Przejdź do zawartości

Modafinil

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Modafinil
Enancjomery modafinilu: RS-(−) (u góry) i SS-(+) (u dołu)
Ogólne informacje
Charakterystyka fizyczna
biały lub prawie biały krystaliczny proszek[1]
Wzór Hilla

C15H15NO2S

Masa molowa

273,35 g/mol

Identyfikacja
Numer CAS

68693-11-8

PubChem

4236

DrugBank

DB00745

Jeżeli nie podano inaczej, dane dotyczą
stanu standardowego (25 °C, 1000 hPa)
Klasyfikacja medyczna
ATC

N06BA07

Więcej identyfikatorów i właściwości może znajdować się w Wikidanych
Multimedia w Wikimedia Commons

Modafinil – organiczny związek chemiczny, lek nootropowy z grupy eugeroików o działaniu stymulującym, używany w leczeniu narkolepsji, senności wywołanej pracą zmianową lub bezdechem sennym oraz jako środek pobudzający[3].

Historia

[edytuj | edytuj kod]

Francuska firma farmaceutyczna (L. Lafon Ltd) opracowała lek o nazwie adrafinil już w 1974 roku. Michel Jouvet, należący do zespołu odkrywców, przepisywał ów lek pacjentom cierpiącym na narkolepsję w latach 1977-1978, jednak bez wyraźnych rezultatów. Dopiero odkrycie aktywnego metabolitu adrafinilu, modafinilu, pozwoliło rozpocząć nad nim badania kliniczne. Wyniki były zaskakująco dobre, doprowadziły nawet do zastosowania modafinilu przez armię francuską podczas wojny w Zatoce Perskiej w 1991 roku. Lek został zarejestrowany we Francji w 1992 roku i wprowadzony na rynek farmaceutyczny[3].

Struktura chemiczna

[edytuj | edytuj kod]

Modafinil jest związkiem chiralnym; jego centrum stereogenicznym jest atom siarki[5], wchodzący w skład asymetrycznego układu sulfoksydowego[6]. Konfiguracja absolutna jego enancjomerów została określona metodami rengenograficznymi w 2004 r.[6] Pierwotnie lek był dostępny na rynku jedynie jako mieszanina racemiczna, jednak oba enancjomery mają różny profil farmakologiczny[7]. Izomer R-(−) (nadano mu nazwę „armodafinil(inne języki)”) wykazuje dłuższy czas działania[7] i jest eliminowany z organizmu trzykrotnie wolniej niż izomer S-(+)[6]. Armodafinil został dopuszczony przez FDA na rynek amerykański w 2007 r.[8]

Modafinil włącza się do grupy leków psychostymulujących zwanej eugeroikami (zalicza się do nich również adrafinil i ampakinę). Wykazują one podobne efekty do innych stymulantów, jednakże nie powodują one typowych dla tej grupy leków efektów ubocznych[3].

Mechanizm działania

[edytuj | edytuj kod]
Działanie hamujące (czerwony) i stymulujące (zielony) modafinilu na poszczególne szlaki neuroprzekaźnikowe

Modafinil wpływa na szlaki neuroprzekaźników. Przypuszcza się, że hamuje uwalnianie kwasu γ-aminomasłowego (GABA) z kory mózgowej, co pośrednio przyczynia się do zwiększonego czuwania u pacjentów[9][10]. Należy zaznaczyć, że mimo działania stymulującego modafinil nie wiąże się (ani nie wykazuje działania np. agonistycznego) z żadnym z receptorów lub transporterów katecholamin, cholinergicznych lub aminokwasów/neuropeptydów w OUN[11].

Dokładny mechanizm działania modafinilu nie jest znany, jednak podejmowano próby zrozumienia i zobrazowania go. W 2021 roku do badania wykorzystano amperometrię pojedynczej komórki (SCA, z ang. single-cell amperometry), cytometrię elektrochemiczną z wykorzystaniem pęcherzyków wewnątrzkomórkowych (IVIEC, z ang. intracellular vesicle impact electrochemical cytometry) oraz spektometrię masową jonów wtórnych z pomiarem czasu przelotu (ToF-SIMS, z ang. time-of-flight secondary ion mass spectrometry) na poziomie komórkowym i subkomórkowym. Amperometria wykazała, że modafinil spowalnia proces egzocytozy, powodując, że ilość katecholamin uwalnianych w egzocytozie jest większa. Z kolei spektometria mas wykazała, że modafinil zmniejsza poziom fosfatydylocholiny o kształcie cylindrycznym w błonie komórkowej, a podwyższa poziom lipidów o stożkowatych strukturach, np. fosfatydyloetanoloaminy(inne języki) i fosfatydyloinozytolfosfatydyloinozytolu(inne języki). Cytometria wskazała z kolei, że modafinil wpływa na podwyższone pęcherzykowe magazynowanie katecholamin. Wyniki tych badań pozwalają na stwierdzenie, że komórki pod wpływem modafinilu uwalniają większą część zawartości pęcherzykowej poprzez zmianę składu lipidowego błony komórkowej[12].

