovran.
- ↑ "Definition of Republic". Merriam-Webster Dictionary (në anglisht). Marrë më shkurt 18, 2017.
një qeveri me një kryetar shteti që nuk është monark … një qeveri ku pushteti suprem qëndron te një trupë qytetarësh me të drejtë vote dhe ushtrohet nga zyrtarë e përfaqësues të zgjedhur, përgjegjës para tyre dhe që qeverisin sipas ligjit
- ↑ "The definition of republic". Dictionary.com (në anglisht). Marrë më shkurt 18, 2017.
një shtet ku pushteti suprem qëndron te trupa e qytetarëve me të drejtë vote dhe ushtrohet nga përfaqësuesit e zgjedhur prej tyre drejtpërdrejt ose tërthorazi. … një shtet ku kreu i qeverisë nuk është monark ose kryetar tjetër i trashëguar i shtetit.
- ↑ Mansourov, Alexandre. "Korean Monarch Kim Jong Il: Technocrat Ruler of the Hermit Kingdom Facing the Challenge of Modernity" (në anglisht). The Nautilus Institute. Arkivuar nga origjinali më shtator 22, 2013. Marrë më dhjetor 18, 2007.
- ↑ Nordin, Jonas (2026). Monarchy in the Age of Liberty: Royal power and public life in eighteenth-century Sweden (në anglisht). Lund University Press. fq. 2–6. doi:10.7765/9789198740448. ISBN 978-91-98740-4-4-8.
- ↑ Veenendaal, W. (2016). "Monarchy and Democracy in Small States: An Ambiguous Symbiosis". përmbledhur nga Wolf, S. (red.). Monarchy and Democracy in Small States: An Ambiguous Symbiosis (në anglisht). Wiesbaden: Springer VS. fq. 183–198. doi:10.1007/978-3-658-07725-9_9. ISBN 978-3-658-07724-2.
{{cite book}}: Parametri i panjohur|book-title=është injoruar (Ndihmë!) - ↑ "Seven myths about democracy in Morocco" (në anglisht). qershor 19, 2015. Arkivuar nga origjinali më janar 9, 2026.
- ↑ "Thailand's king seeks to bring back absolute monarchy". The Economist (në anglisht).
- ↑ "Qatar – Politics, Economy, Society | Britannica". Encyclopedia Britannica (në anglisht).
- ↑ Bertolini, Elisa (dhjetor 23, 2024). Hood, Laura (red.). "Europe's microstates: The medieval monarchies that survive in our midst" (në anglisht). doi:10.64628/AB.qaqpc5xh5.
- ↑ Gerring, John; Wig, Tore; Veenendaal, Wouter; Weitzel, Daniel; Teorell, Jan; Kikuta, Kyosuke (2020). "Why Monarchy? The Rise and Demise of a Regime Type". Comparative Political Studies (në anglisht). 54 (3–4): 585–622. doi:10.1177/0010414020938090. hdl:10852/84589. ISSN 0010-4140. S2CID 225612565.
- ↑ Lawrence, Adria (2023). "Why Monarchies Still Reign". Journal of Democracy (në anglisht). 34 (2): 47–61. doi:10.1353/jod.2023.0017. ISSN 1086-3214. S2CID 258184108.
- ↑ UCL (nëntor 8, 2021). "What is the role of the monarchy?". The Constitution Unit (në anglisht). Marrë më shkurt 28, 2023.
- ↑ Beemer, Cristy (2011). "The Female Monarchy: A Rhetorical Strategy of Early Modern Rule". Rhetoric Review (në anglisht). 30 (3): 258–274. doi:10.1080/07350198.2011.581937. ISSN 0735-0198. JSTOR 23064026. S2CID 144455583.
- ↑ "The Definition of an Elective Monarchy". The Classroom | Empowering Students in Their College Journey (në anglisht). gusht 20, 2013. Marrë më gusht 30, 2021.
- ↑ Marlowe, Lara. "The Central African Republic, where Emperor Bokassa ruled with violence and greed". The Irish Times (në anglisht). Marrë më shkurt 5, 2019.
