Przejdź do zawartości

Arthur Greiser

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Arthur Greiser
Ilustracja
Data i miejsce urodzenia

22 stycznia 1897
Środa Wielkopolska

Data i miejsce śmierci

21 lipca 1946
Poznań

Prezydent Senatu Wolnego Miasta Gdańska
Okres

od 23 listopada 1934
do 23 sierpnia 1939

Przynależność polityczna

NSDAP

Poprzednik

Hermann Rauschning

Następca

Albert Forster jako Staatsoberhaupt Wolnego Miasta Gdańska

Namiestnik Rzeszy w Kraju Warty
Okres

od 26 października 1939
do 20 stycznia 1945 / 8 maja 1945

Przynależność polityczna

NSDAP

Poprzednik

urząd utworzony

Następca

urząd zniesiony

Odznaczenia
Odznaka Złota Partii (III Rzesza)
Krzyż Żelazny (1813) I Klasy Krzyż Żelazny (1813) II Klasy Krzyż Honorowy dla Walczących na Froncie (III Rzesza) Krzyż Zasługi Wojennej I klasy z mieczami (III Rzesza) Krzyż Zasługi Wojennej I klasy (III Rzesza) Krzyż Gdański I Klasy (III Rzesza) Odznaka Honorowa Olimpijska (III Rzesza) Kawaler Orderu Świętych Maurycego i Łazarza (Królestwo Włoch)
Multimedia w Wikimedia Commons
Cytaty w Wikicytatach

Arthur Karl Greiser (ur. 22 stycznia 1897 w Środzie Wielkopolskiej, zm. 21 lipca 1946 w Poznaniu) – niemiecki polityk narodowosocjalistyczny, Namiestnik Rzeszy i Gauleiter tzw. Kraju Warty w latach 1939–1945, przedtem prezydent Senatu Wolnego Miasta Gdańska w latach 1934–1939, SS-Obergruppenführer, zbrodniarz nazistowski.

Życiorys

[edytuj | edytuj kod]

Pochodzenie i młodość

[edytuj | edytuj kod]
Dom w Środzie Wielkopolskiej w którym urodził się Greiser (listopad 1939)

Syn Gustawa i Idy z d. Siegmund. Jego ojciec pochodził z Gdyni, urodził się w rodzinie szklarzy, pracował jednak jako komornik[1]. Jego matka pochodziła z Kępna, była córką kupca zajmującego się handlem drewnem[1]. Miał trójkę starszego rodzeństwa – Wilhelma, Käthe i Otta. Urodził się w budynku przy Starym Rynku w Środzie Wielkopolskiej[2]. Jego ojciec zmarł 29 marca 1935 roku w Berlinie[3], a matka w 1951 roku[4].

Pierwsze trzy lata życia spędził w Środzie Wielkopolskiej, następnie rodzina przeniosła się do Inowrocławia[5]. Wykształcenie uzyskał w królewsko-pruskim gimnazjum humanistycznym w Inowrocławiu[2], podczas okupacji niemieckiej szkoła otrzymała jego imię[6]. Rozumiał i posługiwał się językiem polskim[7].

Po wybuchu I wojny światowej w sierpniu 1914 roku zgłosił się jako ochotnik do cesarskiej marynarki wojennej[5]. Początkowo służył w baterii artylerii przybrzeżnej w Friedrichsort, a od wiosny 1915 roku w Laboe. We wrześniu 1915 roku został wysłany do Belgii[8], brał udział w walkach w okolicy Ostendy, pełnił służbę m.in. jako zwiadowca[9]. Służył w 2 Pułku Artylerii Marynarki Wojennej[10]. W listopadzie 1916 roku został awansowany do stopnia Vizefeuerwerkera rezerwy, a w sierpniu 1917 do stopnia podporucznika marynarki[11]. W kwietniu 1917 roku został wybrany do wzięcia udziału w kursie obserwatorów i od tego czasu służył w lotnictwie marynarki[12]. Został przydzielony do eskadry Friedricha Christiansena[13]. W 1917 roku został odznaczony m.in. Krzyżem Żelaznym I klasy[5][14] i II klasy[13], został także odznaczony Odznaką za Rany[15]. W sierpniu 1917 roku na molo w Sopocie poznał 17-letnią Ruth Tripler, z którą następnie się związał[16].

