Alasca

	Vos an lenga piemontèisa
	Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì.

L'Alasca a l'é në stat federal djë Stat Unì. A l'ha na surfassa ëd 1.717.854 km² (la pì vasta tra jë stat dla nassion) e na popolassion ëd 733.391 abitant (stim-a 2020).

A resta ant la macroregion ciamà comunement West. A confin-a a nòrd con l'Océan Giassial Àrtich, a òvest con lë Stret ëd Bering e 'l Mar ëd Bering, a sud con l'Océan Passìfich e ël Gòlf d'Alasca, a est col Canadà (provinsa dël Yukon e Columbia Britànica). A l'ha 'dcò na frassion marìtima con la Russia (Siberia oriental) travers lë Stret ëd Bering.

La capital a l'é Juneau (32.255 abitant); la sità pì popolà dlë stat a l'é Anchorage (291.247 abitant), ch'a l'é 'dcò 'l sènter econòmich e logìstich prinsipal. Àutre sità amportante: Fairbanks, Sitka, Ketchikan.

Stòria

L'Alasca a l'era originariament abità da vàire tribù indigene, com j'Inuit, j'Aleut, j'Yupik, j'Athabaskan e ij Tlingit. Ël prim europeo a rivé a l'é stàit l'esplorador danèis Vitus Bering (dël 1741), an n'arserca russa. La Russia a l'ha fondà dij pòst ëd comersi ëd pèil e a l'ha stabilì na presensa colonial fin-a al 1867. Jë Stat Unì a l'han catà l'Alasca dël 30 ëd mars 1867 për 7,2 milion ëd dòlar (apopré 2 sentesim al km²), n'acòrdi conossù com la "Alaska Purchase" e firmà dal secretari dë stat William H. Seward.

Apress l'acuist, l'Alasca a l'é stàit un teritòri fin-a al 3 ëd gené 1959, cand a l'é dventà ël 49 stat ëd l'Union. La Corsa a l'òr dël Klondike (1896-1899) e la Corsa a l'òr d'Alasca (1900) a l'han mnà 'd milen-e 'd colon. Durant la Sconda Guèra Mondial, l'Alasca a l'ha avù un ròl strategich (Batalia dj'Aleutine) e a l'ha dësvlupà soe infrastruture.

Dël 1968, a l'han trovà 'd riserve 'd petròli ant ël North Slope, e dël 1977 a l'ha ancaminà a operé l'Alaska Pipeline, un oleodòt ch'a porta 'l petròli fin-a a Valdez.

Organisassion polìtica

La goernadris a l'é Mike Dunleavy (republican, dal 2018). Prima 'd chiel, a l'é stàita goernadris Sarah Palin (2006-2009). L'Alasca a contribuiss con 3 grand eletor a j'elession pressidensiaj dl'Union. La capital a l'é Juneau, ma ël govern a l'ha 'd session 'dcò a Anchorage e Fairbanks. Lë stat a l'é dividù an 19 borough (contea) e 11 àree nen organisà.

Economìa

L'economìa a l'é basà dzortut an sël:

Petròli e gas natural: ch'a contribuiss a la pì part dël budget dlë stat grassie a n'Alaska Permanent Fund ch'a dëstribuiss na part dël profit a j'abitant ('PFD' - Permanent Fund Dividend).
Pësca: salmon, merluss, aringhe, gàmber.
Turism: paisage naturaj, osservassion dj'ors, dle balen-e, alpinism, crosiere ant ij fiòrd.
Militar: presensa amportante dle fòrse armà american-e.

Geografìa e natura

L'Alasca a l'ha un teritòri motobin varià:

Montagne: la Caden-a d'Alasca con ël Mont Denali (6.190 m), ël pì àut dë Stat Unì.
Fiòrd, giassé e 1.800 ìsole.
Bòsch boreaj (taiga) e tundra.
Vulcan: part dla "Sintura 'd feu" dël Passìfich.

A l'ha 8 Parch Nassionaj, an tra 'i quaj ël Denali National Park e 'l Glacier Bay National Park.

Popolassion e coltura

La popolassion a l'é motobin spantià, con 'd comunità isolà. A-i son 20 lenghe indìgene arconossùe ofissialment (ansema a l'anglèis). L'Alasca Native Claims Settlement Act dël 1971 a l'ha dàit drit teritoriaj e compense a le tribù indigene. La coltura a l'ha 'd tradission fòrte ëd pësca, cassa e artisanà (totem, sculture an avòri 'd trichech).