Metabolizm

[edytuj | edytuj kod]

Ze względu na umiarkowane łączenie modafinilu z białkami osocza (głównie albuminami) przyjmuje się, że rzadko wchodzi on w interakcję z lekami, które łączą się z białkami. Maksymalne stężenie modafinilu w osoczu wyniosło średnio 4,82 mg/l po upływie 2,3 godziny od podania zdrowym pacjentom dawki doustnej 200 mg leku. Jego główne (nieaktywne) metabolity to kwas modafinilowy(inne języki) (40–50%) i sulfon modafinilu(inne języki)[9].

Główne metabolity modafinilu
Kwas modafinilowy(inne języki)Sulfon modafinilu(inne języki)

Modafinil zostaje wydalony z organizmu przez nerki, przy czym około 10% pozostaje w stanie niezmienionym. Substancja ta wpływa na cytochromy P450: pobudza CYP1A2, CYP2B6, CYP3A4, a hamuje CYP2C9 oraz CYP2C19. W przypadku pacjentów z marskością wątroby eliminacja zwiększyła się o 60%, a stężenie ogółem wzrosło dwukrotnie. Przyjmuje się, że u osób, u których występują ciężkie zaburzenia czynności wątroby, powinno zmniejszyć się dawkę o połowę. Ekspozycja u pacjentów, którym podano 200 mg przy ciężkiej niewydolności nerek, zwiększyła się aż dziewięciokrotnie[9].

U dzieci w wieku 6-7 lat czas półtrwania leku wynosi 7 godzin i zwiększa się wraz z wiekiem do około 15 godzin[13]. Niektóre źródła wspominają o okresie półtrwania eliminacji wynoszącym od 9 do 14 godzin[9].

Działania niepożądane

[edytuj | edytuj kod]

Efekty uboczne[14][15][16]

[edytuj | edytuj kod]

Częste lub bardzo częste

  • bóle głowy
  • mdłości
  • rozstrój żołądka
  • suchość w ustach
  • zawroty głowy
  • oszołomienie
  • bezsenność
  • depresja
  • lęk
  • parestezja
  • niepokój, nerwowość

Niezbyt częste

Rzadkie lub bardzo rzadkie

Inne poważne efekty uboczne

Interakcje

[edytuj | edytuj kod]

W przypadku modafinilu, tak jak w przypadku pozostałych leków, efekty działania są różne w zależności od organizmu pacjenta. Niektóre leki mogą wchodzić w reakcję z modafinilem. Najczęściej są to: diazepam (i inne leki psychotropowe), propranolol, fenytoina (i inne leki przeciwpadaczkowe), S-mefenytoina i trójpierścieniowe (np. amitryptylina) lub niektóre leki przeciwdepresyjne SSRI (u osób słabo metabolizujących CYP2D6), np. fluoksetyna lub citalopram. Modafinil może zmniejszać skuteczność działania cyklosporyny i hormonów antykoncepcyjnych (włącznie z tabletkami, implantami, wkładkami oraz plastrami antykoncepcyjnymi). Silne induktory lub inhibitory CYP3A4 (takie jak karbamazepina, fenobarbital, ryfampicyna, ketokonazol i itrakonazol) mogą nieznacznie zmieniać poziom modafinilu we krwi[11]. Dodatkowo należy zachować ostrożność, gdy przyjmuje się lek z omeprazolem (lek stosowany m.in. w chorobie wrzodowej), lekami stosowanymi w leczeniu zakażonych HIV (inhibitory proteazy), substancjami z grupy statyn (np. atorwastatyna), preparatami rozrzedzającymi krew (np. warfaryna) – w ostatnim przypadku należy kontrolować czas krzepnięcia krwi pacjenta[17].

