Taiwan
 |
Vos an lenga piemontèisa |
| Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì. |
 Taiwan (an cinèis: 臺灣 / 台湾, Táiwān; an portugèis: Formosa) a l'é n'ìsola e na entità polìtica situà ant l'Asia oriental, an sël Tròpich dël Càncher, apopré 180 km a est dla costa dla Cin-a continental. A l'é formà da l'omònima ìsola (dita ëdcò Formòsa) e da àutre ìsole pi cite ant l'Océan Passìfich, dnans a la còsta cinèis-a. La capital a l'é Taipei. L'ìsola prinsipal a l'ha na surfassa 'd 35.808 km² e a l'é separà dal continent dal Stret ëd Taiwan. A l'é popolà da 'n pòch men che 24 milion d'abitant e a l'é un dij teritòri pì densament popolà dël mond. Anté ch'as treuva NòmËl nòm "Taiwan" a ven da na paròla dla tribù Siraya, ch'a vorìa dì "gent dë strangé". J'europengh a l'han ciamala "Ilha Formosa" ("Bela ìsola") dël sécol ch'a fa XVI. An cinèis a l'é conossùa 'dcò com "Repùblica ëd Cin-a" (中華民國, Zhōnghuá Mínguó), ch'a l'é 'l nòm ufissial dël goern ch'a l'ha 'l contròl dël teritòri. StòriaPopolassion indìgenaTaiwan a l'é stàita popolà da 'd gent austronesian-e già 6.000 agn fa. Coste tribù (aborìgen) a l'han creà na coltura distinta prima dël contat con ij cinèis o j'europengh. Ariv dij cinèis e dj'europenghDël sécol ch'a fa XVII, j'olandèis e jë spagneuj a l'han fondà dj'avanpòst an sla costa ossidental. Contempòraneament, vàire migrassion ëd cinèis Han da le provinse ëd Fujian e Guangdong a son ancaminà a stabilisse. Dël 1662, ël lealista ming Koxinga a l'ha campà fòra j'olandèis e a l'ha stabilì un regn basà a Taiwan. Dominassion QingDël 1683, l'Imperi Qing a l'ha ancorporà Taiwan ant sò teritòri, ma a l'ha aministrala mach da leugn. Durant costa época, la migrassion cinèisa a l'é chërsùa motobin. Perìod giaponèis (1895–1945)Dòp la Prima guèra cinèis-giaponèisa, Taiwan a l'é stàita cedùa al Giapon col Tratà ëd Shimonoseki. Ël Giapon a l'ha modernisà l'infrastrutura, ma a l'ha 'dcò aplicà 'd polìtiche 'd giaponisassion forsosa. A la fin dla Sconda Guèra Mondial, Taiwan a l'é stàita butà sota l'aministrassion dla Repùblica ëd Cin-a (ROC). Goern dla ROC e marcial lawDël 1949, quand ij comunista ëd Mao Zedong a l'han ocupà tuta la Cin-a e a l'han fondà la Rèpublica Popolar Cinèis-a, ël govern nassionalista dël Kuomintang ëd Chiang Kai-shek a l'é scapà a Taiwan. Grassie a la protession militar e econòmica djë Stat Unì, ël govern ëd Chiang Kai-shek a l'ha dzorvivù e, fin al 1971, a l'ha fàit part del Consèj ëd Sicurëssa dj'Nassion Unìe come ùnich rapresentant ëd tuta la Cin-a. Ancheuj Taiwan (ò, come lor a veulo esse ciamà, la "Repùblica ëd Cin-a") a l'é arconossù mach da 24 govern e da gnun djë stat pi important. Democratisassion e identità taiwanèisaA parte da j'agn '80, Taiwan a l'ha ancaminà na transission democràtica. Ël Partì Democràtich Progressista (DPP), ch'a sosten l'identità separà 'd Taiwan, a l'é dventà na fòrsa polìtica amportanta. Dël 1996, Taiwan a l'ha tnù soe prime elession pressidensiaj direte. Statù polìtich internassionalLa Questión ëd Taiwan a resta un dij pì delicà tema geopolìtich:
Taiwan a partìssipa a vàire organisassion antërnassionaj sota 'l nòm "Chinese Taipei", coma al Comità Olìmpich Internassional o a l'Organisassion Mondial dël Comersi. Organisassion polìticaTaiwan (nòm ofissial: 中華民國 = Repùblica ëd Cin-a) a l'é na repùblica. GeografìaL'ìsola a l'é motobin montagnosa, con la caden-a sentral ch'a traversa da nòrd a sud. Ël mont pì àut a l'é ël Mont Jade (3.952 m). A l'ha 'd foreste tropicaj e subtropicaj riche 'd biodiversità. Le pianure a son limità a la banda ossidental, andoa as treuvo le sità pì grande. Taiwan a l'ha 'dcò vàire ìsole minor, dont le Ìsole Penghu, Kinmen, e Matsu. EconomìaTaiwan a l'ha n'economìa motobin avansà e a l'é un dle Quatr tigr asiàtiche:
A l'ha un PIL pro-capite àut (apopré USD 36.000) e a fa part ëd lAPEC e dël WTO. ColturaLa coltura taiwanèisa a l'é na mës-cia 'd tradission cinèise Han (dzortut dël sud-est), anfluense giaponèise, e element aborìgen. A l'é famosa për:
Sfide atuaj
Vëdde 'dcòArferiment
Ligam estern |
