Chincha Qhichua
| Runashimi
| |
|---|---|
| Willakuy | |
| Rimaqkuna: | 2.000.000
|
| Rimaykunap ayllun | |
| Rimaykunap ayllun: | Qhichwa Wamp'uy rimay |
| Tuyrukuna | |
| ISO 639-1 | qu |
| ISO 639-2 | que |
| ISO 639-3 | que |
| SIL | Llapa k'iti rimayqa kikin tuyruyuqmi qug – Chawpi urqu qvi – Impapura qud – Kayampi qxr – Kañari qvj – Sarakuru qxl – Salasaka qud – Pichincha quw – Hanan Napu qvo – Urin Napu
|
| Saywitu | |
| [[File: Maypim Chincha Qhichuata rimachkanku | |
|
Kaytapas qhaway: | |
Kichua icha Chinchay Qhichuaqa Ikwayurpi, Kulunsuyupipis qhichwa simip lliw k'iti rimayninkunam, Kichwa runap rimaynin.
Kichwa rimaykunapiqa, manam [q] kunkatachu t'uqyanku, chay rantiqa [k] t'uqyanku. Ahinataq qillqankupas: Mana "qhichwa" nispanmi, "kichwa" qillqanku.
Ikwayurpi kichwapaqqa Shukllachishka Kichwatam llamk'achinku.
Kichwapiqa manam kaqniyuqpaq k'askaq nisqakunatachu llamk'achinku, ahinataq:
- Qhichwa simipi: Intip Churin, Kichwa shimipi: Intipa Churi
- Qhichwa simipi: Taytayku, Kichwa shimipi: Ñukanchik Tayta
Kichwa shimipiqa manam ñuqanchik, ñuqayku icha kanchik, kayku nispa sapaqchankuchu, aswantaq ñukanchik, kanchik nispalla rimanku.
Simi Kamachiy
[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]Chincha Kichwa simiqa Urin Quechua simiman ancha k'askam, ichaqa pisi sasachakuykunallawanmi kikinkupura hamut'akuy atikun.
Suti rantikuna
[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]Chincha Kichwa suqta sutirantiyuq, kaykunaqa kachkanku
| Chincha Kichwa | Runa simi Urin | ||
|---|---|---|---|
Adicionalmente, norte quechua "kikin" nisqa simiqa "usted" ("formal"u") nisqaman rikch'akuqmi, chaytan utilizakun momentos formalekunaspi otaq mana confianzayoq runawan rimaspa. achka rimayninmi «kikinkuna». Chincha Kichwa simipi "ñuqayku" ("ñuqayku" exclusivo) nisqawan mana equivalente kasqanrayku, "ñukanchik" iskaynin ruwayta hunt'achin.
Verbo
[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]Chincha Kichwa simipiqa, verboqa básicamente juk saphimanta ruwasqa kachkan, chayman sufijokunata yapanku imachus niyta munan chayta rikuchinapaq.
Infinitivu
[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]Verbokunapi Chincha Kichwa obtener su infinitivo "-na" sufijowan rimaypa saphinman yapaspa.
Qatinakuna: 1.1.
- harina 'inaugurar'.
- sirina 'echar'.
- paktana 'chayay'.
- purina 'puriy'.
- kallpana 'phaway'.
- kaparina 'qapariy'.
Verbo conjugacin
[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]Diccionariokunapi rikurisqanman hina verbokunaqa sapa kutim infinitivo nisqa formankupi kachkanku. Rimaykunata tinkuchinaykipaqqa saphintam tarinki. Saphitaqa "-na" k'askaqta hurquspa, rimaqpa munasqanwan tikraspa tarinchik:
Chaynapim arina (‘inaugurar’) rimaypa saphinqa ari-, chaymanmi hukniray suphihukunata yapayta atikunman munasqa ima ninanta aypanapaq. Qatinapaq: ari kunmi 'inaugurashan'.
Sufijokuna
[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]Kay sufijoqa huk reflexivo ruwaytam qawachin, chaymi ruwayqa objeton hina kikin sujetoyuq, chaymi ruwan:
Kay k’askaqqa ñawpaqman puriq ruwaytan rikuchin; chayqa kastilla simipi "estar... -ando/-endo" nisqawanmi tupan:
Kay sufijoqa rimaqpa sumaq sunqu kaynintam qawachin, aswantaqa mana allinta riqsisqa runakunawan:
Hawa t'inkikuna
[llamk'apuy | pukyuta llamk'apuy]- Ikwayurpi Kichwap k'iti rimayninkuna saywitu (quichua.net / FEDEPI.org)
- Kichwa Yachakukkunapa Shimiyuk Kamu (DINEIB, Ikwayur) (huk tiyaypi)
- Kichwa Kichwata Yachaymanta pdf
- Jaime José Chimbo Aguinda, María Angélica Ullauri Velasco, Eduardo Edmunso Shiguango Andi: Shimiyukkamu/Diccionario Kichwa-Español, Español-Kichwa. Con la nueva escritura del kichwa, según la Academia de la Lengua Kichwa del Ecuador (ALKI). Casa de la Cultura Ecuatoriana Benjamín Carrión, Quito 2007.
- Otavalos Online: Curso basico de kichwa para hispanoparlantes, nivel 1 (PDF) - Wamaq runakunap kichwata yachakunanpaq
- ÑUKUCHIJ SHIMI JATUN GASHKADA RIKUSHUNCHI - APUNTES SOBRE LA SEMÁNTICA SALASACA - ECUADOR