Uzależnienie

[edytuj | edytuj kod]

Uzależnienie od modafinilu występuje stosunkowo rzadko[10]. W badaniach przeprowadzonych na grupie ochotników zaobserwowano, że modafinil wykazuje mniejszy potencjał uzależniający od metylofenidatu czy deksamfetaminy[9]. Mimo to literatura wskazuje na przypadki uzależnienia od modafinilu. Z trzech dostępnych publicznie badań (stan na 2024) czynnikiem ryzyka w uzależnieniu od modafinilu jest historia uzależnień w rodzinie, a także ADHD. Pacjenci mogą przyjmować lek w celu tzw. samoleczenia, ignorując pozostałe skutki uboczne. Największą dawką dzienną odnotowaną w historii monitorowania uzależnienia od modafinilu było 5000 mg. Po odstawieniu substancji u uzależnionego pacjenta z ADHD (mężczyzna, 24 lata) zaobserwowano pobudzenie psychoruchowe, nadmierną potliwość, drżenie oraz zmęczenie. W powyższym przypadku, trzeciego dnia od zgłoszenia się do kliniki, pacjent wypisał się na własne życzenie i przypuszcza się, że nadal zmaga się z uzależnieniem[18]. Jednakże w przypadku 7-tygodniowego stosowania terapeutycznej dawki modafinilu u dzieci i młodzieży nie zaobserwowano zespołu odstawiennego ani nawrotu choroby[11].

Preparaty

[edytuj | edytuj kod]
Modalert 200 mg

W Polsce modafinil jest dostępny w jednym preparacie (Actimodan). Nie jest refundowany oraz jest dostępny jedynie na receptę[13].

Wskazania

[edytuj | edytuj kod]

Modafinil jest stosowany w leczeniu narkolepsji z oraz bez katapleksji, a także nadmiernej senności w ciągu dnia wywołanej innymi czynnikami, tj. np. praca zmianowa[19]. Nie zaleca się podawania preparatu dzieci i młodzieży poniżej 18 roku życia[17].

Zastosowanie off label

[edytuj | edytuj kod]
  • ADHD,
  • ostre epizody depresji,
  • choroba dwubiegunowa,
  • osłabienie spowodowane chorobą nowotworową,
  • terapia uzależnienia od innych stymulantów, zwłaszcza kokainy[19].

Wpływ modafinilu na ciążę, karmienie piersią i płodność

[edytuj | edytuj kod]

Odradza się stosowanie modafinilu w przypadku ciąży lub podejrzenia ciąży – nie ma wystarczającej ilości danych, żeby określić, czy modafinil potencjalnie zagraża dziecku. Nie ma również danych na temat przenikania modafinilu do mleka matki, zatem analogicznie odradza się jego stosowanie w przypadku karmienia[17]. FDA klasyfikuje modafinil jako lek kategorii C[16].

Modafinil a przedwczesny wytrysk u mężczyzn

[edytuj | edytuj kod]

Przeprowadzono badanie na 46 mężczyznach zmagających się z problemem przedwczesnego wytrysku, którzy regularnie (raz w tygodniu) odbywali stosunek penisowo-pochwowy. Badanym podawano modafinil w dawce 100 mg od 4 do 6 godzin przed planowanym stosunkiem. Po czterech tygodniach otrzymano wyniki, z których wynikało, że pacjenci stosujący modafinil, poprawili jakość swojego życia seksualnego poprzez zmniejszenie lub wyeliminowanie przedwczesnego wytrysku. Hipotezy zakładają, że modafinil wpływa na organizm mężczyzny zarówno poprzez oddziaływanie fizjologiczne, jak i psychiczno-emocjonalne[20]. Zanotowano przypadek pacjenta, u którego występowały spontaniczne wytryski spowodowane dodaniem modafinilu do prowadzonej wcześniej terapii wenlafaksyną. Po odstawieniu modafinilu (i dalszym stosowaniu wenlafaksyny) objawy ustały[21].

Modafinil a misje kosmiczne i wojskowe

[edytuj | edytuj kod]

Zmęczenie w warunkach bojowych jest zdecydowanie niekorzystne, dlatego też modafinil może znaleźć swoje zastosowanie w armii, gdzie ma wywołać oczekiwane pobudzenie, zwiększyć czujność czy wydajność[3][22]. Badania wykazują, że część astronautów przebywająca na orbicie okołoziemskiej zgłasza problemy ze snem oraz musi przyjmować tabletki nasenne. Podczas krótkich lotów kosmicznych aż 75% astronautów zgłosiło zażywanie modafinilu lub kofeiny[23]. Na Międzynarodowej Stacji Kosmicznej modafinil jest środkiem o stałym dostępie ze względu na optymalizację wydajności pracy astronautów[24]. W badaniu, które miało rozstrzygnąć, czy modafinil może być stosowany jako zamiennik dekstroamfetaminy u pilotów śmigłowców wojskowych, wykazano, że lek ten wykazuje podobne właściwości co używana standardowo dekstroamfetamina[25].

