Shko te përmbajtja

Holanda

Nga Wikipedia, enciklopedia e lirë
Holanda
Nederland
Motto: 
Je maintiendrai
("Do të ruaj")
Himni: Wilhelmus
("Wilhelmi")
Location of Holanda (dark green)

– in Europe (light green & dark grey)
– in the European Union (light green)

Shtet sovranMbretëria e Holandës
Para pavarësisëHolanda Spanjolle
Akti i Heqjes dorë [en]26 korrik 1581
Paqja e Münsterit [en]30 janar 1648
Mbretëria e Bashkuar e Holandës16 mars 1815
Dita e Çlirimit5 maj 1945
Karta e Mbretërisë [en]15 dhjetor 1954
Riorganizimi i Karaibeve [en]10 tetor 2010
Kryeqyteti
and largest city
Amsterdam[a]
52°22′N 4°53′E / 52.367°N 4.883°E / 52.367; 4.883
Selia e qeverisëHaga[a]
Gjuhët zyrtareHolandisht
Recognised Gjuhët rajonale
Gjuhët e pakicave
Grupet etnike
(2024)
Feja
(2025)[4]
  • 58% Pa fe
  • 28% Krishterim
    • 16% Katolicizëm
    • 12% Protestantizëm
  • 6% Islam
  • 7% Të tjera
Demonym(s)Holandez
GovernmentMonarkia kushtetuese parlamentare unitare
• Monarku
Willem-Alexander
• Kryeministri
Rob Jetten
LegjislativiShtetet e Përgjithshme
Senati
Dhoma e Përfaqësuesve
Kuvendi Evropian
• Zona zgjedhore e Holandës
31 ulëse
Area
• Gjithsej
41,865[5][e] km2 (16,164 sq mi) (e 134-ta)
• Uji (%)
18,41[6]
Highest elevation870 m (2,850 ft)
Population
• 2026 census
Neutral increase 18.130.208[7] (e 70-ta)
• Dendësia
541/km2 (1,401.2/sq mi) (e 26-ta)
PBB (PPP)2026 estimate
• Gjithsej
Increase 1,599 trilionë $[8] (e 29-ta)
• Per capita
Increase 88.202 $[8] (e 10-ta)
GDP (nominal)2026 estimate
• Total
Increase 1,424 trilionë $[8] (e 18-ta)
• Per capita
Increase 78.535 $[8] (e 10-ta)
Gini (2025)Positive decrease 25.9[9]
low
HDI (2023)Increase 0.955[10]
very high · e 8-ta
Monedha
  • Euro (€) (EUR)
  • Dollari amerikan (US$) (USD)[g]
Time zone[h]
 • Summer (DST)
Date formatdd-mm-yyyy[i]
Kodi i thirrjes+31, +599[j]
Internet TLD.nl, .bq[k]

Holanda,[l] e njohur joformalisht edhe si Hollanda, është një shtet në Evropën Veriperëndimore, me territore përtej detit në Karaibe. Është më i madhi nga katër shtetet përbërëse të Mbretërisë së Holandës.[12] Holanda përbëhet nga dymbëdhjetë provinca dhe tre komuna speciale përtej detit. Holanda evropiane ka kufij tokësorë me Gjermaninë në lindje dhe me Belgjikën në jug, si dhe vijë bregdetare në veri dhe perëndim. Ndan kufij detarë me Mbretërinë e Bashkuar, Gjermaninë dhe Belgjikën në Detin e Veriut.[13] Gjuha zyrtare është holandishtja, me frizianishten perëndimore si gjuhë e dytë zyrtare në provincën e Frieslandit.[1] Holandishtja, anglishtja dhe papiamento janë gjuhë zyrtare në territoret e Karaibeve.[1] Njerëzit nga Holanda quhen holandezë.[14]

Netherlands (Holanda) fjalë për fjalë do të thotë "vendet e ulëta", në lidhje me lartësinë e saj të ulët dhe topografinë e sheshtë, 26% e së cilës ndodhet nën nivelin e detit.[15] Pjesa më e madhe e zonave nën nivelin e detit, të njohura si polderë, janë rezultat i rimarrjes së tokës nga deti, që filloi në shekullin e 14-të.[16] Republika Holandeze përjetoi zhvillim të madh politik, ekonomik dhe kulturor; ky periudhë njihet zakonisht si Epoka e Artë Holandeze.[17] Gjatë kësaj kohe, kompanitë e saj tregtare, Kompania Holandeze e Indisë Lindore dhe Kompania Holandeze e Indisë Perëndimore, themeluan koloni dhe pika tregtare të shumta.[18][19] Ndonëse neutrale në Luftën e Parë Botërore, Holanda u pushtua dhe u okupua nga Gjermania Naziste në vitin 1940 gjatë Luftës së Dytë Botërore, që zgjati deri në fund të luftës në vitin 1945.

Me një popullsi prej mbi 18 milionë banorësh, që jetojnë brenda një sipërfaqeje totale prej 41,850 km2 (16,160 sq mi), nga e cila sipërfaqja tokësore është 33,500 km2 (12,900 sq mi), Holanda është shteti i 15-të më i populluar për njësi sipërfaqeje, me një dendësi prej 433 banorë per square kilometre (1,120 banorë/sq mi). Megjithatë, është eksportuesi i dytë më i madh në botë i produkteve ushqimore dhe bujqësore sipas vlerës, falë tokës pjellore, klimës së butë, bujqësisë intensive dhe shpikësisë.[20][21][22] Katër qytetet më të mëdha janë Amsterdami, Roterdami, Haga dhe Utrecht.[23] Amsterdami është qyteti më i populluar dhe kryeqyteti nominal, megjithëse institucionet kryesore politike kombëtare ndodhen në Hagë.[24]

Holanda është një monarki kushtetuese parlamentare me strukturë unitare që nga viti 1848. Vendi ka traditën e shtyllëzimit (ndarja e qytetarëve në grupe sipas fesë dhe bindjeve politike) dhe një histori të gjatë tolerance shoqërore, duke legalizuar prostitucionin dhe eutanazinë, si dhe duke ruajtur një politikë liberale ndaj drogës. Holanda lejoi të drejtën e votës për gratë në vitin 1919 dhe ishte shteti i parë që legalizoi martesën mes personave të të njëjtit seks në vitin 2001.[25] Si vend i zhvilluar, ekonomia e saj e avancuar me treg të përzier është e 18-ta më e madhe në botë dhe ka të ardhurat e 11-ta më të larta për frymë në nivel global. Haga është selia e Shteteve të Përgjithshme, e kabinetit dhe e Gjykatës së Lartë.[26] Porti i Roterdamit është më i ngarkuari në Evropë.[27] Schiphol është aeroporti më i ngarkuar në Holandë dhe i katërti më i ngarkuar në Evropë. Holanda është anëtare themeluese e Bashkimit Evropian, eurozonës, G10-it, NATO-s, OECD-së dhe Organizatës Botërore të Tregtisë, si dhe pjesë e Zonës Shengen dhe e Bashkimit trilateral Benelux. Pret organizata ndërqeveritare dhe gjykata ndërkombëtare, shumë prej të cilave ndodhen në Hagë.[28]

Holanda dhe Vendet e Ulëta

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Në shumicën e gjuhëve neolatine, termi "Vendet e Ulëta" përdoret zyrtarisht si emër për Holandën. Vendet që përbëjnë rajonin e quajtur Vendet e Ulëta (Holanda, Belgjika dhe Luksemburgu) kanë toponimi të ngjashme. Emra vendesh me Neder, Nieder, Nedre, Nether, Lage(r) ose Low(er) (në gjuhët gjermanike) dhe Bas ose Inferior (në gjuhët neolatine) përdoren për vende të ulëta në gjithë Evropën. Romakët bënin dallim midis provincave romake të Germania Inferior [en] në rrjedhën e poshtme (sot pjesë e Belgjikës dhe e Holandës) dhe të Germania Superior [en] në rrjedhën e sipërme. Kështu, në rastin e Vendeve të Ulëta dhe të Holandës, vendndodhja gjeografike e këtij rajoni "të ulët" është përafërsisht në rrjedhën e poshtme dhe pranë detit, krahasuar me atë të rajonit të sipërm të Germania Superior. Emërtimi "i ulët" u rishfaq në Dukatin e Lorenës së Poshtme të shekullit të 10-të, që mbulonte pjesën më të madhe të Vendeve të Ulëta.[29][30]

Dukët e Burgundisë përdornin shprehjen les pays de par deçà ("vendet këtu te ne") për Vendet e Ulëta.[31] Nën sundimin e Habsburgëve, kjo u bë pays d'embas ("vendet këtu poshtë").[32] Ky shprehje u përkthye si Neder-landen në dokumentet zyrtare holandeze të kohës.[33] Nga pikëpamja rajonale, Niderlant ishte gjithashtu zona midis Mësës dhe pjesës së poshtme të Rinit në Mesjetën e vonë. Nga mesi i shekullit të 16-të, "Vendet e Ulëta" dhe "Holanda" humbën kuptimin e tyre fillestar deiktik [en].

Termi Holland është përdorur shpesh në mënyrë joformale për t'iu referuar gjithë vendit modern të Holandës në gjuhë të ndryshme,[34] përfshirë holandishten[35][36] dhe anglishten. Në disa gjuhë, Holland përdoret si emër zyrtar për Holandën. Megjithatë, Holland është një rajon brenda Holandës që përbëhet nga dy provincat e Veriut dhe të Jugut. Më parë ato ishin një provincë e vetme, dhe më herët Kontelea e Hollandës [en], e cila përfshinte edhe pjesë të provincës së sotme Utrecht. Theksi te Holland gjatë formimit të Republikës Holandeze, Luftës Tetëdhjetë Vjeçare dhe luftërave anglo-holandeze në shekujt XVII e XVIII e bëri Holland një pars pro toto për gjithë vendin.[37][38]

Shumë holandezë kundërshtojnë që vendi të quhet Holland në vend të Holandës, në të njëjtat baza si shumë uellsianë ose skocezë kundërshtojnë që Mbretëria e Bashkuar të quhet Angli.[39] Veçanërisht ata nga rajonet e tjera përveç Hollandës e gjejnë të padëshirueshme ose të pasaktë përdorimin e termit Holland për gjithë vendin,[34] pasi rajoni i Hollandës përfshin vetëm dy nga dymbëdhjetë provincat dhe 38% të qytetarëve holandezë. Që nga viti 2019, qeveria holandeze zyrtarisht i jep përparësi Holandës (the Netherlands) ndaj Holland kur flet për vendin.[40][41][42]

Shpesh Holland ose Hollanders përdoren nga flamandët për t'iu referuar holandezëve në Holandë.[43] Këto terma përdoren në mënyrë nënçmuese[44][45] nga holandezët që jetojnë në jug të lumenjve të mëdhenj (një kufi natyror kulturor, shoqëror dhe fetar i formuar nga lumenjtë Rhine dhe Meuse) për t'iu referuar holandezëve në veri.[44] Në provincën jugore Limburg, termi përdoret për holandezët nga 11 provincat e tjera.[45]

Dutch përdoret në anglisht si mbiemër për Holandën, si dhe si demonim. Origjina e fjalës shkon te gjermanishtja paraprake *þiudiskaz (e latinizuar në Theodiscus), që do të thotë "popullor" ose "i popullit", origjina e holandishtes së vjetër *thiudisc dhe e anglishtes së vjetër þeodisc, që do të thotë "(i) popullit të thjeshtë (gjermanik)".[46] Fillimisht, gjuha angleze përdorte Dutch për t'iu referuar çdo folësi ose të gjithë folësve të gjuhëve perëndimore gjermanike. Termi gradualisht erdhi të përdorej në mënyrë më të ngushtë për t'iu referuar popullit perëndimor gjermanik me të cilin anglezët kishin kontaktin më të madh.[47]

Parahistoria (para vitit 800 p.e.s.)

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]
Holanda në vitin 5500 p.e.s.
Kulturat e Epokës së Bronzit në Holandë

Gjurmët më të vjetra njerëzore (neandertalë) në Holandë, që besohet se janë rreth 250.000 vjet të vjetra, u gjetën pranë Maastrichtit.[48] Në fund të Epokës së Akullnajave [en], kultura Hamburg [en] nomade e Paleolitit të Epërm të vonë (13.000–10.000 p.e.s.) gjuante renë në zonë, duke përdorur shtiza. Kultura Ahrensburg [en] e mëvonshme (11.200–9.500 p.e.s.) përdorte harkun dhe shigjetën. Nga fiset e Mezolitit të ngjashme me kulturën Maglemose [en] (rreth vitit 8000 p.e.s.), kanoja më e vjetër në botë [en] u gjet në Drenthe.[49]

Gjuetarët-mbledhës vendas të Mezolitit të vonë nga kultura Swifterbant [en] (rreth vitit 5600 p.e.s.), të lidhur me kulturën Ertebølle [en] të Skandinavisë jugore, ishin të lidhur fort me lumenjtë dhe ujërat e hapura.[50] Midis viteve 4800 dhe 4500 p.e.s., populli Swifterbant filloi të merrte nga kultura e Qeramikës Lineare [en] fqinje praktikën e mbarështimit të kafshëve, dhe midis viteve 4300 dhe 4000 p.e.s. bujqësinë.[51] Kultura e Poçave në formë hinke [en] (4300–2800 p.e.s.) ngriti dolmenët, monumente të mëdha varrimi prej guri që gjenden në Drenthe. Pati një tranzicion të shpejtë nga kultura bujqësore [en] e Funnelbeaker te kultura barinjsh pan-evropiane Corded Ware [en] (rreth vitit 2950 p.e.s.). Në jugperëndim, kultura Seine–Oise–Marne [en]—e lidhur me kulturën Vlaardingen [en] (rreth vitit 2600 p.e.s.)—mbijetoi thellë në periudhën e Neolitit, derisa edhe ajo u pasua nga kultura Corded Ware.

Kultura e mëvonshme Bell Beaker [en] (2700–2100 p.e.s.)[52] solli përpunimin e metaleve nga bakri, ari dhe më vonë bronzi dhe hapi rrugë të reja tregtare ndërkombëtare, të pasqyruara në artefaktet prej bakri [en]. Gjetjet e objekteve të rralla prej bronzi sugjerojnë se Drenthe ishte një qendër tregtare në Epokën e Bronzit (2000–800 p.e.s.). Kultura Bell Beaker u zhvillua në nivel lokal në kulturën Barbed-Wire Beaker (2100–1800 p.e.s.) dhe më vonë në kulturën Elp [en] (1800–800 p.e.s.),[53] një kulturë e Epokës së Mesme të Bronzit e shënuar nga qeramika prej balte të pjekur. Rajoni jugor u dominua nga kultura Hilversum [en] e lidhur me të (1800–800 p.e.s.).

Keltët, popujt gjermanikë dhe romakët (800 p.e.s.–410 e.s.)

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Nga viti 800 p.e.s. e tutje, kultura keltike e Epokës së Hekurit, kultura e Hallstattit [en], u bë me ndikim. Xehu i hekurit solli një shkallë begatie dhe ishte i disponueshëm në të gjithë vendin. Farkëtarët udhëtonin nga një vendbanim në tjetrin me bronz dhe hekur, duke prodhuar vegla sipas kërkesës. Varri i mbretit të Ossit [en] (700 p.e.s.) u gjet në një tumë varrimi, më e madhja e llojit të saj në Evropën Perëndimore.

Përkeqësimi i klimës në Skandinavi nga viti 850 p.e.s. deri në 650 p.e.s. mund ta ketë nxitur migrimin e fiseve gjermanike nga veriu. Kur ky migrim përfundoi, rreth vitit 250 p.e.s., ishin shfaqur disa grupe të përgjithshme kulturore dhe gjuhësore.[54][55] Ingaevonët e gjermanikëve të Detit të Veriut banonin në pjesën veriore të Vendeve të Ulëta. Ata më vonë do të zhvilloheshin në frizët (Frisii) dhe Saksonët e hershëm.[55] Gjermanikët e Weser–Rhinit (ose istvaeonët) shtriheshin përgjatë Rinit të mesëm dhe lumit Weser dhe banonin në Vendet e Ulëta në jug të lumenjve të mëdhenj. Këto fise përfundimisht do të zhvilloheshin në frankët salianë.[55] Kultura e La Tène-s [en] keltike (rreth vitit 450 p.e.s. deri në pushtimin romak) u shtri në një hapësirë të gjerë, duke përfshirë zonën jugore të Vendeve të Ulëta. Disa studiues spekulojnë se edhe një identitet i tretë etnik dhe gjuhë, as gjermanike as keltike, mbijetoi në Holandë deri në periudhën romake, kultura Nordwestblock [en].[56][57]

Kufiri përgjatë Rinit rreth vitit 70 e.s.

Autori i parë që përshkroi bregdetin e Hollandës dhe të Flandrës ishte gjeografi Piteas (Pytheas), i cili shënon rreth vitit 325 p.e.s. se në këto rajone "më shumë njerëz vdisnin në luftë kundër ujit sesa në luftë kundër njerëzve."[58] Gjatë Luftërave galike [en], zona në jug dhe në perëndim të Rinit u pushtua nga forcat romake nën Jul Çezarin nga viti 57 p.e.s. deri në 53 p.e.s.[57] Çezari përshkruan dy fise kryesore keltike që jetonin në atë që sot është Holanda jugore: menapiët (Menapii) dhe eburonët (Eburones). Nën Augustin, Perandoria Romake pushtoi të gjithë Holandën e sotme, duke e përfshirë në provincën Germania Antiqua [en] në vitin 7 p.e.s., dhe u shtyp prapa përtej Rinit pas Betejës së Pyllit Teutoburg në vitin 9 e.s.; Rini u fiksua si kufiri i përhershëm verior i Romës rreth vitit 12 e.s. Qytete të rëndësishme në Nimegë dhe Voorburg u ngritën përgjatë Limes Germanicus. Në pjesën e parë të Gallia Belgica, zona në jug të Limesit u bë pjesë e Germania Inferior [en]. Zona në veri të Rinit, e banuar nga frizët, mbeti jashtë sundimit romak, ndërsa fiset gjermanike kufitare të batavëve dhe kananefatëve shërbyen në kalorësinë romake.[59] Batavët u rebeluan [en] në vitin 69 dhe u mundën. Batavët më vonë u shkrinë me fise të tjera në konfederatën e frankëve salianë, identiteti i të cilëve u shfaq në fillim të shekullit të 3-të.[60] Frankët salianë shfaqen në tekstet romake si aleatë dhe si armiq. Ata u detyruan nga konfederata e saksonëve nga lindja të kalonin Rinin në territorin romak në shekullin e 4-t. Nga baza e tyre në Flandria Perëndimore dhe në Holandën jugperëndimore, ata bënin plaçkitje në Kanalin e La Manshit. Forcat romake e pacifikuan rajonin, por nuk i dëbuan frankët, të cilët vazhduan të frikësoheshin të paktën deri në kohën e Julianit Apostat (358), kur frankëve salianë iu lejua të vendoseshin si foederati në Texandria.[60]

Mesjeta e hershme (411–1000)

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]
Frankët [en], Frizët [en] dhe Saksonët, rreth vitit 716 e.s.

Pasi qeveria romake në këtë zonë u shemb rreth vitit 406,[61] frankët e zgjeruan territorin e tyre në shumë mbretëri. Nga vitet 490, Klodvigu I [en] kishte pushtuar dhe bashkuar të gjitha këto territore në Holandën jugore në një mbretëri frankiane [en] dhe që andej i vazhdoi pushtimet e tij drejt Galisë [en]. Gjatë kësaj zgjerimi, frankët që migruan drejt jugut (territori i sotëm i Francës dhe pjesa Valone e Belgjikës) përfundimisht e përvetësuan latinishten vulgare [en] të popullsisë vendase.[55] Një ndarje kulturore në rritje u krijua me frankët që mbetën në atdheun e tyre origjinal në veri (d.m.th. Holanda jugore dhe Flandra), të cilët vazhduan të flisnin frankishten e vjetër, e cila deri në shekullin e 9-të ishte shndërruar në frankonishten e vjetër të Ultësirave të Poshtme ose Holandishtja e vjetër [en].[55] Kështu lindi një kufi gjuhësor holandezo-francez.[55][62]

Zgjerimi frankian (481–870 e.s.)

Në veri të frankëve, kushtet klimatike u përmirësuan dhe gjatë Dyndjeve Barbare anglët, jutët dhe frizët (Frisii) u vendosën në bregdet.[63] Shumë prej tyre vazhduan drejt Anglisë dhe u njohën si Anglosaksonët, ndërsa ata që mbetën do të quheshin frizë dhe gjuha e tyre frizisht.[63] Frizishtja flitej përgjatë gjithë bregdetit jugor të Detit të Veriut. Deri në shekullin e 7-të, një Mbretëri Frizone [en] (650–734) nën mbretin Aldegisel dhe mbretin Redbad [en] u shfaq me Traiectum [en] (Utrecht) si qendër të pushtetit,[63][64] ndërsa Dorestadi [en] ishte një vend lulëzues tregtie.[65][66] Ndërmjet viteve 600 dhe 719, qytetet strategjike dhe qendrat tregtare të deltës së Rinit u kundërshtuan ashpër nga Mbretëria Frizone dhe Perandoria Frankiane në zgjerim. Në vitin 734, në Beteja e Boarnit [en], frizët u mundën pas një serie luftërash [en]. Me miratimin e frankëve, misionari anglosakson Vilibrord e konvertoi popullin frizian në krishterim dhe themeloi Kryepeshkopatën e Utrechtit. Megjithatë, pasardhësi i tij Bonifaci u vra nga frizët në vitin 754.

