Azotan sodu
| |||||||||||||||||||||||
 | |||||||||||||||||||||||
| |||||||||||||||||||||||
| Ogólne informacje | |||||||||||||||||||||||
| Charakterystyka fizyczna | |||||||||||||||||||||||
| bezbarwny do białego, higroskopijny proszek krystaliczny[1] | |||||||||||||||||||||||
| Wzór chemiczny |
NaNO3 | ||||||||||||||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| • zapis Hilla |
NNaO3 | ||||||||||||||||||||||
| Masa molowa |
84,99[2] g/mol | ||||||||||||||||||||||
| Minerały |
nitronatryt (saletra chilijska, saletra sodowa, nitratyn)[3] | ||||||||||||||||||||||
| Identyfikacja | |||||||||||||||||||||||
| Numer CAS | |||||||||||||||||||||||
| PubChem | |||||||||||||||||||||||
| DrugBank | |||||||||||||||||||||||
| |||||||||||||||||||||||
| |||||||||||||||||||||||
| |||||||||||||||||||||||
| |||||||||||||||||||||||
| Podobne związki | |||||||||||||||||||||||
| Inne aniony | |||||||||||||||||||||||
| Inne kationy | |||||||||||||||||||||||
| Jeżeli nie podano inaczej, dane dotyczą stanu standardowego (25 °C, 1000 hPa) | |||||||||||||||||||||||
Azotan sodu (nazwa Stocka: azotan(V) sodu, nazwy zwyczajowe: saletra sodowa, saletra chilijska), NaNO3 – nieorganiczny związek chemiczny z grupy azotanów, sól kwasu azotowego i sodu. Tradycyjne określenie „saletra” pochodzi z łac. sal petrae – sól skalna[4][5].
Występowanie
[edytuj | edytuj kod]Azotan sodu występuje naturalnie jako minerał nitronatryt (nitratyn, saletra chilijska, saletra sodowa)[3]. Występuje na obszarach suchych i gorących, m.in. jako osady i wykwity w warunkach pustynnych[6].
Największe złoża azotanów w pustyni Atakama w Chile tworzą pas o długości około 700 km i szerokości około 20 km, a miąższość warstwy rudnej podawana jest zwykle w przybliżeniu jako 0,2–3 m[6]. Ważne złoża i wystąpienia nitronatrytu są znane m.in. z USA, Peru, Boliwii i Indii[3].
Właściwości
[edytuj | edytuj kod]Azotan sodu jest białą lub bezbarwną substancją krystaliczną[1]. Jego właściwości są analogiczne do azotanu potasu. Dobrze rozpuszcza się w wodzie[1]. Topi się w temperaturze ok. 307 °C[1]. Rozkłada się po podgrzaniu do 380 °C[1]. Ma właściwości utleniające[2]. Jest higroskopijny i zaleca się jego przechowywanie w szczelnie zamkniętych pojemnikach[2]. Wykazuje dwójłomność, a współczynniki załamania (dla składnika mineralnego – nitronatrytu) podawane są jako nω≈1,587 i nε≈1,336[3].
- Właściwości krystaliczne
- Układ krystalograficzny: trygonalny
- Twardość: 1,5–2
- Gęstość: ok. 2,27 g/cm³ (2,26–2,29 g/cm³)
- Rysa: biała
- Barwa: bezbarwna do białej, szarawa, żółtawa
- Przełam: nierówny
- Połysk: szklisty
- Łupliwość: brak[3]
Dobrze wykształcone kryształy nitronatrytu są rzadkie; gdy występują, spotyka się formy romboedryczne typowe dla układu trygonalnego[3]. Można sztucznie wyhodować kryształ nitratynu: do roztworu azotanu sodowego wprowadza się romboedr kalcytu w charakterze jądra[potrzebny przypis].
