Obrona Pragi
| Insurekcja kościuszkowska | |||
Obrona Pragi, Aleksander Orłowski | |||
| Czas |
4 listopada 1794 | ||
|---|---|---|---|
| Miejsce | |||
| Terytorium | |||
| Wynik |
klęska Polaków | ||
| Strony konfliktu | |||
| |||
| Dowódcy | |||
| |||
| Siły | |||
| |||
| Straty | |||
| |||
Położenie na mapie Polski w 1794 r. | |||
Obrona Pragi (zwyczajowo rzeź Pragi[9]) – ostatnie starcie zbrojne insurekcji kościuszkowskiej, a zarazem ostatnia bitwa Rzeczypospolitej Obojga Narodów, stoczona w obronie Warszawy 4 listopada 1794 roku.
Warszawska Praga była w okresie insurekcji kościuszkowskiej ważnym punktem strategicznym, osłaniającym Warszawę od wschodu i zabezpieczającym przeprawę przez Wisłę. W listopadzie 1794 roku podejścia do dzielnicy chroniły nieukończone umocnienia polowe o długości około 7 km, obsadzone przez blisko 19 tys. powstańców, z czego ok. 13 tys. było zdolnych do walki[3], dysponujących 104 działami[4]. Nacierające wojska rosyjskie pod dowództwem Aleksandra Suworowa liczyły około 24 tys. żołnierzy i dysponowały 86 działami[2]. Prace fortyfikacyjne prowadzono pod nadzorem komendanta Warszawy generała Józefa Orłowskiego, a od października 1794 roku komendanta Pragi generała Franciszka Łaźnińskiego[10][11].
Przebieg bitwy
[edytuj | edytuj kod]Po klęsce wojsk polskich w bitwie pod Maciejowicami i wzięciu do niewoli Tadeusza Kościuszki sytuacja militarna insurekcji uległa znacznemu pogorszeniu. Rosjanie podjęli działania zmierzające do zdobycia Warszawy. Korpusy dowodzone przez Suworowa i Iwana Fersena połączyły się 25 października 1794 roku w Stanisławowie, po czym skierowały się w stronę stolicy[12].
Po objęciu funkcji Najwyższego Naczelnika przez Tomasza Wawrzeckiego rozpoczęto w Warszawie narady nad dalszym prowadzeniem działań wojennych. Wawrzecki opowiadał się za opuszczeniem prawego brzegu Wisły i obroną linii rzeki siłami regularnymi, przy jednoczesnym przeniesieniu części wojsk do Wielkopolski. Ignacy Potocki uważał natomiast, że należy stoczyć z Rosjanami otwartą bitwę na przedpolach Pragi. Ostatecznie zdecydowano się bronić Pragi, jednocześnie planując kontynuowanie działań zaczepnych przeciwko Prusakom[13].
Do obrony Pragi skierowano przede wszystkim wycofujące się z Litwy oddziały dowodzone przez generała Stanisława Mokronowskiego. Dowództwo nad całością wojsk powierzono Józefowi Zajączkowi. Przystąpiono do rozbudowy umocnień polowych, których linia miała około 6,8 km długości. Fortyfikacje, wznoszone pospiesznie na piaszczystym podłożu, składały się z wałów ziemnych, rowów, palisad, wilczych dołów i baterii artyleryjskich. Nie były jednak wystarczająco trwałe ani odpowiednio obsadzone. Ich nadmierna rozciągłość dodatkowo utrudniała skuteczną obronę. Według meldunku Zajączka z 2 listopada na Pradze znajdowało się 19 512 ludzi, jednak tylko część z nich stanowiły regularne, zdolne do walki oddziały[14].
26 października 1794 roku wojska rosyjskie stoczyły bitwę pod Kobyłką z oddziałami litewskimi osłaniającymi marsz generała Mokronowskiego. Rosjanie uzyskali ograniczony sukces taktyczny, jednak zasadnicza część wojsk litewskich zdołała wycofać się na Pragę. Dwa dni później główne siły rosyjskie podeszły pod Warszawę[15].
