Przejdź do zawartości

Czarna komedia

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
(przekierowano z „Czarny humor”)
Kadr z filmu Doktor Strangelove, czyli jak przestałem się martwić i pokochałem bombę (1964)

Czarna komedia (ang. black comedy, dark comedy) – kategoria estetyczna i rodzaj (podgatunek) komedii, obecny w literaturze, teatrze, filmie i telewizji, w którym efekt komiczny budowany jest wokół tematów powszechnie uznawanych za poważne, tabuizowane lub drastyczne – takich jak śmierć, choroba, przemoc, wojna czy zbrodnia.

Definicja i cechy gatunkowe

[edytuj | edytuj kod]

Czarna komedia opiera swój komizm na kontraście między lekką, humorystyczną formą a drastyczną, często makabryczną treścią. W odróżnieniu od klasycznej farsy czy komedii sytuacyjnej, czarna komedia nie ucieka od tematów śmierci, przemocy czy ludzkiej degradacji, lecz czyni z nich materiał żartu, prowokując widza do śmiechu w sytuacjach, w których „wypada” raczej odczuwać grozę lub litość[1.1]. Badacze podkreślają, że mechanizm ten pełni funkcję obronną i egzystencjalną – pozwala oswoić treści, których nie sposób opanować środkami racjonalnymi, poprzez komiczny dystans[1.2].

We współczesnych ujęciach z zakresu filmoznawstwa i teorii literatury czarną komedię sytuuje się pomiędzy komedią a tragedią: fabuła może rozwijać się według schematów typowych dla dramatu lub nawet horroru, podczas gdy dialogi, sytuacje i punkt widzenia narracji pozostają komiczne lub ironiczne[2]. Postaci w czarnych komediach bywają moralnie niejednoznaczne, a ich działania – choć często nieetyczne lub tragiczne w skutkach – są przedstawiane w sposób wywołujący raczej rozbawienie niż jednoznaczne potępienie[2].

Etymologia i historia terminu

[edytuj | edytuj kod]

Wyrażenie humour noir pojawiło się we francuskiej krytyce literackiej już w 1885 roku za sprawą Jorisa-Karla Huysmansa, jednak rangę pojęcia teoretycznego i nazwy osobnego zjawiska artystycznego nadał mu dopiero André Breton[3.1]. Breton użył go po raz pierwszy w 1935 roku, interpretując twórczość Jonathana Swifta, a spopularyzował w wydanej w 1940 roku Antologii czarnego humoru (Anthologie de l’humour noir)[1.3]. Pierwsze wydanie książki, która ukazała się nakładem Éditions du Sagittaire, zostało niemal natychmiast objęte zakazem rozpowszechniania przez władze rządu Vichy; dopiero drugie, poprawione wydanie z 1950 roku zapewniło terminowi międzynarodową karierę, a edycja ostateczna ukazała się w 1966 roku[4][3.1]. Dla Bretona czarny humor był pojęciem bliskim humorowi surrealistycznemu i nonsensowi, rozumianym jako forma buntu umysłu wobec sentymentalizmu i sztywnego porządku moralnego[1.4].

W Polsce określenie „czarny humor” w dzisiejszym, surrealistycznym rozumieniu przyjmowało się powoli. W krytyce literackiej okresu międzywojennego funkcjonowały raczej inne nazwy tego samego zjawiska: „humor makabryczny”, „humor szubieniczny” (kalka niemieckiego Galgenhumor, poświadczona już w 1911 roku), „humor ponury”, „niezdrowy” czy „demoniczny”[3.2]. Posługiwali się nimi m.in. Tadeusz Boy-Żeleński, Karol Irzykowski, Antoni Słonimski i Bruno Schulz, przy czym krytycy byli podzieleni w ocenie tego typu komizmu – Zygmunt Wasilewski widział w nim przejaw „sadyzmu” i upadku obyczajów, podczas gdy Boy-Żeleński bronił go jako zjawiska estetycznie uzasadnionego[3.3]. Termin „czarny humor” na dobre zadomowił się w polskiej debacie krytycznej dopiero w latach pięćdziesiątych, m.in. w związku z dyskusją o humorze absurdalnym prowadzoną na łamach czasopisma „Dialog” w 1958 roku, oraz pod wpływem recepcji teatru absurdu i amerykańskiej prozy tzw. „wesołej apokalipsy”[3.4]. W drugiej połowie XX wieku, zwłaszcza po 1989 roku, czarny humor – wcześniej kojarzony głównie z buntem i transgresją – zaczął się w Polsce silnie upowszechniać i tracić pierwotny, skandalizujący ciężar, stając się elementem kultury popularnej[5.1].

