Przejdź do zawartości

Molibden

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Molibden
niob ← molibden → technet
Wygląd
metaliczny szary
Molibden
Widmo emisyjne molibdenu
Widmo emisyjne molibdenu
Ogólne informacje
Nazwa, symbol, l.a.

molibden, Mo, 42
(łac. molybdenum)

Grupa, okres, blok

6 (VIB), 5, d

Stopień utlenienia

−IV, −II, −I, 0, I, II, III, IV, V, VI

Właściwości metaliczne

metal przejściowy

Właściwości tlenków

silnie kwasowe

Masa atomowa

95,95 ± 0,01[a][1]

Stan skupienia

stały

Gęstość

10280 kg/m³

Temperatura topnienia

2623 °C[2]

Temperatura wrzenia

4639 °C[2]

Numer CAS

7439-98-7

PubChem

23932

Jeżeli nie podano inaczej, dane dotyczą
warunków normalnych (0 °C, 1013,25 hPa)

Molibden (Mo, łac. molybdenum) – pierwiastek chemiczny z grupy metali przejściowych. Nazwa pochodzi od greckiego μόλυβδος molybdos ‘ołów’, dosłownie oznaczając „podobny do ołowiu”.

Właściwości

[edytuj | edytuj kod]
Płytki molibdenu

Czysty molibden jest srebrzystobiały, bardzo twardy i ma jedną z najwyższych temperatur topnienia spośród pierwiastków[5][6]. W małych ilościach nadaje stali odporność chemiczną i twardość, zmniejszając przy tym jej kruchość[7].

Podobnie jak inne chromowce jest mało aktywny chemicznie. W temperaturze pokojowej jest odporny na warunki atmosferyczne, po podgrzaniu reaguje z wieloma niemetalami[8]. Na zimno reaguje z fluorem i niektórymi kwasami, np. ze stężonym kwasem siarkowym, wodą królewską[7] i rozcieńczonym kwasem azotowym[9], natomiast w stężonym kwasie azotowym ulega pasywacji[7]. W związkach występuje na stopniach utlenienia od −IV do VI, z wyjątkiem −III[8], przy czym związki MoVI są najtrwalsze[6]. Z tlenem tworzy fioletowy MoO2, biały MoO3 i kilka tlenków, w których jego formalny stopień utlenienia przyjmuje wartości pośrednie między V a VI, np. Mo4O11 i Mo9O26[8]. MoO3 jest bezwodnikiem kwasu molibdenowego H2MoO4 i szeregu kwasów polimolibdenowych, tworzących sole – molibdeniany[7].

Zastosowanie

[edytuj | edytuj kod]

Ponad 2/3 produkcji molibdenu jest używane jako dodatek w stopach (w połączeniu z chromem stanowi materiał lekki i bardzo mocny). Zużycie molibdenu wzrosło w czasie II wojny światowej, z powodu niedostatku wolframu. Molibdenu używa się w stalach wysokoodpornych i wysokotemperaturowych. Niektóre stopy (np. stopy marki Hastelloy[potrzebny przypis]) są szczególnie odporne na wysoką temperaturę i korozję[10].

Molibden jest też używany w przemyśle lotniczym, zbrojeniowym, a także do produkcji elementów lamp żarowych, jako wspornik wolframowego żarnika. Kompleksy molibdenu są stosowane jako katalizator w przemyśle naftowym, szczególnie przy usuwaniu siarki z produktów naftowych.

Izotop molibdenu 99 znajduje zastosowanie w przemyśle nuklearnym[potrzebny przypis].

Wiele kompleksów molibdenu jest stosowane jako barwniki o różnych odcieniach koloru pomarańczowego, używane do produkcji farb, tuszów, tworzyw sztucznych i produktów gumowych.

Szersze zastosowanie znalazły m.in. tlenek Mo5O14 (błękit molibdenowy), wykorzystywany jako barwnik w przemyśle włókienniczym, MoO3 – katalizator[11][12][13], disiarczek molibdenu (MoS2) do produkcji smarów i heptamolibdenian amonu ((NH4)6Mo7O24) stosowany w chemii analitycznej do strącania fosforanów[7].Ponadto wykorzystuje się go do produkcji powłok, baterii[14], specjalnych luster[15] i ogniw słonecznych[16].

Rudy molibdenu stosuje się do produkcji węglików spiekanych[potrzebny przypis].

Występowanie

[edytuj | edytuj kod]

W skorupie ziemskiej molibden występuje w ilości 1,5 ppm. Podstawowym źródłem tego pierwiastka jest molibdenit (MoS2), w mniejszym stopniu wulfenit (PbMoO4) i powellit (CaMoO4).

Molibden jest mikroelementem, odgrywa ważną rolę w metabolizmie roślin; również w enzymach[9].

Światowe wydobycie

[edytuj | edytuj kod]
Wydobycie molibdenu na świecie w 2005 roku

W światowym wydobyciu rud molibdenu w przeliczeniu na czysty składnik, wynoszącym w 2002 roku ok. 135 tys. ton przodowały: Chiny (39 tys. ton), USA (32 tys. ton) i Chile (30 tys. ton). Pozostałe kraje w których wydobywa się molibden to: Kanada, Meksyk, Peru, Rosja, Iran, Mongolia, Namibia, Demokratyczna Republika Konga, Maroko, Algieria, Australia, Austria, Słowenia, Rumunia, Niemcy, Turcja, Norwegia.