Wojska rosyjskie rozłożyły się na przedpolach Pragi, a 3 listopada rozpoczęły ostrzał polskich umocnień. Suworow nie zamierzał prowadzić długotrwałego oblężenia. Wobec przewagi liczebnej i jakościowej wojsk rosyjskich oraz słabości polskich fortyfikacji zdecydował się na przeprowadzenie bezpośredniego szturmu[16].
O świcie 4 listopada 1794 roku, około godziny 5, rosyjskie rakiety dały sygnał do rozpoczęcia szturmu. Wojska rosyjskie, podzielone na siedem kolumn, zaatakowały polskie umocnienia z kilku kierunków. Główne uderzenie, prowadzone przez cztery kolumny, skierowano na północno-wschodni odcinek obrony, gdzie znajdowały się oddziały dowodzone przez generała Jakuba Jasińskiego. Rosjanie wykorzystali element zaskoczenia, a także przewagę liczebną na głównym kierunku natarcia. Po przełamaniu zewnętrznych umocnień rozpoczęli walkę z polskimi oddziałami znajdującymi się za wałami[17].
W obronie Pragi uczestniczył również Pułk Lekkokonny Starozakonny dowodzony przez Berka Joselewicza. Oddział ten, złożony z żołnierzy pochodzenia żydowskiego, został rozbity podczas rosyjskiego szturmu. Walki na umocnieniach, pomimo oporu części polskich oddziałów, szybko doprowadziły do załamania obrony. Szczególnie zacięte starcia toczyły się w rejonie reduty „Zwierzyniec”, gdzie poległ generał Jasiński[18][11].
W trakcie walk generał Zajączek opuścił Pragę i wycofał się na lewy brzeg Wisły. Według ustaleń Tadeusza Rawskiego już o godzinie 2 w nocy podjął decyzję o ewakuacji Pragi. Szturm zakończył się zdobyciem umocnień przez Rosjan, po czym doszło do masowego mordowania mieszkańców dzielnicy, w tym kobiet, dzieci i osób niezwiązanych z walkami. Według szacunków przytaczanych przez Rawskiego podczas szturmu zginęło około 500 polskich żołnierzy, a około 2000 zostało rannych. Znacznie większe były straty wśród ludności cywilnej. Muzeum Historii Polski podaje, że liczba ofiar rzezi wyniosła od 13 do 20 tysięcy osób. Wśród zabitych znaleźli się również generał Paweł Grabowski oraz generał Jasiński[19][11].
Rzeź Pragi
[edytuj | edytuj kod]






Po przełamaniu oporu obrońców Rosjanie dokonali masakry ludności cywilnej. W wyniku kilkugodzinnej fali mordów życie straciło według szacunków od 5–6 do nawet 20 tysięcy ludzi. Ten akt sterroryzował lewobrzeżną stronę Warszawy i skłonił stolicę do kapitulacji. Wojska powstańcze wycofały się na południe i 5 listopada całe miasto poddało się Rosjanom.
Ambasador brytyjski w Warszawie określił mord na cywilach jako ohydne, niepotrzebne barbarzyństwo[21]. Zwłoki ofiar leżały niepogrzebane jeszcze przez kilka tygodni; do ich uprzątnięcia nowy rosyjski gubernator miasta Friedrich von Buxhoeveden wyznaczył później 200 żołnierzy[22].
Rosyjscy historycy obciążają odpowiedzialnością za rzeź Kozaków[23], Suworow miał nakazać zniszczenie mostów, aby uchronić lewobrzeżną Warszawę. Jednak rosyjski oficer służący w armii Suworowa w czasie rzezi Pragi zaznacza, że przyczyną wydania rozkazu zniszczenia mostów była chęć uniknięcia kontrataku wojsk polskich z lewobrzeżnej Warszawy na całkowicie pijane pułki rosyjskie[24]. Jednocześnie według relacji świadków Suworow nie tylko nie podjął działań zapobiegających rzezi, nie ukarał sprawców, ale odniósł spore korzyści z przeprowadzonej masakry, gdy polecił później odtworzenie wąskiej kładki i wpuszczanie z lewobrzeżnej Warszawy rodzin pomordowanych, co zapoczątkowało psychozę strachu wśród cywilnej ludności miasta i przyśpieszyło kapitulację[24].