Czarna komedia w filmie

[edytuj | edytuj kod]

Pierwsze w pełni ukształtowane realizacje filmowe nurtu powstały w Hollywoodzie w latach 40. XX wieku, w dużej mierze jako efekt obchodzenia Kodeksu Produkcyjnego: by przemycić na ekran tematykę seryjnych zabójstw, twórcy musieli przedstawić ją w formie komedii. Przykładem tej strategii jest Arszenik i stare koronki (1944) Franka Capry, ekranizacja sztuki Josepha Kesselringa o dwóch sympatycznych starszych paniach, które z dobroci serca mordują samotnych, pozbawionych rodziny starców, częstując ich zatrutym winem[6]. Zbliżony mechanizm – motyw seryjnego zabójcy ukrytego pod maską uprzejmości – wykorzystał kilka lat później Charlie Chaplin w Panie Verdoux (1947), filmie o francuskim bigamiście mordującym kolejne żony dla pieniędzy[7]. Równolegle w Wielkiej Brytanii rozwijał się tzw. cykl komedii Ealing (1947–1955), seria filmów wytwórni Ealing Studios łączących brytyjski humor z makabrycznymi fabułami; najważniejszym z nich jest Szlachectwo zobowiązuje (1949) Roberta Hamera, o zubożałym arystokracie eliminującym po kolei krewnych stojących mu na drodze do rodowego tytułu[8].

W kinematografii za jedno z najważniejszych i najczęściej przywoływanych dzieł gatunku uznaje się Doktor Strangelove, czyli jak przestałem się martwić i pokochałem bombę (1964) Stanleya Kubricka. Reżyser i współscenarzysta Terry Southern zdecydowali się przedstawić fabułę o przypadkowym wybuchu wojny nuklearnej w formie satyry i czarnej komedii, uznając, że tematu końca świata nie da się potraktować w sposób konwencjonalny[9]. Napiętnowane wojną w Wietnamie lata 70. przyniosły kolejny ważny tytuł gatunku – M*A*S*H (1970) Roberta Altmana, który pod przykrywką tematyki wojny koreańskiej komentował bieżący, toczący się w czasie premiery konflikt w Azji Południowo-Wschodniej[10].

W latach 80. gatunek rozszerzył zakres tematyczny, przenosząc mechanizm czarnej komedii z kontekstu wojny i polityki na życie codzienne klasy średniej i instytucje społeczne. Ów mechanizm zastosowała np. Wojna państwa Rose (1989) Danny’ego DeVito, opowiadająca o stopniowo eskalującym, coraz brutalniejszym rozwodzie zamożnego małżeństwa[11]. Wśród kontynuatorów tej tradycji w kinie amerykańskim wymienia się braci Joela i Ethana Coenów, w których twórczości pojawiają się „najczęściej budzące politowanie typy – chciwi, pozbawieni skrupułów, tępi, okrutni lub po prostu beznadziejnie głupi”[12]. Przykładem ich czarnego humoru jest Fargo (1996), jedno z przedstawicielskich dzieł gatunku lat 90., rozgrywa się w zaśnieżonej Minnesocie i jako zarys fabularny traktuje serię bezsensownych zbrodni w tymże stanie[13]. Wśród innych znanych reżyserów posługujących się czarnym humorem wymienia się Quentina Tarantino (Pulp Fiction, 1994), Jean-Pierre’a Jeuneta (Delicatessen, 1991) oraz Tima Burtona (Sok z żuka, 1988; Marsjanie atakują!, 1997)[14].

W XXI wieku gatunek uległ dalszemu zróżnicowaniu i umiędzynarodowieniu. Z jednej strony rozwinął się w stronę politycznej satyry czerpiącej z wydarzeń historycznych i bieżących, czego przykładem jest Śmierć Stalina (2017) Armanda Iannucciego, satyra na walkę o władzę w sowieckim Politbiurze po śmierci Józefa Stalina[15]. Z drugiej strony dynamicznie rozwijają się również czarne komedie powstałe poza światem zachodnim, czego przykładem jest Parasite (2019) Bong Joon-ho o ubogiej południowokoreańskiej rodzinie, która próbuje zaznać luksusu wyższych sfer, stopniowo najmując się u zamożnej familii[16].

