Centralna Agencja Wywiadowcza

Centralna Agencja Wywiadowcza
Central Intelligence Agency
CIA

Państwo	Stany Zjednoczone
Stan	Wirginia
Data utworzenia	18 września 1947
Siedziba	Langley
Dyrektor	John Ratcliffe
Adres
Langley
brak współrzędnych
Strona internetowa

Nowa siedziba centrali CIA

Centralna Agencja Wywiadowcza, CIA (ang. Central Intelligence Agency) – amerykańska rządowa agencja wywiadowcza zajmująca się pozyskiwaniem i analizą informacji o zagranicznych rządach, korporacjach i osobach indywidualnych oraz opracowywaniem na ich podstawie raportów dla instytucji rządowych Stanów Zjednoczonych.

Zadania

CIA jest główną agencją wywiadu zagranicznego i kontrwywiadu rządu Stanów Zjednoczonych, odpowiedzialną za pozyskiwanie, analizę i przekazywanie informacji wywiadowczych oraz za prowadzenie tajnych operacji poza terytorium USA. Gromadzi informacje polityczne, gospodarcze, wojskowe, techniczne i naukowe, a jej siedziba mieści się w Langley w Wirginii.

Historia

Powstanie

William Donovan, szef OSS

CIA powstała na mocy ustawy o bezpieczeństwie narodowym z 1947 roku, podpisanej przez prezydenta Harry’ego Trumana. Jej bezpośrednią poprzedniczką była działająca od 1946 roku Grupa Centrali Wywiadu (Central Intelligence Group), a kadrowo i organizacyjnie agencja wywodziła się z rozwiązanego w 1945 roku Biura Służb Strategicznych (OSS), kierowanego w czasie II wojny światowej przez gen. Williama Donovana. Powołanie scentralizowanej agencji miało usunąć brak koordynacji wywiadu, obwiniany m.in. za zaskoczenie atakiem na Pearl Harbor. Na czele agencji stanął dyrektor centrali wywiadu (Director of Central Intelligence, DCI), a ustawa z 1949 roku zezwoliła na utajnienie jej budżetu, stanów kadrowych i wydatków.

Zimna wojna

Już w pierwszych latach działalności prezydent Truman zezwolił agencji na prowadzenie tajnych operacji. W warunkach zimnej wojny CIA wspierała finansowo siły antykomunistyczne, m.in. partie prawicowe w wyborach we Włoszech w 1948 roku oraz przeciwników komunistów w wojnie domowej w Grecji. Wczesne próby przerzutu partyzantów do Albanii zakończyły się klęską, między innymi wskutek zdrady radzieckiego agenta Kima Philby’ego, ulokowanego wysoko w brytyjskim MI6.

W połowie lat 50. XX wieku CIA wspólnie z brytyjskim MI6 przeprowadziła w Berlinie Zachodnim operację „Gold” – budowę podziemnego tunelu podłączonego do telefonicznych kabli dowództwa wojsk radzieckich w Berlinie Wschodnim. O przedsięwzięciu od początku wiedział KGB, poinformowany przez radzieckiego agenta w MI6 George’a Blake’a.

W 1953 roku CIA wspólnie z brytyjskim wywiadem przeprowadziła zamach stanu w Iranie (operacja Ajax), obalając premiera Mohammada Mosaddegha, który znacjonalizował przemysł naftowy, i przywracając pełnię władzy szachowi Mohammadowi Rezie Pahlawiemu. W kolejnych latach agencja prowadziła loty rozpoznawcze nad ZSRR samolotami U-2, z których jeden zestrzelono 1 maja 1960 roku w pobliżu Swierdłowska.

Po dojściu do władzy Fidela Castro CIA podejmowała próby obalenia i zabójstwa kubańskiego przywódcy, m.in. z udziałem mafii. W kwietniu 1961 roku klęską zakończyła się zorganizowana przez agencję inwazja w Zatoce Świń przy użyciu kubańskich emigrantów, po której dymisję złożył dyrektor Allen Dulles. W październiku 1962 roku, podczas kryzysu kubańskiego, analitycy CIA rozpoznali na zdjęciach z samolotów U-2 radzieckie wyrzutnie rakiet jądrowych na Kubie, częściowo dzięki współpracującemu z wywiadem zachodnim oficerowi GRU Olegowi Pieńkowskiemu.

W okresie wojny wietnamskiej CIA prowadziła w Wietnamie Południowym program Phoenix, wymierzony w struktury Wietkongu. W jego ramach „zneutralizowano” tysiące osób, a towarzyszące mu tortury i pozasądowe zabójstwa poważnie nadszarpnęły reputację agencji.

