Shko te përmbajtja

Astronomia

Artikull i mirë
Nga Wikipedia, enciklopedia e lirë

Nëntë imazhe që lidhen me degë të ndryshme të astronomisë.[a]

Astronomia është një shkencë natyrore që studion objektet qiellore dhe dukuritë që ndodhin në kozmos. Ajo përdor matematikën, fizikën dhe kiminë për të shpjeguar origjinën dhe zhvillimin e përgjithshëm të tyre. Objektet që studiohen përfshijnë planetët, hënat, yjet, mjegullnajat, galaktikat, meteoroidët, asteroidët dhe kometat. Dukuritë përkatëse përfshijnë shpërthimet e supernovave, shpërthimet e rrezeve gama, kuazarët, blazarët, pulsarët dhe rrezatimin kozmik të sfondit mikrovalor. Në kuptimin më të gjerë, astronomia studion gjithçka që e ka origjinën përtej atmosferës së Tokës. Kozmologjia është dega e astronomisë që studion Gjithësinë si të tërë.

Astronomia është një nga shkencat natyrore më të vjetra. Qytetërimet e hershme në historinë e regjistruar bënin vëzhgime metodike të qiellit të natës. Këtu përfshiheshin egjiptianët, babilonasit, grekët, indianët, kinezët, majat dhe shumë popuj të lashtë indigjenë të Amerikave. Në të kaluarën, astronomia përfshinte disiplina të larmishme si astrometria, lundrimi qiellor, astronomia vëzhguese dhe hartimi i kalendarëve.

Astronomia është një nga të paktat shkenca ku amatorët luajnë një rol aktiv. Kjo është veçanërisht e vërtetë për zbulimin dhe vëzhgimin e ngjarjeve kalimtare astronomike. Astronomët amatorë kanë ndihmuar në shumë zbulime të rëndësishme, si zbulimi i kometave të reja.

Astronomia (nga greqishtja e lashtë ἀστρονομία, nga ἄστρον astron, "yll", dhe -νομία -nomia, nga νόμος nomos, "ligj" ose "rregull") do të thotë studimi i objekteve qiellore.[1] Astronomia nuk duhet ngatërruar me astrologjinë, sistemin e besimit që pretendon se çështjet njerëzore lidhen me pozicionet e objekteve qiellore. Të dyja fushat kanë një origjinë të përbashkët, por më pas u ndanë: astronomia mbështetet në fizikë, ndërsa astrologjia jo.[2]

Përdorimi i termave "astronomi" dhe "astrofizikë"

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

"Astronomia" dhe "astrofizika" janë gjerësisht sinonime në përdorimin modern.[3][4][5] Sipas përkufizimeve në fjalor, "astronomia" është "studimi i objekteve dhe i materies jashtë atmosferës së Tokës, si dhe i vetive të tyre fizike dhe kimike",[6] kurse "astrofizika" është dega e astronomisë që merret me "sjelljen, vetitë fizike dhe proceset dinamike të objekteve dhe dukurive qiellore".[7] Ndonjëherë, si në hyrjen e tekstit mësimor hyrës The Physical Universe nga Frank Shu, "astronomi" nënkupton studimin cilësor të kësaj fushe, ndërsa "astrofizikë" nënkupton trajtimin e saj nga këndvështrimi i fizikës.[8] Disa fusha, si astrometria [en], në këtë kuptim janë thjesht astronomi dhe jo edhe astrofizikë. Departamentet kërkimore mund t'i përdorin termat "astronomi" dhe "astrofizikë" në varësi të lidhjeve historike të departamentit me një departament të fizikës,[4] dhe shumë astronomë profesionistë kanë diploma në fizikë e jo në astronomi.[5] Prandaj, në përdorimin modern, të dy termat shpesh përdoren në mënyrë të ndërsjellë.[3]

Kohët parahistorike

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]
Megalite nga Nabta Playa, të ndërtuara nga popullsi neolitike,[9] të vendosura në Asuan, në Egjiptin e Sipërm.[10]
Disku qiellor i Nebrës, i gjetur në kodrën Mittelberg në Gjermani dhe i datuar rreth viteve 1800–1600 p.e.s.[11]

Zhvillimi fillestar i astronomisë u nxit nga nevoja praktike, si për shembull hartimi i kalendarëve bujqësorë. Përpara historisë së dokumentuar, vende arkeologjike si Stonehenge dëshmojnë interesin e lashtë për vrojtimet astronomike.[12]: 15  Dëshmi gjenden edhe te artefakte si disku qiellor i Nebrës, i zbukuruar me simbole që interpretohen si Dielli, Hëna dhe yjet, përfshirë një grumbull prej shtatë yjesh të njohur si Plejadat [en].[13][14][15] Strukturat megalitike në Nabta Playa, në Egjiptin e Sipërm, përfshinin rregullime kalendarike astronomike, të vendosura në përputhje me lindjen heliakale të Siriusit, dhe ndihmonin në kalibrimin e kalendarit vjetor për përmbytjen e përvitshme të Nilit.[16]

Një planisferë babilonase (shekulli VII p.e.s.) ishte një instrument i hershëm astronomik. Përdorimi i sistemit seksagesimal (p.sh. 12, 24, 60, 360) vazhdon edhe sot, pasi ky sistem u përvetësua gjerësisht për matjen e kohës dhe astrometrinë.[17]

Qytetërime si Egjipti, Mesopotamia, astronomia greke, Astronomia indiane, dhe Astronomia kineze krijuan në mënyrë të pavarur, por nën ndikime ndërkulturore, observatorë astronomikë dhe zhvilluan ide mbi natyrën e Universit, si dhe kalendarë e instrumente astronomike.[18] Një zhvillim i rëndësishëm i hershëm ishte fillimi i astronomisë matematikore dhe shkencore te babilonasit, gjë që hodhi themelet për traditat astronomike të qytetërimeve të tjera.[19] Babilonasit zbuluan se eklipsat hënorë përsëriteshin në ciklin saros prej 223 muajsh sinodikë.[20]

Pas babilonasve, përparime të rëndësishme u bënë në Greqinë e lashtë dhe në botën helenistike. Astronomia greke kërkonte një shpjegim racional e fizik për dukuritë qiellore.[21] Në shekullin IV p.e.s., Heraklidi i Pontit (Heracleides Ponticus) ishte i pari që propozoi se Toka rrotullohet rreth boshtit të vet.[22] Në shekullin III p.e.s., Aristarku i Samosit (Aristarchus of Samos) përllogariti përmasat dhe largësinë e Hënës dhe të Diellit, si dhe propozoi një model të Sistemit Diellor, në të cilin Toka dhe planetët rrotulloheshin rreth Diellit; ky model njihet sot si modeli heliocentrik.[23] Në shekullin II p.e.s., Hiparku (Hipparchus) përllogariti përmasat dhe largësinë e Hënës dhe shpiku pajisjet më të hershme astronomike të njohura, siç ishte Astrolabi [en]. Ai vëzhgoi gjithashtu zhvendosjen e vogël të pozicioneve të ekuinokseve dhe të solsticeve kundrejt yjeve të palëvizshëm, që sot e dimë se shkaktohet nga Precesioni [en]. Ai krijoi gjithashtu një katalog me 1.020 yje, dhe shumica e yjësive të hemisferës veriore e kanë prejardhjen nga astronomia greke.[24] Mekanizmi i Antikiterës (rr. 150–80 p.e.s.) ishte një kompjuter analog i hershëm, i projektuar për të llogaritur pozicionin e Diellit, Hënës dhe planetëve në një datë të caktuar. Artefakte teknologjike me ndërlikueshmëri të ngjashme nuk u shfaqën sërish deri në shekullin XIV, kur në Evropë u shfaqën orët mekanike astronomike.[25]

Pas epokës së Greqisë klasike, astronomia dominohej nga modeli gjeocentrik i Universit, ose sistemi ptolemaik, i emërtuar sipas Klaud Ptolemeut (Claudius Ptolemy). Vepra e tij astronomike me 13 vëllime, e quajtur Almagesti në përkthimin e saj arab, u bë burimi kryesor për më shumë se një mijë vjet.[26]: 196  Sipas këtij sistemi, besohej se Toka ishte qendra e Universit, ndërsa Dielli, Hëna dhe yjet rrotulloheshin rreth saj.[27] Edhe pse sistemi u diskreditua përfundimisht, në atë kohë ai jepte parashikimet më të sakta të mundshme për pozicionet e trupave qiellorë.[26]

Me ardhjen e astronomisë helenistike në Indi përmes tregtisë dhe kontakteve kulturore, astronomia indiane hyri në një fazë të re gjatë shekujve të parë të erës sonë.[28] Traditat vendase më të hershme, si ato të regjistruara në Vedāṅga Jyotiṣa, siguronin bazat për hartimin e kalendarit, ndërsa modelet astronomike greke u përvetësuan më vonë nga dijetarë, përfshirë Āryabhaṭa-n, Varāhamihirën (Varāhamihira) dhe Brahmaguptën. Āryabhaṭa përmirësoi dukshëm metodat e llogaritjes së lëvizjeve planetare dhe eklipseve.[29] Në periudhën e vonë mesjetare, shkolla e astronomisë dhe matematikës e Keralës (Kerala school of astronomy and mathematics) kontribuoi në astronomi përmes praktikave më të përpunuara të vrojtimit dhe llogaritjeve më të sakta të lëvizjeve planetare dhe eklipseve.[30]

Portret i Alfraganusit në Compilatio astronomica, 1493. Astronomët islamë mblodhën dhe përkthyen tekste indiane, perse dhe greke, duke shtuar edhe veprat e tyre.[31]

Astronomia në botën islame mesjetare [en] lulëzoi. Qysh në fillim të shekullit IX, aty u ngritën observatorë astronomikë.[32][33][34] Në vitin 964, astronomi pers mysliman Es-Sufi (Abd al-Rahman al-Sufi) përshkroi galaktikën e Andromedës, galaktikën më të madhe në Grupin Lokal, në veprën e tij Libri i yjeve fikse (Book of Fixed Stars).[35] Supernova SN 1006, ngjarja yjore me magnitudën e dukshme më të lartë të 1.000 viteve të fundit, u vrojtua më 1006 nga astronomi arab egjiptian Ali ibn Ridvani dhe astronomët kinezë.