W styczniu 1918 roku został wysłany na kurs pilotów myśliwców[17], został jednak uznany za zbyt nerwowego się do służby jako pilot[16]. Po urlopie został jednak uznany do zdolnego do służby jako pilot i wysłano go do Belgii[16]. 3 września 1918 roku jego samolot został zestrzelony, a on ciężko ranny trafił do szpitala wojskowego we Frohnau[18]. Następnie został przeniesiony w rejon Gdańska[19]. W późniejszym okresie opisywany był jako „as lotniczy” oraz „pilot wojny światowej”, jego kariera jako pilot myśliwca trwała jednak wyłącznie od 21 sierpnia do 3 września 1918 roku[18][20].

Okres międzywojenny

[edytuj | edytuj kod]
Arthur Greiser i Maria Koerfer(inne języki) (1937)
Greiser, Erich von dem Bach-Zelewski, Albert Forster, Heinrich Hacker(inne języki) i Wilhelm Koppe w Gdańsku (1938/1939)

Szpital opuścił 9 grudnia 1918 roku. Po wybuchu powstania wielkopolskiego został członkiem Freikorpsu[21], w latach 1919–1921 miał należeć do Grenzschutz Ost[22][23][10]. Należał również do organizacji „Ring der Flieger” zrzeszającej byłych lotników Luftstreitkräfte[24]. Jego ojciec i brat Otto w 1919 roku przebywali w obozie internowania w Szczypiornie[25].

25 lipca 1919 roku wziął ślub z Ruth Tripler (córką protestanckiego duchownego)[26]. Planował podjąć pracę jako przedstawiciel handlowy firmy Benz w Gdańsku[21]. Para miała trójkę dzieci: Ingrid (ur. 1920 ), Erhardta (ur. 1925) oraz Rotraut (ur. 1929). Mieszkali w dzielnicy Wrzeszcz[27]. Greiser był zawodnikiem tenisa i członkiem sopockiego klubu tenisowego[15], w 1934 roku został jego honorowym członkiem[28]. Jego największą pasją było jednak łowiectwo[29][30].

Od 1922 roku był działaczem Partii Niemiecko-Socjalnej(inne języki)[31][10] (według Artura Pawlickiego: Partii Niemiecko-Socjalistycznej(inne języki)[5]) oraz związku kombatantów „Kamerad”[5]. W 1924 roku był współzałożycielem gdańskiego oddziału Stahlhelmu, który z nieznanych przyczyn opuścił w 1926 roku[32]. W latach 1921–1927 (wg innych źródeł – do 1929 roku) był członkiem trzeciego stopnia loży masońskiej „Feste Burg im Osten”[26][5]. Od 1923 roku prowadził przedsiębiorstwo zajmujące się handlem tłuszczem i olejami[19], które zbankrutowało w 1928 roku[33]. Zanim to nastąpiło Greiser miał prowadzić interesy, a nawet utrzymywać przyjazne stosunki z kilkoma kupcami pochodzenia żydowskiego[34]. Następnie zajmował się pracą jako właściciel i kapitan pasażerskiego statku motorowego „Ingrid” na Zatoce Gdańskiej[31], na której zakup pożyczył pieniądze od swojego szwagra, lekarza Alfreda Kochmanna, który był z pochodzenia Żydem[35]. Według niektórych plotek miał zajmować się przemytem. Działalności zaprzestał w 1931 roku[35].

Występował publicznie na wiecach i zgromadzeniach, deklarując się jako „zwolennik niemieckości Wolnego Miasta Gdańska”. Gdy wprowadzono polskie skrzynki pocztowe, do czego Polska miała prawo zgodnie z ustaleniami potwierdzonymi wcześniej przez Ligę Narodów, Greiser zażądał w swoim przemówieniu podczas skierowanej przeciwko Polsce i Lidze Narodów demonstracji, która odbyła się na Długim Targu w Gdańsku 23 września 1925, wyrzucenia wszystkich Polaków z tego miasta[36].