Perandoria Karolingiane frankiane kontrollonte pjesën më të madhe të Evropës Perëndimore. Në vitin 843 ajo u nda në tri pjesë: Frankia Lindore, Frankia e Mesme dhe Frankia Perëndimore. Pjesa më e madhe e Holandës së sotme u bë pjesë e Frankisë së Mesme, e cila ishte një mbretëri e dobët dhe objekt i ndarjeve të shumta dhe i përpjekjeve për aneksim nga fqinjët e saj më të fortë. Ajo përfshinte territore nga Frizia në veri deri te Mbretëria e Italisë në jug. Rreth vitit 850, Lotari I i Frankisë së Mesme e njohu vikingun Rorik të Dorestadit si sundimtar të pjesës më të madhe të Frizisë. Kur Frankia e Mesme u nda në vitin 855, tokat në veri të Alpeve iu dhanë Lotarit II dhe më pas u quajtën Lotaringia. Pasi ai vdiq në vitin 869, Lotaringia u nda në Lotaringinë e Sipërme dhe të Poshtme, kjo e fundit përfshinte Ultësirat e Poshtme që u bënë pjesë e Frankisë Lindore në vitin 870. Rreth vitit 879, një ekspeditë tjetër vikinge e udhëhequr nga Godfridi, Duka i Frizisë, plaçkiti tokat frizone. Rezistenca ndaj vikingëve, nëse pati, vinte nga fisnikët vendas, të cilët fituan peshë si rrjedhojë, dhe kjo hodhi bazat e shpërbërjes së Lotaringisë së Poshtme në shtete gjysmë të pavarura. Një nga këta fisnikë vendas ishte Gerolfi i Holandës, i cili mori sundimin në Frizi, dhe sundimi vikinge përfundoi.[67]

Mesjeta e Lartë (1000–1384)

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]
Varri mesjetar i kalorësit brabantas Arnold van der Sluijs

Perandoria e Shenjtë Romake sundoi pjesën më të madhe të Vendeve të Ulëta në shekujt X dhe XI, por nuk arriti të ruante unitetin politik. Fisnikët e fuqishëm vendas i shndërruan qytetet, kontetë dhe dukatet e tyre në mbretëri private, që ndjenin pak detyrim ndaj perandorit.[68] Holanda [en], Hainaut [en], Flandra [en], Gelre, Brabanti [en] dhe Utrechti [en] ishin në gjendje lufte pothuajse të vazhdueshme ose, paradoksalisht, formuan unione personale. Teksa vendbanimi frank përparonte nga Flandra dhe Brabanti, zona u bë e folur në frankonishten e vjetër të ulët (ose holandishten e vjetër).

Nga shekulli XI kushtet bujqësore filluan të përmirësohen, gjë që çoi në rritjen e popullsisë, në shfrytëzimin e tokave të shkreta nga fermerët dhe në rritjen e qëndrueshme të tregtisë dhe të industrisë.[61] Qytetet u zhvilluan rreth manastireve dhe kështjellave, dhe në këto zona urbane filloi të formohej një klasë e mesme tregtare, sidomos në Flandër dhe në Brabant. Qytetet e pasura filluan të blejnë nga sovrani privilegje të veçanta për vete [en].

Nga shekulli XII fermerët nga Flandra dhe Utrechti filluan të kullonin dhe të punonin tokat e pabanuara kënetore në Holandën perëndimore, duke bërë të mundur daljen e Kontesë së Hollandës si qendër pushteti. Titulli i Kontit të Hollandës u luftua në Luftërat Hook dhe Cod midis viteve 1350 dhe 1490. Fraksioni Cod përbëhej nga qytetet më progresive, ndërsa fraksioni Hook nga fisnikët konservatorë. Këta fisnikë ftuan dukën Filipi i Mirë të Burgundisë të pushtonte Holandën.[69]

Holanda burgunde, Habsburge dhe Habsburge spanjolle (1384–1581)

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]
Holanda Habsburge
Karli V, Zoti i Holandës në Beteja e Mühlbergut [en] (1547), nga Ticiani
Vendet e Ulëta në fund të shekullit të 14-të
Princi Uilliam I i Oranzhit, udhëheqës i Revoltës Holandeze, nga Adriaen Thomasz. Key

Pjesa më e madhe e feudeve perandorake dhe franceze në rajon u bashkuan në një bashkim personal nga Filipi i Mirë në vitin 1433. Shtëpia e Valua-Burgundisë dhe trashëgimtarët e tyre Habsburgë e qeverisën Vendet e Ulëta nga viti 1384 deri në vitin 1581. Sundimtarët mbronin interesat tregtare holandeze. Flotat e Kontelea e Hollandës [en] mundën disa herë flotat e Lidhjes Hanseatike. Amsterdami u rrit dhe në shekullin e 15-të u bë porti kryesor tregtar në Evropë për drithin nga rajoni i Baltikut. Amsterdami e shpërndante drithin në qytetet kryesore të Belgjikës, të Francës veriore dhe të Anglisë. Kjo tregti ishte jetike, sepse Holanda nuk mund të prodhonte më drithë të mjaftueshëm për ta ushqyer veten. Kullimi i tokës kishte bërë që torfa e ish-zonave të lagështa të zbriste në një nivel shumë të ulët për ta mbajtur kullimin.[70]

Nën Karlin V të Habsburgëve, të gjitha feudet në rajon u bashkuan në Shtatëmbëdhjetë Provincat, të cilat përfshinin pjesën më të madhe të Belgjikës së sotme, Luksemburgun dhe pjesë të Francës e të Gjermanisë. Në vitin 1568, nën Filipin II, filloi Lufta Tetëdhjetë Vjeçare midis Shtatëmbëdhjetë Provincave dhe sundimtarit të tyre spanjoll. Niveli i ashpërsisë së të dyja palëve mund të kuptohet nga raporti i një kronikani holandez:[71]

Më shumë se një herë njerëzit shiheshin duke varur vëllezërit e tyre, që ishin kapur robër në radhët e armikut... Një spanjoll kishte pushuar së qeni qenie njerëzore në sytë e tyre. Një herë, një kirurg në Veer ia preu zemrën një robi spanjoll, e gozhdoi në majën e një anijeje dhe i ftoi banorët e qytetit të vinin t'i ngulnin dhëmbët në të, gjë që shumë e bënë me kënaqësi të egër.

Duka i Albës (Fernando Álvarez de Toledo, Duka i 3-të i Albës [en]) u përpoq ta shtypte lëvizjen protestante në Holandë. Holandezët u "dogjën, u mbytën, u prenë ose u varrosën të gjallë" nga "Këshilli i Gjakut [en]" i tij dhe nga ushtarët spanjollë. Trupat e pajetë u ekspozuan anës rrugëve për ta terrorizuar popullsinë dhe për ta bindur në nënshtrim. Alba u mburr se kishte ekzekutuar 18.600 vetë;[72][73] ky numër nuk përfshin ata që humbën jetën nga lufta dhe uria.[74]

Rrethimi i parë i madh ishte përpjekja e Albës për të pushtuar Haarlemin dhe për ta ndarë kështu Hollandën në dysh. Ai zgjati nga dhjetori i vitit 1572 deri në verën e vitit pasues, kur banorët e Haarlemit u dorëzuan më në fund më 13 korrik, kundrejt premtimit se qyteti do të kursehej nga plaçkitja. Ishte një kusht që Don Fadrique (Fadrique Álvarez de Toledo, Duka i 4-të i Albës [en]) nuk e përmbushi dot, kur ushtarët e tij u rebeluan, të zemëruar për pagat e papaguara dhe kushtet e mjerueshme të fushatës.[75] Më 4 nëntor 1576, tercio-t [en] spanjolle pushtuan Antwerpin dhe e nënshtruan atë ndaj plaçkitjes më të keqe [en] në historinë e Holandës. Qytetarët rezistuan, por u mundën; 7.000 u vranë dhe 1.000 ndërtesa u dogjën.[76]

Filipi II i Spanjës qortoi Uilliamin e Oranzhit në Vlisingen gjatë largimit të tij nga Holanda në vitin 1559.

Delegatët nga Brabanti katolik, Holanda protestante dhe Zelanda ranë dakord t'i bashkoheshin Utrechtit dhe Uilliamit të Heshtur për të dëbuar trupat spanjolle dhe për të formuar një qeveri të re për Holandën. Don Huani i Austrisë, guvernatori spanjoll, u detyrua fillimisht të bënte lëshime, por brenda pak muajsh u kthye te armiqësitë aktive. Holandezët kërkuan ndihmë nga Elizabeta I protestante e Anglisë, por ajo fillimisht qëndroi pranë angazhimeve të saj ndaj spanjollëve në Traktati i Bristolit [en] të vitit 1573. Kur beteja tjetër në shkallë të gjerë u zhvillua në Gembloux në vitin 1578, forcat spanjolle fituan lehtë.[77] Në dritën e disfatës në Gembloux [en], shtetet jugore të Shtatëmbëdhjetë Provincave u distancuan nga rebelët në veri me Unionin e Arrasit [en] të vitit 1579. Në kundërshtim me ta, gjysma veriore e Shtatëmbëdhjetë Provincave krijoi Unionin e Utrechtit [en], në të cilin ato u zotuan të mbështetnin njëra-tjetrën kundër spanjollëve.[78] Unioni i Utrechtit konsiderohet themeli i Holandës moderne.[79]

Trupat spanjolle plaçkitën Maastrichtin në vitin 1579 [en], duke vrarë mbi 10.000 civilë.[80] Në vitin 1581, provincat veriore miratuan Akti i Heqjes dorë [en], deklaratën e pavarësisë me të cilën provincat e shkarkuan zyrtarisht Filipin II.[81] Kundër rebelëve, Filipi mund të mbështetej në burimet e Perandorisë Spanjolle. Elizabeta I simpatizoi me luftën holandeze dhe dërgoi një ushtri prej 7.600 ushtarësh për t'i ndihmuar.[82] Forcat angleze u përballën me spanjollët në Holandë nën Dukën e Parmës [en] në një seri veprimesh kryesisht të pavendosura, të cilat lidhën numër të madh trupash spanjolle dhe i dhanë kohë Holandës të riorganizonte mbrojtjen e saj.[83] Lufta vazhdoi deri në vitin 1648, kur Spanja nën mbretin Filipin IV [en] njohu pavarësinë e shtatë provincave veri-perëndimore në Paqja e Münsterit [en].[61] Pjesë të provincave jugore u bënë kolonitë de facto të perandorisë së re republikano-tregtare.[84]

Republika Holandeze (1581–1795)

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]
Peizazh dimëror me patinatorë pranë qytetit Kampen nga Hendrick Avercamp [en] (vitet 1620)

Pas shpalljes së pavarësisë, provincat e Hollandës [en], Zeelandës [en], Groningenit [en], Frieslandit, Utrechtit [en], Overijsselit [en] dhe Gelderlandit hynë në një konfederatë. Të gjitha këto dukate, zotërime dhe kontelea gëzonin një shkallë të konsiderueshme autonomie dhe qeveriseshin nga organet e tyre administrative, të njohura si Shtetet Provinciale [en]. Qeveria konfederale, e njohur si Shtetet e Përgjithshme [en], kishte selinë në Hagë dhe përbëhej nga përfaqësues të secilës prej shtatë provincave. Rajoni i rrallë i banuar i Drentheut ishte pjesë e republikës, megjithëse nuk konsiderohej provincë më vete. Për më tepër, gjatë Luftës Tetëdhjetëvjeçare, republika erdhi të pushtonte Tokat e Përgjithshme [en] në Flandër [en], Brabant [en] dhe Limburg [en]. Këto zona banoheshin kryesisht nga katolikë romakë dhe nuk kishin një strukturë të veçantë qeverisëse. Ato përdoreshin si zonë tampon midis republikës dhe Holandës së Jugut [en] të kontrolluar nga Spanja.[85]

Sheshi Dam në Amsterdam në vitin 1656, nga Johannes Lingelbach

Gjatë Epokës së Artë Holandeze të shekullit XVII, Republika Holandeze u rrit duke u bërë një nga fuqitë kryesore detare dhe ekonomike. Shkenca, ushtria dhe arti holandez (veçanërisht piktura [en]) ishin ndër më të vlerësuarit në botë. Deri në vitin 1650, holandezët zotëronin 16.000 anije tregtare.[86] Kompania Holandeze e Indisë Lindore dhe Kompania Holandeze e Indisë Perëndimore themeluan kolonitë dhe pikat tregtare në mbarë botën. Vendbanimi holandez në Amerikën e Veriut filloi me formimin e Amsterdamit të Ri në vitin 1624. Në Afrikën e Jugut, holandezët themeluan Kolonin e Kepit në vitin 1652. Kolonitë holandeze në Amerikën e Jugut u themeluan përgjatë lumenjve të shumtë në rrafshinat pjellore të Guajanës, ndër to Kolonia e Surinamit. Në Azi, holandezët vendosën praninë e tyre në Indi, në Inditë Lindore Holandeze (sot Indonezia), në Formozë (sot Tajvani) dhe në pikën e vetme tregtare perëndimore në Japoni, Dejima.[87] Gjatë periudhës së protoindustrializimit, perandoria merrte 50% të importit të tekstileve dhe 80% të importit të mëndafshit nga Perandoria Mogule e Indisë.[88][89][90][91]

Beteja Katërditore gjatë Luftës së Dytë Anglo-Holandeze, 1–4 qershor 1666

Shumë historianë ekonomikë e konsiderojnë Holandën si vendin e parë plotësisht kapitalist. Në Evropën e hershme moderne, ajo kishte qytetin më të pasur tregtar, Amsterdamin, dhe bursën e parë me kohë të plotë. Shpikja e tregtarëve çoi në sigurimet dhe fondet e pensioneve, si dhe në fenomene të tilla si cikli i lulëzimit dhe rënies, flluska e parë e inflacionit të aseteve në botë, mania e tulipanëve [en] e viteve 1636–1637, dhe spekulatori i parë në botë që luante për rënie çmimesh, Isaac Le Maire.[92] Në vitin 1672 – i njohur në historinë holandeze si Rampjaar (Viti i Katastrofës) – Republika Holandeze u sulmua njëkohësisht nga Franca, Anglia dhe dy peshkopata gjermane, në atë që do të njihej si Lufta Franko-Holandeze [en]. Në det [en], ajo arriti të parandalonte me sukses flotat angleze dhe franceze nga bllokimi i brigjeve perëndimore. Në tokë, republika pothuajse u pushtua nga ushtritë përparuese franceze dhe gjermane nga lindja, por holandezët arritën ta kthejnë valën duke përmbytur pjesë të Hollandës.[93]

Trupat holandeze në Betejën e Malplaquet-it, 11 shtator 1709

Nga viti 1672 deri në 1712, republika, e udhëhequr nga Vilhelmi III i Oranzhit dhe Anthonie Heinsius, përplasej rregullisht me Francën në atë që disa historianë e quajnë Lufta Dyzetvjeçare. Në Lufta Nëntëvjeçare [en] dhe Lufta e Trashëgimisë Spanjolle [en], republika ishte në qendër të koalicioneve antifranceze. Holandezët përfundimisht mbrojtën me sukses Holanda Spanjolle, themeluan atje një barrierë [en], dhe trupat e tyre dolën qendrore për aleancën që ndali zgjerimin territorial francez në Evropë deri në fillimin e një cikli të ri në vitin 1792 me Luftërat Revolucionare Franceze.[94] Megjithatë, luftërat i lanë ata efektivisht të falimentuar dhe i shkaktuan dëm të përhershëm marinës tregtare holandeze; ndërsa ata mbetën fuqia dominuese ekonomike në Lindjen e Largët, Britania mori përsipër rolin e fuqisë kryesore tregtare dhe detare globale.[95] Midis viteve 1590 dhe 1713, ushtria holandeze [en] kishte qenë një nga ushtritë më të mëdha dhe më të afta të Evropës. Megjithatë, pas përfundimit të Luftës së Trashëgimisë Spanjolle [en], fuqitë e tjera të mëdha, si Prusia, Austria, Britania dhe Rusia, zgjeruan ndjeshëm forcat e tyre ushtarake. Republika luftoi për të përputhur këto zhvillime dhe gradualisht mori statusin e një fuqie të nivelit të mesëm. Megjithatë, historianët ndonjëherë e kanë mbivlerësuar shkallën e këtij rënieje, sidomos kur merret në shqyrtim periudha deri në vitet 1750.[96]

Republika Batave dhe Mbretëria (1795–1890)

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Në shekullin XVIII, Republika Holandeze ishte në gjendje rënieje të përgjithshme, me konkurrencë ekonomike nga Anglia dhe rivalitete të vjetra mes dy fraksioneve kryesore të shoqërisë holandeze: republikanëve Staatsgezinden dhe mbështetësve të stadtholderit, Prinsgezinden.[93] Me mbështetjen e armatosur të Francës revolucionare, republikanët holandezë shpallën më 19 janar 1795 Republikën Batave, të modeluar sipas Republikës Franceze, duke e kthyer Holandën në një shtet unitar. Stadtholderi Uilliam V i Oranzhit kishte ikur në Angli. Nga viti 1806 deri në 1810, Mbretëria e Hollandës u krijua nga Napoleon Bonaparti si një mbretëri kukull e qeverisur nga vëllai i tij, Luigji Bonapart [en]. Megjithatë, mbreti Luigji Bonapart u përpoq t'u shërbente interesave holandeze në vend të atyre të vëllait, dhe u detyrua të abdikonte më 1 korrik 1810. Perandori dërgoi një ushtri dhe Holanda u bë pjesë e Perandorisë Franceze deri në nëntor 1813, kur Napoleoni u mund në Betejën e Leipzigut.[97]

Harta e perandorisë koloniale holandeze. Jeshile e çelët: territoret e administruara nga Kompania Holandeze e Indisë Lindore ose me origjinë nga territore të administruara prej saj; jeshile e errët: Kompania Holandeze e Indisë Perëndimore. Me të verdhë janë territoret e pushtuara më vonë, gjatë shekullit XIX.

Uilliam Frederiku, djali i stadtholderit të fundit, u kthye në Holandë në vitin 1813 dhe e shpalli veten Princ Sovran. Dy vjet më vonë, Kongresi i Vjenës i shtoi Holandën jugore veriut për të krijuar një vend të fortë në kufirin verior të Francës. Frederiku e ngriti këtë Holandë të Bashkuar në statusin e mbretërisë dhe e shpalli veten mbret Uilliam I në vitin 1815.[98] Uilliami u bë Duka i Madh trashëgimor i Luksemburgut në këmbim të zotërimeve të tij gjermane. Holanda Jugore u rebelua në vitin 1830 dhe fitoi pavarësinë si Belgjikë (e njohur nga Holanda Veriore në vitin 1839). Bashkimi personal mes Luksemburgut dhe Holandës u shkëput në vitin 1890 kur Uilliami III vdiq pa trashëgimtar mashkull të mbijetuar; ligji salik e pengoi të bijën, mbretëreshën Vilhelmina, të bëhej dukeshë e madhe.[99]

Revolucioni Belg dhe Lufta e Javës në Indinë Lindore Holandeze e çuan Holandën në prag të falimentimit. Megjithatë, më 1830 u fut Sistemi i Kultivimit; në Indinë Lindore Holandeze, 20% e tokës së fshatrave duhej t'i kushtohej kulturave shtetërore për eksport. Kjo politikë i solli Holandës pasuri të mëdha dhe e bëri koloninë vetë-mjaftueshme.[100] Holanda e shfuqizoi skllavërinë në kolonitë e saj në vitin 1863;[101] të skllavëruarit në Surinam u liruan në vitin 1873.[102]

Luftërat botërore dhe pas tyre (1890–sot)

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]
Njerëz që festojnë çlirimin e Utrechtit në fund të Luftës së Dytë Botërore, më 7 maj 1945

Holanda mbeti neutrale gjatë Luftës së Parë Botërore, pjesërisht sepse importi i mallrave përmes Holandës rezultoi thelbësor për mbijetesën e Gjermanisë deri te bllokada nga Marina Mbretërore britanike në vitin 1916.[103] Kjo ndryshoi në Luftën e Dytë Botërore, kur Gjermania pushtoi Holandën më 10 maj 1940. Bombardimi i Roterdamit e detyroi pjesën më të madhe të ushtrisë holandeze të dorëzohej. Gjatë pushtimit, mbi 100.000 hebrenj holandezë[104] u transportuan në kampet e shfarosjes naziste; vetëm pak mbijetuan. Punëtorët holandezë u rekrutuan me forcë për punë të detyruar në Gjermani, civilët që rezistuan u vranë si ndëshkim për sulmet ndaj ushtarëve gjermanë, dhe fshatrat u plaçkitën për ushqim. Megjithëse mijëra holandezë rrezikuan jetën duke fshehur hebrenjtë nga gjermanët, mbi 20.000 fashistë holandezë iu bashkuan Waffen-SS-it.[105] Bashkëpunëtorët politikë ishin anëtarë të NSB-së fashiste, e vetmja parti politike e ligjshme në Holandën e pushtuar. Më 8 dhjetor 1941, qeveria holandeze në mërgim në Londër i shpalli luftë Japonisë,[106] por nuk mundi ta parandalonte pushtimin japonez të Indisë Lindore Holandeze.[107] Mbi 20.000 njerëz vdiqën nga uria gjatë urisë holandeze të viteve 1944–1945. Në vitet 1944–45, Armata e Parë Kanadeze çliroi pjesën më të madhe të Holandës.[108] Menjëherë pas Ditës së Fitores në Evropë, holandezët zhvilluan një luftë koloniale kundër Republikës së re të Indonezisë.[109][110]

Në vitin 1954, Karta e Mbretërisë [en] ndryshoi strukturën politike si pasojë e presionit ndërkombëtar për të kryer dekolonizimin. Kolonitë holandeze të Surinamit dhe Curaçaos dhe Varësive [en] u bënë vende përbërëse brenda mbretërisë. Indonezia kishte shpallur pavarësinë e saj në gusht 1945 [en]. Surinami e pasoi në vitin 1975. Holanda ishte një nga anëtaret themeluese të Beneluksit dhe të NATO-s.[111][112] Në vitet 1950, Holanda u bë një nga gjashtë vendet themeluese të Komuniteteve Evropiane, pas themelimit në vitin 1952 të Bashkësisë Evropiane të Qymyrit dhe Çelikut dhe krijimit pasues në vitin 1958 të Komunitetit Ekonomik Evropian dhe të Komunitetit Evropian të Energjisë Atomike.[113] Në vitin 1993, dy të parat u përfshinë në Bashkimin Evropian.[113]

Përpjekjet e inkurajuara nga qeveria për emigrim, me qëllim uljen e dendësisë së popullsisë, bënë që rreth 500.000 holandezë ta braktisnin vendin pas Luftës së Dytë Botërore.[114] Vitet 1960 dhe 1970 ishin një kohë e ndryshimeve të mëdha shoqërore dhe kulturore, si de-shtyllëzimi [en] i shpejtë. Studentët dhe të rinj të tjerë refuzuan zakonet tradicionale dhe kërkuan ndryshim në çështje si të drejtat e grave, seksualiteti, çarmatimi dhe çështjet mjedisore. Në vitin 2002, kartëmonedhat dhe monedhat e euros hynë në qarkullim. Në vitin 2010, Antilet Holandeze u shpërbënë [en] pas referendumeve në secilin ishull. Më pas, Bonaire [en], Sint Eustatius [en] dhe Saba u përfshinë si komuna të veçanta, të njohura së bashku si Holanda e Karaibeve [en].[115]

Harta e relievit e Holandës evropiane

Holanda evropiane ka një sipërfaqe totale prej 41,543 km2 (16,040 sq mi), përfshirë trupat ujorë, dhe një sipërfaqe tokësore prej 33,481 km2 (12,927 sq mi). Holanda e Karaibeve ka një sipërfaqe totale prej 322 km2 (124 sq mi)[116]. Shtrihet midis gjerësive gjeografike 50° [en] dhe 54° V [en], dhe gjatësive gjeografike 3° [en] dhe 8° L [en].