Modafinil a doping

[edytuj | edytuj kod]

Modafinil jako lek psychostymulujący znajduje się na liście substancji zabronionych przez WADA (w grupie stymulantów)[26].

Użycie rekreacyjne

[edytuj | edytuj kod]

Modafinil, ze względu na swoje właściwości pobudzające oraz poprawiające zdolności poznawcze, bywa nadużywany przez uczniów oraz studentów jako tzw. smart drug, który ma poprawiać efektywność i wyniki nauki. Ankieta przeprowadzona przez studencką gazetę The Tab wykazała, że około 20% studentów z uniwersytetów w Wielkiej Brytanii próbowało modafinilu[27]. W anonimowej ankiecie przeprowadzonej przez czasopismo Nature wśród 1400 dorosłych 20% osób przyznało, że stosowało środki psychostymulujące takie jak modafinil, metylofenidat lub beta-blokery bez wskazań medycznych[22].

Przypisy

[edytuj | edytuj kod]
  1. 1 2 Modafinil, [w:] PubChem [online], United States National Library of Medicine, CID: 4236 (ang.).
  2. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 Modafinil, [w:] DrugBank [online], University of Alberta, DB00745 [dostęp 2025-04-02] (ang.).
  3. 1 2 3 4 5 Dongsoo Kim, Practical Use and Risk of Modafinil, a Novel Waking Drug, „Environmental Health and Toxicology”, 27, 2012, art. nr e2012007, DOI: 10.5620/eht.2012.27.e2012007, PMID: 22375280, PMCID: PMC3286657 [dostęp 2025-08-04] (ang.).
  4. 1 2 Modafinil [PDF], karta charakterystyki produktu Sigma-Aldrich, Merck, numer katalogowy: M6940 [dostęp 2025-04-02].
  5. ↑ Graham L. Patrick, An Introduction to Medicinal Chemistry, wyd. 5, Oxford: Oxford University Press, 2013, s. 282–283, ISBN 978-0-19-969739-7 (ang.).
  6. 1 2 3 Thomas Prisinzano, John Podobinski, Kevin Tidgewell, Min Luo, Dale Swenson, Synthesis and determination of the absolute configuration of the enantiomers of modafinil, „Tetrahedron: Asymmetry”, 15 (6), 2004, s. 1053–1058, DOI: 10.1016/j.tetasy.2004.01.039 [dostęp 2025-08-04] (ang.).
  7. 1 2 Russell Rosenberg, Richard Bogan, Armodafinil in the treatment of excessive sleepiness, „Nature and Science of Sleep”, 2010, s. 95, DOI: 10.2147/NSS.S6728, PMID: 23616702, PMCID: PMC3630938 [dostęp 2025-04-02] (ang.).
  8. ↑ FDA Approved Labeling Text for NDA 21-875/NUVIGIL™ (armodafinil) Tablets [online], FDA, 15 czerwca 2007 [dostęp 2025-08-04] (ang.).
  9. 1 2 3 4 5 K.J. McClellan, C.M. Spencer, Modafinil. A Review of its Pharmacology and Clinical Efficacy in the Management of Narcolepsy, „CNS Drugs”, 9 (4), 1998, s. 311–324, DOI: 10.2165/00023210-199809040-00006, PMID: 27521015 [dostęp 2025-08-04] (ang.).
  10. 1 2 Wacław Dyrda, Daria Smułek, Adam Wichniak, Zastosowanie modafinilu w leczeniu wybranych zaburzeń psychicznych [online], III Klinika Psychiatryczna i Ośrodek Medycyny Snu, Instytut Psychiatrii i Neurologii w Warszawie, 10 listopada 2021, s. 205 [dostęp 2024-12-16].
  11. 1 2 3 Thomas Rugino, A review of modafinil film-coated tablets for attention-deficit/hyperactivity disorder in children and adolescents, „Neuropsychiatric Disease and Treatment”, 3 (3), 2007, s. 293–301, DOI: 10.2147/ndt.s12160180, PMID: 19300563 [dostęp 2025-08-04] (ang.).