Periudha pas-klasike

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

[36] Dijetari iranian El-Biruniu (Al-Biruni) vuri re se, ndryshe nga Ptolemeu (Ptolemy), apogjeu i Diellit (pika më e lartë në qiell) ishte i lëvizshëm dhe jo i palëvizshëm.[37][38] Astronomët arabë sollën shumë emra arabë të yjeve që përdoren sot për yje të veçantë.[39]

Rrënojat në Zimbabvenë e Madhe dhe Timbuktu[40] mund të kenë pasur observatorë astronomikë.[41] Në Afrikën Perëndimore të periudhës pas-klasike, astronomët studionin lëvizjen e yjeve dhe lidhjen e tyre me stinët, duke hartuar qiellin dhe duke vizatuar orbitat e planetëve të tjerë, bazuar në llogaritje të ndërlikuara matematikore.[42] Historiani i Perandorisë Songhai, Mahmud Kati, dokumentoi një shi meteorësh në vitin 1583.[43]

Në Evropën mesjetare, Rikardi i Uollingfordit (Richard of Wallingford; 1292–1336) shpiku orën e parë astronomike, Rektangulusin, që mundësonte matjen e këndeve ndërmjet planetëve dhe trupave të tjerë astronomikë,[44] si edhe një ekuatorium të quajtur Albion, i cili mund të përdorej për llogaritje astronomike, si gjatësitë gjeografike hënore, diellore dhe planetare.[45] Nikolë Oremi (Nicole Oresme; 1320–1382) diskutoi dëshmitë për rrotullimin e Tokës.[46] Zhan Bëridani (Jean Buridan; 1300–1361) zhvilloi teorinë e impulsit, duke përshkruar lëvizje, përfshirë ato të trupave qiellorë.[47][48]

Për më shumë se gjashtë shekuj (nga rimëkëmbja e dijes së lashtë gjatë Mesjetës së vonë deri në Epokën e Iluminizmit), Kisha Katolike Romake i dha studimit të astronomisë më shumë mbështetje financiare dhe shoqërore sesa me gjasë të gjitha institucionet e tjera. Një ndër motivet e Kishës ishte përcaktimi i datës së Pashkëve.[49]

Gjatë Rilindjes, Nikola Koperniku propozoi një model heliocentrik të sistemit diellor.[50] Megjithëse modeli i tij ruante orbitat rrethore, ai mjaftonte për të llogaritur madhësinë e orbitave planetare dhe periudhën e tyre. Thjeshtësia tërheqëse e astronomisë kopernikane bëri që ajo të pranohej nga astronomët edhe para se të konfirmohej nga vrojtimet teleskopike të Galileos në shekullin XVII.[12]: 40 

Epoka e hershme teleskopike

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]
Skicat e para të topografisë së Hënës, nga vepra novatore e Galileos, Lajmëtari yjor (1610)

Rreth vitit 1608 u shpik teleskopi dhe, deri më 1610, Galileo Galilei vrojtoi faza të Venusit të ngjashme me ato të Hënës, duke mbështetur modelin heliocentrik.[12] Rreth së njëjtës kohë, modeli heliocentrik u sistematizua në mënyrë sasiore nga Johannes Kepler.[51] Duke analizuar dy dekada vrojtimesh të kujdesshme nga Tycho Brahe, Kepleri hartoi një sistem që përshkruante hollësitë e lëvizjes së planetëve rreth Diellit.[52]: 4 [53] Kepleri hoqi dorë nga lëvizja rrethore e njëtrajtshme e Kopernikut dhe e zëvendësoi me lëvizjen eliptike,[12] por nuk arriti të formulonte një teori që shpjegonte ligjet që kishte paraqitur.[54] Vetëm Isak Njutoni, me shpikjen e dinamikës qiellore dhe ligjin e gravitetit, shpjegoi më në fund lëvizjet e planetëve.[55] Njutoni zhvilloi gjithashtu teleskopin reflektues.[56] Njutoni dhe Richard Bentley propozuan se yjet janë si Dielli, por ndodhen shumë më larg.[57]

Teleskopët e rinj ndryshuan edhe idetë rreth yjeve. Më 1610, Galileo zbuloi se brezi i dritës që përshkon qiellin natën dhe që e quajmë Rrugë e Qumështit, përbëhej nga yje të shumtë.[12]: 48  Më 1668, James Gregory krahasoi shkëlqimin e Jupiterit me atë të Siriusit për të vlerësuar se largësia e tij ishte mbi 83.000 AU.[57] Astronomi anglez John Flamsteed, Astronomi i parë Mbretëror i Britanisë, katalogoi mbi 3.000 yje, por të dhënat u botuan më 1712 kundër dëshirës së tij.[58] Astronomi William Herschel hartoi një katalog të hollësishëm të mjegullnajave dhe grupimeve yjore dhe, më 1781, zbuloi planetin Uranin, planetin e parë të ri të zbuluar.[59] Friedrich Bessel zhvilloi teknikën e paralaksës yjore më 1838, por zbatimi i saj ishte aq i vështirë sa deri më 1900 ishin matur vetëm rreth 100 yje.[57]

Gjatë shekujve XVIII–XIX, studimi i problemit të tre trupave [en] nga Leonard Euler, Alexis Claude Clairaut dhe Jean le Rond d'Alembert çoi në parashikime më të sakta për lëvizjet e Hënës dhe të planetëve. Kjo punë u përsos më tej nga Joseph Luis Lagrange dhe Pierre Simon Laplace, duke bërë të mundur vlerësimin e masave të planetëve dhe të hënave të tyre nga perturbimet e tyre.[60]

Përparime të rëndësishme në astronomi erdhën me përdorimin e teknologjive të reja, përfshirë spektroskopin dhe astrofotografinë. Më 1814–1815, Joseph von Fraunhofer zbuloi rreth 574 vija të errëta në spektrin e Diellit dhe të yjeve të tjerë.[61][62] Më 1859, Gustav Robert Kirchhoff ia atribuoi këto vija pranisë së elementeve të ndryshme.[63]

Diagrami i yjeve, nga On the construction of the heavens i William Herschel.[64]

Në fund të shekullit XVIII, William Herschel hartëzoi shpërndarjen e yjeve në drejtime të ndryshme nga Toka dhe arriti në përfundimin se universi përbëhej nga Dielli pranë qendrës së një disku yjesh, Rrugës së Qumështit. Pasi John Michell tregoi se yjet ndryshojnë nga njëri-tjetri për nga shkëlqimi i tyre i brendshëm dhe pasi vëzhgimet e vetë Herschelit me teleskopë më të fuqishëm zbuluan yje të tjerë në të gjitha drejtimet, astronomët nisën të shqyrtonin mundësinë që disa nga nebulozat e mjegullta spirale të ishin univers ishullorë të largët.[57]: 6 

Fotografi e "Nebulozës" së Madhe të Andromedës, realizuar nga Isaac Roberts më 1888.[65][66]: 63 

Ekzistenca e galaktikave, përfshirë galaktikën e Tokës, Rrugën e Qumështit, si grupe yjesh u dëshmua vetëm në shekullin XX.[67] Më 1912, Henrietta Leavitt zbuloi yje të ndryshueshëm të tipit Kefeid, me ndryshime të përcaktuara e periodike të shkëlqimit, të cilat mund të përdoreshin për të përcaktuar shkëlqimin e vërtetë të yllit dhe më pas të shërbenin si mjet i saktë për vlerësimin e largësive. Duke përdorur yjet e ndryshueshëm të tipit Kefeid, Harlow Shapley ndërtoi hartën e parë të saktë të Rrugës së Qumështit.[57]: 7  Duke përdorur teleskopin Hooker, Edwin Hubble identifikoi yje të ndryshueshëm të tipit Kefeid në disa nebuloza spirale dhe, më 1922–1923, dëshmoi përfundimisht se Mjegullnaja e Andromedës dhe Mjegullnaja e Trekëndëshit, ndër të tjera, ishin galaktika të tëra jashtë galaktikës sonë; kështu dëshmoi se universi përbëhet nga një mori galaktikash.[68]

Publikimi i Albert Ajnshtajnit (Albert Einstein) më 1917 mbi relativitetin e përgjithshëm shënoi fillimin e epokës moderne të modeleve teorike të universit si tërësi.[69] Në vitin 1922, Aleksandër Fridmani (Alexander Friedman) botoi modele të thjeshtuara të universit, që paraqitnin zgjidhje statike, zgjeruese dhe tkurrëse.[57]: 13  Në vitin 1929, Habëlli botoi vëzhgime që tregonin se galaktikat po largoheshin të gjitha nga Toka me një shpejtësi në përpjesëtim me largësinë, një marrëdhënie që tani njihet si Ligji i Hubblit [en]. Kjo marrëdhënie pritet nëse universi po zgjerohet [en].[57]: 13  Pasoja se universi dikur ishte shumë i dendur dhe i nxehtë, një koncept i Big Bangut që u shtjellua nga Georges Lemaître në vitin 1927,[70] u diskutua, por nuk kishte prova eksperimentale që ta mbështetnin. Nga vitet 1940 e tutje, u studiuan shpejtësitë e reaksioneve bërthamore në kushte me dendësi të lartë, çka çoi në zhvillimin e një modeli të suksesshëm të nukleosintezës së Big Bangut në fund të viteve 1940 dhe në fillim të viteve 1950. Më pas, në vitin 1965, u zbulua rrezatimi kozmik i sfondit mikrovalor, duke përforcuar provat për Big Bangun.[57]: 16 

Astrofizika parashikoi ekzistencën e objekteve si vrimat e zeza[71] dhe yjeve neutronikë [en].[72]: 89 [73] Këto janë përdorur për të shpjeguar dukuri si kuazarët [en][74] dhe pulsarët [en].[75]

Teleskopët hapësinorë [en] kanë mundësuar matje në pjesë të spektrit elektromagnetik që zakonisht bllokohen ose mjegullohen nga atmosfera.[76] Projekti LIGO [en] zbuloi prova të valëve gravitacionale në vitin 2015.[77][78]

Përmbledhje e llojeve të astronomisë vëzhguese, që lidh gjatësitë valore me mundësinë e vëzhgimit të tyre

Astronomia vëzhguese

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Astronomia vëzhguese mbështetet në shumë gjatësi të ndryshme valore të rrezatimit elektromagnetik, dhe llojet e astronomisë klasifikohen sipas rajonit përkatës të spektrit elektromagnetik ku kryhen vëzhgimet.[79] Më poshtë jepen të dhëna të veçanta për këto nënfusha.