Po kapitulacji miasta Suworow wysłał składający się z trzech słów meldunek do carycy Katarzyny II, który dzięki swej lapidarności przeszedł do legendy w rosyjskiej historiografii: „Hura, Warszawa nasza!” (Ура! Варшава наша!)[25][26][27], na co cesarzowa odpowiedziała równie lapidarnie: „Hura, Feldmarszałku Suworow!” (Ура! Фельдмаршал Суворов!)[28], co było oznajmieniem awansu Suworowa do stopnia feldmarszałka. Dla uczczenia zwycięstwa Katarzyna II ustanowiła odznaczenie Krzyż za Zdobycie Pragi[29].
Upadek insurekcji
[edytuj | edytuj kod]O godzinie 20:00 4 listopada 1794 roku na Pragę przybyli trzej przedstawiciele magistratu Warszawy: Dominik Borakowski, Franciszek Ksawery Makarowicz i Stanisław Strzałkowski. Delegacja miała ze sobą list od króla Stanisława Augusta Poniatowskiego oraz pisemne upoważnienie magistratu do prowadzenia rozmów z rosyjskim dowództwem w sprawie kapitulacji miasta. Po przeprawieniu się przez Wisłę delegaci zostali skierowani do głównej kwatery Suworowa pod Białołęką[30].
Delegaci spędzili noc w obozie rosyjskim, a następnego dnia rano zostali przyjęci przez Aleksandra Suworowa, który przywitał ich przed swoim namiotem. Rosyjski dowódca przedstawił warunki kapitulacji, a następnie podjął dalsze rozmowy z przedstawicielami magistratu. Rokowania dotyczyły przede wszystkim zapewnienia bezpieczeństwa mieszkańcom stolicy oraz warunków przejęcia miasta przez wojska rosyjskie[30].
Wojska rosyjskie wkroczyły do Warszawy 9 listopada 1794 roku. Pierwotnie Suworow zgodził się odroczyć wejście do miasta do 11 listopada, aby umożliwić naprawę mostu na Wiśle, ewakuację wojsk polskich i uporządkowanie spraw związanych z magazynami wojskowymi. Następnie jednak zmienił decyzję i wyznaczył termin wkroczenia na 9 listopada. Przy wjeździe do miasta Suworowa powitała delegacja magistratu z wiceprezydentem Józefem Łukaszewiczem, który przekazał mu klucze do stolicy[31][32].
Upadek Pragi i kapitulacja Warszawy nie oznaczały natychmiastowego zakończenia insurekcji. Tomasz Wawrzecki wyprowadził z miasta wojska powstańcze, które zamierzał skierować na południe, w stronę ziemi sandomierskiej i kieleckiej. Liczył na możliwość dalszego prowadzenia działań wojennych po reorganizacji i uzupełnieniu zaopatrzenia. W wyniku kolejnych klęsk, dezercji i narastającej demoralizacji armia powstańcza szybko jednak traciła zdolność bojową. Rozpadały się kolejne oddziały, a szeregi opuszczali zarówno szeregowi żołnierze, jak i oficerowie[33].
Wobec pogarszającej się sytuacji militarnej podejmowano również próby porozumienia z państwami zaborczymi. Do generała Jana Henryka Dąbrowskiego dotarła propozycja kontaktu ze strony pruskiego majora Klocha, który przekazał mu list dotyczący możliwości porozumienia z Prusami. Wśród rozważanych warunków znajdowały się amnestia dla Wielkopolski oraz możliwość wstąpienia polskich oficerów do armii pruskiej na dotychczasowych stopniach. Dąbrowski rozważał tę propozycję, jednak nie doszło do zawarcia porozumienia[32].