  12. ↑ Elias Ranjbari, Mai H. Philipsen, Zhaoying Wang, Andrew G. Ewing, Combined electrochemistry and mass spectrometry imaging to interrogate the mechanism of action of modafinil, a cognition-enhancing drug, at the cellular and sub-cellular level, „QRB discovery”, 2, 2021, e6, DOI: 10.1017/qrd.2021.4, PMID: 37529675, PMCID: PMC10392688 [dostęp 2025-08-04] (ang.).
  13. 1 2 Modafinil, Medycyna Praktyczna, https://indeks.mp.pl/leki/desc.php?id=951, [dostęp: 2024-12-15]
  14. ↑ Modafinil: MedlinePlus Drug Information [online], medlineplus.gov [dostęp 2025-08-27] (ang.).
  15. ↑ Modafinil (Provigil): Uses, Interactions & Side Effects [online], Cleveland Clinic [dostęp 2025-08-27] [zarchiwizowane z adresu 2025-06-26] (ang.).
  16. 1 2 Karl Greenblatt, Ninos Adams, Modafinil, StatPearls Publishing, Treasure Island (FL) 2025 [dostęp 2025-01-17] (ang.).
  17. 1 2 3 Actimodan (Modafinilum) – ulotka – dawkowanie, skutki uboczne, działanie i skład [online], Gemini.pl [dostęp 2025-01-15].
  18. ↑ Huseyin Alacam, Omer Basay, Selim Tumkaya, Mehmet Mart, Gokce Kar, Modafinil Dependence: A Case with Attention-Deficit/Hyperactivity Disorder, „Psychiatry Investigation”, 15 (4), 2018, s. 424–427, DOI: 10.30773/pi.2016.10.25, PMID: 29593204, PMCID: PMC5912487 [dostęp 2025-08-04] (ang.).
  19. 1 2 Modafinil – dawkowanie, zastosowanie, opis leku [online], www.doz.pl [dostęp 2025-08-02].
  20. ↑ Mohammad Haghighi i inni, Influence of modafinil on early ejaculation – Results from a double-blind randomized clinical trial, „Journal of Psychiatric Research”, 146, 2022, s. 264–271, DOI: 10.1016/j.jpsychires.2021.11.015 [dostęp 2025-08-04] (ang.).
  21. ↑ Neriman Aras, Modafinil Induced Spontaneous Ejaculation Without Orgasm: A Case Report, „Clinical Neuropharmacology”, 44 (1), 2021, s. 27–28, DOI: 10.1097/WNF.0000000000000423, PMID: 33252371 [dostęp 2025-08-04] (ang.).
  22. 1 2 Do 'smart drugs' really make us brainier? [online], BBC News, 3 kwietnia 2011 [dostęp 2025-02-14] (ang.).
  23. ↑ Bin Wu i inni, On-orbit sleep problems of astronauts and countermeasures, „Military Medical Research”, 5 (1), 2018, art. nr 17, DOI: 10.1186/s40779-018-0165-6 [dostęp 2025-08-04] (ang.).
  24. ↑ Manuel Albornoz-Miranda, Diego Parrao, Maximiliano Taverne, Sleep disruption, use of sleep-promoting medication and circadian desynchronization in spaceflight crewmembers: Evidence in low-Earth orbit and concerns for future deep-space exploration missions, „Sleep Medicine: X”, 6, 2023, s. 100080, DOI: 10.1016/j.sleepx.2023.100080, PMID: 37533816, PMCID: PMC10391686 [dostęp 2025-08-04] (ang.).
  25. ↑ Arthur Estrada, Amanda M. Kelley, Catherine M. Webb, Jeremy R. Athy, John S. Crowley, Modafinil as a Replacement for Dextroamphetamine for Sustaining Alertness in Military Helicopter Pilots, „Aviation, Space, and Environmental Medicine”, 83 (6), 2012, s. 556–567, DOI: 10.3357/ASEM.3129.2012 [dostęp 2025-08-04] (ang.).
  26. ↑ The Prohibited List [online], World Anti Doping Agency [dostęp 2025-08-02] (ang.).
  27. ↑ Paul J. Nicholson, Nigel Wilson, Smart drugs: implications for general practice, „The British Journal of General Practice: The Journal of the Royal College of General Practitioners”, 67 (656), 2017, s. 100–101, DOI: 10.3399/bjgp17X689437, PMID: 28232331, PMCID: PMC5325623 [dostęp 2025-08-04] (ang.).
Źródło: „https://pl.wikipedia.org/w/index.php?title=Modafinil&oldid=80265909”