Vargu Shumë i Madh në Nju Meksiko, një radio teleskop

Radioastronomia përdor rrezatim me gjatësi valore të mëdha, kryesisht nga 1 milimetër deri në 15 metra (frekuenca nga 20 MHz deri në 300 GHz), shumë përtej rrezes së dukshme.[80] Hidrogjeni, një gaz që përndryshe është i padukshëm, prodhon një vijë spektrale [en] në 21 cm (1420 MHz), e cila mund të vëzhgohet në gjatësi valore radio.[81] Objektet që mund të vëzhgohen në gjatësi valore radio përfshijnë gazin ndëryjor,[81] pulsarët,[81] shpërthimet e shpejta radio [en],[81] supernovat,[82] si dhe bërthamat galaktike aktive.[83]

Teleskopi Subaru (majtas) dhe Observatori Keck (në qendër), në Mauna Kea, të dy observatorë që punojnë në gjatësi valore pranë infra të kuqes dhe në rrezen e dukshme. NASA Infrared Telescope Facility (djathtas) është shembull i një teleskopi që punon vetëm në gjatësi valore pranë infra të kuqes.

Astronomia infra të kuqe zbulon rrezatimin infra të kuq me gjatësi valore më të mëdha se drita e kuqe e dukshme, jashtë rrezes së shikimit tonë. Spektri infra i kuq është i dobishëm për studimin e objekteve tepër të ftohta për të rrezatuar dritë të dukshme, si planetët, disqet rreth yjeve ose mjegullnajat, drita e të cilave bllokohet nga pluhuri. Gjatësitë valore më të mëdha të infra të kuqes mund të depërtojnë nëpër retë e pluhurit që bllokojnë dritën e dukshme, duke bërë të mundur vëzhgimin e yjeve të rinj të përfshirë në re molekulare dhe të bërthamave të galaktikave. Vëzhgimet e kryera nga Wide-field Infrared Survey Explorer (WISE) kanë qenë veçanërisht efektive në zbulimin e shumë protoyjeve galaktikë dhe grupeve yjore ku ata ndodhen.[84][85]

Me përjashtim të gjatësive valore infra të kuqe pranë dritës së dukshme, ky rrezatim përthithet fort nga atmosfera ose maskohet prej saj, pasi vetë atmosfera prodhon emetim të konsiderueshëm infra të kuq. Si rrjedhojë, observatorët infra të kuq duhet të vendosen në vende të larta e të thata në Tokë ose në hapësirë.[86] Disa molekula rrezatojnë fuqishëm në infra të kuqe. Kjo mundëson studimin e kimisë së hapësirës.[87]

Teleskopi Hapësinor James Webb zbulon rrezatimin infra të kuq për të identifikuar galaktika shumë të largëta. Drita e dukshme nga këto galaktika u emetua miliarda vjet më parë dhe zgjerimi i universit e zhvendosi dritën në rrezen infra të kuqe. Duke studiuar këto galaktika të largëta, astronomët shpresojnë të mësojnë për formimin e galaktikave të para.[88]

Historikisht, astronomia optike, e quajtur edhe astronomi e dritës së dukshme, është forma më e vjetër e astronomisë.[89] Fillimisht, pamjet e vëzhgimeve vizatoheshin me dorë. Në fund të shekullit XIX dhe gjatë pjesës më të madhe të shekullit XX, pamjet krijoheshin me pajisje fotografike. Pamjet moderne krijohen me detektorë digjitalë, veçanërisht me pajisje me ngarkesë të çiftuar (CCD), dhe regjistrohen në mediume moderne. Megjithëse drita e dukshme shtrihet nga afërsisht 380 deri në 700 nanometra (nm),[90] po e njëjta pajisje mund të përdoret për të vëzhguar edhe një pjesë të rrezatimit afër ultravjollcës [en] dhe afër infra të kuqit [en].[91]

Astronomia ultravjollcë përdor gjatësi vale të rrezatimit ultravjollcë, të cilat përthithen nga atmosfera e Tokës, ndaj vëzhgimet duhet të kryhen nga shtresat e sipërme të atmosferës ose nga hapësira. Astronomia ultravjollcë është më e përshtatshme për studimin e rrezatimit termik dhe të vijave spektrale të emetimit nga yjet OB [en] blu e të nxehtë, të cilët janë shumë të shndritshëm në këto gjatësi vale.[92]

Rrymë rrezesh X e krijuar nga një vrimë e zezë supermasive, e zbuluar nga Observatori i rrezeve X Chandra i NASA-s dhe e bërë e dukshme nga drita e Universit të hershëm

Astronomia e rrezeve X përdor rrezatimin X, i cili prodhohet nga procese jashtëzakonisht të nxehta dhe me energji të lartë. Meqë rrezet X përthithen nga atmosfera e Tokës, vëzhgimet duhet të kryhen në lartësi të mëdha, për shembull me anë të balonave [en], raketave ose satelitëve të specializuar [en]. Burimet astrofizike të rrezeve X përfshijnë sistemet binare me rreze X [en], mbetjet e supernovave [en], grupet e galaktikave dhe bërthamat galaktike aktive.[93] Meqë sipërfaqja e Diellit është relativisht e ftohtë, pamjet e Diellit dhe të yjeve të tjerë të marra me rreze X japin informacion të vlefshëm për koronën yjore [en] të nxehtë.[94]

Astronomia e rrezeve gama vëzhgon objektet astronomike në gjatësitë më të shkurtra valore (dhe me energjinë më të lartë) të spektrit elektromagnetik. Rrezet gama mund të vëzhgohen drejtpërdrejt nga satelitë si Observatori i rrezeve gama Compton,[95] ose me teleskopë të specializuar të quajtur teleskopë atmosferikë Çerenkov [en]. Teleskopët Çerenkov nuk i zbulojnë drejtpërdrejt rrezet gama; ata zbulojnë në vend të tyre vezullimet e dritës së dukshme që krijohen kur rrezet gama përthithen nga atmosfera e Tokës.[96][97]

Astronomia e rrezeve gama jep informacion për origjinën e rrezeve kozmike [en], ngjarjet e mundshme të asgjësimit të materies së errët, rrjedhat e grimcave relativiste nga bërthamat galaktike aktive (AGN) dhe, duke përdorur AGN-të si burime të largëta, vetitë e hapësirës ndërgalaktike.[98]

Shpërthimet e rrezeve gama [en], të cilat rrezatojnë përkohësisht, janë ngjarje jashtëzakonisht energjetike dhe dukuritë më të shndritshme (më të ndritshme për nga shkëlqimi) në univers.[99]

Vëzhgimi joelektromagnetik

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]
Teleskopi i neutrinove ANTARES nëntokësor

Disa dukuri që e kanë origjinën në largësi të mëdha mund të vëzhgohen nga Toka me anë të sistemeve që nuk mbështeten te rrezatimi elektromagnetik.[100][78]

Në astronominë e neutrinos, astronomët përdorin objekte nëntokësore të mbrojtura mirë, si SAGE, GALLEX dhe Kamioka II/III, për zbulimin e neutrinove. Shumica dërrmuese e neutrinove që kalojnë përmes Tokës vijnë nga Dielli, por 24 neutrino u zbuluan gjithashtu nga supernova 1987A. Rrezet kozmike, të cilat përbëhen nga grimca me energji shumë të lartë (bërthama atomike) që mund të shpërbëhen ose të përthithen kur hyjnë në atmosferën e Tokës, krijojnë një kaskadë grimcash dytësore që mund të zbulohen nga observatorët e sotëm.[100]

Astronomia e valëve gravitacionale përdor detektorë të valëve gravitacionale për të mbledhur të dhëna vëzhgimore mbi objekte masive të largëta. Janë ndërtuar disa observatorë, si Laser Interferometer Gravitational Observatory LIGO. LIGO kreu zbulimin e tij të parë më 14 shtator 2015, kur vëzhgoi valë gravitacionale nga një sistem binar vrimash të zeza.[78][101] Një valë e dytë gravitacionale u zbulua më 26 dhjetor 2015. Vëzhgimet e mëtejshme duhet të vazhdojnë, por valët gravitacionale kërkojnë instrumente jashtëzakonisht të ndjeshme.[102][103]

Kombinimi i vëzhgimeve të kryera me rrezatim elektromagnetik, neutrino ose valë gravitacionale, si edhe i informacioneve të tjera plotësuese, njihet si astronomi shumëmesazherëshe.[104][105]

Astrometria dhe mekanika qiellore

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]
Përdorimi i interferometrisë optike për të përcaktuar pozicionet e sakta të yjeve

Një nga fushat më të vjetra të astronomisë dhe të gjithë shkencës është matja e pozicioneve të objekteve qiellore, e njohur si astrometri.[106] Historikisht, njohja e saktë e pozicioneve të Diellit, Hënës, planetëve dhe yjeve ka qenë thelbësore për lundrimin qiellor (përdorimin e objekteve qiellore për të orientuar lundrimin) dhe hartimin e kalendarëve.[107] Matjet e kujdesshme të pozicioneve të planetëve kanë çuar në një kuptim të qëndrueshëm të perturbimeve gravitacionale dhe kanë bërë të mundur përcaktimin me saktësi të madhe të pozicioneve të kaluara dhe të ardhshme të planetëve; kjo fushë njihet si mekanika qiellore.[108] Matja e paralaksës yjore të yjeve të afërt siguron një bazë themelore për shkallën e largësive kozmike, që përdoret për të matur përmasat e Universit. Matjet e paralaksës së yjeve të afërt japin një bazë absolute për përcaktimin e vetive të yjeve më të largët, pasi vetitë e tyre mund të krahasohen.[109] Matjet e shpejtësisë radiale[110][111] dhe lëvizjes së duhur të yjeve u mundësojnë astronomëve të paraqesin lëvizjen e këtyre sistemeve nëpër galaktikën Rruga e Qumështit.[112]

Nëndegët sipas shkallës

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Kozmologjia fizike

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]
Hubble Extreme Deep Field

Kozmologjia fizike, studimi i strukturës së universit në shkallë të mëdha, synon të kuptojë formimin dhe evoluimin e kozmosit. Themelore për kozmologjinë moderne është teoria e pranuar gjerësisht e Big Bangut: ideja se universi filloi jashtëzakonisht i dendur dhe i nxehtë, pastaj u zgjerua gjatë 13,8 miliardë vjetëve[113] deri në gjendjen e sotme.[114] Ideja e Big Bangut u pranua gjerësisht pas zbulimit të rrezatimit të sfondit mikrovalor në vitin 1965.[114] Tani mendohet se materia e errët dhe energjia e errët përbëjnë 96% të masës së universit. Për këtë arsye, bëhen përpjekje të mëdha për të kuptuar fizikën e këtyre përbërësve.[115]

Objektet blu në formë harku janë imazhe të shumëfishta të së njëjtës galaktikë, të krijuara nga lentezimi gravitacional. Fusha gravitacionale e grumbullit e përkul dritën, duke zmadhuar dhe shtrembëruar imazhin e një objekti më të largët.