Holanda është gjeografikisht shumë e ulët në raport me nivelin e detit dhe konsiderohet vend i sheshtë, me rreth 26% të sipërfaqes[15] dhe 21% të popullsisë[117] nën nivelin e detit. Ka kodra në juglindje, me lartësi më pak se 322 m (1,056 ft) në Vaalserberg [en], dhe disa vargje të ulëta kodrinore në pjesët qendrore. Pjesa më e madhe e zonave nën nivelin e detit është shkaktuar nga nxjerrja e torfës [en] ose është arritur përmes rimëkëmbjes së tokës [en]. Që nga fundi i shekullit të 16-të, zona të gjera poldere [en] ruhen përmes sistemeve të përpunuara të kullimit, që përfshijnë diga, kanale dhe stacione pompimi.

Pjesa më e madhe e vendit fillimisht është formuar nga grykëderdhjet e tre lumenjve të mëdhenj evropianë: Rinit (Rijn), Meuse (Maas) dhe Scheldt [en] (Schelde), si dhe e degëve të tyre. Holanda jugperëndimore është një deltë lumore e këtyre lumenjve, Delta Ren–Meuse–Scheldt [en].[118]

Peizazh në Workum [en], Friesland

Holanda evropiane ndahet në veri dhe jug nga Rini, Waal [en] (dega e tij kryesore) dhe Meuse. Këta lumenj funksionuan si pengesë natyrore mes feudeve [en] dhe për rrjedhojë historikisht krijuan një ndarje kulturore, siç dëshmohet nga disa veçori fonetike që dallohen në të dyja anët e asaj që holandezët e quajnë "Lumenjtë e Mëdhenj" (de Grote Rivieren). Një degë tjetër e rëndësishme e Rinit, lumi IJssel [en], derdhet në Liqenin IJssel [en], ish-Zuiderzee [en] ('deti jugor'). Ky lumë formon gjithashtu një ndarje gjuhësore: njerëzit në verilindje të këtij lumi flasin dialekte të Saksonishtja e Ulët holandeze [en] (përveç provincës Friesland, e cila ka gjuhën e vet).[119]

Ishujt e Karaibeve

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Në ishujt e Antilet e Vogla të Karaibeve, territoret e Curaçao, Aruba dhe Sint Maarten [en] kanë statusin e vendit përbërës brenda Mbretërisë më të gjerë të Holandës. Tri territoret e tjera që përbëjnë Holandën e Karaibeve janë caktuar si komuna të veçanta. Holanda e Karaibeve ka kufij detarë me Anguilla, Curaçaon, Francën (Shën Barthélemy), Shën Kits dhe Nevis, Ishujt e Virgjër amerikanë dhe Venezuelan.[120] Ishujt kanë një klimë tropikale me mot të ngrohtë gjatë gjithë vitit.[121]

Jeta nënujore e Klein Bonaire [en]

Brenda këtij grupi ishujsh:

  • Bonaire [en] është pjesë e Ishujt ABC [en] brenda vargut ishullor Antilet e Erës [en] pranë bregdetit venezuelian. Antilet e Erës kanë origjinë të përzier vullkanike dhe koralore.
  • Saba dhe Sint Eustatius [en] janë pjesë e Ishujt SSS [en] brenda Ishujt e Erës [en]. Ata shtrihen në lindje të Portorikos dhe të Ishujve të Virgjër. Vendasit (francezë, spanjollë, holandezë dhe anglishtfolësit vendas) i konsiderojnë pjesë të Ishujve Windward, megjithëse në anglishten ndërkombëtare Ishujt Windward i referohen ishujve të tjerë më në jug. Këta dy ishuj janë me origjinë vullkanike dhe kodrinorë, çka lë pak tokë të përshtatshme për bujqësi. Pika më e lartë është Mount Scenery [en], 870 m (2,850 ft), në Saba. Kjo është pika më e lartë në vend dhe në të gjithë Mbretërinë e Holandës.

Holanda përbëhet kryesisht nga sedimente me origjinë deltaike, bregdetare dhe eolike gjatë periudhave akullnajore dhe ndërakullnajore të Pleistocenit.[119] Holanda perëndimore përbëhet nga grykëderdhja e lumenjve Rhin dhe Meuse. Në lindje gjenden mbetje të epokës së fundit të akullnajave [en], e cila përfundoi përafërsisht 10.000 vjet më parë. Ndërsa shtresa kontinentale e akullit [en] lëvizte nga veriu, ajo shtyu përpara morenë. Shtresa e akullit u ndal kur mbuloi gjysmën lindore të Holandës. Pasi përfundoi epoka e akullnajave, morena mbeti në formën e një vargu kodrash të gjatë. Arnhem dhe Nijmegen janë ndërtuar mbi këto kodra.[122]

Përmbytja e Krishtlindjeve e vitit 1717 [en] shkaktoi vdekjen e mijëra njerëzve.

Gjatë shekujve, vija bregdetare holandeze ka ndryshuar ndjeshëm si pasojë e fatkeqësive natyrore dhe ndërhyrjes njerëzore. Më 14 dhjetor 1287, përmbytja e Shën Lucias [en] preku Holandën dhe Gjermaninë fqinje, duke vrarë mbi 50.000 njerëz në një nga përmbytjet më shkatërruese në historinë e regjistruar.[123] Përmbytja e Shën Elizabetës [en] e vitit 1421 dhe keqmenaxhimi pas saj shkatërruan një polder të sapo rimarrë nga deti, duke e zëvendësuar me zonat e batanikut baticor Biesbosch prej 72 km2 (28 sq mi). Përmbytja e Detit të Veriut e vitit 1953 [en] shkaktoi shembjen e disa diqeve në Holandën jugperëndimore; më shumë se 1.800 persona u mbytën. Qeveria holandeze më pas ndërmori një program në shkallë të gjerë, "Delta Works [en]", për ta mbrojtur vendin nga përmbytjet e ardhshme, i cili u përfundua brenda më shumë se 40 vjetësh.[124]

Hartë që ilustron zonat e Holandës nën nivelin e detit

Pasojat e fatkeqësive u shtshuan, në një farë mase, nga veprimtaria njerëzore. Këneta relativisht e lartë u kulluar për t'u përdorur si tokë bujqësore. Kullimi bëri që torfa pjellore të tkurrej dhe nivelet e tokës të binin; nivelet e ujërave nëntokësore u ulën për ta kompensuar, çka shkaktoi tkurrje të mëtejshme të torfës poshtë. Gjithashtu, deri në shekullin e 19-të, torfa nxirrej, thahej dhe përdorej si lëndë djegëse, duke e përkeqësuar më tej problemin. Edhe në zonat e përmbytura, nxjerrja e torfës vazhdoi përmes dragimit të torfës.[125]

Për t'u mbrojtur nga përmbytjet, u shpikën një seri mbrojtjesh kundër ujit. Në mijëvjeçarin e parë e.s., fshatrat dhe shtëpitë e fermave u ndërtuan mbi kodra të quajtura terp [en]. Më vonë, këto terpe u lidhën me diga. Në shekullin e 12-të filluan të shfaqen agjenci të qeverisjes vendore të quajtura "waterschappen [en]" ("bordet e ujit") ose "hoogheemraadschappen" ("këshillat e larta shtëpiake"), detyra e të cilave ishte të mbanin nivelin e ujit dhe ta mbronin një rajon nga përmbytjet; këto agjenci ekzistojnë ende. Ndërsa niveli i tokës binte, digat nga domosdoshmëria u rritën dhe u bashkuan në një sistem të integruar. Deri në shekullin e 13-të, mullinjtë e erës [en] kishin hyrë në përdorim për të pompuar ujë. Më vonë mullinjtë e erës u përdorën për të kulluar liqene, duke krijuar polderët e famshëm.[126] Në vitin 1932 u përfundua Afsluitdijk [en] ("Diga e Mbylljes"), duke bllokuar ish-Zuiderzee (Detin e Jugut) nga Deti i Veriut dhe duke krijuar kështu IJsselmeer. Ajo u bë pjesë e Punimeve të Zuiderzee [en] më të gjera, ku katër polderë me sipërfaqe totale 2,500 square kilometres (965 sq mi) u rimorën nga deti.[127][128]

Veprat e Deltës [en] ndodhen në provincat Hollanda e Jugut dhe Zeeland.

Pas katastrofës së vitit 1953 u ndërtuan Veprat e Deltës, një sistem gjithëpërfshirës veprash civile përgjatë bregdetit holandez. Projekti filloi në vitin 1958 dhe u përfundua kryesisht në vitin 1997 me përfundimin e Maeslantkering. Që atëherë, projekte të reja janë nisur periodikisht për rinovimin dhe përtërirjen e Veprave të Deltës. Qëllimi kryesor i Veprave të Deltës ishte zvogëlimi i rrezikut të vërshimeve në Hollandën e Jugut dhe në Zeeland. Kjo u arrit duke ngritur 3,000 km (1,900 mi) diga të jashtme detare dhe 10,000 km (6,200 mi) diga të brendshme, kanalesh dhe lumenjsh, si dhe duke mbyllur grykëderdhjet e detit të Zeelandit. Vlerësimet e reja të rrezikut herë pas here tregojnë probleme që kërkojnë përforcime shtesë të digave të Veprave të Deltës. Veprat e Deltës konsiderohen nga Shoqata Amerikane e Inxhinierëve Civilë si një nga shtatë mrekullitë e botës moderne.[129]

Holanda është një nga vendet që mund të vuajnë më shumë nga ndryshimet klimatike. Problem nuk është vetëm ngritja e nivelit të detit, por edhe format e çrregullta të motit, që mund të bëjnë që lumenjtë të dalin nga shtrati.[130][131][132] Holanda po përgatitet në mënyrë aktive për një ngritje të nivelit të detit. Komisioni i Deltës ka formuluar një plan veprimi për t'u përballur me një ngritje të nivelit të detit prej 1.10 m (4 ft) dhe një ulje të njëkohshme të lartësisë së tokës prej 10 cm (4 in). Plani përfshin përforcimin e mbrojtjeve ekzistuese bregdetare, si digat dhe dunat, me 1.30 m (4.3 ft) mbrojtje shtesë nga vërshimet. Për ta mbrojtur vendin nga vërshimet e lumenjve, plani "Hapësirë për lumin" (Room for the River) u jep lumenjve më shumë hapësirë rrjedhjeje, mbron zonat kryesore të banuara dhe lejon vërshimin periodik të tokave që nuk mund të mbrohen. Banorët e pakët që jetonin në këto të ashtuquajtura "zona vërshimi" janë zhvendosur në toka më të larta, ku disa prej këtyre tokave janë ngritur mbi nivelet e pritura të vërshimit.[133]

Ndryshimet klimatike

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Holanda tashmë preket nga ndryshimet klimatike. Temperatura mesatare në Holandë u rrit me më shumë se 2°C nga viti 1901 deri në vitin 2020.[134] Ndryshimet klimatike kanë shkaktuar rritje të shpeshtësisë së thatësirave dhe valëve të të nxehtit. Meqenëse pjesë të rëndësishme të Holandës janë marrë nga deti ose ndodhen pranë nivelit të detit, Holanda është shumë e cenueshme ndaj ngritjes së nivelit të detit [en].

Holanda ka emetimet e katërta më të larta të gazeve serrë për frymë në Bashkimin Evropian,[135] pjesërisht për shkak të numrit të madh të lopëve.[136] Reagimi holandez ndaj ndryshimeve klimatike udhëhiqet nga një sërë faktorësh unikë, përfshirë planet më të gjera të rimëkëmbjes së gjelbër nga Bashkimi Evropian përballë COVID-19 dhe një rast gjyqësor për ndryshimet klimatike, Shteti i Holandës kundër Fondacionit Urgenda, i cili krijoi zbutje të detyrueshme të ndryshimeve klimatike përmes uljes së emetimeve me 25% nën nivelet e vitit 1990.[137][138] Në vitin 2021 emetimet e CO₂ ishin ulur me 14% krahasuar me nivelet e vitit 1990.[139] Synimi i qeverisë holandeze është ulja e emetimeve në vitin 2030 me 49%.[140]

Fokat e zakonshme pranë bregdetit të Terschellingut, një ishull i Detit Wadden [en]

Holanda ka 21 parqe kombëtare[141] dhe qindra rezervate të tjera natyrore. Shumica e tyre janë në pronësi të Staatsbosbeheer [en], departamentit kombëtar për pyjet dhe ruajtjen e natyrës, dhe të Natuurmonumenten [en], një organizate private që blen, mbron dhe menaxhon rezervatet natyrore.[142] Deti Wadden në veri, me rrafshnaltat e baticës dhe zonat e saj të lagura, është i pasur me larmi biologjike dhe është Vend i Trashëgimisë Botërore të Natyrës të UNESCO-s.[143] Scheldti Lindor [en], më parë grykëderdhja verilindore e lumit Scheldt, u shpall park kombëtar në vitin 2002, duke e bërë parkun kombëtar më të madh me një sipërfaqe prej 370 km2 (140 sq mi).

Nga pikëpamja e fitogjeografisë, Holanda evropiane ndahet midis provincave të Evropës Atlantike dhe Evropës Qendrore të Rajonit Qarkboreal, brenda Mbretërisë Boreale. Sipas Fondit Botëror për Natyrën, zona i përket ekoregjionit të pyjeve të përziera atlantike.[144] Në vitin 1871 u shpyllëzuan pyjet e fundit natyrore.[145] Këta pyje u mbollën mbi shkretëtira shkurresh antropogjene dhe mbi rërë të lëvizshme (shkretëtira shkurresh të mbikullotura) (Veluwe [en]). Holanda kishte në vitin 2019 një rezultat mesatar prej 0,6/10 në Indeksin e Integritetit të Peizazhit Pyjor [en], duke e renditur në vendin e 169-të në botë nga 172 vende.[146] Ndotja nga azoti është një problem.[136] Numri i insekteve fluturuese në Holandë ka rënë me 75% që nga vitet 1990.[147]

Qeverisja dhe politika

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Holanda është një monarki kushtetuese që nga viti 1815 dhe një demokraci parlamentare që nga viti 1848. Holanda përshkruhet si një shtet konsociacional [en]. Politika dhe qeverisja holandeze karakterizohen nga përpjekja për të arritur konsensus të gjerë mbi çështjet e rëndësishme. Sipas Indekseve të Gjendjes Globale të Demokracisë dhe Gjurmuesit të Demokracisë të International IDEA, Holanda performon në nivel të lartë në masat e përgjithshme demokratike, me forca të veçanta në përfaqësimin politik, përfshirë qeverinë e zgjedhur dhe të drejtën gjithëpërfshirëse të votës.[148][149][150] Përveç kësaj, Holanda u rendit si demokracia e 17-të më e mirë zgjedhore në botë nga indekset e demokracisë V-Dem në vitin 2023[151] dhe si vendi i 9-të më demokratik në botë nga Indeksi i Demokracisë (The Economist) në vitin 2022.[152]

Monarku është kreu i shtetit, aktualisht Mbreti Willem-Alexander i Holandës. Sipas kushtetutës, pozita ka pushtet të kufizuar për shkak të përgjegjësisë ministrore. Pushteti ekzekutiv formohet nga qeveria, e cila përfshin monarkun dhe Këshillin e Ministrave [en], organin vendimmarrës të kabinetit holandez [en]. Kabineti zakonisht përbëhet nga 13 deri në 16 ministra dhe një numër të ndryshueshëm sekretarësh shtetërorë. Një deri në tre ministra janë ministra pa portofol. Këshilli i Ministrave kryesohet nga kryeministri i Holandës, i cili shpesh është udhëheqësi i partisë më të madhe të koalicionit. Kryeministri është një Primus inter pares, pa pushtete të qarta përtej atyre të ministrave të tjerë. Rob Jetten është kryeministër që nga shkurti 2026.

Binnenhof, ku mblidhen dhoma e ulët dhe ajo e sipërme e Shteteve të Përgjithshme

Kabineti i përgjigjet parlamentit dydhomësh, Shteteve të Përgjithshme [en], i cili ka gjithashtu pushtet legjislativ. 150 anëtarët e Dhomës së Përfaqësuesve [en], dhomës së ulët, zgjidhen në zgjedhje të drejtpërdrejta mbi bazën e përfaqësimit proporcional me lista partiake. Ato mbahen çdo katër vjet ose më herët në rast se kabineti rrëzohet. Asambletë provinciale, Shtetet Provinciale, zgjidhen po ashtu drejtpërdrejt çdo katër vjet. Anëtarët e asambleve provinciale zgjedhin 75 anëtarët e Senatit [en], dhomës së sipërme, e cila ka pushtetin të refuzojë ligjet, por jo t'i ndryshojë ato.[153]

De Wallen, lagja e dritave të kuqe e Amsterdamit, ofron aktivitete si prostitucioni i ligjshëm, që simbolizon kulturën politike holandeze dhe traditën e tolerancës.

Si sindikatat, ashtu edhe organizatat e punëdhënësve konsultohen në hartimin e politikave në fushat financiare, ekonomike dhe sociale. Ato takohen rregullisht me qeverinë në Këshillin Social dhe Ekonomik. Holanda ka një traditë të tolerancës shoqërore.[154] Në fund të shekullit XIX kjo traditë e tolerancës fetare u shndërrua në një sistem shtyllëzimi (verzuiling), në të cilin grupet fetare bashkëjetonin të ndara dhe ndërvepronin vetëm në nivelin e qeverisë.[155] Mbrojtja e të drejtave të LGBTQ dhe të drejtave të abortit është e përfshirë në politikën e ndihmës së jashtme.[156]

Asnjë parti e vetme nuk ka pasur shumicën në parlament që nga shekulli XIX dhe, si rezultat, janë dashur të formohen kabinete koalicioni. Që nga viti 1917, kur e drejta e votës për meshkujt u bë universale, sistemi politik është dominuar nga tre familje partish politike: të krishterë demokratë (aktualisht CDA), socialdemokratë (aktualisht Pro) dhe liberalë (aktualisht VVD). Në nëntor 2025, D66 qendrore-liberale e Rob Jetenit fitoi zgjedhjet e përgjithshme, duke siguruar 26 nga 150 vendet në Dhomën e Përfaqësuesve,[157] dhe kabineti i saj u formua deri në shkurt 2026.[158]

Ndarjet administrative

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Holanda ndahet në 12 provinca, secila nën drejtimin e një komisioneri të mbretit [en]. Provincat ndahen në komuna (gemeenten), të cilat janë gjithsej 342 (2023).[159] Ekzistojnë 21 rrethe ujore, të qeverisura nga një bord ujërash [en] (waterschap ose hoogheemraadschap), secili me autoritet në çështjet që lidhen me menaxhimin e ujit.[160][161] Krijimi i bordeve të ujërave i paraprin shtetit, me të parin që u shfaq në vitin 1196. Bordet e ujërave janë ndër entitetet demokratike më të vjetra në botë që ekzistojnë ende. Zgjedhjet e drejtpërdrejta për bordet e ujërave mbahen çdo katër vjet.

Brenda Baarle-Nassau ndodhen 22 eksklava belge,[162] dhe brenda tyre ndodhen tetë enklava holandeze.

Provinca Kryeqyteti Qyteti më i madh Sipërfaqja totale
(km2)[163]
Sipërfaqja tokësore
(km2)[164]
Popullsia
(2023)[164]
Dendësia
(/km2)
Drenthe 2.6802.633502.051191
Flevoland 2.4121.410444.701315
Friesland 5.7533.340659.551197
Gelderland 5.1364.9602.133.708430
Groningen
Groningen
2.9552.316596.075257
Limburg 2.2102.1451.128.367526
Brabanti Verior
['s-Hertogenbosch (Den Bosch)
5.0824.9022.626.210536
Hollanda Veriore 4.0922.6632.952.6221.109
Overijssel 3.4213.3171.184.333357
Hollanda Jugore 3.3082.6983.804.9061.410
Utrecht
Utrecht
1.5601.4841.387.643935
Zeeland 2.9331.780391.124220
Territori kontinental 41.54333.64717.811.291529

Struktura administrative në Holandën e Karaibeve është jashtë 12 provincave. Ishujt kanë statusin e openbare lichamen (trupa publikë [en]),[165] të referuar si komuna speciale.

Ishulli Kryeqyteti Sipërfaqja
(km2)[166]
Popullsia
(2023)[166]
Dendësia
(/km2)
Bonaire 28824.09084
Saba 132.035157
Sint Eustatius 213.293157
Holanda e Karaibeve 32229.41891

Marrëdhëniet me jashtë

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]
Pallati i Paqes [en] (Vredespaleis), në Hagë

Historia e politikës së jashtme holandeze [en] është karakterizuar nga neutraliteti. Sipas Indeksit Global të Paqes të vitit 2024, ajo është vendi i 18-të më paqësor në botë.[167] Që nga Lufta e Dytë Botërore, Holanda është bërë anëtare e një numri të madh organizatash ndërkombëtare, më së shumti e OKB-së, NATO-s dhe BE-së.