Od grudnia 1929 roku był członkiem SA oraz NSDAP[37][5], w 1931 roku został członkiem SS[38]. W NSDAP otrzymał numer członkowski 165 635, a w SS 10 795[15]. Szybko zaczął rywalizować o przywództwo z założycielem struktur i pierwszym gauleiterem NSDAP w Wolnym Mieście Gdańsku, Hansem Albertem Hohnfeldtem(inne języki)[39]. Kryzys, w którym znalazły się pogrążone w konfliktach wewnętrznych struktury partyjne w Gdańsku, skłonił ostatecznie centralę NSDAP do interwencji. Na początku października 1930 roku Hermann Göring, działając z upoważnienia Adolfa Hitlera, wyznaczył Greisera na stanowisko komisarycznego gauleitera. Jeszcze w tym samym miesiącu szefem struktur partyjnych NSDAP w Wolnym Mieście został przysłany z Niemiec Albert Forster[40]. Greiser objął natomiast stanowisko zastępcy gauleitera i sekretarza gdańskiego okręgu NSDAP[41]. Forster i Greiser rozpoczęli wkrótce bezpardonową walkę o przywództwo[42][43][44].

W latach 1931–1931 Greiser był redaktorem naczelnym gdańskiego pisma NSDAP „Der Vorposten”[45]. We wrześniu 1932 roku został awansowany do stopnia SS-Hauptsturmführera, a w czerwcu następnego roku na SS-Sturmbannführera[46]. Od 1930 roku zasiadał w Volkstagu, w którym był przewodniczącym frakcji narodowych socjalistów[47][48]. W latach 1930–1933 przed sądami Wolnego Miasta Gdańska toczyło się przeciw niemu dziewięć postępowań, dotyczących m.in. stosowania niedozwolonego przymusu oraz publicznego znieważenia. Ze względu na chroniący go immunitet żadna ze spraw nie zakończyła się wyrokiem skazującym[49]. Jesienią 1931 roku wspólnie z Forsterem odwiedzili Hitlera, bezskutecznie usiłując uzyskać jego zgodę na podjęcie radykalnych działań przeciwko ówczesnemu rządowi Wolnego Miasta Gdańska[50].

28 maja 1933 roku NSDAP odniosła zdecydowane zwycięstwo w wyborach do gdańskiego Volkstagu, uzyskując samodzielną większość. W lipcu tegoż roku Greiser został wybrany wiceprezydentem Senatu Wolnego Miasta Gdańska, objął także stanowisko senatora (ministra) spraw wewnętrznych[51]. W sierpniu wspólnie z przewodniczącym Senatu, Hermannem Rauschningiem, nałożył na gdańskich urzędników obowiązek stosowania Hitlergruß[52]. Jako senator spraw wewnętrznych stał za represjami wobec opozycyjnej prasy[53]. Tymczasem umiarkowany Rauschning przegrał rywalizację z Forsterem i Greiserem, co zakończyło się dla niego utratą stanowiska, a niedługo później – emigracją. Opróżnione stanowisko prezydenta Senatu Forster powierzył, aczkolwiek bez entuzjazmu, Greiserowi[54]. Objął je 28 listopada 1934 roku i sprawował do wybuchu II wojny światowej[38][55][56]. 9 stycznia 1934 roku w związku ze stwierdzonymi nieprawidłowościami w działalności kasyna w Sopocie otrzymał naganę z wpisaniem do akt SS[57], co jednak nie przeszkodziło, by w kolejnych latach Heinrich Himmler regularnie go awansował[26].

W styczniu 1935 roku Greiser dwukrotnie przebywał w Polsce, spotkał się wówczas z Józefem Piłsudskim i Ignacym Mościckim[58]. W tym samym roku, ze względu na m.in. swoją publicznie deklarowaną wrogość wobec kościoła rzymskokatolickiego, znalazł się w konflikcie z Wysokim Przedstawicielem Ligi Narodów w Wolnym Mieście Gdańsku, Seánem Lesterem[59]. W kolejnych latach wielokrotnie odwiedzał Polskę, gdzie spotykał się m.in. z ministrem spraw zagranicznych Józefem Beckiem. Był zapraszany przez polskich oficjeli na polowania[60].