Studimi i objekteve jashtë galaktikës sonë merret me formimin dhe evoluimin e galaktikave, morfologjinë (përshkrimin) dhe klasifikimin e tyre, vrojtimin e galaktikave aktive dhe, në shkallë më të madhe, me grupet dhe grumbujt e galaktikave. Këto studime ndihmojnë në kuptimin e strukturës së kozmosit në shkallë të mëdha.[107]

Astronomia galaktikore studion galaktikat, përfshirë Rrugën e Qumështit, një galaktikë spirale me shtizë që është një anëtare e rëndësishme e Grupit Lokal të galaktikave dhe përmban Sistemin Diellor. Ajo është një masë rrotulluese gazi, pluhuri, yjesh dhe objektesh të tjera, të mbajtura së bashku nga tërheqja e tyre e ndërsjellë gravitacionale. Meqë Toka ndodhet në krahët e jashtëm me pluhur, pjesë të mëdha të Rrugës së Qumështit janë të fshehura nga pamja.[107]: 837–842, 944 

Studimet kinematike të materies në Rrugën e Qumështit dhe në galaktika të tjera tregojnë se masa është më e madhe nga sa mund të shpjegohet me materien e dukshme. Duket se masën e mbizotëron një halo e materies së errët, ndonëse natyra e kësaj materieje mbetet e papërcaktuar.[116]

Studimi i yjeve dhe i evoluimit yjor është thelbësor për kuptimin tonë të universit. Astrofizika e yjeve është përcaktuar përmes vrojtimeve dhe kuptimit teorik, si dhe përmes simulimeve kompjuterike të brendësisë së tyre.[117] Aspektet që studiohen përfshijnë formimin e yjeve në re gjigante molekulare të errëta, formimin e protoyjeve dhe kalimin drejt shkrirjes bërthamore dhe yjeve të sekuencës kryesore,[118] si dhe sintezën e elementeve të rënda në yje.[117] Procese të tjera të studiuara përfshijnë evoluimin yjor,[119] i cili përfundon ose me supernova,[120] ose me xhuxhë të bardhë. Shtresat e jashtme të nxjerra formojnë një mjegullnajë planetare.[121] Mbetja e një supernove është një yll neutronik i dendur ose, nëse masa yjore ishte të paktën tri herë më e madhe se masa e Diellit, një vrimë e zezë.[122]

Një imazh ultravjollcë i fotosferës aktive të Diellit, siç shihet nga teleskopi hapësinor TRACE.

Astronomia diellore është studimi i Diellit, një yll tipik xhuxh i sekuencës kryesore, i klasës yjore G2 V, rreth 4,6 miliardë vjet (Gyr) i vjetër. Proceset që studion kjo shkencë përfshijnë ciklin e njollave diellore,[123] ndryshimet e qëndrueshme dhe periodike të shkëlqimit të Diellit,[124][125] si dhe sjelljen e shtresave të ndryshme të Diellit: bërthamën me shkrirjen bërthamore, zonën rrezatuese, zonën konvektive, fotosferën, kromosferën dhe koronën diellore.[107]: 498–502 

Shkenca planetare

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]
Njolla e zezë në krye është një vorbull pluhuri që ngjitet në faqen e një krateri në Mars. Kjo kolonë lëvizëse dhe rrotulluese e atmosferës së Marsit (e krahasueshme me një tornado tokësore) krijoi vijën e gjatë dhe të errët.

Shkenca planetare studion bashkësinë e planetëve, hënave, planetëve xhuxh, kometave, asteroideve dhe trupave të tjerë që rrotullohen rreth Diellit, si edhe ekzoplanetët që rrotullohen rreth yjeve të largët. Sistemi diellor është studiuar mjaft mirë, fillimisht nëpërmjet teleskopëve e më pas me anë të anijeve kozmike.[126][127]

Proceset që studiohen përfshijnë diferencimin planetar; krijimin e një fushe magnetike planetare dhe efektet e saj;[128] si dhe krijimin e nxehtësisë brenda një planeti, për shembull nga përplasjet, zbërthimi radioaktiv dhe ngrohja nga baticat. Nga ana e saj, kjo nxehtësi mund të nxisë procese gjeologjike, si vullkanizmi, tektonika dhe erozioni sipërfaqësor, të cilat studiohen nga degë të gjeologjisë.[129]

Nëndisiplina ndërdisiplinore

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Astrokimia është ndërthurje e astronomisë dhe kimisë. Ajo studion bollëkun dhe reaksionet e molekulave në Gjithësi, si dhe ndërveprimin e tyre me rrezatimin. Termi "astrokimi" mund t'u referohet studimeve si për Sistemin diellor, ashtu edhe për mjedisin ndëryjor. Studimet në këtë fushë ndihmojnë, për shembull, në kuptimin e formimit të Sistemit diellor [en].[130]

Astrobiologjia (ose ekzobiologjia[131]) studion origjinën e jetës dhe zhvillimin e saj jashtë Tokës. Ajo shqyrton nëse ekziston jetë jashtëtokësore dhe si mund ta zbulojnë njerëzit atë, nëse ekziston.[132] Ajo përdor astronominë, biokiminë, gjeologjinë, mikrobiologjinë, fizikën dhe shkencën planetare për të hulumtuar mundësinë e jetës në botë të tjera dhe për të ndihmuar në njohjen e biosferave që mund të ndryshojnë nga ajo e Tokës.[133] Origjina dhe evolucioni i hershëm i jetës janë pjesë e pandashme e disiplinës së astrobiologjisë.[134] Kjo përfshin kërkime mbi origjinën e sistemeve planetare, origjinën e përbërjeve organike në hapësirë [en], ndërveprimet shkëmb–ujë–karbon, abiogjenezën në Tokë, banueshmërinë planetare, kërkimet për Biosinjalet [en] që shërbejnë për zbulimin e jetës dhe studimet mbi mundësinë që jeta të përshtatet me sfidat në Tokë dhe në hapësirën e jashtme.[135][136][137]

Astronomia dhe astrofizika kanë zhvilluar lidhje ndërdisiplinore me fusha të tjera të rëndësishme shkencore. Arkeoastronomia studion astronomitë e lashta ose tradicionale në kontekstin e tyre kulturor, duke përdorur dëshmi nga arkeologjia dhe antropologjia.[138] Ast statistika është zbatimi i statistikës për analizimin e sasive të mëdha të të dhënave astrofizike vrojtuese.[139] Së fundi, si "astronomi forenzike", metodat e astronomisë janë përdorur për të zgjidhur çështje të historisë së artit[140][141] dhe, herë pas here, të ligjit.[142]

Astronomia amatore

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]
Astronomët amatorë mund të ndërtojnë pajisjet e tyre dhe të organizojnë festa e takime nën yje, siç është Stellafane.

Astronomia është një nga shkencat ku amatorët mund të japin kontributin më të madh.[143] Në tërësi, astronomët amatorë vrojtojnë trupat dhe dukuritë qiellore, ndonjëherë me pajisje të nivelit të konsumatorit ose me pajisje që i ndërtojnë vetë. Objektet e zakonshme të vrojtimit përfshijnë Diellin, Hënën, planetët, yjet, kometat, shirat meteorësh dhe objektet e thella qiellore, si grumbujt yjorë, galaktikat dhe mjegullnajat. Klubet e astronomisë në mbarë botën kanë programe që i ndihmojnë anëtarët të organizojnë dhe zbatojnë programe vrojtimi, si vrojtimi i të gjitha objekteve në katalogët Messier (110 objekte) ose Herschel 400.[144][145]

Shumica e amatorëve punojnë në gjatësitë valore të dritës së dukshme, por disa kanë eksperimentuar me gjatësi valore jashtë spektrit të dukshëm. Pionieri i radioastronomisë amatore, Karl Jansky [en], zbuloi një burim radioje në qendër të Rrugës së Qumështit.[146] Disa astronomë amatorë përdorin teleskopë të bërë vetë ose radio-teleskopë të ndërtuar fillimisht për kërkime astronomike, si teleskopi One-Mile.[147][148]

Amatorët mund të kryejnë matje të fshehjeve për të përmirësuar orbitat e planetëve të vegjël. Ata mund të zbulojnë kometa dhe të kryejnë vrojtime të rregullta të yjeve të ndryshueshëm. Përmirësimet në teknologjinë dixhitale u kanë mundësuar amatorëve të përparojnë në astrofotografi.[149][150][151]

Probleme të pazgjidhura

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Në shekullin e 21-të, në astronomi mbeten ende pyetje të rëndësishme pa përgjigje. Disa kanë shtrirje kozmike: për shembull, çfarë janë materia e errët dhe energjia e errët, që mbizotërojnë evolucionin dhe fatin e kozmosit?[152] Cili do të jetë fati përfundimtar i universit?[153] Pse sasia e litiumit në kozmos është katër herë më e vogël se ajo që parashikon modeli standard i Big Bangut?[154] Të tjera lidhen me klasa më specifike dukurish. Për shembull, a është Sistemi diellor normal apo atipik?[155] Cila është prejardhja e spektrit të masave yjore, domethënë, pse astronomët vërejnë të njëjtën shpërndarje të masave yjore — funksionin fillestar të masës — pavarësisht kushteve fillestare?[156] Po ashtu, mbeten pyetje rreth formimit të galaktikave të para,[157] prejardhjes së vrimave të zeza supermasive,[158] burimit të rrezeve kozmike me energji ultra të lartë,[159] si dhe nëse ka jetë tjetër në Univers, veçanërisht jetë tjetër inteligjente.[160][161]