Politika e jashtme bazohet në katër angazhime themelore: bashkëpunimin atlantik, integrimin evropian, zhvillimin ndërkombëtar dhe të drejtën ndërkombëtare. Një nga çështjet ndërkombëtare më kontroverse është politika liberale ndaj drogave të buta [en].[168] Lidhjet historike të trashëguara nga e kaluara koloniale në Indonezi dhe Surinam ende ndikojnë marrëdhëniet me jashtë. Shumë njerëz me prejardhje nga këto vende jetojnë përgjithmonë në Holandë.[169][170]

Anije patrulluese e hapur e klasit Holland e Marinës Mbretërore të Holandës [en]
Avion F-35 Lightning II i Forcave Ajrore Mbretërore të Holandës

Holanda ka një nga ushtritë e përhershme më të vjetra në Evropë; ajo u krijua për herë të parë në fund të shekullit të 16-të. Pas disfatës së Napoleonit, ushtria holandeze u shndërrua në ushtri me rekrutim të detyrueshëm. Holanda braktisi neutralitetin e saj në vitin 1948, kur nënshkroi Traktati i Brukselit [en], dhe në vitin 1949 u bë anëtare themeluese e NATO-s. Prandaj ushtria holandeze ishte pjesë e fuqisë së NATO-s në Evropën e Luftës së Ftohtë. Në vitin 1983 funksioni (ceremonial) i komandantit të përgjithshëm i monarkut iu transferua qeverisë, çka do të thotë se monarku (kreu nominal i shtetit) nuk ka asnjë funksion formal ushtarak.

Në vitin 1996 rekrutimi u pezullua dhe ushtria holandeze u shndërrua përsëri në ushtri profesionale. Që nga vitet 1990, ushtria holandeze ka qenë e përfshirë në Luftën e Bosnjës dhe Luftën e Kosovës, ka mbajtur një provincë në Irak pas disfatës së Sadam Huseinit, dhe ka qenë e angazhuar në Afganistan.[171] Holanda ka ratifikuar shumë konventa ndërkombëtare në lidhje me të drejtën e luftës [en], por nuk e ka nënshkruar Traktati për Ndalimin e Armëve Berthamore të OKB-së.[172]

Ushtria përbëhet nga katër degë, të gjitha me parashtesën Koninklijke (Mbretërore):

Shërbimi i nëndetëseve u hap për gratë në vitin 2017. Forcat speciale Korps Commandotroepen [en] janë të hapura për gratë, por për shkak të kërkesave fizike jashtëzakonisht të larta të stërvitjes fillestare, është pothuajse e pamundur që një grua të bëhet komando.[173] Ministria holandeze e Mbrojtjes punëson mbi 70.000 persona, përfshirë mbi 20.000 civilë dhe mbi 50.000 ushtarakë.[174]

Zhvillimi historik i PBB-së për frymë (Our World in Data)

Që nga shekulli i 16-të, transporti detar, peshkimi, bujqësia, tregtia dhe bankat kanë qenë sektorët kryesorë. Holanda ka një nivel të lartë të lirisë ekonomike; ajo është një nga vendet e para në raportin Global Enabling Trade Report (e dyta në vitin 2016) dhe u rendit si ekonomia e pestë më konkurruese në botë nga Instituti zviceran për Zhvillimin e Menaxhimit (International Institute for Management Development) në vitin 2017.[175]

Partnerët kryesorë tregtarë përfshijnë Gjermaninë, Belgjikën, Mbretërinë e Bashkuar, Shtetet e Bashkuara, Francën, Italinë, Kinën dhe Rusinë.[6] Holanda është një nga 10 vendet kryesore eksportuese në botë. Produktet ushqimore përbëjnë sektorin më të madh industrial. Industri të tjera të rëndësishme janë kimia, metalurgjia, makineritë, mallrat elektrike, tregtia, shërbimet dhe turizmi. Shembuj të kompanive ndërkombëtare holandeze që veprojnë në Holandë janë Randstad NV [en], Heineken, KLM, shërbimet financiare (ING, ABN AMRO, Rabobank), kimia (DSM, AKZO), rafinimi i naftës (Shell), makineritë elektronike (Philips, ASML) dhe navigimi satelitor (TomTom).

Porti i Roterdamit [en] është porti më i madh i Evropës.

Holanda ka ekonominë e 17-të më të madhe në botë dhe renditet e 11-ta sipas PBB-së (nominale) për frymë. Pabarazia e të ardhurave është e ulët, por pabarazia e pasurisë është relativisht e lartë.[176] Pavarësisht renditjes së 11-të sipas PBB-së për frymë, UNICEF e renditi Holandën të parën për mirëqenien e fëmijëve në vendet e pasura në vitin 2007 dhe 2013.[177][178][179]

Amsterdami është kryeqyteti financiar dhe i biznesit.[180] Euronext Amsterdam (Bursa e Amsterdamit [en], AEX) është bursa më e vjetër e aksioneve në botë dhe një nga bursat më të mëdha të Evropës. Si anëtare themeluese e euros, Holanda zëvendësoi (për qëllime kontabël) monedhën e saj të mëparshme, "guldenin" (Guldenin holandez [en]), në vitin 1999. Në Holandën e Karaibeve përdoret dollari amerikan.[181] Holanda është një "vend kalimi" (conduit country) që ndihmon në drejtimin e fitimeve nga vendet me taksa të larta drejt parajsave tatimore.[182] Ajo është renditur si parajsa e 4-t më e madhe tatimore në botë.[183]

Holanda është pjesë e një unioni monetar, eurozona (blu e errët), dhe e tregut të vetëm të BE-së.

Vendndodhja e Holandës i jep qasje të privilegjuar në tregjet e Mbretërisë së Bashkuar dhe Gjermanisë, ndërsa Porti i Roterdamit është porti më i madh në Evropë. Pjesë të tjera të rëndësishme të ekonomisë janë tregtia ndërkombëtare, bankat dhe transporti. Holanda e adresoi me sukses çështjen e financave publike dhe të stagnimit të rritjes së vendeve të punës shumë më përpara partnerëve të saj evropianë. Amsterdami është destinacioni i 5-të më i frekuentuar turistik në Evropë, me mbi 4,2 milionë vizitorë ndërkombëtarë.[184] Që nga zgjerimi i BE-së, një numër i madh punëtorësh migrantë [en] kanë ardhur në Holandë nga Evropa Qendrore dhe Lindore.[185]

Holanda vazhdon të jetë një nga vendet kryesore evropiane për tërheqjen e investimeve të huaja direkte dhe është një nga pesë investitorët më të mëdhenj në Shtetet e Bashkuara. Holanda është ekonomia e katërt më konkurruese në botë, sipas Global Competitiveness Report 2013 të Forumit Ekonomik Botëror.[186]

Koncesionet e gazit natyror në Holandë. Holanda zotëron mbi 25% të të gjitha rezervave të gazit natyror në BE.[187]
Fusha e gazit të Groningenit [en], zbulimi i së cilës në vitin 1959 e transformoi ekonominë holandeze, është një nga fushat më të mëdha të gazit natyror në botë.

Që nga vitet 1950, u zbuluan burime të mëdha të gazit natyror, të cilat gjeneruan të ardhura të jashtëzakonshme për dekada me radhë, duke shtuar qindra miliardë euro në buxhetin e qeverisë,[188] rreth 1,5% të PKB-së. Megjithatë, pasojat e paparashikuara të pasurisë së madhe energjetike ndikuan në konkurrueshmërinë e sektorëve të tjerë, duke çuar te teoria e sëmundjes holandeze [en].[188] Fusha e gazit operohet nga ndërmarrja shtetërore Gasunie, ndërsa prodhimi shfrytëzohet bashkërisht nga qeveria, Royal Dutch Shell dhe ExxonMobil. Prodhimi i gazit shkaktoi tërmete që dëmtuan banesat. Pas një reagimi të madh publik, qeveria vendosi ta ndërpresë gradualisht prodhimin e gazit nga kjo fushë.[189]

Holanda ka bërë përparim të dukshëm në tranzicionin drejt një ekonomie neutrale ndaj karbonit. Falë rritjes së efikasitetit energjetik, kërkesa për energji tregon shenja shkëputjeje nga rritja ekonomike. Pjesa e energjisë nga burimet e ripërtëritshme u dyfishua nga viti 2008 deri në vitin 2019, me rritje veçanërisht të fortë në energjinë erëore në det të hapur dhe në rrymën diellore në çati. Megjithatë, Holanda mbetet shumë e varur nga lëndët djegëse fosile dhe ka një përqendrim të industrive intensive në energji dhe emetime, të cilat nuk do të jetë e lehtë të dekarbonizohen. Marrëveshja klimatike e vitit 2019 përcakton politika dhe masa për të mbështetur arritjen e objektivave klimatike dhe u zhvillua përmes një procesi bashkëpunues që përfshiu palë nga e gjithë shoqëria.[190] Që nga viti 2018, Holanda kishte një nga normat më të larta të emetimeve të dioksidit të karbonit për frymë në Bashkimin Evropian.[191]

Bujqësia dhe burimet natyrore

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Sektori bujqësor është shumë i mekanizuar dhe ka një fokus të fortë te eksportet ndërkombëtare. Ai punëson rreth 4% të fuqisë punëtore holandeze, por prodhon tepricë të madhe në industrinë e përpunimit të ushqimit dhe përbën 21% të vlerës totale të eksporteve.[192] Holandezët renditen të parët në Bashkimin Evropian dhe të dytët në botë për vlerën e eksporteve bujqësore, vetëm pas Shteteve të Bashkuara,[193] me eksporte bujqësore që siguruan 94,5 miliardë euro në vitin 2019.[194] Në përpjekje për të reduktuar ndotjen bujqësore, qeveria vendos kufizime të rrepta për produktivitetin e sektorit të fermave, gjë që ka shkaktuar protestat e fermerëve holandezë [en].[195]

Një e treta e eksporteve botërore të specave, domateve dhe trangujve kalon përmes vendit. Holanda eksporton 7% të mollëve të botës.[196] Një pjesë e rëndësishme e eksporteve bujqësore përbëhet nga bimë të prera të freskëta, lule dhe llamba lulesh, që së bashku zënë dy të tretat e prodhimit botëror.[196]

Biokapaciteti [en] është 0,8 hektarë globalë për person në vitin 2016, nga të cilët 0,2 i dedikohen bujqësisë.[197] Biokapaciteti për person është vetëm rreth gjysma e 1,6 hektarëve globalë të biokapacitetit për person që është i disponueshëm në mbarë botën.[198] Në të kundërt, në vitin 2016 holandezët përdorën mesatarisht 4,8 hektarë globalë të biokapacitetit – gjurmën e tyre ekologjike [en] të konsumit. Si rezultat, Holanda po operonte me një deficit biokapaciteti prej 4,0 hektarësh globalë për person në vitin 2016.[197]

Mobiliteti në rrugë ka qenë në rritje të vazhdueshme që nga vitet 1950 dhe tani i kalon 200 miliardë km të udhëtuara në vit,[199] tri të katërtat e të cilave bëhen me automjet.[200] Rreth gjysma e të gjitha udhëtimeve bëhen me automjet, 25% me biçikletë, 20% në këmbë dhe 5% me transport publik.[200]

Transporti rrugor

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]
Autostrada A1, në Gelderland

Holanda ka një nga rrjetet rrugore më të dendura në botë.[201] Holanda ka një përvetësim relativisht të lartë të automjeteve elektrike, pasi qeveria zbatoi një politikë ambicioze si për infrastrukturën e karikimit, ashtu edhe për përfitimet tatimore.[202] Që nga viti 2019, Holanda strehon rreth 30% të të gjitha stacioneve të karikimit në Bashkimin Evropian.[203] Përveç kësaj, automjetet e shitura së fundmi kanë mesatarisht emetimet më të ulëta të CO2 në BE.[204]

Transporti publik

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]
Një tren rajonal i operuar nga Nederlandse Spoorwegen

Rreth 13% e të gjithë distancës udhëtohet me transport publik, shumica e së cilës me tren.[200] Rrjeti hekurudhor prej 3,013 km (1,872 mi) rrugë është gjithashtu mjaft i dendur.[205] Rrjeti është kryesisht i përqendruar te shërbimet hekurudhore për pasagjerë dhe lidh të gjitha qytetet kryesore, me mbi 400 stacione [en]. Trenat janë të shpeshtë, me dy trena në orë në linjat më të vogla,[m] dy deri në katër trena në orë mesatarisht dhe deri në tetë trena në orë në linjat më të ngarkuara.[206] Rrjeti hekurudhor përfshin HSL-Zuid [en], një linjë me shpejtësi të lartë mes zonës metropolitane të Amsterdamit [en] dhe kufirit belg, për trenat që udhëtojnë nga Parisi dhe Londra drejt Holandës.

Kalim për biçikleta në stacionin Rotterdam Centraal

Biçikleta është një mënyrë transporti e përhapur kudo. Pothuajse aq kilometra përshkohen me biçikletë sa me tren.[200] Vlerësohet se holandezët kanë të paktën 18 milionë biçikleta,[207][208] gjë që do të thotë më shumë se një për frymë dhe dy herë më shumë se rreth 9 milionë automjetet motorike në qarkullim.[209] Në vitin 2013, Federata Evropiane e Çiklistëve [en] i klasifikoi Holandën dhe Danimarkën si vendet më të favorshme për biçikleta në Evropë.[210] Infrastruktura e çiklizmit [en] është e gjerë. Rrugët e ngarkuara kanë marrë rreth 35.000 km shtigje të dedikuara për biçikleta, të ndara fizikisht nga trafiku motorik.[211] Kryqëzimet e ngarkuara shpesh pajisen me semaforë të veçantë për biçikleta. Ka parkingje të mëdha për biçikleta, veçanërisht në qendrat e qyteteve dhe në stacionet e trenave.[212]

Porti i Roterdamit është porti më i madh në Evropë dhe porti më i madh jashtë Azisë Lindore, ku lumenjtë Meuse dhe Rhine ofrojnë qasje të shkëlqyer në prapatokën në rrjedhën e sipërme. Që nga data 2022, Roterdami ishte porti i dhjetë më i madh i kontejnerëve në botë (port kontejnerësh [en]).[213] Veprimtaritë kryesore janë industritë petrokimike, trajtimi i ngarkesave të përgjithshme dhe transhipmenti. Porti funksionon si pikë e rëndësishme tranziti për materiale të shumta dhe midis kontinentit evropian dhe vendeve përtej detit. Sluzat Volkeraksluizen midis Roterdamit dhe Antverpenit janë sluzat më të mëdha për lundrimin e brendshëm për nga tonazhi. Në vitin 2007 përfundoi ndërtimi i Betuweroute, një hekurudhe e shpejtë mallrash nga Roterdami në Gjermani. Amsterdami është porti i 4-t më i madh i Evropës. Flota e lundrimit të brendshëm është më e madhja në Evropë.[214] Anijet e pasagjerëve përfshijnë një rrjet tragetesh në Amsterdam dhe autobusë ujorë (waterbus) e taksi ujore në Roterdam.[215][216]

Aeroporti Schiphol, në jugperëndim të Amsterdamit, është aeroporti kryesor ndërkombëtar dhe aeroporti i katërt më i ngarkuar në Evropë [en] për nga numri i pasagjerëve. Schiphol është qendra kryesore e KLM-së, kompanisë ajrore kombëtare [en] dhe kompanisë ajrore më të vjetër në botë.[217] Në vitin 2016, aeroportet e Royal Schiphol Group trajtuan 70 milionë pasagjerë.[218] I gjithë trafiku ajror është ndërkombëtar dhe Aeroporti Schiphol është i lidhur me mbi 300 destinacione në mbarë botën, më shumë se çdo aeroport tjetër evropian.[219] Aeroporti është gjithashtu një qendër e rëndësishme e mallrave, duke përpunuar 1,44 milionë tonë ngarkesë në vitin 2020.[220] Aeroporte më të vegjël ndërkombëtarë ndodhen në ose pranë Eindhovenit, Roterdamit, Mastrihtit dhe Groningenit. Transporti ajror ka rëndësi jetike për Holandën e Karaibeve, pasi të gjitha ishujt kanë aeroportet e tyre. Kjo përfshin pistën më të shkurtër në botë, në Saba.[221]

Holandezët në vitin 1974

Holanda kishte një popullsi të vlerësuar prej 18.080.943 banorësh në qershor 2025.[222] Është vendi i 6-të më i populluar në Evropë sipas dendësisë së popullsisë dhe i 33-ti në botë, me një dendësi prej 424 per square kilometre (1,100/sq mi). Midis viteve 1900 dhe 1950, popullsia pothuajse u dyfishua, nga 5,1 në 10 milionë. Nga viti 1950 deri në vitin 2000, popullsia u rrit më tej, në 15,9 milionë.[223]

Shkalla e pjellorisë [en] është 1,39 fëmijë për grua (2024),[6] e cila është e lartë në krahasim me shumë vende të tjera evropiane, por nën nivelin prej 2,1 fëmijësh për grua që kërkohet për zëvendësimin natyror të popullsisë [en].[224] Holanda ka një nga popullsitë më të vjetra në botë, me moshë mesatare 42,7 vjeç.[6] Jetëgjatësia është e lartë: 84,3 vjet për vajzat e porsalindura dhe 79,7 për djemtë (vlerësim i vitit 2020).[6] Holandezët janë njerëzit më të gjatë në botë sipas kombësisë,[225] me një gjatësi [en] mesatare prej 1.81 metres (5 ft 11.3 in) për meshkujt dhe 1.67 metres (5 ft 5.7 in) për femrat në vitin 2009.[226] Gjatësia mesatare e të rinjve u rrit nga 5 këmbë e 4 inç në rreth 6 këmbë midis viteve 1850 dhe fillimit të viteve 2000.[227]

Shkalla e migrimit është 1,9 migrantë për 1.000 banorë në vit.[6] Shumica e popullsisë është etnikisht holandeze. Në vitin 2022, popullsia ishte 74,8% etnikisht holandeze, 8,3% evropiane të tjera, 2,4% turke [en], 2,4% marokene, 2,0% indoneziane, 2,0% surinameze dhe 8,1% të tjera.[3] Rreth 150.000 deri në 200.000 njerëz që jetojnë në Holandë janë të huaj me vendbanim (ekspatriantë), kryesisht të përqendruar në Amsterdam dhe Hagë dhe rreth tyre, duke përbërë gati 10% të popullsisë së këtyre qyteteve.[228][229] Pakicat e rëndësishme në vend përfshijnë frizianët [en] 700.000, hebrenjtë 41.000–45.000 dhe romët e sintët 40.000.[230]

Në Roterdam, gati gjysma e popullsisë ka prejardhje emigrante.

Sipas Eurostatit, në vitin 2010 kishte 1,8 milionë banorë të lindur jashtë vendit, që përbënin 11,1% të popullsisë totale. Prej tyre, 1,4 milionë (8,5%) kishin lindur jashtë BE-së dhe 0,43 milionë (2,6%) në një shtet tjetër anëtar të BE-së.[231] Në vitin 2022, kishte 4,4 milionë banorë me të paktën një prind të lindur jashtë vendit.[232] Mbi gjysma e të rinjve në Amsterdam dhe Roterdam kanë prejardhje jo-perëndimore, që nga viti 2006.[233] Holandezët, ose pasardhësit e holandezëve [en], gjenden në komunitete migrantësh në mbarë botën, veçanërisht në Afrikën e Jugut dhe në Shtetet e Bashkuara.[234][235]

Randstad [en] përmban katër qytetet më të mëdha: Amsterdamin, Roterdamin, Hagën dhe Utrehtin; me një popullsi prej rreth 8,2 milionë[236] është zona metropolitane e 5-të më e madhe në Evropë. Sipas Byrosë Qendrore të Statistikave të Holandës, në vitin 2015, 28 për qind e popullsisë holandeze kishte të ardhura të disponueshme mbi 45.000 euro (që nuk përfshijnë shpenzimet për kujdesin shëndetësor ose arsimin).[237]

Njohja e gjuhëve të huaja në Holandë, ndër popullsinë 15-vjeçare e lart, në vitin 2006[238]

Gjuha zyrtare është holandishtja, e cila flitet nga shumica dërrmuese e banorëve. Dialektet më të folura janë dialektet brabantiane–hollandeze.[239] Përveç holandishtes, frizianishtja perëndimore njihet si gjuhë e dytë zyrtare në provincën veriore të Frieslandit (Fryslân në frizianishten perëndimore).[240] Frizianishtja perëndimore ka status formal për korrespondencën qeveritare në atë provincë. Pesë gjuhë të tjera mbrohen sipas Kartës Evropiane për Gjuhët Rajonale ose Minoritare.[241] E para nga këto gjuhë rajonale të njohura është saksonishtja e ulët [en] (Nedersaksisch në holandisht). Saksonishtja e ulët përbëhet nga disa dialekte të gjermanishtes së ulët, që flitet në veri dhe në lindje të Holandës, si Tweants në rajonin e Twentes dhe Drents në provincën e Drenthes.