W 1935 roku popadł w głęboki konflikt z Albertem Forsterem[61], w październiku 1935 roku Forster wezwał go do rezygnacji, planując zastąpić go Wilhelmem Huthem(inne języki)[62]. 4 lipca 1936 roku Greiser udał się do Genewy, aby na forum Ligi Narodów zażądać odwołania Wysokiego Przedstawiciela Lestera z Gdańska. Jego wystąpienie przerodziło się dyplomatyczny skandal. Ligę Narodów określił bowiem mianem „bajzlu, w którym Prusacy powinni zrobić porządek”, wykonywał obraźliwe gesty pod adresem żydowskich dziennikarzy, a innym przedstawicielom prasy pokazał język. Forster wykorzystał tę wizerunkową katastrofę, aby osłabić pozycję rywala[63]. Niemniej gdańskim nazistom udało się osiągnąć cel, którym było pozbycie się Lestera. Nowym Wysokim Przedstawicielem został Carl Jakob Burckhardt, znacznie bardziej spolegliwy wobec nazistów. Jego stosunki z Greiserem miały charakter wręcz przyjacielski[64].

W 1933 roku Greiser pomógł w organizacji wyjazdu jego siostry, szwagra i ich rodziny do Szanghaju w celu uniknięcia antyżydowskich represji[65][66]. W październiku 1938 roku, z niejasnych powodów, miał interweniować w Auswärtiges Amt i u Wysokiego Przedstawiciela Ligi Narodów, aby opóźnić wprowadzenie w Wolnym Mieście Gdańsku antyżydowskiego prawodawstwa wzorowanego na ustawach norymberskich[67].

Na początku lat 30. XX wieku zawiązał kilka romansów, które doprowadziły do rozpadu jego małżeństwo. Na przełomie 1933 i 1934 roku opuścił żonę i związał się z pianistką Marią Koerfer(inne języki)[68], uczennicą i interpretatorką Hansa Pfitznera[69]. Poznali się podczas koncertu, Maria była wówczas żonata, dla Greisera opuściła jednak męża[68]. Z Ruth rozwód uzyskał na przełomie października i listopada 1934 roku[70]. Greiser i Koerfer wzięli ślub 9 kwietnia 1935 roku w Berlinie, świadkami byli Heinrich Himmler i Albert Forster[71]. W 1937 roku w jego posiadaniu znalazł się dwór w Ząbrsku Górnym. W 1938 roku wraz z rodziną zamieszkał w dużym domu w Oliwie[72], przy Lessingstraße 12[15] (obecnie ul. Grottgera). Utrzymywał dobre kontakty m.in. z Heinrichem Himmlerem i Hermannem Göringiem[73].

Od marca 1938 roku jego córka, Ingrid, pracowała w niemieckim Ministerstwie Spraw Zagranicznych, gdzie pełniła funkcję sekretarki Waltera Hewla[74].

Jego imię nadano jednemu z dwóch szybowców zakupionych dla gdańskiego lotnictwa sportowego[75]. Został odznaczony Krzyżem Honorowym, Odznaką Złotą Partii (1938)[48] oraz Odznaką Honorową Olimpijską I klasy[76]. Otrzymał również stopień kapitana rezerwy Kriegsmarine[76].

Tymczasem konflikt Forstera z Greiserem narastał, by stać się z czasem tajemnicą poliszynela. Greiser był protegowanym Hermanna Göringa, jednakże nie był w stanie pokonać gauleitera, który cieszył się poparciem samego Hitlera. Wiosną 1939 roku Greiser przejściowo opuścił Gdańsk, aby przejść szkolenie w Kriegsmarine[77]. 23 sierpnia tego roku Senat WMG mianował Alberta Forstera głową państwa Wolnego Miasta Gdańska[78], co oznaczało w praktyce jego ostateczne zwycięstwo w rywalizacji z Greiserem[79]. Według Carla Jakoba Burckharda w ostatnich dniach sierpnia 1939 roku Greiser był „zupełnie załamany”[80].