  1. ↑ Më poshtë jepet lista e imazheve në kolazh dhe disiplinat përkatëse astronomike, nga e majta në të djathtë nëpër rreshta:
    Shkenca planetare
    Titani kalon përpara Saturnit në një mozaik me ngjyra natyrore nga sonda hapësinore Cassini–Huygens, ku shihen ndryshimet stinore atmosferike dhe hija e unazave të Saturnit.
    Astronomia yjore
    ylli BD−08 1203, i fotografuar nga teleskopi hapësinor Euclid, pjesë e një fushe yjore të thellë që përdoret për studime fotometrike dhe astrometrike.
    Fizika diellore
    fotografi e eklipsit të plotë diellor të vitit 1999 në Francë, ku shfaqet korona diellore gjatë fazës së plotë.
    Astronomia vëzhguese dhe astronomia galaktikore
    VLT në Observatorin Paranal hedh një yll udhëzues me lazer në mezosferë për të mundësuar vëzhgime me optikë adaptive të Qendrës Galaktike.
    Astrofizika
    imazhi i parë i drejtpërdrejtë i një vrime të zezë supermasive, M87*, nga Teleskopi i Horizontit të Ngjarjeve, ku shfaqet unaza e fotoneve që rrethon hijen e saj.
    Astronomia tejgalaktikore
    galaktikat spirale në ndërveprim UGC 9618 (të njohura edhe si VV 340 / Arp 302), të fotografuara nga Teleskopi Hapësinor Hubble, që ilustrojnë fazat e hershme të bashkimit galaktikor.
    Kozmologjia dhe astronomia llogaritëse
    një kuadër nga projekti CLUES, që paraqet rrjetën kozmike në shkallë të gjerë me fije, grumbuj yjorë dhe zbrazëti në Gjithësi.
    Astrokimia
    kompleksi i reve Rho Ophiuchi, i fotografuar nga JWST (NIRCam), ku shihen rrymat astrofizike nga yjet e rinj, emetimi molekular i hidrogjenit dhe hidrokarburet aromatike policiklike.
    Astrobiologjia
    një veprimtari jashtë mjetit hapësinor nga astronauti Edward H. White II gjatë misionit Gemini 4, që ilustron praninë njerëzore në skajin e jashtëm të biosferës së Tokës dhe studimin e jetës në mjediset hapësinore.