Limburgishtja njihet si gjuhë rajonale. Ajo përbëhet nga variantet holandeze të gjuhës meuse-rhenane dhe flitet në Limburg.[119] Jidishja dhe gjuha rome u njohën në vitin 1996 si gjuhë joterritoriale.[242] Anglishtja ka status formal në komunat speciale Saba dhe Sint Eustatius. Ajo flitet gjerësisht në këta ishuj. Papiamento ka status formal në Bonaire.[242]

Holanda ka një traditë të gjatë të mësimit të gjuhëve të huaja, e formalizuar në ligjet e arsimit. Rreth 90% e popullsisë totale është në gjendje të flasë anglisht, 70% gjermanisht dhe 29% frëngjisht.[243] Anglishtja është lëndë e detyrueshme në të gjitha shkollat e mesme.[244] Në shumicën e arsimit të mesëm të nivelit të ulët (vmbo [en]), një gjuhë e huaj moderne shtesë është e detyrueshme gjatë dy viteve të para.[245] Në shkollat e mesme të nivelit të lartë (havo dhe vwo), kërkohet përvetësimi i aftësive në dy gjuhë të huaja moderne shtesë. Përveç anglishtes, gjuhët moderne standarde janë frëngjishtja dhe gjermanishtja, megjithëse shkollat mund të zëvendësojnë njërën prej tyre me kinezishten, spanjishten, rusishten, italishten, turqishten ose arabishten.[246] Përveç kësaj, shkollat në Friesland mësojnë dhe zhvillojnë provime në frizianishten perëndimore.[247]

Identifikimi fetar në Holandë (2025)[4]
  1. Pa besim fetar (58%)
  2. Katolikë (16%)
  3. Protestantë (12%)
  4. Myslimanë (6%)
  5. Fe tjetër (7%)
Bazilika-bashkëkatedrale e Shën Nikollës në Amsterdam

Format e krishterimit kanë dominuar jetën fetare në atë që sot është Holanda për më shumë se 1.200 vjet,[248] dhe nga mesi i shekullit të 16-të rajoni ishte fort protestant (kalvinist).[249] Popullsia ishte kryesisht e krishterë deri në fund të shekullit të 20-të.[250] Megjithëse mbetet një larmi e konsiderueshme fetare, ka pasur një rënie të përkatësisë fetare.[251]

Në vitin 2025, Zyra Qendrore e Statistikave e Holandës [en] zbuloi se 58% e popullsisë janë jofetarë, përfshirë anëtarët e Humanistisch Verbond [en]. Katolikët përbënin 16% të popullsisë dhe protestantët 12%. Myslimanët përbënin 6% të popullsisë, ndërsa pasuesit e denominacioneve të tjera të krishtera dhe të feve të tjera (si judaizmi, Budizmi dhe Hinduizmi) përbënin 7% e mbetur.[4] Një sondazh i vitit 2015 nga një burim tjetër zbuloi se protestantët i tejkalonin katolikët.[252]

Provincat jugore të Brabantit Verior dhe Limburgut kanë qenë historikisht fort katolike, dhe disa banorë e konsiderojnë Kishën Katolike si bazë të identitetit të tyre kulturor. Kjo shihet, për shembull, në festimin rajonal të karnavalit. Protestantizmi përbëhet nga një numër kishash brenda traditave të ndryshme. Më e madhja prej tyre është Kisha Protestante në Holandë (PKN), një kishë e bashkuar që është kalvine dhe luterane në orientim.[253] U formua në vitin 2004 si bashkim i Kishës së Reformuar Holandeze [en], Kishave të Reformuara në Holandë [en] dhe një kishe më të vogël luterane. Disa kisha ortodokse kalviniste dhe liberale nuk u bashkuan në PKN. Megjithëse krishterimi është bërë pakicë në Holandë, ekziston një Brezi i Biblës [en] nga Zeelandi deri në pjesët veriore të provincës Overijssel, ku besimet protestante ortodokse mbeten të forta. Statistikisht, zonat e Brezit të Biblës kanë edhe shkallën më të lartë të lindshmërisë dhe popullsinë më të re në Holandë.[254] Disa festa fetare të krishtera janë festa kombëtare (Krishtlindjet, Pashkët, Rrëshajët dhe Ngjitja e Jezusit në qiell).[255]

Islami është feja e dytë më e madhe.[4] Popullsia myslimane u rrit nga vitet 1960 si rezultat i numrit të madh të punëtorëve migrantë nga Turqia dhe Maroku, si dhe nga Surinami dhe Indonezia. Gjatë viteve 1990, refugjatë myslimanë mbërritën nga vende si Bosnja dhe Hercegovina, Irani, Iraku, Somalia dhe Afganistani.[256] Që nga viti 2000 është rritur vëmendja ndaj fesë, kryesisht për shkak të ekstremizmit islam.[257]

Hinduizmi ka rreth 215.000 pasues (pak mbi 1% të popullsisë). Shumica e tyre janë indo-surinamezë. Ka popullsi të konsiderueshme emigrantësh hindu nga India dhe Sri Lanka, si dhe pasues perëndimorë të lëvizjeve të reja fetare me orientim hindu, si Hare Krishna. Vlerësohet se ka 250.000 budistë ose persona të tërhequr fort nga kjo fe, kryesisht holandezë etnikë. Ka mes 30.000 dhe 63.000 hebrenj.[258]

Kushtetuta e Holandës garanton lirinë e arsimit, çka do të thotë se të gjitha shkollat që i përmbahen kritereve të përgjithshme të cilësisë marrin të njëjtin financim qeveritar. Kjo përfshin shkollat e bazuara në parime fetare nga grupe fetare (veçanërisht katolike dhe protestante).

Katedralja e Shën Gjonit ('s-Hertogenbosch) në 's-Hertogenbosch

Një sondazh i dhjetorit 2014 arriti në përfundimin se për herë të parë në Holandë kishte më shumë ateistë (25%) se teistë (17%), ndërsa pjesa tjetër e popullsisë ishte agnostike (31%) ose ietsiste [en] (27%).[259] Në vitin 2015, 82% thanë se nuk kishin vizituar kurrë ose pothuajse kurrë një kishë, dhe 59% deklaruan se nuk kishin qenë kurrë në kishë; ndërsa 24% e quanin veten ateistë, një rritje prej 11% krahasuar me studimin e mëparshëm të kryer në vitin 2006.[260] Rritja e pritshme e shpirtërores ka ardhur në një ndalesë sipas hulumtimit të vitit 2015. Në vitin 2006, 40% e të anketuarve e konsideronin veten shpirtërorë; në vitin 2015 kjo ka rënë në 31%. Numri i atyre që besojnë në ekzistencën e një force më të lartë ra nga 36% në 28% gjatë së njëjtës periudhë.[261]

Arsimi në Holandë është i detyrueshëm midis moshës 5 dhe 16 vjeç. Nëse një fëmijë nuk ka një "kualifikim fillestar" (diplomë HAVO, VWO ose MBO 2+), ai detyrohet të ndjekë mësimin derisa ta arrijë një kualifikim të tillë ose të mbushë moshën 18 vjeç.[262] Fëmijët ndjekin shkollën fillore (mesatarisht) nga mosha 4 deri në 12 vjeç. Ajo ka tetë klasa dhe e para është fakultative. Në bazë të një testi aftësish, rekomandimit të mësuesit të klasës së tetë dhe mendimit të prindërve ose kujdestarëve të nxënësit, bëhet zgjedhja për një nga tri rrjedhat kryesore të arsimit të mesëm.

Pamje e Parkut Shkencor të Utrechtit të Universitetit të Utrechtit. Ndërtesa në qendër është biblioteka.

VMBO [en] ka katër klasa dhe ndahet në disa nivele. Përfundimi me sukses i VMBO-së sjell një diplomë profesionale të nivelit të ulët, që jep qasje në MBO. MBO (arsimi i aplikuar i nivelit të mesëm) është një formë arsimi që përqendrohet kryesisht në mësimin e një zanati praktik ose të një diplome profesionale. Me certifikatën e MBO-së, një student mund të aplikojë për HBO. HAVO [en] ka 5 klasa dhe lejon pranimin në HBO. HBO (arsimi i lartë profesional) janë universitete të arsimit profesional (të shkencave të aplikuara) që jepin diploma bachelor profesionale, të ngjashme me diplomat politeknike. Një diplomë HBO jep qasje në sistemin universitar. VWO [en] (që përfshin atheneumin dhe gjimnazin) ka 6 klasa dhe përgatit për studime në një universitet kërkimor. Universitetet ofrojnë një diplomë bachelor trevjeçare, e ndjekur nga një diplomë master një ose dyvjeçare, e cila nga ana e saj mund të pasohet nga një program doktorature.

Kandidatët për doktoraturë janë në përgjithësi punonjës pa përhershmëri të një universiteti. Të gjitha shkollat dhe universitetet financohen dhe administrohen nga shteti, me përjashtim të shkollave fetare. Universitetet kanë një tarifë shkollimi prej rreth 2.000 eurosh në vit për studentët nga Holanda dhe BE-ja, dhe 15.000 euro për studentët jashtë BE-së.[263]

Portret i Antonie van Leeuwenhoek (1632–1723), i njohur si "babai i mikrobiologjisë"
Një spital publik në Amersfoort

Në vitin 2016, Holanda ruajti pozicionin e saj në krye të Indeksit Evropian të Konsumatorit të Shëndetësisë [en] vjetor, i cili krahason sistemet e kujdesit shëndetësor në Evropë, duke marrë 916 nga maksimumi prej 1.000 pikësh. Holanda ka qenë ndër tri vendet e para në çdo raport të botuar që nga viti 2005. Në 48 tregues si të drejtat dhe informimi i pacientëve, aksesueshmëria, parandalimi dhe rezultatet, Holanda e siguroi vendin e parë mes 37 vendeve evropiane për gjashtë vjet radhazi.[264] Holanda u rendit e para në një studim të vitit 2009 që krahasonte sistemet e kujdesit shëndetësor të Shteteve të Bashkuara, Australisë, Kanadasë, Gjermanisë dhe Zelandës së Re.[265][266]

Sipas Health Consumer Powerhouse [en], pacientët kanë një shkallë të madhe lirie, nga vendi ku blejnë sigurimin shëndetësor deri te vendi ku marrin kujdesin shëndetësor. Vendimet për kujdesin shëndetësor merren në dialog mes pacientëve dhe profesionistëve të shëndetësisë.[264] Kujdesi shëndetësor ndahet në 3 mënyra: në kujdes shëndetësor somatik dhe mendor, dhe në "shërim" (afatshkurtër) dhe "kujdes" (afatgjatë). Mjekët e shtëpisë (huisartsen, të krahasueshëm me mjekët e familjes) përbëjnë pjesën më të madhe të nivelit të parë. Referimi nga një anëtar i nivelit të parë është i detyrueshëm për të hyrë në nivelin e dytë dhe të tretë.[267] Sistemi i kujdesit shëndetësor është, në krahasim me vendet e tjera perëndimore, efektiv[268] por jo më i qëndrueshmi nga ana e kostos.[269] Kujdesi shëndetësor financohet nga një sistem i dyfishtë. Trajtimet afatgjata, veçanërisht ato që përfshijnë shtrimin gjysmëpërhershëm në spital, dhe kostot e paaftësisë si karriget me rrota, mbulohen nga një sigurim i detyrueshëm i kontrolluar nga shteti. Në vitin 2009 ky sigurim mbulonte 27% të të gjitha shpenzimeve të kujdesit shëndetësor.[270] Burime të tjera të pagesës për kujdesin shëndetësor janë taksat (14%), pagesat nga xhepi (9%), paketat shtesë opsionale të sigurimit shëndetësor (4%) dhe një gamë burimesh të tjera (4%).[270] Sigurimi shëndetësor është i detyrueshëm, dhe kujdesi shëndetësor në Holandë mbulohet nga dy forma ligjore sigurimi:

  • Zorgverzekeringswet (ZVW), shpesh e quajtur "sigurim bazë", mbulon kujdesin e zakonshëm mjekësor.
  • Algemene Wet Bijzondere Ziektekosten (AWBZ) mbulon infermierinë dhe kujdesin afatgjatë.

Ndërsa banorët sigurohen automatikisht nga shteti për AWBZ, çdokush duhet të blejë sigurimin e vet bazë shëndetësor, me përjashtim të atyre nën 18 vjeç, të cilët mbulohen automatikisht nga prindërit e tyre. Kompanitë e sigurimeve janë të detyruara të ofrojnë një paketë me një set të përcaktuar trajtimesh të siguruara.[271] Ky sigurim mbulon 41% të të gjitha shpenzimeve të kujdesit shëndetësor.[270] Siguruesit duhet të ofrojnë një paketë universale për këdo mbi 18 vjeç, pavarësisht nga mosha ose gjendja shëndetësore – është e paligjshme të refuzohet një aplikim ose të vendosen kushte të veçanta. Barra e financimit për të gjithë mbulimin afatshkurtër të kujdesit shëndetësor mbahet 50% nga punëdhënësit, 45% nga personi i siguruar dhe 5% nga shteti. Ata me të ardhura të ulëta marrin kompensim për t'i ndihmuar të paguajnë sigurimin e tyre. Primet e paguara nga të siguruarit janë rreth 135 € në muaj.[272]

Sistemi i vlerave holandeze

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Holandezët janë krenarë për trashëgiminë e tyre kulturore, për historinë e pasur në art dhe për përfshirjen në çështjet ndërkombëtare.[273] Qëndrimi mbizotërues është ta shohin kombin si "edhe tolerant, edhe kozmopolit".[274] Një thënie holandeze që shpreh krenarinë kombëtare për rimarrjen e tokës nga deti dhe kënetat është: "Zoti krijoi botën, por holandezët krijuan Holandën".[275]

Holandezë të veshur me portokalli duke festuar Ditën e Mbretit [en] në Amsterdam, 2017

Sjellja e holandezëve është e hapur dhe e drejtpërdrejtë, me një qëndrim praktik e pa shumë ceremoni — joformalitet i kombinuar me respektimin e sjelljes themelore. Në "Dealing with the Dutch" të Jacob Vossestein thuhet: "Egalitarizmi holandez është ideja se njerëzit janë të barabartë, veçanërisht nga pikëpamja morale, dhe për pasojë shkakton qëndrimin disi të paqartë që kanë holandezët ndaj hierarkisë dhe statusit".[276]

Holanda është një nga vendet më laike në Evropë.[274] Feja në Holandë konsiderohet përgjithësisht çështje personale, që nuk duhet përhapur publikisht, megjithëse shpesh mbetet temë diskutimi.[277]

Arti, arkitektura dhe filozofia

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]
Rijksmuseum [en] në Amsterdam

Holanda ka pasur shumë piktorë të njohur. Në Mesjetë, Hieronymus Bosch dhe Pieter Bruegel i Vjetri ishin pionierë kryesorë. Gjatë Epokës së Artë Holandeze, Republika Holandeze ishte e begatë dhe dëshmoi një lëvizje të lulëzuar artistike. "Mjeshtrit holandezë" (Piktura e Epokës së Artë Holandeze [en]), që përfshijnë shekullin e 17-të, përfshinin Rembrandtin, Johannes Vermeer, Jan Steen dhe Jacob van Ruisdael. Piktorë të famshëm të shekullit të 19-të dhe të 20-të janë Vincent van Gogh dhe Piet Mondrian.

Letërsia lulëzoi gjatë Epokës së Artë Holandeze, me Joost van den Vondel dhe P. C. Hooft si shkrimtarët më të famshëm. Në shekullin e 19-të, Multatuli shkroi "Max Havelaar", një libër për trajtimin e keq të vendasve në Inditë Lindore Holandeze. "Ditari i një vajze të re" i Anne Frankut është libri më i përkthyer nga holandishtja. Autorë të tjerë të rëndësishëm të shekullit të 20-të janë Harry Mulisch, Jan Wolkers, Hella Haasse, Willem Frederik Hermans, Cees Nooteboom dhe Gerard Reve.

Në Holandë dallohen stile të ndryshme arkitekturore. Arkitektura romane u ndërtua midis viteve 950 dhe 1250. Arkitektura gotike u përdor nga rreth vitit 1230. Ndërtesat gotike kishin dritare të mëdha, harqe të theksuara dhe dekorim të pasur. Gotiku brabantin lindi me ngritjen e Dukatit të Brabantit dhe u përhap nëpër provincat burgundiase. Arkitektura baroke holandeze (1525–1630) dhe klasicizmi (1630–1700) janë veçanërisht të dukshme në perëndim. Stile të tjera arkitekturore janë Art Nouveau, ekspresionizmi, De Stijl, tradicionalizmi dhe brutalizmi.[278]

Erasmi dhe Spinoza ishin filozofë të famshëm holandezë. Shkencëtari Christiaan Huygens zbuloi hënën e Saturnit, Titanin, argumentoi se drita udhëton si valë, shpiku orën me lavjerrës dhe ishte fizikani i parë që përdori formula matematikore. Antonie van Leeuwenhoek ishte i pari që vëzhgoi dhe përshkroi organizmat njëqelizorë me mikroskop. mullinjtë e erës [en], tulipanët, këpucët prej druri, djathi dhe kanabisi kanë ardhur të simbolizojnë Holandën, sidomos mes turistëve.[279]

Holanda ka tradita të shumta muzikore. Muzika tradicionale holandeze është një zhanër i njohur si "Levenslied [en]", që do të thotë Këngë e jetës. Këto këngë zakonisht kanë melodi dhe ritëm të thjeshtë, si dhe strukturë të drejtpërdrejtë me strofa dhe refrene. Temat mund të jenë të lehta, por shpesh janë sentimentale dhe përfshijnë dashurinë, vdekjen dhe vetminë. Instrumentet tradicionale muzikore si fizarmonika dhe organoja me bosht janë një element themelor i muzikës levenslied, megjithëse në vitet e fundit shumë artistë përdorin sintetizatorë dhe kitara.

Muzika bashkëkohore holandeze e rokut dhe e popit (Nederpop) lindi në vitet 1960, e ndikuar fuqishëm nga muzika popullore e Shteteve të Bashkuara dhe e Britanisë. Grupe të tilla si Shocking Blue, Golden Earring, Tee Set, Pussycat, George Baker Selection dhe Focus patën sukses ndërkombëtar. Nga vitet 1980, gjithnjë e më shumë muzikantë të popit filluan të punonin në gjuhën holandeze, pjesërisht të frymëzuar nga suksesi i madh i grupit Doe Maar.

Johan Cruyff Arena, vendi më i madh i koncerteve në Holandë

Grupet aktuale të metalit simfonik Epica, Delain, ReVamp, The Gathering, Asrai, Autumn, Ayreon dhe Within Temptation, si dhe këngëtarja e xhazit dhe e popit Caro Emerald, po kanë sukses ndërkombëtar. Grupe metali si Hail of Bullets, God Dethroned, Izegrim, Asphyx, Textures, Heidevolk dhe Slechtvalk janë të ftuar të njohur në festivalet më të mëdha të metalit në Evropë. Yjet vendas bashkëkohorë përfshijnë këngëtaren e popit Anouk, këngëtaren e popit country Ilse DeLange, grupin folk Rowwen Hèze që këndon në dialektin limburgisht, grupin e rokut BLØF dhe duon Nick & Simon.

Në fillim të viteve 1990, muzika house holandeze dhe belge u bashkua në projektin e eurodance-it 2 Unlimited [en]. Me 18 milionë disqe të shitura,[280] dy këngëtarët e grupit janë artistët muzikorë holandezë më të suksesshëm deri më sot. Këngë si "Get Ready for This" janë ende tema të njohura të ngjarjeve sportive në SHBA. Në mesin e viteve 1990, repi dhe hip-hopi në gjuhën holandeze (Nederhop) u konkretizua dhe është bërë i popullarizuar në Holandë dhe në Belgjikë.

Që nga vitet 1990, muzika elektronike e vallëzimit holandeze (EDM) fitoi popullaritet të gjerë në botë në shumë forma. Disa nga DJ-të më të njohur të muzikës së vallëzimit në botë vijnë nga Holanda, përfshirë Armin van Buuren, Tiësto, Hardwell, Martin Garrix, Dash Berlin, Julian Jordan, Nicky Romero, W&W, Don Diablo, Ummet Ozcan, Headhunterz, Sander van Doorn dhe Afrojack; katër të parët prej të cilëve janë renditur si më të mirët në botë nga DJ Mag Top 100 DJs. Amsterdam Dance Event (ADE) është konferenca kryesore e muzikës elektronike në botë dhe festivali më i madh klubesh për nënzhanret e shumta elektronike në planet.[281][282] Holanda ka marrë pjesë në Festivalin Evropian të Këngës që nga edicioni i parë i tij në vitin 1956 dhe ka fituar pesë herë.

Në muzikën klasike, Jan Sweelinck është një kompozitor i famshëm holandez i shekujve XVI–XVII; Louis Andriessen [en] është ndër kompozitorët klasikë bashkëkohorë holandezë më të njohur. Ton Koopman dhe Gustav Leonhardt janë dirigjentë, organistë dhe klavicembalistë holandezë të njohur ndërkombëtarisht.

Filmi dhe televizioni

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Disa filma – kryesisht të regjisorit Paul Verhoeven [en] – kanë marrë shpërndarje dhe njohje ndërkombëtare, si Turkish Delight ("Turks Fruit", 1973), Soldier of Orange ("Soldaat van Oranje", 1977), Spetters (1980) dhe The Fourth Man ("De Vierde Man", 1983). Verhoeven më pas drejtoi filma të mëdhenj të Hollivudit si RoboCop (1987), Total Recall (1990) dhe Basic Instinct (1992), dhe u kthye me filmin holandez Black Book ("Zwartboek", 2006).[283]

Regjisorë të tjerë të njohur janë Jan de Bont, Anton Corbijn, Dick Maas, Fons Rademakers, Alex van Warmerdam, si dhe dokumentaristët Bert Haanstra dhe Joris Ivens. Theo van Gogh [en] fitoi famë ndërkombëtare në vitin 2004 kur u vra nga Mohammed Bouyeri në Amsterdam pasi kishte drejtuar filmin e shkurtër Submission.[284]

Drejtues të fotografisë përfshijnë Hoyte van Hoytema, Rogier Stoffers, Theo van de Sande dhe Robby Müller. Aktorë me sukses ndërkombëtar përfshijnë Famke Janssen, Carice van Houten,[285] Rutger Hauer,[286] Jeroen Krabbé,[287] Sylvia Kristel, Michiel Huisman, Sylvia Hoeks, Marwan Kenzari dhe Carel Struycken.

Holanda ka një treg televiziv të zhvilluar mirë, me transmetues komercialë dhe publikë. Programet televizive të importuara, si dhe intervistat me përgjigje në gjuhë të huaj, shfaqen pothuajse gjithmonë me zërin origjinal dhe me titra. Vetëm shfaqjet e huaja për fëmijë janë të dublizuara.[288]

Eksportet televizive nga Holanda shfaqen kryesisht në formën e formateve dhe franshizave specifike, më e dukshmja ishte konglomerati ndërkombëtarisht aktiv i prodhimit televiziv Endemol [en], i themeluar nga manjatët holandezë të medias John de Mol dhe Joop van den Ende. Endemol dhe filialet e tij krijuan dhe drejtuan franshiza botërore të reality show-ve, talenteve dhe lojërave televizive, përfshirë Big Brother dhe Deal or No Deal.[289] Endemol u shkri me Shine Group në vitin 2015 dhe u blenë nga Banijay në vitin 2020.[290]

Hutspot [en] me një pjatë me ahni viçi

Kuzhina holandeze [en] është e thjeshtë dhe e drejtpërdrejtë dhe përmban shumë produkte qumështi. Mëngjesi dhe dreka zakonisht përbëhen nga bukë me shtesa; drithërat e mëngjesit janë një opsion. Tradicionalisht darka përbëhet nga patate, mish dhe perime. Dieta ishte e pasur me karbohidrate dhe yndyrë, duke pasqyruar nevojat ushqimore të punëtorëve, kultura e të cilëve e formësoi vendin. Gjatë shekullit të 20-të, kjo dietë ndryshoi dhe u bë më kozmopolite, me shumicën e kuzhinave botërore të përfaqësuara në qytetet kryesore. Në fillim të vitit 2014, Oxfam e renditi Holandën si vendin me ushqimin më ushqyes, më të bollshëm dhe më të shëndetshëm.[291][292] Shkrimtarët modernë të gastronomisë dallojnë tri forma rajonale të kuzhinës holandeze: verilindore, perëndimore dhe jugore.