Otrzymywanie
[edytuj | edytuj kod]Otrzymuje się go, działając kwasem azotowym na węglan sodu[potrzebny przypis]:
Zastosowanie
[edytuj | edytuj kod]- jako nawóz azotowy (zawiera ok. 16,5% azotu)[7]
- przed wynalezieniem przemysłowych metod wiązania azotu z powietrza (metoda Mościckiego, metoda Habera i Boscha) azotan sodu był używany do uzyskiwania kwasu azotowego[8]
- wciąż jest ważnym surowcem do produkcji azotanu potasu (saletry potasowej)[8]
- w przemyśle spożywczym do konserwowania mięsa (przeciwdziała wytwarzaniu toksyny botulinowej przez Clostridium botulinum w wyrobach peklowanych[9]; symbol UE – E251)[10]
- w przemyśle szklarskim[8]
- do produkcji materiałów wybuchowych (m.in. jako surowiec w procesach wykorzystujących azotany w przemyśle materiałów wybuchowych)[8]
- jest minerałem chętnie zbieranym przez kolekcjonerów[3]
- jest używany do produkcji farb, emalii i leków[8]
- stosuje się go jako utleniacz w pirotechnice[8]
Wpływ na zdrowie
[edytuj | edytuj kod]W organizmie człowieka jon azotanowy (NO3−) może ulegać redukcji do jonu azotynowego (NO2−) – czyli tego samego anionu, który występuje m.in. w azotynie sodu – zwłaszcza w wyniku aktywności bakterii jamy ustnej w ramach krążenia jelitowo-ślinowego (część azotanów wydzielana jest do śliny i tam redukowana do azotynów)[11][12]. Powstające azotyny, po połknięciu, w kwaśnym środowisku żołądka mogą prowadzić do powstawania reaktywnych form azotu, w tym tlenku azotu (NO), co jest opisywane jako jeden z elementów tzw. szlaku azotanowo–azotynowo–tlenkowoazotowego (the nitrate-nitrite-NO pathway)[13].
Opisywano również potencjalne znaczenie „zakwaszonych azotynów” w przewodzie pokarmowym jako czynnika o działaniu przeciwdrobnoustrojowym; w badaniach in vitro wykazano aktywność przeciwko wybranym patogenom jelitowym w warunkach odpowiadających zakwaszeniu w żołądku[14]. W modelach eksperymentalnych wskazywano też, że azotyny obecne w ślinie mogą zwiększać przepływ krwi w błonie śluzowej żołądka i grubość warstwy śluzu[15].
Z punktu widzenia bezpieczeństwa żywności i zdrowia publicznego istotne jest, że azotyny mogą utleniać hemoglobinę do methemoglobiny; jako grupa szczególnie wrażliwa opisywane są niemowlęta (m.in. ze względu na odmienny metabolizm i większą podatność na methemoglobinemię)[11]. Drugim kluczowym aspektem oceny ryzyka jest możliwość powstawania N-nitrozozwiązków (w tym nitrozoamin) w wyniku nitrozacji, na którą wpływają warunki w przewodzie pokarmowym oraz obecność inhibitorów (np. kwasu askorbinowego i tokoferoli)[11][14]. IARC oceniła „połknięte azotany i azotyny w warunkach prowadzących do endogennej nitrozacji” jako prawdopodobnie rakotwórcze dla ludzi (grupa 2A)[12].
W UE dopuszczalne dzienne spożycie (ADI) dla azotanów ustalono na poziomie 3,7 mg/kg masy ciała na dobę (wyrażone jako jon azotanowy, NO3−) co, po przeliczeniu, odpowiada 5 mg/kg masy ciała na dobę wyrażonym jako azotan sodu (NaNO3)[16][10][17][16].
Przypisy
[edytuj | edytuj kod]- 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 Material Safety Data Sheet: Sodium Nitrate (SRM 8569) [online], National Institute of Standards and Technology (NIST) [dostęp 2026-01-12] (ang.).
- 1 2 3 4 5 6 Azotan sodu [PDF], karta charakterystyki produktu Sigma-Aldrich, Merck, numer katalogowy: S5506 [dostęp 2016-12-27].
- 1 2 3 4 5 6 7 8 Nitratine (Nitronatrit) – Mineral Data [online], Mineralienatlas [dostęp 2026-01-12] (ang.).