Ostatnim etapem insurekcji były wydarzenia w rejonie Radoszyc. 16 listopada 1794 roku, wobec rozpadu armii i braku możliwości dalszego prowadzenia walki, Tomasz Wawrzecki rozpoczął rokowania z rosyjskim generałem Fiodorem Denisowem i zawarł z nim zawieszenie broni. Następnego dnia rozpuścił pozostałe oddziały powstańcze, a część dowódców, w tym samego Wawrzeckiego i generałów Dąbrowskiego, Romualda Giedroycia, Antoniego Giełguda i Kajetana Niesiołowskiego, odprowadzono pod rosyjską eskortą do Warszawy. Ostatnie oddziały powstańcze złożyły broń do 18 listopada. Wydarzenia te uznaje się za ostateczny koniec insurekcji kościuszkowskiej[32][33].
Po upadku powstania wielu jego przywódców i uczestników dostało się do niewoli rosyjskiej. W twierdzy Pietropawłowskiej w Petersburgu osadzono między innymi Tadeusza Kościuszkę, Juliana Ursyna Niemcewicza, Ignacego Potockiego, Tomasza Wawrzeckiego i Jana Kilińskiego. Nie wszyscy trafili tam jednak w tym samym czasie: Kościuszko i Niemcewicz zostali przewiezieni do Petersburga w grudniu 1794 roku, natomiast Potockiego aresztowano 21 grudnia tegoż roku[34][35].
Inny los spotkał część przywódców insurekcji, którzy znaleźli się na terytorium zaboru austriackiego. Hugo Kołłątaj, który opuścił Warszawę bezpośrednio po szturmie Pragi, został aresztowany przez Austriaków 6 grudnia 1794 roku pod Przemyślem. Osadzono go najpierw w Ołomuńcu, a następnie w twierdzy Josephstadt, gdzie przebywał przez osiem lat[36].
W 1796 roku, po śmierci Katarzyny II, jej następca Paweł I zdecydował o uwolnieniu Kościuszki i pozostałych więzionych przywódców insurekcji. Za wstawiennictwem Kościuszki zwolniono również tysiące polskich jeńców wojennych, w tym żołnierzy zesłanych na Syberię lub wcielonych do armii rosyjskiej. Kościuszko opuścił Petersburg w grudniu 1796 roku w towarzystwie Niemcewicza[37].
Upadek insurekcji kościuszkowskiej umożliwił zaborcom dokończenie likwidacji Rzeczypospolitej. 24 października 1795 roku Rosja, Prusy i Austria podpisały traktat dotyczący III rozbioru Polski. Miesiąc później, 25 listopada, Stanisław August Poniatowski abdykował[38].
Upamiętnienie
[edytuj | edytuj kod]- Dla uczczenia ofiar rzezi ustanowiony został pomnik – metalowy krzyż u zbiegu ul. Jagiellońskiej i al. „Solidarności”[39].
- Tablica wmurowana w ścianę kościoła Matki Bożej Loretańskiej przy ul. Ratuszowej (w 1994, tj. w 200-lecie wydarzeń)[40].
- Kamień pamiątkowy przed bazyliką katedralną św. Michała Archanioła i św. Floriana Męczennika (także w 1994)[41].
- W 1916 został wybity medal upamiętniający rzeź Pragi[42].
Zobacz też
[edytuj | edytuj kod]- Kościół Matki Bożej Loretańskiej w Warszawie – kaplica loretańska, pozostałości dawnego kościoła bernardynów św. Andrzeja, cmentarz obrońców Pragi 1794
- Konkatedra Matki Bożej Zwycięskiej w Warszawie – cmentarz obrońców Pragi 1794, m.in. groby gen. Jakuba Jasińskiego i gen. Tadeusza Korsaka
Przypisy
[edytuj | edytuj kod]- 1 2 Suworow, Польская кампания (1794-1795 гг.) (Суворов) 1795.
- 1 2 3 Friedrich Christoph Schlosser, History of the Eighteenth Century and of the Nineteenth Till the Overthrow of the French Empire: tom 6 (przetłumaczone z niemieckiego). Chapman and Hall, 1845. S. 256.