    Këto janë vetëm disa nga degët e shumta të astronomisë. Të tjera përfshijnë, por nuk kufizohen në: astrofizikën me energji të lartë, fizikën astropjesëzore, gjeologjinë planetare, helioseizmologjinë, astronominë e neutrinos, astrostatistikat dhe të tjera. Gjithashtu, fushat e astronomisë shpesh mbivendosen, ndaj shembujt e renditur janë kryesisht konceptualë dhe synojnë të përcjellin fokusin e secilës fushë të përmendur.
  1. ↑ "astronomy (n.)" (në anglisht). Online Etymology Dictionary. Marrë më 2025-08-13.
  2. ↑ Losev, Alexandre (2012). "'Astronomy' or 'astrology': A brief history of an apparent confusion". Journal of Astronomical History and Heritage (në anglisht). 15 (1): 42–46. arXiv:1006.5209. Bibcode:2012JAHH...15...42L. doi:10.3724/SP.J.1440-2807.2012.01.05. ISSN 1440-2807. S2CID 51802196.
  3. 1 2 Scharringhausen, B. (janar 2002). "What is the difference between astronomy and astrophysics?". Curious About Astronomy (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 2007-06-09. Marrë më 2016-11-17.{{cite web}}: Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja)
  4. 1 2 Odenwald, Sten. "Archive of Astronomy Questions and Answers: What is the difference between astronomy and astrophysics?" (në anglisht). The Astronomy Cafe. Arkivuar nga origjinali më 2007-07-08. Marrë më 2007-06-20.
  5. 1 2 "School of Science-Astronomy and Astrophysics". Penn State Erie (në anglisht). 2005-07-18. Arkivuar nga origjinali më 2007-11-01. Marrë më 2007-06-20.
  6. ↑ "astronomy". Merriam-Webster Online (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 2007-06-17. Marrë më 2007-06-20.
  7. ↑ "astrophysics". Merriam-Webster Online (në anglisht). Marrë më 2007-06-20.{{cite web}}: Mirëmbajtja CS1: Shërbim arkivimi i vjetruar (lidhja)
  8. ↑ Shu, F.H. (1983). "Preface". The Physical Universe (në anglisht). Mill Valley, California: University Science Books. ISBN 978-0-935702-05-7.
  9. ↑ Ehret, Christopher (2023-06-20). Ancient Africa: A Global History, to 300 CE (në anglisht). Princeton University Press. fq. 107. ISBN 978-0-691-24409-9.
  10. ↑ Holl, Augustin. General history of Africa, IX: General history of Africa revisited (në anglisht). fq. 469, 705–722.
  11. ↑ Pernicka, Ernst; Adam, Jörg; Borg, Gregor; Brügmann, Gerhard; Bunnefeld, Jan-Heinrich; Kainz, Wolfgang; Klamm, Mechthild; Koiki, Thomas; Meller, Harald; Schwarz, Ralf; Stöllner, Thomas; Wunderlich, Christian-Heinrich; Reichenberger, Alfred (2020). "Why the Nebra Sky Disc Dates to the Early Bronze Age. An Overview of the Interdisciplinary Results". Archaeologia Austriaca (në anglisht). 104: 89–122. doi:10.1553/archaeologia104s89. ISSN 0003-8008. JSTOR 27045107.
  12. 1 2 3 4 5 Ryden, Barbara; Peterson, Bradley M. (2020-08-27). Foundations of Astrophysics (në anglisht) (bot. 1). Cambridge University Press. doi:10.1017/9781108933001.002. ISBN 978-1-108-93300-1.
  13. ↑ Meller, Harald (2021). "The Nebra Sky Disc – astronomy and time determination as a source of power". Time is power. Who makes time?: 13th Archaeological Conference of Central Germany (në anglisht). Landesmuseum für Vorgeschichte Halle (Saale). ISBN 978-3-948618-22-3.
  14. ↑ "Nebra Sky Disc". Halle State Museum of Prehistory (në anglisht).
  15. ↑ "The Nebra Sky Disc: decoding a prehistoric vision of the cosmos". The-Past.com (në anglisht). maj 2022.{{cite web}}: Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja)
  16. ↑ Ehret, Christopher (2023-06-20). Ancient Africa: A Global History, to 300 CE (në anglisht). Princeton University Press. fq. 107–110. ISBN 978-0-691-24410-5.
  17. ↑ Gent, R.H. van. "Bibliography of Babylonian Astronomy & Astrology". science.uu.nl project csg (në anglisht). Marrë më 2024-11-22.
  18. ↑ Sarma, Nataraja Sarma (2000). "Diffusion of astronomy in the ancient world". Endeavour (në anglisht). 24 (4): 157–164. doi:10.1016/S0160-9327(00)01327-2. PMID 11196987.
  19. ↑ Aaboe, A. (1974). "Scientific Astronomy in Antiquity". Philosophical Transactions of the Royal Society (në anglisht). 276 (1257): 21–42. Bibcode:1974RSPTA.276...21A. doi:10.1098/rsta.1974.0007. JSTOR 74272. S2CID 122508567.
  20. ↑ "Eclipses and the Saros" (në anglisht). NASA. Arkivuar nga origjinali më 2007-10-30. Marrë më 2007-10-28.
  21. ↑ Krafft, Fritz (2009). "Astronomy". përmbledhur nga Cancik, Hubert; Schneider, Helmuth (red.). Brill's New Pauly (në anglisht).
  22. ↑ "Heracleides Ponticus | Biography & Facts | Britannica". Encyclopedia Britannica (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 2025-10-15. Marrë më 2026-01-25.
  23. ↑ Berrgren, J.L.; Sidoli, Nathan (maj 2007). "Aristarchus's On the Sizes and Distances of the Sun and the Moon: Greek and Arabic Texts". Archive for History of Exact Sciences (në anglisht). 61 (3): 213–54. doi:10.1007/s00407-006-0118-4. S2CID 121872685.{{cite journal}}: Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja)
  24. ↑ Thurston, H. (1996). Early Astronomy (në anglisht). Springer Science & Business Media. fq. 2. ISBN 978-0-387-94822-5. Arkivuar nga origjinali më 2021-02-03. Marrë më 2015-06-20.
  25. ↑ Marchant, Jo (2006). "In search of lost time". Nature (në anglisht). 444 (7119): 534–538. Bibcode:2006Natur.444..534M. doi:10.1038/444534a. PMID 17136067.
  26. 1 2 Christian, Carol; Roy, Jean-René; Bely, Pierre-Yves, red. (2010). "History of astronomy". A Question and Answer Guide to Astronomy (në anglisht). Cambridge: Cambridge University Press. fq. 193–208. doi:10.1017/cbo9780511676123.009. ISBN 978-0-511-67612-3.
  27. ↑ DeWitt, Richard (2010). "The Ptolemaic System". Worldviews: An Introduction to the History and Philosophy of Science (në anglisht). Chichester, England: Wiley. fq. 113. ISBN 978-1-4051-9563-8.
  28. ↑ Cambon, Pierre; Jarrige, Jean-François (2006). Afghanistan, les trésors retrouvés: Collections du Musée national de Kaboul (në frëngjisht). Éditions de la Réunion des musées nationaux. fq. 269. "Les influences de l'astronomie grecques sur l'astronomie indienne auraient pu commencer de se manifester plus tot qu'on ne le pensait, des l'epoque Hellenistique en fait, par l'intermediaire des colonies grecques des Greco-Bactriens et Indo-Grecs" ("Ndikimi i astronomisë greke në astronominë indiane mund të ketë nisur më herët nga sa mendohej, që në periudhën helenistike, përmes kolonive greke të greko-baktrianëve dhe indo-grekëve").
  29. ↑ "Aryabhata the Elder". MacTutor History of Mathematics Archive (në anglisht).
  30. ↑ "Nilakantha". MacTutor History of Mathematics Archive (në anglisht).
  31. ↑ Akerman, Iain (2023-05-17). "The language of the stars". WIRED Middle East (në anglisht). Marrë më 2024-11-23.
  32. ↑ Kennedy, Edward S. (1962). "Review: The Observatory in Islam and Its Place in the General History of the Observatory by Aydin Sayili". Isis (në anglisht). 53 (2): 237–39. doi:10.1086/349558.
  33. ↑ Micheau, Françoise. Rashed, Roshdi; Morelon, Régis (red.). "The Scientific Institutions in the Medieval Near East". Encyclopedia of the History of Arabic Science (në anglisht). 3: 992–93.
  34. ↑ Nas, Peter J (1993). Urban Symbolism (në anglisht). Brill Academic Publishers. fq. 350. ISBN 978-90-04-09855-8.
  35. ↑ Kepple, George Robert; Sanner, Glen W. (1998). The Night Sky Observer's Guide (në anglisht). Vëll. 1. Willmann-Bell, Inc. fq. 18. ISBN 978-0-943396-58-3.
  36. ↑ Murdin, Paul; Murdin, Lesley (1985). Supernovae (në anglisht) (bot. 2). Cambridge: Cambridge University Press. fq. 14. ISBN 978-0-521-30038-4.
  37. ↑ Goldstein, Bernard R. (1967). "The Arabic version of Ptolemy's planetary hypothesis". Transactions of the American Philosophical Society (në anglisht). 57 (pt. 4): 6. doi:10.2307/1006040. JSTOR 1006040.
  38. ↑ Covington, Richard (2007). "Rediscovering Arabic Science". Aramco World (në anglisht). Vëll. 58 no. 3. Arkivuar nga origjinali më 2021-03-01. Marrë më 2023-03-06.
  39. ↑ Morrison, Robert G. (2013). "Astronomy in Islam". Encyclopedia of Sciences and Religions (në anglisht). fq. 155–158. doi:10.1007/978-1-4020-8265-8_89. ISBN 978-1-4020-8264-1.
  40. ↑ McKissack, Pat; McKissack, Frederick (1995). The royal kingdoms of Ghana, Mali, and Songhay: life in medieval Africa (në anglisht). H. Holt. fq. 103. ISBN 978-0-8050-4259-7.
  41. ↑ Clark, Stuart; Carrington, Damian (2002). "Eclipse brings claim of medieval African observatory". New Scientist (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 2015-04-30. Marrë më 2010-02-03.
  42. ↑ Hammer, Joshua (2016). The Bad-Ass Librarians of Timbuktu And Their Race to Save the World's Most Precious Manuscripts (në anglisht). New York: Simon & Schuster. fq. 26–27. ISBN 978-1-4767-7743-6.
  43. ↑ Holbrook, Jarita C.; Medupe, R. Thebe; Johnson Urama (2008). African Cultural Astronomy (në anglisht). Springer. fq. 182. ISBN 978-1-4020-6638-2. Arkivuar nga origjinali më 2021-08-17. Marrë më 2020-10-19.
  44. ↑ Gimpel, Jean (1992) [1976]. The Medieval Machine (në anglisht) (bot. 2nd). Pimlico. fq. 155–157. ISBN 978-0-7126-5484-5.
  45. ↑ Hannam, James (2009). God's philosophers: how the medieval world laid the foundations of modern science (në anglisht). Icon Books. fq. 180.
  46. ↑ Grant, The Foundations of Modern Science in the Middle Ages, (Cambridge, England: Cambridge University Press, 1996), pp. 114–116.
  47. ↑ Questions on the Eight Books of the Physics of Aristotle: Book VIII Question 12. English translation in Clagett's 1959 Science of Mechanics in the Middle Ages , p. 536
  48. ↑ Van Dyck, Maarten; Malara, Ivan. "Renaissance Concept of Impetus" (në anglisht). Marrë më 2025-08-12.
  49. ↑ Heilbron, J.L. (1999). The Sun in the Church: Cathedrals as Solar Observatories (në anglisht). Harvard University Press. fq. 3.
  50. ↑ Forbes 1909, Book 2, chapter 4: The Reign of Epicycles—From Ptolemy to Copernicus
  51. ↑ Forbes 1909, Book 2, chapter 6: Galileo and the Telescope—Notionsl of gravity by Horrocks, etc.
  52. ↑ Longair, Malcolm S. (2023). Galaxy Formation (në anglisht). Berlin, Heidelberg: Springer Berlin Heidelberg. fq. 3–30. doi:10.1007/978-3-662-65891-8_1. ISBN 978-3-662-65890-1.
  53. ↑ Caspar, Max; Hellman, Clarisse Doris (1993). Kepler (në anglisht). New York: Dover Publications. ISBN 978-0-486-67605-0.