Në verilindje, futja e bujqësisë në shkallë të gjerë në fund të shekullit të 18-të bën që kuzhina të njihet për mishrat e saj. Mungesa relative e fermave lejoi një bollëk gjahu dhe blegtorie, megjithëse pjatat pranë bregdetit përfshijnë një sasi të madhe peshku. Salcicet tipike përfshijnë metworst dhe rookworst, që shpesh hahen së bashku me stamppot, hutspot ose zuurkool (lakër turshi, Sauerkraut [en]). Ndër bukët përfshihen buka e thekrës me strukturë të fortë, pastat dhe biskotat. Si rajon bregdetar, Friesland është shtëpia e livadheve të ulëta dhe prandaj ka prodhim djathi të përbashkët me kuzhinën perëndimore. Biskotat prodhohen në sasi të mëdha dhe përmbajnë shumë gjalpë dhe sheqer. Pijet alkoolike tradicionale janë birra (lager i fortë i çelët) dhe Jenever [en] (një pije e fortë alkoolike me aromë dëllinje, që në Angli u bë e njohur si xhin). Advocaat, një liker i pasur dhe kremoz i bërë nga vezë, sheqer dhe konjak, është vendas në këtë rajon.[293]

Në perëndim, bollëku i ujit dhe i livadheve të rrafshëta bën që zona të njihet për produktet e saj të qumështit, që përfshijnë djathëra të shquar si Gouda, Leyden (djathë i erëzuar me qimnon) dhe Edam (tradicionalisht në sfera të vogla), si dhe Leerdammer dhe Beemster, ndërsa Zaanstreek-u fqinj në Holandën Veriore është i njohur që nga shekulli i 16-të për majonezën dhe mustardat e tij me kokrra të plota. Si nënprodukt i procesit të prodhimit të gjalpit, karnemelk (dhalë) konsiderohet tipik për këtë rajon. Ushqimet e detit si harenga e marinuar, molusqet, ngjalat, goca deti dhe karkalecat janë gjerësisht të disponueshme dhe tipike për rajonin.

Kuzhina e Holandës jugore njihet për pastat e pasura, supat, ushqimet e zierë dhe pjatat me perime. Është i vetmi rajon kulinar holandez që zhvilloi një Kuzhina e lartë [en]. Pastat janë të bollshme, shpesh me mbushje të pasura me krem, krem vezësh ose fruta. Ëmbëlsira si vlaai, moorkop dhe bossche bol janë pasta tipike. Pastat e kripura janë të shumta, ku worstenbroodje (një bukë e vogël me salcice me mish viçi të bluar, që përkthehet fjalë për fjalë si "bukë me salcice") është më e popullarizuara. Pija alkoolike e rajonit është birra, me shumë marka vendore, nga Trappist deri te Kriek.[294]

Holanda është e njohur mirë për prodhimin e djathit, me varietete të njohura ndërkombëtarisht, si Gouda, Edam dhe Leyden. Tregjet tradicionale të djathit mbahen ende në qytete si Alkmaar, Gouda dhe Edam.[295]

Yjet holandeze të futbollit, Arjen Robben dhe Robin van Persie, gjatë një ndeshjeje të Holandës kundër Danimarkës në Euro 2012

Rreth 4,5 milionë njerëz janë të regjistruar në një nga 35.000 klubet sportive në vend. Rreth dy të tretat e popullsisë mes moshës 15 dhe 75 vjeç merr pjesë në sport çdo javë.[296] Futbolli është sporti ekipor më i popullarizuar, i ndjekur nga hokej në fushë dhe volejbolli. Tenisi, gjimnastika dhe golfi janë tri sportet individuale që praktikohen më gjerësisht.[297] Organizimi i sportit filloi në fund të shekullit të 19-të dhe në fillim të shekullit të 20-të. U themeluan federata për sporte të ndryshme, rregullat u unifikuan dhe u shfaqën klubet sportive. Komiteti Olimpik Kombëtar Holandez u themelua në vitin 1912.

Kombëtarja e futbollit ishte vendi i dytë në Kupën e Botës në vitet 1974, 1978 dhe 2010, dhe fitoi Kampionatin Evropian të vitit 1988. Nga 50 futbollistët më të mëdhenj të të gjitha kohërave sipas SI, Johan Cruyff (nr. 5), Marco van Basten (nr. 19), Ruud Gullit (nr. 25) dhe Johan Neeskens (nr. 36) janë holandezë.[298] Kombëtarja e femrave ishte vendi i dytë në Kupën e Botës 2019 dhe fitoi Kampionatin Evropian të vitit 2017. Ekipi holandez i hokejt në fushë për femra fitoi 9 nga 15 Kupat e Botës. Ekipi holandez i bejsbollit ka fituar kampionatin evropian 24 herë nga 33 edicione. Kombëtarja e femrave e volejbollit fitoi Kampionatin Evropian në vitin 1995 dhe Grand Prix Botëror në vitin 2007.

Holanda ka fituar 266 medalje në Lojërat Olimpike Verore dhe 110 në Lojërat olimpike dimërore. Joop Zoetemelk fitoi Vuelta a España të vitit 1979, Tour de France të vitit 1980 dhe Kampionatin Botëror të UCI-së të vitit 1985. Jan Janssen fitoi Tour de France të vitit 1968, Tom Dumoulin Giro d'Italia të vitit 2017. Max Verstappen, shoferi më i ri i Formula 1 që ka debutuar dhe që ka fituar një garë, ishte holandezi i parë që fitoi një Çmim të Madh dhe një Kampionat Botëror të Shoferëve të Formula 1. Kickboksierët holandezë të K-1 kanë fituar K-1 World Grand Prix 15 herë nga 19 turne.