- ↑ Spence, Jonathan D. (1999) The Search for Modern China, W.W. Norton and Company. f. 274. ISBN 0-393-97351-4
- ↑ Konnert, Mark (gusht 23, 2008). Early Modern Europe: The Age of Religious War, 1559–1715 (në anglisht). University of Toronto Press. ISBN 978-1-4426-0004-1.
- ↑ The Oxford Companion to Politics of the World (në anglisht). 2001. doi:10.1093/acref/9780195117394.001.0001. hdl:1721.1/141579. ISBN 978-0-19-511739-4.
- ↑ Anckar, Carsten; Akademi, Åbo (2016). "Semi presidential systems and semi constitutional monarchies: A historical assessment of executive power-sharing" (në anglisht). European Consortium for Political Research (ECPR). Marrë më gusht 14, 2019.
- ↑ Kurrild-Klitgaard, Peter (2000). "The constitutional economics of autocratic succession". Public Choice (në anglisht). 103 (1/2): 63–84. doi:10.1023/A:1005078532251. ISSN 0048-5829. S2CID 154097838.
- ↑ Kurrild-Klitgaard, Peter (2004). "Autocratic Succession". The Encyclopedia of Public Choice (në anglisht). Vëll. 103. fq. 358–362. doi:10.1007/978-0-306-47828-4_39. ISBN 978-0-306-47828-4.
- 1 2 Tronföljd, Nordisk familjebok, vëll. 30 (1920)
- ↑ SOU 1977:5 Kvinnlig tronföljd, f. 16.|language=sv
- ↑ SOU 1977:5 Kvinnlig tronföljd, f. 16.|language=sv
- ↑ "Overturning Centuries of Royal Rules" (2011-10-28). BBC.com. Marrë më 2018-11-02.|language=en
- ↑ "New rules on royal succession come into effect". BBC News (në anglisht). mars 26, 2015. Marrë më gusht 1, 2019.
- ↑ Chara, Jihan (tetor 1, 2018). "Saudi Arabia: A prince's revolution". European View (në anglisht). 17 (2): 227–234. doi:10.1177/1781685818803525. ISSN 1781-6858.
- ↑ "Is Power Trumping Legitimacy in Saudi Arabia?" (në anglisht). prill 20, 2022.
- ↑ Middleton, John (2015). World monarchies and dynasties (në anglisht). Routledge. ISBN 978-0-7656-8050-1. OCLC 920786632.
- ↑ "How is a New Pope Chosen? | USCCB" (në anglisht).
- ↑ Nohlen, Dieter; Grotz, Florian; Hartmann, Christof (nëntor 15, 2001). Elections in Asia and the Pacific : A Data Handbook: Volume II: South East Asia, East Asia, and the South Pacific (në anglisht). Oxford University Press. ISBN 978-0-19-153042-5.
- ↑ Gendźwiłł, Adam; Kjaer, Ulrik; Steyvers, Kristof (shkurt 27, 2022). The Routledge Handbook of Local Elections and Voting in Europe (në anglisht). Routledge. ISBN 978-1-00-053122-0.
- ↑ Herodotus, The Histories Book 3, 61–79
- ↑ "Realms and Commonwealth". The Royal Family (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më dhjetor 24, 2023. Marrë më tetor 26, 2026.
- 1 2 "Andorra: Freedom in the World 2024 Country Report" (në anglisht).
- ↑ "Belgium – EU country profile | European Union". Encyclopedia Britannica (në anglisht).
- ↑ "Denmark – Politics, Constitution, Monarchy | Britannica". Encyclopedia Britannica (në anglisht).
- ↑ "Spain | History, Map, Flag, Population, Currency, Climate, & Facts | Britannica". Encyclopedia Britannica (në anglisht).