  54. ↑ Forbes 1909, Book 2, chapter 5: Discovery of the True Solar System—Tycho Brahe—Kepler
  55. ↑ Forbes 1909, Book 2, chapter 7: Sir Isaac Newton—Law of Universal Gravitation
  56. ↑ Forbes 1909, Book 3, chapter 10: History of the Telescope—Spectroscope
  57. 1 2 3 4 5 6 7 8 Longair, Malcolm S. (2023). Galaxy Formation (në anglisht). Berlin, Heidelberg: Springer Berlin Heidelberg. fq. 3–30. doi:10.1007/978-3-662-65891-8_1. ISBN 978-3-662-65890-1.
  58. ↑ "Who was John Flamsteed, the first Astronomer Royal?" (në anglisht). Royal Museums Greenwich. Marrë më 2025-08-12.
  59. ↑ Forbes 1909, Book 2, chapter 9: Discovery of New Planets—Herschel, Piazzi, Adams, and Le Verrier
  60. ↑ Forbes 1909, Book 2, chapter 8: Newton's Successors—Halley, Euler, Lagrange, Laplace, etc.
  61. ↑ Ferguson, Kitty; Maciaszek, Miko (2014-03-20). "The Glassmaker Who Sparked Astrophysics" (në anglisht). Nautilus. Arkivuar nga origjinali më 2014-03-23. Marrë më 2018-04-08.
  62. ↑ Buehrke, Thomas (2021). "Physics & Astronomy: Cosmic Detective Work" (PDF). Max Planck Research (në anglisht). Nr. 4. fq. 67–72.
  63. ↑ Kirchhoff, G. (1860). "Ueber die Fraunhofer'schen Linien" [On Fraunhofer's Lines]. Annalen der Physik (në gjermanisht). 185 (1): 148–150. Bibcode:1860AnP...185..148K. doi:10.1002/andp.18601850115.
  64. ↑ Herschel, William (1785-12-31). "On the construction of the heavens". Philosophical Transactions of the Royal Society of London (në anglisht). 75: 213–266. Bibcode:1785RSPT...75..213H. doi:10.1098/rstl.1785.0012. ISSN 0261-0523.
  65. ↑ James, S. H. G. (1993). "DR Isaac Roberts (1829–1904) and his observatories". Journal of the British Astronomical Association (në anglisht). 103: 120. Bibcode:1993JBAA..103..120J.
  66. ↑ Roberts, Isaac (2010-10-31). Photographs of Stars, Star-Clusters and Nebulae: Together with Records of Results Obtained in the Pursuit of Celestial Photography (në anglisht) (bot. 1). Cambridge University Press. doi:10.1017/cbo9780511659119. ISBN 978-1-108-01523-3.
  67. ↑ Belkora, Leila (2003). Minding the heavens: the story of our discovery of the Milky Way (në anglisht). CRC Press. fq. 1–14. ISBN 978-0-7503-0730-7. Arkivuar nga origjinali më 2020-10-27. Marrë më 2020-08-26.
  68. ↑ Sharov, Aleksandr Sergeevich; Novikov, Igor Dmitrievich (1993). Edwin Hubble, the discoverer of the big bang universe (në anglisht). Cambridge University Press. fq. 34. ISBN 978-0-521-41617-7. Arkivuar nga origjinali më 2013-06-23. Marrë më 2011-12-31.
  69. ↑ Kragh, Helge S. (2006-12-07). Conceptions of Cosmos (në anglisht). Oxford University Press. doi:10.1093/acprof:oso/9780199209163.001.0001. ISBN 978-0-19-920916-3.
  70. ↑ Nussbaumer, H.; Bieri, L. (2011). "Who discovered the expanding universe?". The Observatory (në anglisht). 131 (6): 394–398. arXiv:1107.2281. Bibcode:2011Obs...131..394N.
  71. ↑ Oppenheimer, J. R.; Volkoff, G. M. (1939). "On Massive Neutron Cores". Physical Review (në anglisht). 55 (4): 374–381. Bibcode:1939PhRv...55..374O. doi:10.1103/PhysRev.55.374.
  72. ↑ Bird, Kai; Sherwin, Martin J. (2005). American Prometheus: The Triumph and Tragedy of J. Robert Oppenheimer (në anglisht). New York: Alfred A. Knopf. ISBN 978-0-375-41202-8.
  73. ↑ Baade, Walter; Zwicky, Fritz (1934). "Remarks on Super-Novae and Cosmic Rays" (PDF). Physical Review (në anglisht). 46 (1): 76–77. Bibcode:1934PhRv...46...76B. doi:10.1103/PhysRev.46.76.2. Arkivuar (PDF) nga origjinali më 2021-02-24. Marrë më 2019-09-16.
  74. ↑ Schmidt, M. (mars 1963). "3C 273: A Star-Like Object with Large Red-Shift". Nature (në anglisht). 197 (4872): 1040. Bibcode:1963Natur.197.1040S. doi:10.1038/1971040a0. S2CID 4186361.{{cite journal}}: Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja)
  75. ↑ Gold, T. (1968). "Rotating Neutron Stars as the Origin of the Pulsating Radio Sources". Nature (në anglisht). 218 (5143): 731–732. Bibcode:1968Natur.218..731G. doi:10.1038/218731a0. S2CID 4217682.
  76. ↑ McLean, Ian S. (2008). "Beating the atmosphere". Electronic Imaging in Astronomy. Springer Praxis Books (në anglisht). Berlin, Heidelberg: Springer. fq. 39–75. doi:10.1007/978-3-540-76583-7_2. ISBN 978-3-540-76582-0.
  77. ↑ Castelvecchi, Davide; Witze, Witze (2016-02-11). "Einstein's gravitational waves found at last". Nature News (në anglisht). doi:10.1038/nature.2016.19361. S2CID 182916902. Arkivuar nga origjinali më 2016-02-12. Marrë më 2016-02-11.
  78. 1 2 3 Abbott, B.P.; etj. (LIGO Scientific Collaboration and Virgo Collaboration) (2016). "Observation of Gravitational Waves from a Binary Black Hole Merger". Physical Review Letters (në anglisht). 116 (6) 061102. arXiv:1602.03837. Bibcode:2016PhRvL.116f1102A. doi:10.1103/PhysRevLett.116.061102. PMID 26918975. S2CID 124959784.
  79. ↑ "Electromagnetic Spectrum" (në anglisht). NASA. Arkivuar nga origjinali më 2006-09-05. Marrë më 2016-11-17.
  80. ↑ "What is radio astronomy" (në anglisht). RadioAstroLab. Marrë më 2025-08-12.{{cite web}}: Mirëmbajtja CS1: Shërbim arkivimi i vjetruar (lidhja)
  81. 1 2 3 4 "What is radio astronomy?" (në anglisht). SKAO. 2025. Marrë më 2025-08-13.
  82. ↑ "Radio Wave Emissions from Supernova 1987a" (në anglisht). Laboratori i Shtytjes Reaktive. 1987-03-11. Marrë më 2025-08-13.
  83. ↑ Radcliffe, J. F.; Barthel, P. D.; Garrett, M. A.; Beswick, R. J.; Thomson, A. P.; Muxlow, T. W. B. (2021). "The radio emission from active galactic nuclei". Astronomy & Astrophysics (në anglisht). 649: L9. arXiv:2104.04519. Bibcode:2021A&A...649L...9R. doi:10.1051/0004-6361/202140791.
  84. ↑ "Wide-field Infrared Survey Explorer Mission" (në anglisht). NASA Universiteti i Kalifornisë, Berkeley. 2014-09-30. Arkivuar nga origjinali më 2010-01-12. Marrë më 2016-11-17.
  85. ↑ Majaess, D. (2013). "Discovering protostars and their host clusters via WISE". Astrophysics and Space Science (në anglisht). 344 (1): 175–186. arXiv:1211.4032. Bibcode:2013Ap&SS.344..175M. doi:10.1007/s10509-012-1308-y. S2CID 118455708.
  86. ↑ "Why infrared astronomy is a hot topic" (në anglisht). ESA. 2003-09-11. Marrë më 2008-08-11.{{cite news}}: Mirëmbajtja CS1: Shërbim arkivimi i vjetruar (lidhja)
  87. ↑ "Infrared Spectroscopy – An Overview" (në anglisht). NASA California Institute of Technology. Arkivuar nga origjinali më 2008-10-05. Marrë më 2008-08-11.
  88. ↑ Rieke, Marcia J.; Kelly, Douglas; Horner, Scott (2005-08-18). Heaney, James B.; Burriesci, Lawrence G. (red.). "Overview of James Webb Space Telescope and NIRCam's Role" (PDF). Proc. SPIE 5904, Cryogenic Optical Systems and Instruments XI. Cryogenic Optical Systems and Instruments XI (në anglisht). 5904: 590401. Bibcode:2005SPIE.5904....1R. doi:10.1117/12.615554.
  89. ↑ Moore, Patrick (2007). "Invisible Astronomy". Philip's atlas of the universe (në anglisht) (bot. 6., new). London: Philip's. fq. 20–21. ISBN 978-0-540-09118-8.
  90. ↑ "Visible Light – NASA Science". NASA.gov (në anglisht). NASA. 2016-08-10. Marrë më 2025-08-05.
  91. ↑ "Glossary term: Optical Astronomy". IAU Office of Astronomy for Education (në anglisht). International Astronomical Union. Marrë më 2025-08-05.
  92. ↑ Mohammed, Steven Matthew (2021). Probing the Ultraviolet Milky Way: The Final Galactic Puzzle Piece (në anglisht). Universiteti i Kolumbias (tezë doktorature). fq. 11–13. doi:10.7916/d8-vqqh-qz10.
  93. ↑ Arnaud, Keith (2007). "An Introduction to X-ray Astronomy" (PDF) (në anglisht). NASA. Marrë më 2025-08-13.
  94. ↑ Godel, Manuel (2004). "X-ray astronomy of stellar coronae". The Astronomy and Astrophysics Review (në anglisht). 12 (2–3): 71. arXiv:astro-ph/0406661. Bibcode:2004A&ARv..12...71G. doi:10.1007/s00159-004-0023-2. ISSN 0935-4956.
  95. ↑ "The History of Gamma-ray Astronomy" (në anglisht). NASA. Arkivuar nga origjinali më 1998-05-20. Marrë më 2010-11-14.
  96. ↑ "MAGIC telescopes webpage" (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 2012-05-11. Marrë më 2012-06-15.
  97. ↑ Penston, Margaret J. (2002-08-14). "The electromagnetic spectrum" (në anglisht). Particle Physics and Astronomy Research Council. Marrë më 2016-11-17.{{cite web}}: Mirëmbajtja CS1: Shërbim arkivimi i vjetruar (lidhja)
  98. ↑ Funk, Stefan (2015-10-19). "Ground- and Space-Based Gamma-Ray Astronomy". Annual Review of Nuclear and Particle Science (në anglisht). 65: 245–277. arXiv:1508.05190. Bibcode:2015ARNPS..65..245F. doi:10.1146/annurev-nucl-102014-022036. ISSN 0163-8998.
  99. ↑ Gehrels, Neil (2012-08-24). "Gamma-Ray Bursts". Science (në anglisht). 337 (6097): 932–936. arXiv:1208.6522. Bibcode:2012Sci...337..932G. doi:10.1126/science.1216793. PMID 22923573.
  100. 1 2 Gaisser, Thomas K. (1990). Cosmic Rays and Particle Physics (në anglisht). Cambridge University Press. fq. 1–2. ISBN 978-0-521-33931-5.
  101. ↑ Moskowitz, Clara (2016-02-11). "Gravitational Waves Discovered from Colliding Black Holes". Scientific American (në anglisht).
  102. ↑ Tammann, Gustav-Andreas; Thielemann, Friedrich-Karl; Trautmann, Dirk (2003). "Opening new windows in observing the Universe" (në anglisht). Europhysics News. Marrë më 2016-11-17.{{cite web}}: Mirëmbajtja CS1: Shërbim arkivimi i vjetruar (lidhja)
  103. ↑ LIGO Scientific Collaboration and Virgo Collaboration; Abbott, B. P.; Abbott, R.; Abbott, T. D.; Abernathy, M. R.; Acernese, F.; Ackley, K.; Adams, C.; Adams, T. (2016-06-15). "GW151226: Observation of Gravitational Waves from a 22-Solar-Mass Binary Black Hole Coalescence". Physical Review Letters (në anglisht). 116 (24) 241103. arXiv:1606.04855. Bibcode:2016PhRvL.116x1103A. doi:10.1103/PhysRevLett.116.241103. PMID 27367379. S2CID 118651851.
  104. ↑ "Planning for a bright tomorrow: Prospects for gravitational-wave astronomy with Advanced LIGO and Advanced Virgo" (në anglisht). LIGO Scientific Collaboration. Arkivuar nga origjinali më 2016-04-23. Marrë më 2015-12-31.
  105. ↑ Xing, Zhizhong; Zhou, Shun (2011). Neutrinos in Particle Physics, Astronomy and Cosmology (në anglisht). Springer. fq. 313. ISBN 978-3-642-17560-2. Arkivuar nga origjinali më 2021-02-03. Marrë më 2015-06-20.
  106. ↑ Kovalevsky, Jean; Seidelmann, P. Kenneth (2004-06-03). Fundamentals of Astrometry (në anglisht) (bot. 1). Cambridge University Press. doi:10.1017/cbo9781139106832. ISBN 978-0-521-64216-3.