- 1 2 Rawski 1999 ↓, s. 47.
- 1 2 Mała Encyklopedia Wojskowa; według innych źródeł artyleria polska liczyła 90 dział.
- 1 2 Gaston Bodart, Militär-historisches Kriegs-Lexikon (1618–1905). Wiedeń, Lipsk: C.W. Stern, 1908. S. 300
- ↑ Tadeusz Myślik: Dorosnąć do wielkości. Czas Warszawski. [dostęp 2009-03-31]. [zarchiwizowane z tego adresu (19 czerwca 2009)]. (pol.).
- ↑ „According to one Russian estimate 20,000 people had been killed in the space of a few hours” (Adam Zamoyski: The Last King of Poland, London 1992, s. 429).
- ↑ „...Ciężkie nieszczęścia napełniły nas trwogą (...) Po zdobyciu przedmieścia Praga (4 listopada) zostało wymordowanych ponad 16 000 ludzi – mężczyzn, kobiet i dzieci. Musieliśmy patrzeć na te okrutne sceny, gdyż działo się to naprzeciw naszego domu. Jedynie Wisła przepływa pomiędzy tym przedmieściem a naszym domem, który stoi tuż nad brzegiem rzeki...” św. Klemens Dworzak w liście do przełożonego za: Józef Heinzmann: Głosić na nowo Ewangelię. Św. Klemens Maria Hofbauer (1751–18200). Tuchów: Homo Dei, 1992, s. 36.
- ↑ Bruno Korotyński: Rzeź Pragi. 1924.
- ↑ Rawski 1999 ↓, s. 6–7.
- 1 2 3 Rzeź Pragi. Muzeum Wojska Polskiego. [dostęp 2026-11-17].
- ↑ Rawski 1999 ↓, s. 42–47.
- ↑ Rawski 1999 ↓, s. 43–45.
- ↑ Rawski 1999 ↓, s. 47–48.
- ↑ Rawski 1999 ↓, s. 46–47.
- ↑ Rawski 1999 ↓, s. 47–50.
- ↑ Rawski 1999 ↓, s. 48–52.
- ↑ Rawski 1999 ↓, s. 51–53.
- ↑ Rawski 1999 ↓, s. 52–55.
- ↑ „Krzyż został ufundowany i ustawiony w latach dwudziestych, a wewnątrz kryje podobno szczątki drewnianego krzyża, który stał tu pierwotnie.” [za:] archiwum ZHP Praga Północ.
- ↑ „Z najwyższym żalem informuję Waszą Lordowską Mość, że atakowi na linie obrony Pragi towarzyszyło najstraszliwsze i zupełnie niepotrzebne barbarzyństwo...” – raportował premierowi Wielkiej Brytanii jej warszawski ambasador, pułkownik William Gardiner za: Andrzej Solak: Rzeź Pragi. Wzrastanie 2004. [dostęp 2009-03-31]. [zarchiwizowane z tego adresu (16 lipca 2011)]. (pol.).
- ↑ Jan Stanisław Bystroń: Warszawa. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, 1977, s. 151–152.
- ↑ John Leslie Howard: Soldiers of the Tsar: Army and Society in Russia, 1462-1874, Keep, Oxford University Press, 1995, ISBN 0-19-822575-X. Google Print. s. 216. [dostęp 2009-03-27]. (ang.).
- 1 2 Denis Dawydow: Встреча с великим Суворовым (Spotkanie z wielkim Suworowem). Lib.ru/Классика. [dostęp 2009-03-31]. (ros.).
- ↑ Великие полководцы России. Том 9: Полководцы Екатерины II, wyd. 2014, s. 33.
- ↑ Андрей Иванов «Ура! Варшава наша!» К годовщине подавления польского восстания na http://ruskline.ru.
- ↑ Александр Манаев «Ура! Варшава наша!» na https://rossaprimavera.ru.
- ↑ W rzeczywistości tym krótkim wiadomościom towarzyszyły dłuższe listy, zob. Д. Н. Бантыш-Каменский Биографии генерал-фельдмаршалов.