Występowanie w organizmie

[edytuj | edytuj kod]

Molibden wchodzi w skład niektórych metaloflawoprotein – oksydazy ksantynowej uczestniczącej w metabolizmie puryn oraz (obok żelaza) dehydrogenazy aldehydowej[17], katalizującej m.in. utlenianie aldehydu octowego do kwasu octowego[18].

Historia

[edytuj | edytuj kod]

Ζwiązki molibdenu do końca XVIII wieku były mylone ze związkami innych pierwiastków, przede wszystkim węgla i ołowiu. W 1778 roku Carlowi Wilhelmowi Scheele udało się oddzielić molibden od grafitu i ołowiu oraz otrzymać tlenek z molibdenitu. W 1781 roku Peter Jacob Hjelm wyodrębnił metal, redukując jego tlenek węglem. Molibden nie znalazł zastosowania poza laboratoriami do końca XIX wieku, gdy właściwości jego stopów zostały dostrzeżone przez Francuzów.

  1. ↑ Znane są próbki geologiczne, w których pierwiastek ten ma skład izotopowy odbiegający od występującego w większości źródeł naturalnych. Masa atomowa pierwiastka w tych próbkach może więc różnić się od podanej w stopniu większym niż wskazana niepewność. Zob. Prohaska i in. 2022 ↓, s. 580–584.

Przypisy

[edytuj | edytuj kod]
  1. ↑ Thomas Prohaska i inni, Standard atomic weights of the elements 2021 (IUPAC Technical Report), „Pure and Applied Chemistry”, 94 (5), 2022, s. 573–600, DOI: 10.1515/pac-2019-0603 (ang.).
  2. 1 2 David R. Lide (red.), CRC Handbook of Chemistry and Physics, wyd. 90, Boca Raton: CRC Press, 2009, s. 4-22, ISBN 978-1-4200-9084-0 (ang.).
  3. ↑ Molibden [PDF], karta charakterystyki produktu Sigma-Aldrich, Merck, numer katalogowy: 203823 [dostęp 2011-10-05].
  4. ↑ Molybdenum (nr 203823) (ang.) – karta charakterystyki produktu Sigma-Aldrich (Merck) na obszar Polski. [dostęp 2011-10-05]. (przeczytaj, jeśli nie wyświetla się prawidłowa wersja karty charakterystyki)
  5. ↑ Molybdenum: enthalpies and thermodynamics, [w:] WebElements Periodic Table [online] [dostęp 2017-07-12].
  6. 1 2 molibden, [w:] Mały słownik chemiczny, Jerzy Chodkowski (red.), wyd. 5, Warszawa: Wiedza Powszechna, 1976, s. 338.
  7. 1 2 3 4 5 molibden, [w:] Encyklopedia techniki. Chemia, Władysław Gajewski (red.), Warszawa: Wydawnictwa Naukowo-Techniczne, 1965, s. 438–439, OCLC 33835352.
  8. 1 2 3 Chromium, Molybdenum and Tungsten, [w:] Norman N. Greenwood, Alan Earnshaw, Chemistry of the Elements, wyd. 2, Oxford–Boston: Butterworth-Heinemann, 1997, s. 1002–1039, DOI: 10.1016/C2009-0-30414-6, ISBN 0-7506-3365-4 (ang.).
  9. 1 2 Roger F. Sebenik i inni, Molybdenum and Molybdenum Compounds, [w:] Ullmann’s Encyclopedia of Industrial Chemistry, Weinheim: Wiley‐VCH, 2005, s. 2–3, DOI: 10.1002/14356007.a16_655, ISBN 978-3-527-30673-2 (ang.).
  10. ↑ DE102023120600A1 Hochfeste, korrosionsbeständige Stahllegierungen, https://worldwide.espacenet.com/patent/search/family/094277352/publication/DE102023120600A1?q=pn%3DDE102023120600A1
  11. ↑ The reaction network in propane oxidation over phase-pure MoVTeNb M1 oxide catalysts. Journal of Catalysis, 2014, 311, 369-385. https://core.ac.uk/download/pdf/210625575.pdf
  12. ↑ Multifunctionality of Crystalline MoV(TeNb) M1 Oxide Catalysts in Selective Oxidation of Propane and Benzyl Alcohol. ACS Catalysis, 3(6), 1103-1113. doi:10.1021/cs400010q
  13. ↑ Kinetic studies of propane oxidation on Mo and V based mixed oxide catalysts, https://pure.mpg.de/rest/items/item_1199619_5/component/file_1199618/content
  14. ↑ Ulrike Wunderwald, Maximilian Wassner, Casing for holding an ionic liquid comprising aluminum chloride, and battery cell having such a casing, „{{{czasopismo}}}” (US20240347819A1), 17 października 2024 [dostęp 2025-03-12].
  15. ↑ Sergiy Yulin, Viatcheslav NESTERENKO, Norbert Kaiser, Multilayer mirror for the euv spectral range, „{{{czasopismo}}}” (EP2864825B1), 14 września 2016 [dostęp 2025-03-12] (ang.).
  16. ↑ Advanced cpv solar cell assembly process, US20160056318 A1, https://www.google.com/patents/US20160056318
  17. ↑ Robert Kincaid Murray, Daryl K. Granner, Victor W. Rodwell, Biochemia Harpera ilustrowana, wyd. 4, Warszawa: Wydawnictwo Lekarskie PZWL, 2008, s. 119, ISBN 978-83-200-3573-5.
  18. ↑ Tomasz Francuz, Skrypt do ćwiczeń z biochemii, Katowice: Śląski Uniwersytet Medyczny w Katowicach, 2014, s. 211, ISBN 978-83-7509-268-4.