Okres II wojny światowej

[edytuj | edytuj kod]
Greiser w październiku 1939 roku

31 sierpnia 1939 roku Greiser udał się na pokład pancernika „Schleswig-Holstein”, został wówczas poinformowany o tym, że na następny dzień planowana jest inwazja na Polskę[81][82]. 1 września 1939 roku około godziny 7:00 Greiser obserwował walki o Westerplatte[81]. Po przyłączeniu Wolnego Miasta Gdańska do III Rzeszy Forster zakazał Greiserowi wstępu do budynku Senatu WMG, zażądał od niego także oddania kluczy[78]. Forster rozstał się ze swym wieloletnim zastępcą bez pożegnania i chociażby kurtuazyjnego podziękowania[83], aczkolwiek w październiku 1939 roku Greiser został odznaczony Krzyżem Gdańskim[84].

3 września Greiser udał się do Berlina, gdzie prosił o zaangażowanie go w organizację administracji w okupowanej Polsce[85], spotkał się wówczas m.in. z Ernstem von Weizsäckerem i Rudolfem Heßem. Następnie wraz z Forsterem został wezwany na spotkanie z Hitlerem, który poinformował ich o planach mianowania ich namiestnikami w okupowanej Polsce[86]. 8 września 1939 roku Adolf Hitler mianował go szefem zarządu cywilnego(inne języki) przy poznańskim okręgu wojskowym[38][85][84], zastąpił na tym stanowisku Hansa Bredowa. 12 września Greiser przybył do Frankfurtu nad Odrą, gdzie zebrali się członkowie zalążków niemieckiej administracji. Wieczorem tego samego dnia lub o poranku 13 września Greiser udał się do Poznania[87]. Generał Walter Petzel(inne języki) powitał go wtedy słowami: „Nie ma sporów o kompetencje, jest tylko jeden cel: wspólnym wysiłkiem niemiecką ziemię uczynić znowu niemiecką”[88]. Oficjalnie stanowisko objął 14 września[89]. Dieter Schenk i Witold Kulesza opisują Greisera jako „ulubieńca Hitlera”, który miał cenić jego radykalizm oraz bezwzględność[90]. Autorzy monografii Einsatzgruppen w Polsce określają go z kolei mianem „powszechnie znanego polako- i żydożercy”[88].

21 września Greiser urządził w Poznaniu wiec volksdeutschów, podczas którego oświadczył, że na nowo podbitym terytorium „Polak nigdy nie będzie równouprawniony z Niemcem i może mu tylko służyć, a stan posiadania zostanie sprowadzony do stanu z 1918 roku”. Według raportów Gestapo przemówienie to miało wywrzeć „druzgocące wrażenie” na miejscowych Polakach, a volksdeutschów „wyraźnie podnieść na duchu”[91]. Jeszcze jako szef zarządu cywilnego wydał rozkaz, aby „każdej miejscowości możliwie szybko nadać niemieckie piętno przez oszyldowanie niemieckimi nazwami”[92].

Początkowo mieszkał w mieszkaniu należącym wcześniej do wojewody poznańskiego, następnie zamieszkał w wilii odebranej polskiemu lub żydowskiemu przedsiębiorcy[93][94]. W latach 1940–1942 wybudował dla siebie dużą rezydencję w Jeziorach nad Jeziorem Góreckim (ok. 20 km na południe od Poznania)[95], które na cześć swojej żony przemianował na Mariensee[93]. Plany rezydencji wykonali architekci Otto von Estorff(inne języki) i Gerhard Winkler(inne języki), oddelegowani do tego zadania przez Alberta Speera. Całość inwestycji kosztowała 3 miliony reichsmarek[93]. Do posiadłości doprowadzono także drogę, tzw. greiserówkę, przy budowie pracowali więźniowie obozu w Żabikowie[96]. Kosztowna inwestycja spotkała się z krytyczną reakcją ze strony Niemców mieszkających w Kraju Warty oraz innych działaczy NSDAP[97]. W rezydencji mieści się siedziba dyrekcji i Muzeum Przyrodniczego Wielkopolskiego Parku Narodowego[98][96]. Greiser zajął również rezydencję Prezydenta Polski w Ciechocinku[99]. W 1943 roku NSDAP odkupiła dom, w którym urodził się Greiser w Środzie Wielkopolskiej, następnie budynek został oficjalnie przekazany Greiserowi przez Franza Xavera Schwarza, co również spotkało się z falą krytyki ze strony niektórych Niemców[100][101].