Nadużycia i nadzór

W latach 70. XX wieku ujawniono liczne nadużycia agencji. CIA dostarczyła sprzęt „hydraulikom” z otoczenia Richarda Nixona zamieszanym w aferę Watergate, a w 1974 roku prasa opisała prowadzoną przez nią nielegalną inwigilację, w tym operację „Chaos” wymierzoną w amerykański ruch antywojenny oraz program kontroli umysłu MKUltra z użyciem LSD. Ujawniono też udział agencji w planach zabójstw zagranicznych przywódców. Doprowadziło to w połowie lat 70. do śledztw senackiej komisji Churcha oraz prezydenckiej komisji Rockefellera.

Lata 80.

Za dyrekcji Williama Caseya, mianowanego przez prezydenta Ronalda Reagana, CIA prowadziła operację Cyclone – jedną z najdłuższych i najkosztowniejszych tajnych akcji w swojej historii, polegającą na wspieraniu afgańskich mudżahedinów w czasie radzieckiej interwencji w Afganistanie (1979–1989), w dużej mierze za pośrednictwem pakistańskiego wywiadu ISI. W 1985 roku oficer kontrwywiadu CIA Aldrich Ames rozpoczął współpracę z KGB, któremu wydał kilkudziesięciu agentów pracujących dla Zachodu (część stracono), rozbijając siatkę agencji w ZSRR. Amesa zdemaskowano i aresztowano dopiero w 1994 roku.

Po zimnej wojnie

W latach 90. XX wieku CIA była krytykowana m.in. za to, że nie przewidziała rozpadu Związku Radzieckiego ani irackiej napaści na Kuwejt. W tym okresie agencja deklarowała również większe zaangażowanie w wywiad gospodarczy.

XXI wiek

Odtajniony raport Senatu Stanów Zjednoczonych o metodach przesłuchań CIA po 2001 roku

Po zamachach z 11 września 2001 roku CIA, krytykowana za niewykrycie spisku, rozbudowała działania antyterrorystyczne. Agencja wsparła wywiadowczo inwazje na Afganistan i Irak, przy czym jej oceny dotyczące irackiej broni masowego rażenia okazały się błędne, co kosztowało stanowisko dyrektora George’a Teneta. Po 2001 roku agencja prowadziła program tajnych więzień i „wzmocnionych technik przesłuchań”, opisany w odtajnionym w 2014 roku raporcie Senatu. Funkcję dyrektora pełnili kolejno m.in. Gina Haspel (pierwsza kobieta na tym stanowisku, 2018–2021), William J. Burns (2021–2025) oraz John Ratcliffe (od 2025).

Wątek polski

Próby infiltracji PRL

Na początku zimnej wojny CIA bezskutecznie próbowała tworzyć siatki wywiadowcze w bloku wschodnim, w tym w Polsce. Za pośrednictwem Delegatury Zagranicznej Zrzeszenia „Wolność i Niezawisłość” przekazywała pieniądze, złoto i radiostacje rzekomemu podziemiu, nie wiedząc, że tak zwana V Komenda WiN była od 1948 roku fikcyjną strukturą kontrolowaną przez komunistyczne Ministerstwo Bezpieczeństwa Publicznego w ramach operacji „Cezary”.

Polscy współpracownicy CIA

Najsłynniejszym polskim współpracownikiem CIA był płk Ryszard Kukliński, oficer Sztabu Generalnego Wojska Polskiego, który w latach 1971–1981 przekazał Amerykanom ponad 40 tys. stron dokumentów dotyczących PRL, ZSRR i Układu Warszawskiego, w tym plany strategiczne oraz informacje o przygotowaniach do stanu wojennego. Zagrożony dekonspiracją, w listopadzie 1981 roku został wraz z rodziną ewakuowany z Polski przez CIA.

Wsparcie dla Solidarności

Po wprowadzeniu stanu wojennego CIA prowadziła tajną operację o kryptonimie QRHELPFUL, zatwierdzoną przez prezydenta Ronalda Reagana 4 listopada 1982 roku i kierowaną przez dyrektora Williama Caseya. W jej ramach do podziemnej „Solidarności” przerzucano pieniądze oraz sprzęt poligraficzny i łącznościowy, m.in. przez biuro związku w Brukseli i Watykan. Pomoc miała charakter wyłącznie bezprzemocowy. Według historyka Setha Jonesa w latach 1983–1989 operacja kosztowała około 20 mln dolarów i była uzupełniana przez finansowane głównie ze środków rządu USA programy National Endowment for Democracy.

Operacja „Samum”

W 1990 roku, przed wojną w Zatoce Perskiej, polski wywiad (Urząd Ochrony Państwa) przeprowadził operację „Samum” – ewakuację z Iraku sześciu oficerów amerykańskich służb (CIA, DIA i NSA), których odmówiły wywieźć inne państwa. Akcją, w której Amerykanów zaopatrzono w polskie dokumenty i przewieziono do granicy z Turcją, kierował Gromosław Czempiński. W zamian Stany Zjednoczone pomogły m.in. w utworzeniu jednostki specjalnej GROM i poparły redukcję polskiego zadłużenia.