- ↑ Крест за взятие Варшавы. 1794 г.. russify.ru. [zarchiwizowane z tego adresu (2018-10-01)]. (ros.).
- 1 2 Dubiecki 1925 ↓, s. 6–11.
- ↑ Dubiecki 1925 ↓, s. 9–11.
- 1 2 3 Wegner 1871 ↓.
- 1 2 Zakończenie działań zbrojnych powstania kościuszkowskiego. Muzeum Wojska Polskiego. [dostęp 2026-11-17].
- ↑ Twierdza Pietropawłowska. Polski Petersburg. [dostęp 2026-11-17].
- ↑ Ignacy Potocki h. Pilawa (1750–1809), marszałek wielki litewski, wolnomularz. Internetowy Polski Słownik Biograficzny. [dostęp 2026-11-17].
- ↑ Henryk Żaliński: Kraj, emigracja, niepodległość. Studia i szkice. Kraków: Wydawnictwo Naukowe Akademii Pedagogicznej, 2006, s. 337–365. ISBN 83-7271-404-5.
- ↑ Naczelnik – W niewoli. Muzeum Historii Polski. [dostęp 2026-11-17].
- ↑ III rozbiór Polski. Encyklopedia PWN. [dostęp 2026-11-17].
- ↑ Krzyż poświęcony ofiarom rzezi Pragi w 1794 r.. Portal Twoja Praga. [dostęp 2026-11-17].
- ↑ Ofiarom rosyjskiego ludobójstwa. Przegląd Praski, 21.12.2017. [dostęp 2026-11-17].
- ↑ Kamień upamiętniajacy ofiary Rzezi Pragi przed bazyliką katedralną Świętych Michała i Floriana w Warszawie (fot. wikipedia.org). TVP3 Warszawa, 4.11.2019. [dostęp 2026-11-17].
- ↑ Andrzej Romaniak: Medale, medaliony, plakiety. Katalog zbiorów. Sanok: Muzeum Historyczne w Sanoku, 2005, s. 41. ISBN 83-919305-8-0.
Bibliografia
[edytuj | edytuj kod]- Tadeusz Dubiecki. Ostatnie dni powstania kościuszkowskiego w Warszawie 1794 r.. „Kronika Warszawy”, 1925.
- Paweł Jasienica, Rzeczpospolita Obojga Narodów. Dzieje Agonii, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1985, Wydanie trzecie, ISBN 83-06-01093-0, s. 360–362
- Obrona Pragi w 1794 roku. W: Tadeusz Rawski: Z dziejów militarnych Pragi. Zbigniew Grabowski (red.). Warszawa: Agencja Wydawnicza Cinderella Books, 1999. ISBN 83-86245-60-3.
- Leon Wegner: Ostatnie dni powstania kościuszkowskiego (od 12 października do 8 listopada 1794 roku). Poznań: N. Kamieński, 1871.
- Mała Encyklopedia Wojskowa, Wydawnictwo Ministerstwa Obrony Narodowej, Warszawa 1967, Wydanie I, Tom II.
- Andrzej Zahorski: Szturm Pragi. [dostęp 2009-03-31]. (pol.).
- Battle of Praga, 04.11.1794. Suvorov’s Corps OOB. Военная история 2-й половины 18 века (Historia wojskowości 2 poł XVIII w.). [dostęp 2009-03-31]. (ros.).
- Rosyjski plan szturmu Pragi. Военная история 2-й половины 18 века (Historia wojskowości 2 poł XVIII w.). [dostęp 2009-03-31]. (ros.).
Linki zewnętrzne
[edytuj | edytuj kod]- Hanna Widacka: Rzeź Pragi. Muzeum w Wilanowie. [dostęp 2010-11-04]. (pol.).
- Obrona i rzeź Pragi 4 listopada 1794 r.. Twoja Praga – Portal Warszawskiej Pragi. [dostęp 2019-12-16]. (pol.).
- Włodzimierz Kalicki: 4 listopada 1794 r. O jeden most za mało. Duży Format. [dostęp 2009-03-31]. (pol.).