W październiku 1939 roku został awansowany do stopnia SS-Gruppenführera[38][102], od 21 października sprawował funkcję gauleitera NSDAP, a pięć dni później został mianowany namiestnikiem anektowanego przez III Rzeszę Kraju Warty. W jego rękach skupiona została władza ustawodawcza, wykonawcza i partyjna na terenie Kraju Warty[38]. Jako siedzibę namiestnika obrał Zamek Cesarski w Poznaniu[103], jego oficjalna rezydencja mieściła się na drugim piętrze zamku, zwanym „piętrem gauleitera”[104]. Ceremonia objęcia funkcji namiestnika miała miejsce 3 listopada[105]. Od 1939 roku szefem jego urzędu był jego kuzyn, Harry Siegmund(inne języki)[106], funkcję tę pełnił z przerwami do 1944 roku[107]. Jego adiutantem i szefem osobistej ochrony był Fritz Harder[108], wraz z nimi do Poznania przybyli również Willi Bethke oraz sekretarka Greisera, Elsa Claaßen[109], a także inni bliscy współpracownicy: Viktor Böttcher(inne języki), Helmut Froböss, Karl-Hans Fuchs, Ernst Kendzia(inne języki), Erwin Olsen(inne języki) i Paul Batzer(inne języki)[109]. Jego zastępcą jako namiestnik został August Jäger(inne języki)[110]. Greiserowi podlegał także Wilhelm Koppe, Wyższy Dowódca SS i Policji w Kraju Warty[111], którego w 1944 roku zastąpił Heinz Reinefarth[112].

Jego jedyny syn zginął w wypadku samochodowym 20 grudnia 1939 roku, który miał miejsce na przejeździe kolejowym w Gorzyniu pod Międzychodem[113]. Został pochowany na cmentarzu ewangelickim św. Łukasza w Poznaniu, na miejscu wypadku w Gorzyniu stoi drewniany krzyż[114]. Brat Greisera, Otto, przejął skonfiskowane polskiemu właścicielowi przedsiębiorstwo w Kutnie[115]. Również inni członkowie rodziny Greisera mianowani byli zarządcami skonfiskowanych majątków lub przedsiębiorstw na terenie Kraju Warty[116]. W lipcu 1940 roku Ingrid Greiser wyszła za mąż za oficera Kriegsmarine Kurta Birra, ślub odbył się w ogrodach willi Greisera w Poznaniu. Birr zginął na służbie, topiąc się w listopadzie tego samego roku w Amsterdamie[117]. Ingrid związała się później z Hellmutem Hauboldem(inne języki), dla którego pracowała jako sekretarka[118].

W kwietniu 1940 roku został mianowany Gruppenführerem Narodowosocjalistycznego Korpusu Lotniczego[84]. W sierpniu tegoż roku odznaczono go Orderem św. Maurycego i Łazarza, a miesiąc później Krzyżem Zasługi Wojennej I klasy[84]. 10 sierpnia 1940 roku został mianowany pełnomocnikiem komisarza Rzeszy ds. umacniania niemczyzny Heinricha Himmlera na obszar Kraju Warty. Sprawował również funkcję komisarza obrony Rzeszy(inne języki) oraz nadzorował aparat sądowniczy i policyjny, okręgowy urząd gospodarczy, urząd wyżywienia, system finansowy i propagandę[38], był także szefem urzędu powierniczego w Poznaniu[119]. W 1940 roku został również posłem do Reichstagu reprezentującym Kraj Warty[22].

Z jego inicjatywy założono Landeskundliche Forschungsstelle des Reichsgaues Wartheland (Regionalną Placówkę Badawczą w Kraju Warty) oraz Arbeitsgemeinschaft für Ostsiedlung in der Reichs-stiftung für deutsche Ostforschung (Grupę Roboczą dla Zasiedlania Wschodu przy Fundacji Rzeszy dla Niemieckich Badań Wschodnich). Z inicjatywy Greisera w kwietniu 1941 roku otwarto również Uniwersytet Rzeszy w Poznaniu, którego rektorem został Peter Carstens[38][120][121]. W 1942 roku awansowano go do stopnia SS-Obergruppenführera, w tym samym roku objął również funkcję okręgowego pełnomocnika ds. zatrudnienia w Kraju Warty[38].