  107. 1 2 3 4 Fraknoi, Andrew; etj. (2022). Astronomy 2e (në anglisht) (bot. 2e). OpenStax. fq. 39. ISBN 978-1-951693-50-3. OCLC 1322188620. Arkivuar nga origjinali më 2023-02-23. Marrë më 2023-03-16.
  108. ↑ Calvert, James B. (2003-03-28). "Celestial Mechanics" (në anglisht). University of Denver. Arkivuar nga origjinali më 2006-09-07. Marrë më 2006-08-21.
  109. ↑ "Climbing the cosmic distance ladder" (PDF) (në anglisht). University of Western Australia. Marrë më 2025-08-12.
  110. ↑ Lindegren, Lennart; Dravins, Dainis (prill 2003). "The fundamental definition of "radial velocity"". Astronomy and Astrophysics (në anglisht). 401 (3): 1185–1201. arXiv:astro-ph/0302522. Bibcode:2003A&A...401.1185L. doi:10.1051/0004-6361:20030181. S2CID 16012160.{{cite journal}}: Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja)
  111. ↑ Dravins, Dainis; Lindegren, Lennart; Madsen, Søren (1999). "Astrometric radial velocities. I. Non-spectroscopic methods for measuring stellar radial velocity". Astron. Astrophys. (në anglisht). 348: 1040–1051. arXiv:astro-ph/9907145. Bibcode:1999A&A...348.1040D.
  112. ↑ "Hall of Precision Astrometry" (në anglisht). University of Virginia Department of Astronomy. Arkivuar nga origjinali më 2006-08-26. Marrë më 2016-11-17.
  113. ↑ "Cosmic Detectives" (në anglisht). The European Space Agency (ESA). 2013-04-02. Arkivuar nga origjinali më 2019-02-11. Marrë më 2013-04-15.
  114. 1 2 Dodelson, Scott (2003). Modern cosmology (në anglisht). Academic Press. fq. 1–22. ISBN 978-0-12-219141-1.
  115. ↑ Preuss, Paul. "Dark Energy Fills the Cosmos" (në anglisht). U.S. Department of Energy, Berkeley Lab. Arkivuar nga origjinali më 2006-08-11. Marrë më 2006-09-08.
  116. ↑ Van den Bergh, Sidney (1999). "The Early History of Dark Matter". Publications of the Astronomical Society of the Pacific (në anglisht). 111 (760): 657–60. arXiv:astro-ph/9904251. Bibcode:1999PASP..111..657V. doi:10.1086/316369. S2CID 5640064.
  117. 1 2 Harpaz, 1994, fq. 7–18
  118. ↑ Smith, Michael David (2004). "Cloud formation, Evolution and Destruction". The Origin of Stars (në anglisht). Imperial College Press. fq. 53–86. ISBN 978-1-86094-501-4. Arkivuar nga origjinali më 2021-08-13. Marrë më 2020-08-26.
  119. ↑ Harpaz, 1994, fq. 20 dhe i gjithë libri
  120. ↑ Harpaz, 1994, fq. 173–78
  121. ↑ Harpaz, 1994, fq. 111–18
  122. ↑ Harpaz, 1994, fq. 189–210
  123. ↑ Johansson, Sverker (2003-07-27). "The Solar FAQ" (në anglisht). Talk.Origins Archive. Arkivuar nga origjinali më 2006-09-07. Marrë më 2006-08-11.
  124. ↑ Lerner, K. Lee; Lerner, Brenda Wilmoth (2006). "Environmental issues: essential primary sources" (në anglisht). Thomson Gale. Marrë më 2016-11-17.{{cite web}}: Mirëmbajtja CS1: Shërbim arkivimi i vjetruar (lidhja)
  125. ↑ Pogge, Richard W. (1997). "The Once & Future Sun". New Vistas in Astronomy (në anglisht). Arkivuar nga origjinali (lecture notes) më 2005-05-27. Marrë më 2010-02-03.
  126. ↑ Bell III, J. F.; Campbell, B.A.; Robinson, M.S. (2004). Remote Sensing for the Earth Sciences: Manual of Remote Sensing (në anglisht) (bot. 3rd). John Wiley & Sons. Arkivuar nga origjinali më 2006-08-11. Marrë më 2016-11-17.
  127. ↑ Montmerle, Thierry; Augereau, Jean-Charles; Chaussidon, Marc; etj. (2006). "Solar System Formation and Early Evolution: the First 100 Million Years". Earth, Moon, and Planets (në anglisht). 98 (1–4): 39–95. Bibcode:2006EM&P...98...39M. doi:10.1007/s11038-006-9087-5. S2CID 120504344.
  128. ↑ Montmerle, 2006, fq. 87–90
  129. ↑ Beatty, J.K.; Petersen, C.C.; Chaikin, A., red. (1999). The New Solar System (në anglisht) (bot. 4th). Cambridge press. fq. 70. ISBN 978-0-521-64587-4. Arkivuar nga origjinali më 2015-03-30. Marrë më 2020-08-26.
  130. ↑ "Astrochemistry". www.cfa.harvard.edu/ (në anglisht). 2013-07-15. Arkivuar nga origjinali më 2016-11-20. Marrë më 2016-11-20.
  131. ↑ Hyrja "Exobiology" në Merriam-Webster Dictionary Arkivuar 2018-09-04 tek Wayback Machine (qasur më 2013-04-11)
  132. ↑ "About Astrobiology". NASA Astrobiology Institute (në anglisht). NASA. 2008-01-21. Arkivuar nga origjinali më 2008-10-11. Marrë më 2008-10-20.
  133. ↑ "Astrobiology" (në anglisht). University College London [en]. Marrë më 2025-08-13.
  134. ↑ "Origins of Life and Evolution of Biospheres". Journal: Origins of Life and Evolution of Biospheres (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 2020-02-08. Marrë më 2015-04-06.
  135. ↑ "Release of the First Roadmap for European Astrobiology". European Science Foundation (në anglisht). Astrobiology Web. 2016-03-29. Arkivuar nga origjinali më 2020-06-10. Marrë më 2016-04-02.
  136. ↑ Corum, Jonathan (2015-12-18). "Mapping Saturn's Moons". The New York Times (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 2020-05-20. Marrë më 2015-12-18.
  137. ↑ Cockell, Charles S. (2012-10-04). "How the search for aliens can help sustain life on Earth". CNN News (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 2016-09-10. Marrë më 2012-10-08.
  138. ↑ Aveni, Anthony F. (1995). "Frombork 1992: Where Worlds and Disciplines Collide". Archaeoastronomy: Supplement to the Journal for the History of Astronomy (në anglisht). 26 (20): S74–S79. Bibcode:1995JHAS...26...74A. doi:10.1177/002182869502602007. S2CID 220911940.
  139. ↑ Hilbe, Joseph M. (2017). "Astrostatistics". Wiley Stats Ref: Statistics Reference Online (në anglisht). Wiley. fq. 1–5. doi:10.1002/9781118445112.stat07961. ISBN 978-1-118-44511-2.
  140. ↑ Ouellette, Jennifer (2016-05-13). "Scientists Used the Stars to Confirm When a Famous Sapphic Poem Was Written". Gizmodo (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 2023-03-24. Marrë më 2023-03-24.
  141. ↑ Ash, Summer (2018-04-17). "'Forensic Astronomy' Reveals the Secrets of an Iconic Ansel Adams Photo". Scientific American (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 2023-03-24. Marrë më 2023-03-24.
  142. ↑ Marché, Jordan D. (2005). "Epilogue". Theaters of Time and Space: American Planetaria, 1930–1970 (në anglisht). Rutgers University Press. fq. 170–178. ISBN 0-8135-3576-X. JSTOR j.ctt5hjd29.14.
  143. ↑ Mims III, Forrest M. (1999). "Amateur Science—Strong Tradition, Bright Future". Science (në anglisht). 284 (5411): 55–56. Bibcode:1999Sci...284...55M. doi:10.1126/science.284.5411.55. S2CID 162370774. Astronomia ka qenë tradicionalisht ndër fushat më pjellore për amatorët seriozë […]
  144. ↑ "The American Meteor Society" (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 2006-08-22. Marrë më 2006-08-24.
  145. ↑ Lodriguss, Jerry. "Catching the Light: Astrophotography" (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 2006-09-01. Marrë më 2006-08-24.
  146. ↑ Imbriale, William A. (korrik 1998). "Introduction to "Electrical Disturbances Apparently of Extraterrestrial Origin"". Proceedings of the IEEE (në anglisht). 86 (7): 1507–1509. Bibcode:1998IEEEP..86.1507I. doi:10.1109/JPROC.1998.681377.{{cite journal}}: Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja)
  147. ↑ Ghigo, F. (2006-02-07). "Karl Jansky and the Discovery of Cosmic Radio Waves" (në anglisht). National Radio Astronomy Observatory. Arkivuar nga origjinali më 2006-08-31. Marrë më 2006-08-24.
  148. ↑ "Cambridge Amateur Radio Astronomers" (në anglisht). Marrë më 2006-08-24.{{cite web}}: Mirëmbajtja CS1: Shërbim arkivimi i vjetruar (lidhja)
  149. ↑ "The International Occultation Timing Association" (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 2006-08-21. Marrë më 2006-08-24.
  150. ↑ "Edgar Wilson Award" (në anglisht). IAU Central Bureau for Astronomical Telegrams. Arkivuar nga origjinali më 2010-10-24. Marrë më 2010-10-24.
  151. ↑ "American Association of Variable Star Observers" (në anglisht). AAVSO. Arkivuar nga origjinali më 2010-02-02. Marrë më 2010-02-03.
  152. ↑ "11 Physics Questions for the New Century" (në anglisht). Pacific Northwest National Laboratory. Arkivuar nga origjinali më 2006-02-03. Marrë më 2006-08-12.
  153. ↑ Hinshaw, Gary (2005-12-15). "What is the Ultimate Fate of the Universe?" (në anglisht). NASA WMAP. Arkivuar nga origjinali më 2007-05-29. Marrë më 2007-05-28.
  154. ↑ Howk, J. Christopher; Lehner, Nicolas; Fields, Brian D.; Mathews, Grant J. (2012-09-06). "Observation of interstellar lithium in the low-metallicity Small Magellanic Cloud". Nature (në anglisht). 489 (7414): 121–23. arXiv:1207.3081. Bibcode:2012Natur.489..121H. doi:10.1038/nature11407. PMID 22955622. S2CID 205230254.
  155. ↑ Beer, M. E.; King, A. R.; Livio, M.; Pringle, J. E. (nëntor 2004). "How special is the Solar system?". Monthly Notices of the Royal Astronomical Society (në anglisht). 354 (3): 763–768. arXiv:astro-ph/0407476. Bibcode:2004MNRAS.354..763B. doi:10.1111/j.1365-2966.2004.08237.x. S2CID 119552423.{{cite journal}}: Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja)
  156. ↑ Kroupa, Pavel (2002). "The Initial Mass Function of Stars: Evidence for Uniformity in Variable Systems". Science (në anglisht). 295 (5552): 82–91. arXiv:astro-ph/0201098. Bibcode:2002Sci...295...82K. doi:10.1126/science.1067524. PMID 11778039. S2CID 14084249.
  157. ↑ "FAQ – How did galaxies form?" (në anglisht). NASA. Arkivuar nga origjinali më 2015-06-28. Marrë më 2015-07-28.
  158. ↑ "Supermassive Black Hole" (në anglisht). Swinburne University. Arkivuar nga origjinali më 2020-08-14. Marrë më 2015-07-28.
  159. ↑ Hillas, A.M. (shtator 1984). "The Origin of Ultra-High-Energy Cosmic Rays". Annual Review of Astronomy and Astrophysics (në anglisht). 22: 425–44. Bibcode:1984ARA&A..22..425H. doi:10.1146/annurev.aa.22.090184.002233. This poses a challenge to these models, because […]{{cite journal}}: Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja)
  160. ↑ "Rare Earth: Complex Life Elsewhere in the Universe?". Astrobiology Magazine (në anglisht). 2002-07-15. Arkivuar nga origjinali më 2011-06-28. Marrë më 2006-08-12.
  161. ↑ Sagan, Carl. "The Quest for Extraterrestrial Intelligence". Cosmic Search Magazine (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 2006-08-18. Marrë më 2006-08-12.

Lidhje të jashtme

[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]