  1. 1 2 Amsterdami është kryeqyteti kushtetues, ndërsa qeveria dhe familja mbretërore kanë selinë në Hagë.
  2. ↑ Përveç holandishtes, anglishtja është gjuhë zyrtare në komunat speciale Saba dhe Sint Eustatius [en], papiamentua është gjuhë zyrtare në komunën speciale Bonaire [en], ndërsa frizianishtja perëndimore është gjuhë zyrtare në provincën Friesland.[1]
  3. ↑ Pasi ratifikoi Kartën Evropiane për Gjuhët Rajonale ose Minoritare në vitin 1996, qeveria holandeze njeh saksonishten e ulët holandeze, limburgishten, sinte romanin dhe jidishen si gjuhë pakicash rajonale ose joterritoriale.[1] Më 1 korrik 2021, gjuha holandeze e shenjave mori statusin e gjuhës së njohur.[2]
  4. ↑ Këtu përfshihen banorët që kanë lindur në Holandë dhe të cilëve të dy prindërit kanë lindur në Holandë.
  5. ↑ Sipërfaqja e Holandës me territoret e jashtme. Holanda Evropiane është 41.543 kilometra katrorë.
  6. ↑ Pjesa karaibe; Vaalserberg [en] në pjesën evropiane është 322,4 m (1.057,7 ft) i lartë
  7. ↑ Euro përdoret në pjesën evropiane të Holandës dhe zëvendësoi Guldenin holandez [en] në vitin 2002. Dollari amerikan përdoret në Holandën e Karaibeve dhe zëvendësoi Guldenin e Antileve Holandeze [en] në vitin 2011.[11]
  8. ↑ CET dhe CEST përdoren në Holandën Evropiane, ndërsa AST përdoret në Holandën e Karaibeve.
  9. ↑ Shih Shënimi i datës dhe orës në Holandë [en]
  10. ↑ +599 ishte kodi i vendit i caktuar për Antilet Holandeze tashmë të shpërbëra. Holanda e Karaibeve ende përdor +599 7 (për Bonaire), +599 3 (për Sint Eustatius) dhe +599 4 (për Saba).
  11. ↑ .nl është emri i zakonshëm i domenit kryesor të internetit për Holandën. Përdoret edhe domeni .eu, pasi ndahet me shtetet e tjera anëtare të Bashkimit Evropian. .bq është caktuar, por nuk përdoret, për Holandën e Karaibeve.
  12. ↑ holandisht: Nederland [ˈneːdərlɑnt] ⓘ
  13. ↑ Vetëm 11 stacione shërbehen më pak se dy herë në orë gjatë ditëve të punës.
  1. 1 2 3 4 "Welke erkende talen heeft Nederland?" (në holandisht). Rijksoverheid. 2016-01-11. Marrë më 2017-12-27.
  2. ↑ "Besluit van 24 juni 2021 tot vaststelling van het tijdstip van inwerkingtreding van de Wet erkenning Nederlandse Gebarentaal" (PDF). Staatsblad van het Koninkrijk der Nederlanden (në holandisht). 2021. ISSN 0920-2064. Marrë më 2021-07-01.
  3. 1 2 "How many residents have origins outside the Netherlands". opendata.cbs.nl (në anglisht). mars 2023. Marrë më 2023-07-21.{{cite web}}: Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja)
  4. 1 2 3 4 "Limburg is the only province where most people still identify as religious". Statistics Netherlands (në anglisht). 2026-03-16.
  5. ↑ "Waaruit bestaat het Koninkrijk der Nederlanden? – Rijksoverheid.nl" (në holandisht). 2015-05-19.
  6. 1 2 3 4 5 6 "Worldbank– Netherlands" (në anglisht). Central Intelligence Agency. Marrë më 2026-05-18.
  7. ↑ "CBS Population Netherlands" (në anglisht). Statistics Netherlands. 2026-01-01. Marrë më 2026-07-21.
  8. 1 2 3 4 "World Economic Outlook Database (October 2026 Edition)". www.imf.org (në anglisht). Fondi Monetar Ndërkombëtar. 2026-10-13. Marrë më 2026-10-13.
  9. ↑ "Gini coefficient of equivalised disposable income – EU-SILC survey". ec.europa.eu (në anglisht). Eurostati. Marrë më 2026-07-21.
  10. ↑ "Human Development Report 2025" (PDF) (në anglisht). Programi i Kombeve të Bashkuara për Zhvillimin. 2025-05-06. Arkivuar (PDF) nga origjinali më 2025-05-06. Marrë më 2025-05-06.
  11. ↑ "Wet geldstelsel BES" (në holandisht). Qeveria holandeze. 2010-09-30. Marrë më 2014-01-11.
  12. ↑ "Statuut voor het Koninkrijk der Nederlanden" [Charter for the Kingdom of the Netherlands] (në holandisht). Government of the Netherlands. 2017-11-17. Marrë më 2020-07-11.
  13. ↑ "Netherlands boundaries in the North Sea" (në anglisht). Ministry of Defence. Arkivuar nga origjinali më 2014-08-19. Marrë më 2014-08-15.
  14. ↑ Babbel.com; GmbH, Lesson Nine. "Why Do We Call People From The Netherlands 'Dutch'?". Babbel Magazine (në anglisht). Marrë më 2025-06-15.
  15. 1 2 Schiermeier, Quirin (2010-07-05). "Few fishy facts found in climate report". Nature (në anglisht). 466 (170): 170. Bibcode:2010Natur.466..170S. doi:10.1038/466170a. PMID 20613812.
  16. ↑ How it Works: Science and Technology (në anglisht). Marshall Cavendish. 2003. fq. 1208. ISBN 978-0-7614-7323-7.
  17. ↑ "Netherlands – Dutch civilization in the Golden Age (1609–1713)". Encyclopedia Britannica (në anglisht). Marrë më 2021-11-10.
  18. ↑ "Dutch Republic | History & Facts". Encyclopedia Britannica (në anglisht). Marrë më 2021-11-10.
  19. ↑ "History of the Dutch Empire". historyworld.net (në anglisht). Marrë më 2021-11-10.
  20. ↑ Reiley, Laura. "Cutting-edge tech made this tiny country a major exporter of food". Washington Post (në anglisht). Marrë më 2022-11-23.
  21. ↑ (RVO), Netherlands Enterprise Agency (2015-07-17). "Agriculture and food". hollandtrade.com (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 2016-01-01. Marrë më 2016-08-26.
  22. ↑ "How the Netherlands Feeds the World" (në anglisht). National Geographic Society. shtator 2017. Marrë më 2020-01-15.{{cite web}}: Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja)
  23. ↑ "Gemeentegrootte en stedelijkheid" (në holandisht). CBS. Marrë më 2019-12-16.
  24. ↑ Dutch Wikisource. "Grondwet voor het Koninkrijk der Nederlanden" [Constitution for the Kingdom of the Netherlands] (në holandisht). Chapter 2, Article 32. Marrë më 2013-07-03. ... de hoofdstad Amsterdam …
  25. ↑ "Same-Sex Marriage Legalized in Amsterdam" (në anglisht). CNN. 2001-04-01. Arkivuar nga origjinali më 2016-03-03. Marrë më 2016-03-11.
  26. ↑ Permanent Mission of the Netherlands to the UN. "General Information" (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 2013-10-05. Marrë më 2013-06-26.
  27. ↑ "Rotterdam: the largest freight port in the EU" (në anglisht). European Commission. 2020-04-02. Marrë më 2021-11-25.
  28. ↑ van Krieken, Peter J.; David McKay (2005). The Hague: Legal Capital of the World (në anglisht). Cambridge University Press. ISBN 978-90-6704-185-0.
  29. ↑ "Franks". Columbia Encyclopedia (në anglisht). Columbia University Press. 2013. Marrë më 2014-02-01.
  30. ↑ "Lotharingia / Lorraine (Lothringen)" (në anglisht). 2013-09-05. Marrë më 2014-02-01.
  31. ↑ Wim Blockmans; Walter Prevenier (2010-08-03). The Promised Lands: The Low Countries Under Burgundian Rule, 1369–1530 (në anglisht). University of Pennsylvania Press. fq. 85–. ISBN 978-0-8122-0070-6.
  32. ↑ Elton, Geoffrey Rudolph (1990). The New Cambridge Modern History: Volume 2, The Reformation, 1520–1559 (në anglisht). Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-34536-1.
  33. ↑ Van der Lem, Anton. "De Opstand in de Nederlanden 1555–1609;De landen van herwaarts over" (në holandisht). Arkivuar nga origjinali më 2017-10-10. Marrë më 2013-03-11.
  34. 1 2 "Holland or the Netherlands?" (në anglisht). Dutch Embassy in Sweden. Arkivuar nga origjinali më 2016-10-27. Marrë më 2012-12-15.
  35. ↑ G. Geerts & H. Heestermans, 1981, Groot Woordenboek der Nederlandse Taal. Deel I, Van Dale Lexicografie, Utrecht, f. 1105
  36. ↑ "Nederland vs. Holland". holland.com (në holandisht). 2016-05-11. Marrë më 2023-02-05. Wat is het verschil tussen Holland en Nederland? Nederland bestaat uit de 12 provincies, maar veel mensen gebruiken ook het woord Holland als ze het over Nederland hebben.
  37. ↑ "Telegraph style book: places and peoples". The Daily Telegraph (në anglisht). London. 2008-04-12. Marrë më 2014-03-31.
  38. ↑ "The BBC News Styleguide" (PDF) (në anglisht). Arkivuar nga origjinali (PDF) më 2012-02-27. Marrë më 2014-03-31.
  39. ↑ Oostendorp, Marc van (2018-06-01). "Nederland of Holland?". Neerlandistiek (në holandisht). Marrë më 2023-09-01.
  40. ↑ "Wennen aan The Netherlands, want Holland bestaat niet langer". nos.nl (në holandisht). 2019-12-31. Marrë më 2023-09-01.
  41. ↑ margoD (2020-09-03). "Wat is het verschil tussen Holland en Nederland?". When in Holland (në holandisht). Arkivuar nga origjinali më 2023-09-01. Marrë më 2023-09-01.
  42. ↑ Romano, Andrea (2020-01-07). "The Netherlands Will No Longer Be Called Holland". Travel + Leisure (në anglisht). Marrë më 2022-02-05.
  43. ↑ "Het Vlaams woordenboek " hollander". vlaamswoordenboek.be (në holandisht). shtator 2021. Marrë më 2023-09-12.{{cite web}}: Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja)
  44. 1 2 "HOLLANDER – de betekenis volgens Encyclopedie van Noord Brabant". ensie.nl (në holandisht). Marrë më 2023-09-12.
  45. 1 2 "Limburger vindt 'Hollander' bedreigender dan buitenlander". nos.nl (në holandisht). 2017-10-25. Marrë më 2023-09-12.
  46. ↑ Mallory, J. P.; Adams, D. Q. (2006). The Oxford Introduction to Proto-Indo-European and the Proto-Indo-European World (në anglisht). US: Oxford University Press. ISBN 0-19-929668-5. Arkivuar nga origjinali më 2021-08-31. Marrë më 2016-04-06., f. 269.
  47. ↑ M. Philippa e.a. (2003–2009) Etymologisch Woordenboek van het Nederlands [Duits]
  48. ↑ Roebroeks, Wil; Sier, Mark J.; Nielsen, Trine Kellberg; Loecker, Dimitri De; Parés, Josep Maria; Arps, Charles E. S.; Mücher, Herman J. (2012-02-07). "Use of red ochre by early Neandertals". Proceedings of the National Academy of Sciences (në anglisht). 109 (6): 1889–1894. Bibcode:2012PNAS..109.1889R. doi:10.1073/pnas.1112261109. ISSN 0027-8424. PMC 3277516. PMID 22308348.
  49. ↑ Van Zeist, W. (1957). "De steentijd van Nederland". Nieuwe Drentse Volksalmanak (në holandisht). 75: 4–11.
  50. ↑ Louwe Kooijmans, L.P., "Trijntje van de Betuweroute, Jachtkampen uit de Steentijd te Hardinxveld-Giessendam", 1998, Spiegel Historiael 33, f. 423–428
  51. ↑ Volkskrant 24 gusht 2007 "Prehistoric agricultural field found in Swifterbant, 4300–4000 BC Arkivuar 2009-09-19 tek Wayback Machine"
  52. ↑ Fokkens, Harry; Nicolis, Franco, red. (2012). Background to beakers: inquiries in regional cultural backgrounds to the Bell Beaker complex (në anglisht). Leiden: Sidestone. fq. 131. ISBN 978-90-8890-084-6.
  53. ↑ Fokkens, Harry. "The Periodisation of the Dutch Bronze Age: a Critical Review" (PDF). Open Access Leiden University (në anglisht). Faculty of Archaeology, Leiden. Arkivuar nga origjinali (PDF) më 2017-10-10. Marrë më 2017-07-07.
  54. ↑ The New Encyclopædia Britannica, botimi i 15-të, 22:641–642
  55. 1 2 3 4 5 6 de Vries, Jan W., Roland Willemyns dhe Peter Burger, Het verhaal van een taal, Amsterdam: Prometheus, 2003, f. 12, 21–27
  56. ↑ Hachmann, Rolf, Georg Kossack dhe Hans Kuhn, Völker zwischen Germanen und Kelten, 1986, f. 183–212
  57. 1 2 Lendering, Jona, "Germania Inferior" Arkivuar 2016-10-27 tek Wayback Machine, Livius.org. Marrë më 6 tetor 2011.
  58. ↑ Lendering, Jona. "The Edges of the Earth (3) – Livius". livius.org (në anglisht). Marrë më 2019-02-28.
  59. ↑ Roymans, Nico, Ethnic Identity and Imperial Power: The Batavians in the Early Roman Empire, Amsterdam: Amsterdam University Press, 2005, f. 226–227
  60. 1 2 Previté-Orton, Charles, The Shorter Cambridge Medieval History, vëll. I, f. 51–52, 151
  61. 1 2 3 Rietbergen, P. J. A. N. (2000). A Short History of the Netherlands: From Prehistory to the Present Day (në anglisht) (bot. 4th). Amersfoort: Bekking. fq. 158. ISBN 90-6109-440-2. OCLC 52849131.
  62. ↑ Blom, J. C. H. (2006-06-30). History of the Low Countries (në anglisht). Berghahn Books. fq. 6–18. ISBN 978-1-84545-272-8.
  63. 1 2 3 Bazelmans, Jos (2009). "The early-medieval use of ethnic names from classical antiquity: The case of the Frisians". përmbledhur nga Derks, Ton; Roymans, Nico (red.). Ethnic Constructs in Antiquity: The Role of Power and Tradition (në anglisht). Amsterdam: Amsterdam University. fq. 321–337. ISBN 978-90-8964-078-9. Arkivuar nga origjinali më 2017-08-30. Marrë më 2017-06-03.{{cite book}}: Mirëmbajtja CS1: Data dhe viti (lidhja)
  64. ↑ Frisii en Frisiaevones, 25–08–02 (Dutch) Arkivuar 2011-10-03 tek Wayback Machine, Bertsgeschiedenissite.nl. Marrë më 6 tetor 2011
  65. ↑ Willemsen, A. (2009), Dorestad. Een wereldstad in de middeleeuwen, Walburg Pers, Zutphen, f. 23–27, ISBN 978-90-5730-627-3
  66. ↑ MacKay, Angus; David Ditchburn (1997). Atlas of Medieval Europe (në anglisht). Routledge. fq. 57. ISBN 978-0-415-01923-1.
  67. ↑ "Lindisfarne raid I Facts, Summary, & Significance". Encyclopedia Britannica (në anglisht). 2023-06-01. Marrë më 2023-06-21.
  68. ↑ "Louis II | king of the East Franks". Encyclopedia Britannica (në anglisht). Marrë më 2023-06-21.
  69. ↑ "Hook and Cod wars". van Osnabrugge Genealogy (në anglisht). 2024. Marrë më 2025-10-30. The Hook and Cod wars … were fought over the title of count of Holland, but some have argued that the underlying reason was because of the power struggle of the bourgeois in the cities against the ruling nobility. The Cod fraction generally consisted of the more progressive cities of Holland. The Hook fraction consisted for a large part of the conservative noblemen. […] The result of these battles and especially of her defeat at the Battle of Brouwershaven, was that Jacqueline was allowed to retain the titles of countess of Hainaut and Holland, but that Philip would rule the county.
  70. ↑ "Low Countries | Facts, Map, & History". Encyclopedia Britannica (në anglisht). 2023-05-31. Marrë më 2023-06-21.
  71. ↑ Motley, John (1859). The Rise of the Dutch Republic, Volume 2 (në anglisht). fq. 25.
  72. ↑ "Twentieth Century Atlas – Historical Body Count". necrometrics.com (në anglisht).
  73. ↑ Clodfelter, Micheal (2017-05-09). Warfare and Armed Conflicts: A Statistical Encyclopedia of Casualty and Other Figures, 1492–2015, 4th ed (në anglisht). McFarland. fq. 16. ISBN 978-0-7864-7470-7. Marrë më 2020-11-11.
  74. ↑ Sharp Hume, Martin Andrew (1901). The Spanish People: Their Origin, Growth and Influence (në anglisht). fq. 372.
  75. ↑ Arnade, Peter J. Beggars, Iconoclasts, and Civic Patriots: The Political Culture of the Dutch Revolt (në anglisht). fq. 237.
  76. ↑ Durant, Will; Durant, Ariel. The Age of Reason Begins: A History of European Civilization in the Period of Shakespeare, Bacon, Montaigne, Rembrandt, Galileo, and Descartes: 1558–1648 (në anglisht). fq. 451.
  77. ↑ Gillespie, Alexander (2017). The Causes of War: Volume III: 1400 CE to 1650 CE (në anglisht). Bloomsbury Publishing. fq. 131.
  78. ↑ Motley, John Lothrop (1855). The Rise of the Dutch Republic Vol. III, Harper Bros.: New York, p. 411.
  79. ↑ "Union of Utrecht | European history". Encyclopedia Britannica (në anglisht). Marrë më 2023-06-21.
  80. ↑ Nolan, Cathal J. (2006). The Age of Wars of Religion, 1000–1650: An Encyclopedia of Global Warfare and Civilization, Volume 1 (në anglisht). Greenwood Publishing Group. fq. 247.
  81. ↑ Motley, John Lothrop (1855). The Rise of the Dutch Republic Vol. III, Harper Bros.: New York, p. 508.
  82. ↑ Willson, David Harris (1972). History of England, Holt, Rinehart & Winston: New York, p. 294.
  83. ↑ Ground Warfare: An International Encyclopedia, Volume 1 (në anglisht). ABC-CLIO. 2002. fq. 45.
  84. ↑ "History of Spain". Encyclopedia Britannica (në anglisht). Marrë më 2023-06-21.
  85. ↑ Prak, Maarten (2005-09-22). The Dutch Republic in the Seventeenth Century: The Golden Age (në anglisht). Cambridge University Press. ISBN 978-1-316-34248-0. f. 66
  86. ↑ "The Middle Colonies: New York" (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 2012-01-14. Marrë më 2012-01-14. Digital History.
  87. ↑ "Dutch West India Company | Dutch trading company". Encyclopedia Britannica (në anglisht). Marrë më 2023-06-21.
  88. ↑ Junie T. Tong (2016). Finance and Society in 21st Century China: Chinese Culture Versus Western Markets (në anglisht). CRC Press. fq. 151. ISBN 978-1-317-13522-7.
  89. ↑ John L. Esposito, red. (2004). The Islamic World: Past and Present (në anglisht). Vëll. 1. Oxford University Press. fq. 174. ISBN 978-0-19-516520-3.
  90. ↑ Nanda, J. N. (2005). Bengal: the unique state (në anglisht). Concept Publishing Company. fq. 10. ISBN 978-81-8069-149-2. Bengal […] was rich in the production and export of grain, salt, fruit, liquors and wines, precious metals and ornaments besides the output of its handlooms in silk and cotton. Europe referred to Bengal as the richest country to trade with.
  91. ↑ Om Prakash, "Empire, Mughal", History of World Trade Since 1450, edited by John J. McCusker, vol. 1, Macmillan Reference USA, 2006, pp. 237–240, World History in Context. Retrieved 3 August 2017 (anglisht)
  92. ↑ Sayle, Murray (2001-04-05). "Japan Goes Dutch". London Review of Books (në anglisht). Vëll. 23 no. 7. fq. 3–7.
  93. 1 2 Koopmans, Joop W. (2015-11-05). Historical Dictionary of the Netherlands (në anglisht). Rowman & Littlefield. fq. 233. ISBN 978-1-4422-5593-7.
  94. ↑ Van Nimwegen 2020, f. 354.
  95. ↑ Elliott 2014, f. 8.
  96. ↑ Israel 1995, ff. 985–986.
  97. ↑ Van Der Burg, Martijn (2024-01-19). "Introduction: Napoleonic Governance and the Integration of Europe". Napoleonic Governance in the Netherlands and Northwest Germany: Conquest, Incorporation, and Integration. War, Culture and Society, 1750–1850 (në anglisht). Springer. fq. 1–22. doi:10.1007/978-3-030-66658-3_1. ISBN 978-3-030-66658-3.
  98. ↑ "History of France". Encyclopedia Britannica (në anglisht). Marrë më 2023-06-21.
  99. ↑ "William I | king of The Netherlands". Encyclopedia Britannica (në anglisht). 2023-06-02. Marrë më 2023-06-21.
  100. ↑ "Belgium – Industrial Revolution, Belgian Revolution, and Unionist Coalition". Encyclopedia Britannica (në anglisht). Marrë më 2023-06-21.
  101. ↑ Finkelman and Miller, Macmillan Encyclopedia of World Slavery 2:637
  102. ↑ "Dutch involvement in the transatlantic slave trade and abolition". ascleiden.nl (në anglisht). 2013-06-24.
  103. ↑ Abbenhuis, Maartje M. (2006) The Art of Staying Neutral. Amsterdam University Press, ISBN 978-90-5356-818-7.
  104. ↑ "93 trains" (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 2004-12-07. Marrë më 2004-12-07.. kampwesterbork.nl
  105. ↑ "Nederlanders in de Waffen-SS". waffen-ss.nl (në holandisht). Arkivuar nga origjinali më 2015-12-02. Marrë më 2015-11-13.
  106. ↑ "The Kingdom of the Netherlands declares war with Japan" (në anglisht). ibiblio. Marrë më 2009-10-02.
  107. ↑ Library of Congress, 1992, "Indonesia: World War II and the Struggle For Independence, 1942–50; The Japanese Occupation, 1942–45" Data e qasjes: 9 shkurt 2007.
  108. ↑ Video: Allies Set For Offensive (në anglisht). Universal Newsreel. 1944. Marrë më 2012-02-21.
  109. ↑ "Sukarno | Indonesian Nationalist & 1st President of Indonesia". Encyclopedia Britannica (në anglisht). 2023-06-17. Marrë më 2023-06-17.
  110. ↑ "History of the Netherlands". Encyclopedia Britannica (në anglisht). Marrë më 2023-06-21.
  111. ↑ "The Benelux". gouvernement.lu (në anglisht). 2018-01-04. Marrë më 2022-11-21.
  112. ↑ "Member countries" (në anglisht). NATO. Marrë më 2022-11-21.
  113. 1 2 "The Netherlands: EU member state – European Union – Government.nl". government.nl (në anglisht). 2012-09-26. Marrë më 2022-11-21.
  114. ↑ "Netherlands". Encyclopædia Britannica Online (në anglisht). Encyclopædia Britannica, Inc. Marrë më 2012-09-08.
  115. ↑ Grommé, Francisca (2021). ""Thinking, seeing, and doing like a kingdom: The making of Caribbean Netherlands statistics and the 'native Bonairian'". Equaliberty in the Dutch Caribbean: Ways of Being Non/Sovereign (në anglisht). fq. 101–117. doi:10.36019/9781978818705-008. ISBN 978-1-978818-70-5.
  116. ↑ Central Bureau of Statistics (2009). "Land – en tuinbouwcijfers" (PDF) (në holandisht). Government of the Netherlands, Department of Publication and Information. fq. 14. ISSN 1386-9566. Marrë më 2018-01-06.
  117. ↑ "Milieurekeningen 2008" (PDF) (në holandisht). Centraal Bureau voor de Statistiek. Arkivuar nga origjinali (PDF) më 2010-02-15. Marrë më 2010-02-04.
  118. ↑ de Haas, Tjalling; van der Valk, Lambertus; Cohen, Kim M.; Pierik, Harm Jan; Weisscher, Steven A. H.; Hijma, Marc P.; van der Spek, Ad J. F.; Kleinhans, Maarten G. (shkurt 2019). "Long-term evolution of the Old Rhine estuary: Unravelling effects of changing boundary conditions and inherited landscape". The Depositional Record (në anglisht). 5 (1): 84–108. Bibcode:2019DepRe...5...84D. doi:10.1002/dep2.56. ISSN 2055-4877. PMC 6743690. PMID 31543980.{{cite journal}}: Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja)
  119. 1 2 3 Welschen, Ad: Course Dutch Society and Culture, International School for Humanities and Social Studies ISHSS, Universiteit van Amsterdam, 2000–2005.
  120. ↑ "Maritime boundaries of the Caribbean part of the Kingdom" (në anglisht). Ministry of Defence. 2017-11-15. Arkivuar nga origjinali më 2025-12-19. Marrë më 2020-08-05.
  121. ↑ Biasutti, Michela; Sobel, Adam H.; Camargo, Suzana J.; Creyts, Timothy T. (2012-06-01). "Projected changes in the physical climate of the Gulf Coast and Caribbean". Climatic Change (në anglisht). 112 (3): 819–845. Bibcode:2012ClCh..112..819B. doi:10.1007/s10584-011-0254-y. ISSN 1573-1480. S2CID 8304158.
  122. ↑ Wong, Th.E.; Batjes, D.A.J.; Jager, J. de (2007). Geology of the Netherlands (në anglisht). KNAW. ISBN 978-90-6984-481-7.
  123. ↑ Zuiderzee floods (Netherlands history). Britannica Online Encyclopedia.
  124. ↑ Rietveld, Ronald (2017-06-08). "Dutch Delta Works: from engineering feat to cultural statement" (në anglisht).
  125. ↑ "Netherlands: Fugros Ground Investigation Links Dutch Subsidence to Former Peat Extraction". MENA Report (në anglisht). 2021-09-20.
  126. ↑ "Windmills in Dutch History". Let.rug.nl (në anglisht). Rijks Universiteit Groningen. Arkivuar nga origjinali më 2017-07-05. Marrë më 2017-07-07.
  127. ↑ "Kerngegevens gemeente Wieringermeer" (në holandisht). sdu.nl. Arkivuar nga origjinali më 2008-01-06. Marrë më 2008-01-21.
  128. ↑ "Kerngegevens procincie Flevoland" (në holandisht). sdu.nl. Arkivuar nga origjinali më 2007-12-26. Marrë më 2008-01-21.
  129. ↑ "Seven Wonders". Asce.org (në anglisht). 2010-07-19. Arkivuar nga origjinali më 2010-08-02. Marrë më 2012-08-21.
  130. ↑ Nickerson, Colin (2005-12-05). "Netherlands relinquishes some of itself to the waters". The Boston Globe (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 2006-06-30. Marrë më 2007-10-10.
  131. ↑ Olsthoorn, A.A.; Richard S.J. Tol (shkurt 2001). Floods, flood management and climate change in The Netherlands (në anglisht). Institute for Environmental Studies, Vrije Universiteit. OCLC 150386158. Arkivuar nga origjinali më 2007-10-22. Marrë më 2007-10-10.{{cite book}}: Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja)
  132. ↑ Tol, Richard S. J.; van der Grijp, Nicolien; Olsthoorn, Alexander A.; van der Werff, Peter E. (2003). "Adapting to Climate: A Case Study on Riverine Flood Risks in the Netherlands" (PDF). Risk Analysis (në anglisht). 23 (3): 575–583. Bibcode:2003RiskA..23..575T. doi:10.1111/1539-6924.00338. hdl:1871/31872. PMID 12836850. S2CID 1054016.
  133. ↑ Kimmelman, Michael (2013-02-13). "Going With the Flow". The New York Times (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 2013-02-14. Marrë më 2013-02-19.
  134. ↑ Koninklijk Nederlands Meteorologisch Instituut (2021). Klimaatsignaal 21: hoe het klimaat in Nederland snel verandert (PDF) (në holandisht). De Bilt: KNMI. fq. 11.
  135. ↑ "EEA greenhouse gases — data viewer — European Environment Agency". European Environment Agency (në anglisht). Marrë më 2023-04-04.
  136. 1 2 "The cucumber Saudis: how the Dutch got too good at farming". The Economist (në anglisht). ISSN 0013-0613. Arkivuar nga origjinali më 2023-03-23. Marrë më 2023-04-04.
  137. ↑ "Netherlands climate change: Court orders bigger cuts in emissions". BBC (në anglisht). 2019-12-20.
  138. ↑ "Activists cheer victory in landmark Dutch climate case". Associated Press (në anglisht). 2019-12-20.
  139. ↑ "Hoe groot is onze broeikasgasuitstoot?". Centraal Bureau voor de Statistiek (në holandisht). Marrë më 2023-07-09.
  140. ↑ "Long-term strategy on climate mitigation – The Netherlands" (PDF). unfccc (në anglisht). 2019. Marrë më 2021-05-16.
  141. ↑ "Home". Nationaal Park (në holandisht). Marrë më 2023-01-27.
  142. ↑ "Over Natuurmonumenten". Natuurmonumenten (në holandisht).
  143. ↑ "Wadden Sea" (në anglisht). UNESCO World Heritage Centre. Marrë më 2023-01-27.
  144. ↑ Dinerstein, Eric; etj. (2017). "An Ecoregion-Based Approach to Protecting Half the Terrestrial Realm". BioScience (në anglisht). 67 (6): 534–545. doi:10.1093/biosci/bix014. ISSN 0006-3568. PMC 5451287. PMID 28608869.
  145. ↑ "Beekbergerwoud – Natuurgebied". Natuurmonumenten (në holandisht). Marrë më 2022-06-13.
  146. ↑ Grantham, H. S.; etj. (2020). "Anthropogenic modification of forests means only 40% of remaining forests have high ecosystem integrity – Supplementary Material". Nature Communications (në anglisht). 11 (1): 5978. Bibcode:2020NatCo..11.5978G. doi:10.1038/s41467-020-19493-3. ISSN 2041-1723. PMC 7723057. PMID 33293507.
  147. ↑ Malo, Paul (2019-11-18). "Les insectes sont bel et bien en train de disparaître (Insektet po zhduken vërtet)". consoglobe.com (në frëngjisht).