- ↑ Przeczytaj – Jakie sole i w jaki sposób pozyskuje się na skalę przemysłową? – zpe.gov.pl [online], zpe.gov.pl [dostęp 2026-01-31].
- ↑ Andrzej Błaszczak, Wynalazki i odkrycia – Saletra [online], wynalazki.edu.pl [dostęp 2026-01-31].
- 1 2 Martin Reich, Huiming Bao, Nitrate Deposits of the Atacama Desert: A Marker of Long-Term Hyperaridity, „Elements”, 14 (4), Mineralienatlas / Universidad de Chile repository, 2018, DOI: 10.2138/gselements.14.4.251 [dostęp 2026-01-13] (ang.).
- ↑ Richard Sicotte, Fertilizer for Victory: The Chilean–US Nitrate Trade in the Second World War, „Business History Review”, 98 (3), 2024, s. 685–725, DOI: 10.1017/S0007680524000461 [dostęp 2026-01-31] (ang.).
- 1 2 3 4 5 6 Sodium nitrate (CID 24268) [online], PubChem [dostęp 2026-01-12] (ang.).
- ↑ Nitrates and Nitrites [online], Food Safety Authority of Ireland [dostęp 2026-01-12] (ang.).
- 1 2 Re-evaluation of sodium nitrate (E 251) and potassium nitrate (E 252) as food additives [online], EFSA Journal, 2017 [dostęp 2026-01-13] (ang.).
- 1 2 3 Nitrate and nitrite in drinking-water: Background document for development of WHO Guidelines for Drinking-water Quality [online], World Health Organization (WHO), 2016 [dostęp 2026-01-12] (ang.).
- 1 2 Public Health Statement: Nitrate and Nitrite [online], Agency for Toxic Substances and Disease Registry (ATSDR), wrzesień 2015 [dostęp 2026-01-12] (ang.).
- ↑ Carl D Koch i inni, Enterosalivary nitrate metabolism and the microbiome: intersection of microbial metabolism, nitric oxide and diet in cardiac and pulmonary vascular health, „Free Radical Biology & Medicine”, 105, 2016, s. 48–67, DOI: 10.1016/j.freeradbiomed.2016.12.015, PMID: 27989792, PMCID: PMC5401802 [dostęp 2026-01-12] (ang.).
- 1 2 R.S. Dykhuizen i inni, Antimicrobial effect of acidified nitrite on gut pathogens: importance of dietary nitrate in host defense, „Antimicrobial Agents and Chemotherapy”, 40 (6), 1996, DOI: 10.1128/AAC.40.6.1422, PMID: 8726013, PMCID: PMC163343 [dostęp 2026-01-12] (ang.).
- ↑ HåKan Björne i inni, Nitrite in saliva increases gastric mucosal blood flow and mucus thickness, „Journal of Clinical Investigation”, 113 (1), 2004, DOI: 10.1172/JCI19019, PMID: 14702114, PMCID: PMC300767 [dostęp 2026-01-12] (ang.).
- 1 2 Nitrites and nitrates added to food – EFSA explains risk assessment [online], European Food Safety Authority (EFSA) [dostęp 2026-01-13] (ang.).
- ↑ Nitrate (JECFA database) [online], WHO / FAO JECFA database [dostęp 2026-01-13] (ang.).
Bibliografia
[edytuj | edytuj kod]
- Guillermo Gold Gormaz, Jordi Jubany Casanovas, Atlas mineralogii, Barbara Zapolska (tłum.), Warszawa: Wiedza i Życie, 1992, ISBN 83-85231-10-2, OCLC 749625560.
- Jerzy Żaba Ilustrowany słownik skał i minerałów – Videograf II sp. z o.o., 2003, ISBN 83-7183-174-9.
- Walter Schumann Minerały świata – Wyd. Alma-Press, 2003, ISBN 83-7020-313-2.
- Jaroslav Bauer Skały i minerały – Wyd. Multico, 1997, ISBN 83-7073-050-7.
Linki zewnętrzne
[edytuj | edytuj kod]- Nitratine Mineral Data. Mineralogy Database (Webmineral). [dostęp 2011-12-23]. (ang.).