Odbiór i kontrowersje

[edytuj | edytuj kod]

Tomasz Bocheński zwraca uwagę, że o ile w pierwszej połowie XX wieku czarny humor miał charakter transgresyjny i skandalizujący, to w kulturze popularnej przełomu XX i XXI wieku jego obecność spowszedniała, a śmiech z tematów związanych ze śmiercią czy cierpieniem przestał budzić społeczne oburzenie w takim stopniu, jak w momencie, gdy pojęcie to kształtowało się w kręgu surrealistów[5.2].

Zobacz też

[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

[edytuj | edytuj kod]
  1. Edward Kasperski, Czarny humor, komizm, parodia, „Tekstualia” (4 (39)), 2014, s. 5–20 [dostęp 2026-11-06].
    1. ↑ s. 6-7
    2. ↑ s. 7
    3. ↑ s. 5
    4. ↑ s. 6
  2. 1 2 Elyse Roberts, What Is Black Comedy? 9 Movies That Define the Darkly Funny Genre [online], Backstage.com [dostęp 2026-11-06].
  3. Bogusław Gryszkiewicz, Czarny humor w świadomości krytycznej dwudziestolecia międzywojennego, „Annales Universitatis Paedagogicae Cracoviensis. Studia Historicolitteraria”, 5, 2005, s. 108–131 [dostęp 2026-11-06].
    1. 1 2 s. 108
    2. ↑ s. 125
    3. ↑ s. 117
    4. ↑ s. 109
  4. ↑ Anthologie de l’humour noir – André Breton (1896–1966), Bibliothèque nationale de France [dostęp 2026-11-06].
  5. Tomasz Bocheński, Czarny humor w prozie polskiej po 1989 roku, „Tekstualia” (4 (39)), 2014, s. 31–40 [dostęp 2026-11-06].
    1. ↑ s. 31
    2. ↑ s. 41
  6. ↑ J.E. Smyth, Review of Arsenic and Old Lace, „Cinéaste”, 48 (2), Cineaste Publishers, Inc., 2023, s. 60–62, ISSN 0009-7004, JSTOR: 27233433 [dostęp 2026-11-07].
  7. ↑ Richard Brody, Monsieur Verdoux, „The New Yorker”, 29 czerwca 2012 [dostęp 2026-11-07] (ang.).
  8. ↑ Philip French, Kind Hearts and Coronets, „The Guardian”, 14 stycznia 2007, ISSN 0261-3077 [dostęp 2026-11-07] (ang.).
  9. ↑ Dr Strangelove at 60: The mystery behind Kubrick’s Cold War masterpiece [online], www.bbc.com, 29 stycznia 2024 [dostęp 2026-11-06] (ang.).
  10. ↑ Brian Fairbanks, 50 Years Later, Robert Altman’s ‘MASH’ Is Still Unforgettable [online], 1 kwietnia 2020 [dostęp 2026-11-06] (ang.).
  11. ↑ Roger Ebert, The War of the Roses, RogerEbert.com, 8 grudnia 1989 [dostęp 2026-11-07].
  12. ↑ Rafał Świątek, Bracia Coenowie – klasycy z prowincji [online], Rzeczpospolita, 26 lutego 2008 [dostęp 2026-11-07].
  13. ↑ Peter Bradshaw, Fargo review – Coen brothers’ snowbound noir is still a work of gleaming brilliance, „The Guardian”, 10 czerwca 2021 [dostęp 2026-11-06] (ang.).
  14. ↑ Marta Waszkiewicz, Najlepsze czarne komedie – nasze propozycje [online], Zwierciadlo.pl, 22 stycznia 2021 [dostęp 2026-11-07].
  15. ↑ Peter Bradshaw, The Death of Stalin review – Armando Iannucci has us tremblin’ in the Kremlin, „The Guardian”, 8 września 2017, ISSN 0261-3077 [dostęp 2026-11-07] (ang.).
  16. ↑ Steve Rose, Parasite director Bong Joon-ho: 'Korea seems glamorous, but the young are in despair’, „The Guardian”, 31 stycznia 2020 [dostęp 2026-11-06] (ang.).