  148. ↑ "Netherlands | The Global State of Democracy". www.idea.int (në anglisht). Marrë më 2025-10-06.
  149. ↑ "Global State of Democracy Indices | The Global State of Democracy". www.idea.int (në anglisht). Marrë më 2025-10-06.
  150. ↑ "Home | The Global State of Democracy". www.idea.int (në anglisht). Marrë më 2025-10-06.
  151. ↑ Coppedge, Michael; Gerring, John; Knutsen, Carl Henrik; Lindberg, Staffan I.; Teorell, Jan; Alizada, Nazifa; Altman, David; Bernhard, Michael; Cornell, Agnes; Fish, M. Steven; Gastaldi, Lisa; Gjerløw, Haakon; Glynn, Adam; Hicken, Allen; Hindle, Garry; Ilchenko, Nina; Krusell, Joshua; Lührmann, Anna; Maerz, Seraphine F.; Marquardt, Kyle L.; McMann, Kelly; Mechkova, Valeriya; Medzihorsky, Juraj; Paxton, Pamela; Pemstein, Daniel; Pernes, Josefine; von Römer, Johannes; Seim, Brigitte; Sigman, Rachel; Skaaning, Svend-Erik; Staton, Jeffrey; Sundström, Aksel; Tzelgov, Eitan; Wang, Yi-ting; Wig, Tore; Wilson, Steven; Ziblatt, Daniel (2021). "V-Dem [Country–Year/Country–Date] Dataset v11.1". Varieties of Democracy (V-Dem) Project (në anglisht). doi:10.23696/vdemds21.
  152. ↑ "Democracy Index 2022: Frontline democracy and the battle for Ukraine" (PDF). Economist Intelligence Unit (në anglishte britanike). 2023. fq. 3. Arkivuar nga origjinali (PDF) më 2023-03-30. Marrë më 2023-05-20.
  153. ↑ Zaken, Ministerie van Algemene (2011-10-12). "The House of Representatives and Senate – Parliament – Government.nl". government.nl (në anglisht).
  154. ↑ Buruma, Ybo (2007). "Dutch Tolerance: On Drugs, Prostitution, and Euthanasia". Crime and Justice (në anglisht). 35 (1): 73–113. doi:10.1086/650185. ISSN 0192-3234. JSTOR 10.1086/650185. S2CID 144295342.
  155. ↑ Kaplan, Benjamin J. (2019-09-05). "Dutch" Religious Tolerance: Celebration and Revision (në anglisht). Brill. ISBN 978-90-04-35395-4.
  156. ↑ "Feminist foreign policy explained" (në anglisht). Government of the Netherlands. 2022-11-18. Marrë më 2023-09-08.
  157. ↑ Cokelaere, Hanne; Hartog, Eva (2025-10-31). "Centrist D66 beats the far right to win Dutch election, national press agency announces". Politico (në anglisht). Marrë më 2025-11-16.
  158. ↑ "Hans Wijers informateur namens D66, Sybrand Buma namens CDA" [Hans Wijers informateur on behalf of D66, Sybrand Buma on behalf of the CDA]. NOS (në holandisht). 2025-11-12. Marrë më 2025-11-16.
  159. ↑ "Gemeentelijke indeling op 1 januari 2023" [Komunat më 1 janar 2021]. CBS Classifications (në holandisht). CBS. Marrë më 2023-01-16.
  160. ↑ "De waterschappen" (në holandisht). Arkivuar nga origjinali më 2013-11-03. Marrë më 2013-06-07.
  161. ↑ "Mijn waterschap" (në holandisht). Marrë më 2021-05-06.
  162. ↑ "Baarle-Hertog and Baarle Nassau". Exclave.eu (në anglisht). Marrë më 2016-11-21.
  163. ↑ "Oppervlakte" (në holandisht). Arkivuar nga origjinali më 2021-05-04. Marrë më 2020-01-10.
  164. 1 2 "Netherlands: Major Urban Centers". City Population (në anglisht). 2022-09-15. Marrë më 2023-10-28.
  165. ↑ "31.954, Wet openbare lichamen Bonaire, Sint Eustatius en Saba" (në holandisht). Eerste kamer der Staten-Generaal. Marrë më 2010-10-15. De openbare lichamen vallen rechtstreeks onder het Rijk omdat zij geen deel uitmaken van een provincie.
    "Through the establishment of the BES islands as public bodies, rather than communities, the BES islands' rules may deviate from the rules in the European part of the Netherlands. The Dutch legislation will be introduced gradually. The public bodies fall directly under the central government because they are not part of a province."
  166. 1 2 "Caribbean Netherlands". City Population (në anglisht). 2023-07-23. Marrë më 2023-10-28.
  167. ↑ "2024 Global Peace Index" (PDF) (në anglisht).
  168. ↑ "Drug Kingpin Trial 'Ultimate Test' for Dutch Rule of Law" (në anglisht). Agence France-Presse; VOA. 2022-12-21. Marrë më 2023-07-18.
  169. ↑ "Suriname" (në anglisht). Central Intelligence Agency. 2023-12-06. Arkivuar nga origjinali më 2021-01-07 – nëpërmjet CIA.gov.
  170. ↑ "Indonesian political exiles in the Netherlands after 1965; Postcolonial nationalists in an era of transnationalism" (në anglisht).
  171. ↑ Dimitriu, George; de Graaf (shtator 2010). "The Dutch COIN Approach: Three years in Uruzgan". Small Wars & Insurgencies (në anglisht). 21 (3): 429–458. doi:10.1080/09592318.2010.505471. hdl:1887/16536. S2CID 144724148.{{cite journal}}: Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja)
  172. ↑ "Red Cross urges Netherlands to sign UN nuclear weapons ban". NL Times (në anglisht). 2019-02-11.
  173. ↑ KCT. Official website of the Dutch Commando Foundation Arkivuar 2011-02-05 tek Wayback Machine. Korpscommandotroepen.nl (14 April 2010). Retrieved on 21 August 2012.
  174. ↑ "Ministerie van defensie – Werken bij Defensie" (në holandisht). Mindef.nl. Arkivuar nga origjinali më 2011-08-11. Marrë më 2010-04-29.
  175. ↑ "The 2017 IMD World Competitiveness Ranking" (PDF) (në anglisht). 2017-06-04. Arkivuar nga origjinali (PDF) më 2017-06-04. Marrë më 2017-08-03.
  176. ↑ Bavel, Bas Van; Frankema, Ewout (2017-06-22). "Wealth Inequality in the Netherlands, c. 1950–2015. The Paradox of a Northern European Welfare State". TSEG: The Low Countries Journal of Social and Economic History (në anglisht). 14 (2): 29–62. doi:10.18352/tseg.916. ISSN 2468-9068.
  177. ↑ Chai, Barbara. "This is why Dutch kids are much happier than American children". Marketwatch (në anglisht). Marrë më 2017-08-03.
  178. ↑ "Child Poverty in Perspective: An overview of child well-being in rich countries" (PDF) (në anglisht). UNICEF. 2007. Arkivuar nga origjinali (PDF) më 2019-09-03. Marrë më 2007-09-14.
  179. ↑ "Child well-being in rich countries — UNICEF" (PDF). Unicef-irc.org (në anglisht). 2013. Marrë më 2017-08-03.
  180. ↑ "Amsterdam – Economische Zaken" (në holandisht). Arkivuar nga origjinali më 2008-12-05. Marrë më 2008-05-22.
  181. ↑ "Memorie van toelichting – Regels met betrekking tot het geldstelsel van de openbare lichamen Bonaire, Sint Eustatius en Saba (Wet geldstelsel BES) – Parlementaire monitor". parlementairemonitor.nl (në holandisht). Arkivuar nga origjinali më 28 janar 2023. Marrë më 2023-01-28.
  182. ↑ Schindler, Dirk (2022-01-28). "Is the Netherlands Still a Tax Haven?" (në anglisht). Erasmus University Rotterdam. Marrë më 2023-04-02.
  183. ↑ "Corporate Tax Haven Index" (në anglisht). Tax Justice Network. 2021. Arkivuar nga origjinali më 2023-04-02. Marrë më 2023-04-02.
  184. ↑ "Amsterdam en de wereld: Toerisme en congreswezen" (në holandisht). Arkivuar nga origjinali më 2009-02-15. Marrë më 2009-02-15.. ez.amsterdam.nl
  185. ↑ Kreijger, Gilbert (2012-02-10). "Dutch allow Wilders' anti-Pole website, EU critical" (në anglisht). Reuters. Arkivuar nga origjinali më 2016-01-01.
  186. ↑ "Global Competitiveness Report 2012–2013" (në anglisht). World Economic Forum. 2012-09-05. Arkivuar nga origjinali më 2014-12-10. Marrë më 2013-06-11.
  187. ↑ "The Netherlands's Effort to Phase Out and Rationalise its Fossil-Fuel Subsidies" (PDF) (në anglisht).
  188. 1 2 "The Dutch curse: how billions from natural gas went up in smoke". NRC Handelsblad (në anglisht). 2009-06-17. Arkivuar nga origjinali më 2016-12-21.
  189. ↑ The Netherlands 2020: Energy Policy Review (PDF) (Reportazh) (në anglisht). Agjencia Ndërkombëtare e Energjisë. shtator 2020. fq. 11.{{cite report}}: Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja)
  190. ↑ The Netherlands 2020: Energy Policy Review (PDF) (Reportazh) (në anglisht). Agjencia Ndërkombëtare e Energjisë. shtator 2020. fq. 3.{{cite report}}: Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja) Teksti është kopjuar nga ky burim, i cili është i disponueshëm nën Licencën Creative Commons Attribution 4.0 International
  191. ↑ "Fossil CO2 emissions of all world countries – 2018 Report" (në anglisht). EU Science Hub. 2018. Marrë më 2019-10-21.
  192. ↑ "Factsheet Agri-food: Holland is a world-leading supplier of sustainable, healthy, agri-food products". Hollandalumni.nl (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 2017-10-10. Marrë më 2017-08-03.
  193. ↑ "Farming in the Netherlands: Polder and wiser". The Economist (në anglisht). Sevenum. 2014-08-23. Arkivuar nga origjinali më 2018-07-04. Marrë më 2014-08-29.
  194. ↑ Ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit (2020-01-17). "Dutch agricultural exports worth €94.5 billion in 2019". government.nl (në anglisht).
  195. ↑ Corder, Mike (2022-07-08). "Why are Dutch farmers protesting over emissions?". The Journal (në anglisht). Marrë më 2022-07-08.
  196. 1 2 "Netherlands: Agricultural situation" (PDF) (në anglisht). USDA Foreign Agriculture Service. Arkivuar nga origjinali (PDF) më 2007-06-19. Marrë më 2007-06-20.
  197. 1 2 "Country Trends" (në anglisht). Global Footprint Network. Marrë më 2019-11-15.
  198. ↑ Lin, David; Hanscom, Laurel; Murthy, Adeline; Galli, Alessandro; Evans, Mikel; Neill, Evan; Mancini, Maria Serena; Martindill, Jon; Medouar, Fatime-Zahra; Huang, Shiyu; Wackernagel, Mathis (2018). "Ecological Footprint Accounting for Countries: Updates and Results of the National Footprint Accounts, 2012–2018". Resources (në anglisht). 7 (3): 58. Bibcode:2018Resou...7...58L. doi:10.3390/resources7030058.
  199. ↑ SWOV – Dutch Institute for Road Safety Research (July 2013). "SWOV Fact sheet | Mobility on Dutch roads" (in en). Press release. http://www.swov.nl/rapport/Factsheets/UK/FS_Mobility.pdf. Retrieved 2014-07-07.
  200. 1 2 3 4 Waard, Jan van der; Jorritsma, Peter; Immers, Ben (tetor 2012). New Drivers in Mobility: What Moves the Dutch in 2012 and Beyond? (PDF) (Reportazh) (në anglisht). Delft, the Netherlands: OECD International Transport Forum. Arkivuar nga origjinali (PDF) më 2013-01-17. Marrë më 2014-07-07.{{cite report}}: Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja)
  201. ↑ "Road density (km of road per 100 sq. km of land area) | Data | Table" (në anglisht). The World Bank. 2014. Marrë më 2014-07-07.
  202. ↑ Rietmann, Nele; Lieven, Theo (2019). "A Comparison of Policy Measures Promoting Electric Vehicles in 20 Countries". përmbledhur nga Finger, Matthias; Audouin, Maxime (red.). The Governance of Smart Transportation Systems: Towards New Organizational Structures for the Development of Shared, Automated, Electric and Integrated Mobility. The Urban Book Series (në anglisht). Cham: Springer International Publishing. fq. 125–145. doi:10.1007/978-3-319-96526-0_7. ISBN 978-3-319-96526-0. S2CID 158767268. Marrë më 2023-01-26.
  203. ↑ "Een kwart van de laadpalen in de EU staat in Nederland" [A quarter of the recharging stations in the EU is in the Netherlands]. Fd.nl (në holandisht). 2019-11-04. Marrë më 2021-05-03.
  204. ↑ "Making the transition to zero-emission mobility: 2019 progress report" (PDF). ACEA (në anglisht). shtator 2019. Marrë më 2021-05-03.{{cite web}}: Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja)
  205. ↑ "CIA World Factbook | Field listing: Railways" (në anglisht). U.S. Central Intelligence Agency. 2012. Arkivuar nga origjinali më 2009-05-13. Marrë më 2014-07-07.
  206. ↑ "NS to up frequency of Amsterdam to Eindhoven trains to six an hour – DutchNews.nl". DutchNews.nl (në anglisht). 2017-06-21. Marrë më 2017-12-08.
  207. ↑ (RVO), Netherlands Enterprise Agency (2015-07-17). "Holland Publications". hollandtrade.com (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 2015-09-24. Marrë më 2016-08-26.
  208. ↑ Wedia. "Cycling in the Netherlands". Iamexpat (në anglisht).
  209. ↑ "CBS Statline". opendata.cbs.nl (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 11 shkurt 2024. Marrë më 30 mars 2023.
  210. ↑ "European Cyclists' Federation – The first EU wide ECF Cycling Barometer launched" (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 2014-07-14.
  211. ↑ "CROW Fietsberaad". Fietsberaad.nl (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 2014-07-17. Marrë më 2017-08-03.
  212. ↑ "How the Dutch Mastered Bike Parking at Train Stations". Bloomberg (në anglisht). 2023-04-20.
  213. ↑ "Lloyd's List One Hundred Ports 2022" (PDF). Lloyd's List (në anglisht). 2022. Marrë më 2023-01-23.
  214. ↑ "Nederland heeft grootste binnenvaartvloot van Europa" [The Netherlands has largest inland shipping fleet of Europe]. Seaport Magazine (në holandisht). Marrë më 2021-05-03.
  215. ↑ "Public transport in Amsterdam". I amsterdam (në anglisht). Marrë më 2023-08-03.
  216. ↑ "About the Waterbus – Waterbus". waterbus.nl (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 2023-08-03. Marrë më 2023-08-03.
  217. ↑ Kirkliauskaite, Kristina (2020-07-19). "What is the oldest airline in the world?". AeroTime (në anglisht). Marrë më 2020-12-22.
  218. ↑ "Bijna 64 miljoen—zo veel passagiers zag Schiphol nog nooit" [Almost 64 million—Schiphol never saw so many passengers]. NOS (në holandisht). Nederlandse Omroep Stichting. 2017-01-09. Arkivuar nga origjinali më 2017-01-09. Marrë më 2017-01-09.
  219. ↑ "What you would like to know". Schiphol (në anglisht). Marrë më 2021-05-03.
  220. ↑ "71% of cargo tonnage transported by full freighters". Schiphol (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 2021-09-06. Marrë më 2021-05-03.
  221. ↑ "Saba Island Airport". Schiphol (në anglisht). 2018-02-25. Marrë më 2021-05-03.
  222. ↑ "Population dynamics – month and year". www.opendata.cbs.nl (në anglisht). Centraal Bureau voor de Statistiek. Arkivuar nga origjinali më 11 shkurt 2024. Marrë më 2025-08-01.
  223. ↑ "CBS Statline – Population; history" (në anglisht). Statistics Netherlands. Marrë më 2009-03-08.
  224. ↑ Max Roser (2014). "Total Fertility Rate around the world over the last centuries". Our World In Data, Gapminder Foundation (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 2018-08-07. Marrë më 2019-05-07.
  225. ↑ Enserink, Martin (2015-04-07). "Did natural selection make the Dutch the tallest people on the planet?". Science (në anglisht). Amsterdam. Marrë më 2015-04-09.
  226. ↑ "Reported health and lifestyle" (në anglisht). Centraal Bureau voor de Statistiek. Marrë më 2012-08-12.
  227. ↑ Fogel, Robert (2004). The Escape from Hunger and Premature Death, 1700—2100 (në anglisht). Cambridge University Press. fq. 41.
  228. ↑ "Expats in Nederland" (në holandisht). Arkivuar nga origjinali më 2014-10-19.
  229. ↑ "Feiten en cijfers over immigratie – Pagina 5". Ons Amsterdam (në holandisht). Arkivuar nga origjinali më 2018-06-18. Marrë më 2014-06-30.
  230. ↑ "Netherlands – World Directory of Minorities & Indigenous Peoples" (në anglisht). 2015-06-19.
  231. ↑ Vasileva, Katya (2011). "6.5% of the EU population are foreigners and 9.4% are born abroad" (PDF) (në anglisht). Eurostat, Statistics in focus vol. 34. Arkivuar nga origjinali (PDF) më 2012-01-28.
  232. ↑ "Immigration, emigration, and migration balance in the Netherlands from 1995 to 2022" (në anglisht). Statista Research Department.
  233. ↑ "Half of young big-city dwellers have non-western background" (në anglisht). Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS). gusht 2006. Arkivuar nga origjinali më 2019-09-30. Marrë më 2017-03-15.{{cite web}}: Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja)
  234. ↑ American FactFinder, United States Census Bureau. "Census 2006 ACS Ancestry estimates" (në anglisht). Factfinder.census.gov. Arkivuar nga origjinali më 2011-04-28. Marrë më 2010-04-29.
  235. ↑ "South Africa – Afrikaans Speakers". Library of Congress (në anglisht).
  236. ↑ "CBS Statline". opendata.cbs.nl (në holandisht). Arkivuar nga origjinali më 11 shkurt 2024. Marrë më 30 mars 2023.
  237. ↑ "CBS – Income distribution – Extra". www.cbs.nl (në holandisht). Arkivuar nga origjinali më 2015-09-30. Marrë më 2015-09-15.
  238. ↑ Të dhëna të marra nga një sondazh i BE-së. ebs_243_en.pdf (europa.eu)
  239. ↑ "Hoeveel dialecten heeft het Nederlands? | Taalcanon" (në holandisht). Taalcanon.nl. Marrë më 2014-04-23.
  240. ↑ "Talen in Nederland – Erkende talen" (në holandisht). rijksoverheid.nl. Marrë më 2014-08-12.
  241. ↑ "Languages". Rijksoverheid (në anglisht). Marrë më 2026-08-24.
  242. 1 2 "The Kingdom of the Netherlands further declares that the principles enumerated in Part II of the Charter will be applied to the Lower-Saxon languages used in the Netherlands, and, in accordance with Article 7, paragraph 5, to Yiddish and the Romanes languages." Netherlands: Declaration contained in the instrument of acceptance, deposited on 2 May 1996 – Or. Engl. Arkivuar 2012-05-22 tek Wayback Machine, List of declarations made with respect to treaty No. 148 – European Charter for Regional or Minority Languages
  243. ↑ "European Union survey" (PDF). Ec.europa.eu (në anglisht). Arkivuar nga origjinali (PDF) më 2007-01-28. Marrë më 2017-08-03.
  244. ↑ "Foreign languages in secondary education". Wat is het aanbod aan vreemde talen in de onderbouw van het voortgezet onderwijs (vo)? (në holandisht). Rijksoverheid. Arkivuar nga origjinali më 2011-04-29. Marrë më 2010-05-03.
  245. ↑ Schedule of the Central Exams of 2009 Arkivuar 2016-08-20 tek Wayback Machine, Examenblad
  246. ↑ Examenblad talen, vwo in 2019 Arkivuar 2023-04-03 tek Wayback Machine, Examenblad
  247. ↑ Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties (2020-07-14). "De Friese taal – Erkende talen – Rijksoverheid.nl". rijksoverheid.nl (në holandisht (Holandë)). Marrë më 2023-01-08.
  248. ↑ Milis, L.J.R., "A Long Beginning: The Low Countries Through the Tenth Century" in J.C.H. Blom & E. Lamberts History of the Low Countries, pp. 6–18, Berghahn Books, 1999. ISBN 978-1-84545-272-8
  249. ↑ Israel 1995, ff. 361–395.
  250. ↑ Numbers, Ronald L. (2014). Creationism in Europe (në anglisht). Johns Hopkins University Press. ISBN 978-1-4214-1562-8.
  251. ↑ "What are the major religions? – The Netherlands in numbers 2021". CBS (në anglisht dhe holandisht). Marrë më 2022-09-15.
  252. ↑ De Groot, Kees (2019). "The Challenge of a Church Going into Liquidation". Irish Theological Quarterly (në anglisht). 84 (4): 409–423. doi:10.1177/0021140019872340. S2CID 220161067.
  253. ↑ "Kerkelijke gezindte en kerkbezoek; vanaf 1849; 18 jaar of ouder" (në holandisht). 2010-10-15.
  254. ↑ "Waar wonen de meeste jongeren en ouderen?". Allianz Direct (në holandisht (Holandë)). Arkivuar nga origjinali më 2025-09-29. Marrë më 2025-08-25.
  255. ↑ "Feestdagen Nederland" (në holandisht). Beleven.org. Marrë më 2010-01-27.
  256. ↑ "Godsdienstige veranderingen in Nederland" (PDF) (në holandisht). Arkivuar nga origjinali (PDF) më 2007-01-25. Marrë më 2010-05-17.
  257. ↑ Knippenberg, Hans "The Changing Religious Landscape of Europe" edited by Knippenberg published by Het Spinhuis, Amsterdam 2005 ISBN 978-90-5589-248-8, pages 102–104
  258. ↑ "How many Jews live in The Netherlands?". jpr.org.uk (në anglisht). 2022-04-07. Marrë më 2023-11-20.
  259. ↑ van Beek, Marije (2015-01-16). "Ongelovigen halen de gelovigen in". Dossier Relige (në holandisht). der Verdieping Trouw. Marrë më 2015-04-21.
  260. ↑ Bernts, Tom; Berghuijs, Joantine (2016). God in Nederland 1966–2015 (në holandisht). Ten Have. ISBN 978-90-259-0524-8.
  261. ↑ "Hoe God (bijna) verdween uit Nederland" (në holandisht). NOS. 2016-03-13. Marrë më 2016-04-03.
  262. ↑ "Leerplicht en kwalificatieplicht". Rijksoverheid.nl (në holandisht). 2020-07-10. Marrë më 2021-06-09.
  263. ↑ "The cost of studying at a university in the Netherlands". Student (në anglisht). 2022-01-26.
  264. 1 2 "Health Care System's Indexes and reports". Health Consumer Powerhouse (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 2022-03-04. Marrë më 2016-08-26.
  265. ↑ "U.S. scores dead last again in healthcare study" (në anglisht). Reuters. 2010-06-23.
  266. ↑ "Toward Higher-Performance Health Systems: Adults' Health Care Experiences In Seven Countries, 2007" (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 2012-01-10.
  267. ↑ J.M. Boot, 'De Nederlandse Gezondheidszorg', Bohn Stafleu van Loghum 2011
  268. ↑ "THE NETHERLANDS – Sustainability and Resilience in the Dutch Health System" (PDF) (në anglisht). World Economic Forum. 2023. Marrë më 2025-10-30.
  269. ↑ Boston Consulting Group, 'Zorg voor Waarde', 2011.
  270. 1 2 3 "Zorgrekeningen; uitgaven (in lopende en constante prijzen) en financiering" (në holandisht). Centraal Bureau voor de Statistiek: StatLine. 2010-05-20. Marrë më 2011-05-16.
  271. ↑ "Together healthy, fit and resilient". minvws.nl (në anglisht). Ministerie van Volksgezondheid. 2010-02-18. Marrë më 2016-08-26.
  272. ↑ "Expat health insurance". Zorgwijzer (në anglisht).
  273. ↑ Colin White & Laurie Boucke (1995). The UnDutchables: An observation of the Netherlands, its culture and its inhabitants (3rd Ed.). White-Boucke Publishing.
  274. 1 2 Rietbergen, P. J. A. N. (2000). A Short History of the Netherlands: From Prehistory to the Present Day (në anglisht) (bot. 4th). Amersfoort: Bekking. fq. 155–156. ISBN 90-6109-440-2. OCLC 52849131.
  275. ↑ quoted in Fred Feddes, A Millennium of Amsterdam: Spatial History of a Marvelous City. Bussum: Thoth Publishers 2012, p.9 ISBN 978-9068685954
  276. ↑ J. Vossenstein, Dealing with the Dutch, 9789460220791.
  277. ↑ Becker, Jos; De Hart, Joep. "Godsdienstige veranderingen in Nederland, Verschuivingen in de binding met de kerken en de christelijke traditie". SCP (në holandisht). Sociaal en Cultureel Planbureau Den Haag. Arkivuar nga origjinali më 2017-10-10. Marrë më 2017-07-07.
  278. ↑ "NETHERLANDS". architecture-history.org (në anglisht).
  279. ↑ van Gorp, Bouke; Béneker, Tine (2007-04-01). "Holland as other place and other time: alterity in projected tourist images of the Netherlands". GeoJournal (në anglisht). 68 (4): 293–305. Bibcode:2007GeoJo..68..293V. doi:10.1007/s10708-007-9085-9. S2CID 129230373.
  280. ↑ "2 Unlimited | Biography | AllMusic". AllMusic (në anglisht). Marrë më 2014-06-30.
  281. ↑ "Amsterdam Dance Event". local-life.com (në anglisht).
  282. ↑ "The international Dance industry assembles in Amsterdam next week". Dutch Daily News (në anglisht). 2012-10-12.
  283. ↑ Luck, Richard (2022-04-06). "God of shock: the weird and challenging career of Paul Verhoeven". The New European (në anglisht).
  284. ↑ "Gunman kills Dutch film director" (në anglisht). 2004-11-02 – nëpërmjet news.bbc.co.uk.
  285. ↑ Slater, Lydia (2012-04-10). "Euro star: Carice van Houten". Evening Standard (në anglisht).
  286. ↑ Hahn, Bram (2015-10-07). "1973 – Monique van de Ven: Voor altijd Olga". Elsevier Weekblad (në holandisht). Arkivuar nga origjinali më 2019-07-26. Marrë më 2019-07-26.
  287. ↑ Elias, Justine (1998-11-15). "Famke Janssen; Transformations As a Way of Life, Not Just on Screen". The New York Times (në anglisht). Marrë më 2011-10-16.
  288. ↑ Webcasting Worldwide: Business Models of an Emerging Global Medium. Routledge; 2013. ISBN 978-1-135-24977-9. p. 101–103.
  289. ↑ "John de Mol". Forbes (në anglisht).
  290. ↑ Kanter, Jake (2020-07-01). "Banijay Group's $2.2BN Endemol Shine Group Takeover Approved By European Commission" (në anglisht).
  291. ↑ Reaney, Patricia (2014-01-14). "Netherlands is country with most plentiful, healthy food: Oxfam" (në anglisht). New York: Reuters U.S. Marrë më 2014-09-01.
  292. ↑ Oxfam America (2013-01-14). "Good Enough to Eat – Media Briefing" (in en). Press release. http://www.oxfamamerica.org/static/media/files/Good_Enough_To_Eat_Media_brief_FINAL.pdf. Retrieved 2014-09-01.
  293. ↑ Rinsky, Laura Halpin; Glenn Rinsky (2009). The Pastry Chef's Companion: A Comprehensive Resource Guide for the Baking and Pastry Professional (në anglisht). Hoboken, N.J.: John Wiley & Sons. fq. 3. ISBN 978-0-470-00955-0. OCLC 173182689.
  294. ↑ "Internationale Vereniging Trappist – Westvleteren". trappist.be (në anglisht).
  295. ↑ "Dutch cheese varieties: the comprehensive (and cheesy) guide". dutchreview.com (në anglisht). 2025-03-13. Marrë më 2025-09-24.
  296. ↑ "Sport in Nederland" (në holandisht). Arkivuar nga origjinali më 2008-09-25. Marrë më 2012-08-21.
  297. ↑ "Ledental sportbonden opnieuw gestegen". sport.nl (në holandisht). 2006-07-24. Arkivuar nga origjinali më 2008-03-11. Marrë më 2016-06-01.
  298. ↑ "The 50 Greatest Footballers of All Time". Sports Illustrated (në anglisht). 2019-05-21.
  • Elliott, John (2014). Dadson, Trevor (red.). The Road to Utrecht in Britain, Spain and the Treaty of Utrecht 1713–2013 (në anglisht). Routledge. ISBN 978-1-909662-22-3.
  • Israel, Jonathan (1995). The Dutch Republic: Its Rise, Greatness and Fall, 1477–1806. Oxford History of Early Modern Europe (në anglisht). ISBN 0-19-873072-1.
  • Schama, Simon (1977). Patriots and Liberators: Revolution in the Netherlands, 1780–1813 (në anglisht). New York: Alfred A. Knopf. ISBN 978-0-394-48516-4.
  • Van Nimwegen, Olaf (2020). De Veertigjarige Oorlog 1672–1712: de strijd van de Nederlanders tegen de Zonnekoning (Lufta Dyzetvjeçare 1672–1712: lufta e holandezëve kundër Mbretit Diell) (në holandisht). Prometheus. ISBN 978-90-446-3871-4.

Lidhje të jashtme

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Qeveria

Udhëtimi

52°N 6°E / 52°N 6°E / 52; 6