Arthur Greiser, Joseph Goebbels i Gerhard Scheffler w Poznaniu (1940)

Greiser był głęboko zaangażowany w działania mające na celu eksterminację tzw. polskiej warstwy przywódczej. Świadczyć może o tym fakt, że jako jedyny przedstawiciel administracji cywilnej wziął udział w naradzie szefów departamentów Głównego Urzędu Policji Bezpieczeństwa (Hauptamt Sicherheitspolizei) oraz dowódców Einsatzgruppen operujących w Polsce, która odbyła się w Berlinie 14 października 1939 roku, a podczas której SS-Gruppenführer Reinhard Heydrich rozkazał zakończyć likwidację „jądra polskości” (führenden Polentums) do 1 listopada tegoż roku[122]. Einsatzgruppe VI, która jesienią 1939 roku odgrywała kluczową rolę w eksterminacji polskiej i żydowskiej inteligencji w Wielkopolsce i na ziemi łódzkiej, podlegała pod względem formalnym zarówno Greiserowi, jak i kierownictwu SS w Berlinie[123]. Po rozpoczęciu Intelligenzaktion Greiser złożył wniosek o „sporządzenie, w największej tajemnicy” a następnie przekazanie mu drogą służbową „list przywódców polskich i polskiej inteligencji – księży, nauczycieli, posiadaczy ziemskich, kupców i przemysłowców”[124]. Na jego rozkaz w Kraju Warty rozstrzeliwani byli zakładnicy, wprowadzono również egzekucje publiczne jako środek odstraszający[125][126]. Otwarto również obóz koncentracyjny w Forcie VII w Poznaniu[127]. Hitler wysoko oceniał jego antypolską politykę. Według Gerharda Engela Führer miał 28 września 1939 roku wygłosić następującą opinię na temat Greisera[128]:

Prowadzi on w Kraju Warty właściwą politykę. Jest dzieckiem Wschodu, zna Polaków i Polski Związek Zachodni. Likwiduje polską inteligencję wszędzie tam, gdzie to uważa za słuszne. Wcześniej ona nas niszczyła, a więc teraz, kiedy się przystępuje do usuwania ognisk niepokoju, nie powinno się być drobiazgowym.

Greiser był zadeklarowanym przeciwnikiem germanizacji ludności zamieszkującej Kraj Warty, ale zwolennikiem germanizacji ziemi poprzez kolonizację[129]. Aktywnie angażował się w proces wysiedlania Polaków z Kraju Warty oraz akcję Heim ins Reich[130][131]. Masowym wysiedleniom Polaków z Kraju Warty do Generalnego Gubernatorstwa sprzeciwiał się jednak Hans Frank, mimo to zostały one wstrzymane dopiero w 1941 roku, niedługo przed atakiem III Rzeszy na ZSRR[132]. Prowadził również w Kraju Warty politykę antyreligijną, w związku z jego dekretami kościoły utraciły prawo do finansowania ze strony państwa i stały się wyłącznie prywantymi stowarzyszeniami. Zgodnie z wprowadzonym w Kraju Warty prawem członkami związków wyznaniowych mogły być wyłącznie osoby pełnoletnie[133]. Zgodnie z jego poleceniami prześladowano Kościół katolicki[134]. Antyreligijnej polityce Greisera sprzeciwiali się przedstawiciele niemieckich kościołów oraz wierni[135].