- ↑ Bertolini, E. (dhjetor 23, 2024). "Europe's microstates: The medieval monarchies that survive in our midst". The Conversation (në anglisht). [lidhje e vdekur]
- ↑ Bertolini, E. (dhjetor 23, 2024). "Europe's microstates: The medieval monarchies that survive in our midst". The Conversation (në anglisht). [lidhje e vdekur]
- ↑ Bertolini, E. (dhjetor 23, 2024). "Europe's microstates: The medieval monarchies that survive in our midst". The Conversation (në anglisht). [lidhje e vdekur]
- ↑ Jung, Dietrich (mars 24, 2017). Muslim History and Social Theory: A Global Sociology of Modernity (në anglisht). Springer. ISBN 978-3-319-52608-9.
- ↑ "Not all monarchs have lost power. Here are a few countries where royals really rule". Los Angeles Times (në anglisht). maj 4, 2019.
- ↑ "A Visitor's Guide to Oman, the Middle East's Most Welcoming Absolute Monarchy". Vanity Fair (në anglisht). maj 5, 2014.
- ↑ Xavier, Constantino (korrik 8, 2020). "Bhutan's democratic transition and ties to India". Brookings (në anglisht). Marrë më prill 16, 2022.
- ↑ Cartwright, Mark (korrik 10, 2019). "Emperor of Japan". World History Encyclopedia (në anglisht). Marrë më prill 16, 2022.
- ↑ Africa Research Bulletin: Political, Social and Cultural Series (në anglisht). 36 (1). shkurt 22, 1999. doi:10.1111/arbp.1999.36.issue-1. ISSN 0001-9844 http://dx.doi.org/10.1111/arbp.1999.36.issue-1.
{{cite journal}}: Mungon ose është bosh|title=(Ndihmë!) - ↑ "BTI 2022 Eswatini Country Report". BTI 2022 (në anglisht). Marrë më nëntor 12, 2023.
- ↑ Thom, Liezl (prill 28, 2021). "Princess Sikhanyiso Dlamini of Eswatini is looking to the future while embracing her roots". ABC News (në anglisht). Marrë më gusht 8, 2021.
- ↑ Marans, Noam E. (prill 9, 2015). "The Pope Francis Effect and Catholic-Jewish Relations". Studies in Christian-Jewish Relations (në anglisht). 10 (1). doi:10.6017/scjr.v10i1.8659. ISSN 1930-3777.
- ↑ "Holy See (Vatican City)". The World Factbook (në anglisht). Central Intelligence Agency. nëntor 1, 2023. Arkivuar nga origjinali më nëntor 2, 2023. Marrë më nëntor 12, 2023.
- ↑ Drage, Jean (1994). New Politics in the South pacific (në anglisht). Institute of Pacific Studies, University of the South Pacific. fq. 162. ISBN 9789820201156. Marrë më prill 11, 2010.
- ↑ Young W. Kihl, Hong Nack Kim. North Korea: The Politics of Regime Survival. Armonk, New York, USA: M. E. Sharpe, Inc., 2006. Pp 56.
- ↑ Robert A. Scalapino, Chong-Sik Lee. The Society. University of California Press, 1972. Pp. 689.
- ↑ Bong Youn Choy. A history of the Korean reunification movement: its issues and prospects. Research Committee on Korean Reunification, Institute of International Studies, Bradley University, 1984. Pp. 117.
- 1 2 Sheridan, Michael (shtator 16, 2007). "A tale of two dictatorships: The links between North Korea and Syria". The Times (në anglisht). London. Arkivuar nga origjinali më shkurt 19, 2008. Marrë më prill 9, 2010.
- ↑ The Twisted Logic of the N.Korean Regime, Chosun Ilbo, 2013-08-13, Accessed date: 2017-01-11
Lidhje të jashtme
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]- The Constitutional Monarchy Association në Mbretërinë e Bashkuar (anglisht)
- . Encyclopædia Britannica (në anglisht) (bot. 11th). 1911.
- Use mdy dates from January 2016
- Artikuj me parametër të pavlefshëm të datës në stampë
- Lidhje ekzistuese te stampa e lidhjes ndërgjuhësore
- Artikuj me lidhje të jashtme në anglisht
- Wikipedia articles incorporating a citation from the 1911 Encyclopaedia Britannica with Wikisource reference
- Monarkia
- Pozitat e autoritetit
- Titujt
- Llojet e shtetit kushtetues
- Sistemet politike
- Terminologjia politike