Tajny ośrodek CIA w Polsce

W latach 2002–2003 CIA prowadziła na terytorium Polski tajny ośrodek zatrzymań (tzw. czarną dziurę) w bazie szkoleniowej wywiadu w Starych Kiejkutach koło Szczytna, gdzie przetrzymywano i przesłuchiwano osoby podejrzewane o terroryzm. W 2014 roku Europejski Trybunał Praw Człowieka w wyrokach w sprawach Al-Nashiri przeciwko Polsce oraz Husajn (Abu Zubajda) przeciwko Polsce orzekł, że Polska świadomie umożliwiła CIA tajne przetrzymywanie i torturowanie więźniów, naruszając europejską konwencję praw człowieka.

Dyrektorzy

Gen. Michael V. Hayden, były dyrektor Centrali Wywiadu

Lista dotychczasowych dyrektorów:

Osoba	Kadencja
Sidney W. Souers	23 stycznia 1946 – 10 czerwca 1946
Hoyt S. Vandenberg	10 czerwca 1946 – 1 maja 1947
Roscoe H. Hillenkoetter	1 maja 1947 – 7 października 1950
Walter Bedell Smith	7 października 1950 – 9 lutego 1953
Allen W. Dulles	26 lutego 1953 – 29 listopada 1961
John A. McCone	29 listopada 1961 – 28 kwietnia 1965
William F. Raborn Jr.	28 kwietnia 1965 – 30 czerwca 1966
Richard M. Helms	30 czerwca 1966 – 2 lutego 1973
James R. Schlesinger	2 lutego 1973 – 2 lipca 1973
William E. Colby	4 września 1973 – 30 stycznia 1976
George H.W. Bush	30 stycznia 1976 – 20 stycznia 1977
Stansfield Turner	9 marca 1977 – 20 stycznia 1981
William J. Casey	28 stycznia 1981 – 29 stycznia 1987
William H. Webster	26 maja 1987 – 31 sierpnia 1991
Robert M. Gates	6 listopada 1991 – 20 stycznia 1993
R. James Woolsey	5 lutego 1993 – 10 stycznia 1995
John M. Deutch	10 maja 1995 – 15 grudnia 1996
George J. Tenet	11 lipca 1997 – 11 lipca 2004
John E. McLaughlin	11 lipca 2004 p.o. dyrektora – września 2004
Porter J. Goss	24 września 2004 – 30 maja 2006
Michael V. Hayden	30 maja 2006 – 12 lutego 2009
Leon Panetta	13 lutego 2009 – 30 czerwca 2011
Michael Morell	1 lipca 2011 p.o. dyrektora – 6 września 2011
David H. Petraeus	6 września 2011 – 9 listopada 2012
Michael Morell	9 listopada 2012 p.o. dyrektora – 3 marca 2013
John Owen Brennan	od 3 marca 2013 – 23 stycznia 2017
Mike Pompeo	23 stycznia 2017 – 26 kwietnia 2018
Gina Haspel	od 26 kwietnia 2018 (do 21 maja 2018 jako p.o. dyrektora) – do 20 stycznia 2021
William J. Burns	19 marca 2021 – 23 stycznia 2025
John Ratcliffe	od 23 stycznia 2025

W kulturze

CIA jest częstym tematem literatury i filmu szpiegowskiego. W połowie lat 90. XX wieku agencja utworzyła biuro współpracy z przemysłem rozrywkowym i od tego czasu konsultowała oraz współkształtowała liczne produkcje, m.in. filmy Rekrut, Argo i Wróg numer jeden oraz seriale Homeland i Agentka o stu twarzach. Praktyka ta bywa krytykowana jako wpływanie agencji na własny wizerunek w kulturze masowej.

Zobacz też

• The World Factbook

Bibliografia

• ChristopherCh. Andrew ChristopherCh., Tylko dla oczu prezydenta. Od Washingtona do Busha – amerykańscy prezydenci i tajne służby, Warszawa: Colori, 1998, ISBN 83-904972-4-7 .
• TimT. Weiner TimT., Dziedzictwo popiołów. Historia CIA, KatarzynaK. Bażyńska-Chojnacka (tłum.), PiotrP. Chojnacki (tłum.), Poznań: Dom Wydawniczy „Rebis”, 2009, ISBN 978-83-7510-193-5 .
• BobB. Woodward BobB., Veil. Tajne wojny CIA, Kraków: WSG, 1997, ISBN 83-86312-02-5 .
• BenjaminB. Weiser BenjaminB., Ryszard Kukliński. Życie ściśle tajne, BohdanB. Maliborski (tłum.), Warszawa: Świat Książki, 2005, ISBN 83-7391-673-3 .

Linki zewnętrzne

• Oficjalny serwis CIA
• Lista książek o wywiadzie w serwisie CIA