11 grudnia 1939 roku nakazał wszystkim Żydom na terenie Kraju Warty nosić na ubraniach żółtą gwiazdę Dawida[136]. Według Christophera Browninga Greiser był inicjatorem utworzenia getta łódzkiego[137], według innych historyków była to jednak inicjatywa Friedricha Uebelhoera[138][139]. Greiser był inicjatorem rozpoczęcia eksterminacji Żydów na terenie Kraju Warty[140], na co otrzymał pozwolenie od Adolfa Hitlera w połowie 1941 roku[141][142][143], wcześniej zgodę na „specjalne potraktowanie” Żydów w Kraju Warty otrzymał od Heinricha Himmlera i Reinharda Heydricha[144]. Wcześniej przeprowadzono akcję wymordowania pacjentów szpitali psychiatrycznych oraz osób niepełnosprawnych w Kraju Warty[145][146]. We wrześniu 1941 roku na jego polecenie rozpoczęto eksterminację żydowskich mieszkańców Kraju Warty – jako pierwsi zamordowani zostali Żydzi z powiatu konińskiego. Mordów dokonywało Sonderkommando Lange pod dowództwem Herberta Langego[147][148]. W 1941 roku był inicjatorem powstania stacjonarnego obozu zagłady w Chełmnie nad Nerem[149][141][150][151], oprócz wykorzystania go do mordowania Żydów, planował również wykorzystanie obozu jako miejsce eksterminacji 35 tysięcy Polaków chorych na gruźlicę[152][153][154]. Greiser otrzymywał od Hansa Biebowa i Hansa Bothmanna podarunki, złożone z przedmiotów wartościowych zagrabionych ofiarom obozu, znacząco również wzbogacał się na przedmiotach wartościowych skonfiskowanych mieszkańcom getta łódzkiego oraz ofiarom obozu[155]. Na mocy wydanego przez niego rozporządzenia z 23 marac 1942 roku, wszelkie mienie Żydów wywożonych do obozu zagłady było przejmowane przez łodzki Zarząd Getta[156]. 5 marca 1943 roku osobiście przybył do obozu, aby poinformować jego załogę o planowanym zakończeniu działalności. Następnie uczestniczył w przyjęciu pożegnalnym załogi, które odbyło się w restauracji „Riga” w Kole[157][158][159]. Następnie wysłał do Heinricha Himmlera list, w którym chwalił działalność Sonderkommando w Chełmnie[160].

Od 1941 roku Greiser nadzorował sieć obozów pracy dla Żydów utworzonych na terenie Kraju Warty, których w drugiej połowie 1942 roku działało około 160[161]. Osobiście nakazał deportację pierwszych grup żydowskich robotników do obozów pracy przy budowie autostrady Frankfurt-Poznań[162]. Greiser nakazał przedsiębiorstwom zatrudniającym Żydów wpłacać ich wypłaty na konto Zarządu Getta w Łodzi, kierowanego przez Hansa Biebowa[163][164]. Część z tych pieniędzy trafiało również na konto „Przyjaciół Kraju Warty”, nad którym kontrolę sprawował Greiser[164] i które stanowiło w rzeczywistości jego fundusz łapówkarski[156].

30 stycznia 1941 roku został odznaczony Krzyżem Zasługi Wojennej I klasy z mieczami, na początku 1942 roku otrzymał z kolei Złotą Odznakę Hitlerjugend[84].

Hans Lammers, Heinrich Himmler i Martin Bormann planowali usunąć z urzędu Hansa Franka i zastąpić go Greiserem, według dziennika Josepha Goebbelsa, w maju 1943 roku zastąpienie Franka Greiserem miał rozważać Hitler[165]. Według Goebbelsa w czerwcu 1943 roku Hitler rozważał mianowanie Greisera ministrem spraw wewnętrznych[165].

W 1943 roku został mianowany honorowym łowcą jeleni przy Wielkim Łowczym Rzeszy[84]. 24 listopada 1943 roku padł ofiarą wypadku podczas polowania, kula wystrzelona przez jego szwagra odbiła się od ziemi i trafiła Greisera w oko. Ranny trafił do szpitala we Wrocławiu, który opuścił przed końcem roku. Po wypadku Greiser stracił wzrok w lewym oku, wiosną 1944 roku otrzymał protezę[166][96][167].

Arthur Greiser i Heinz Reinefarth witają milionowego Niemca przesiedlonego do Kraju Warty ze wschodniej Europy (marzec 1944)

W 1943 roku Greiser starł się z Heinrichem Himmlerem o kontrolę nad gettem łódzkim, które ten chciał przekształcić w obóz koncentracyjny. Greiser utrzymał kontrolę nad gettem nawiązując współpracę z Wehrmachtem i ministerstwem uzbrojenia kierowanym przez Alberta Speera[168][169]. W marcu 1944 roku w porozumieniu z Himmlerem podjął decyzję o rozpoczęciu likwidacji gett łódzkiego i reaktywacji działalności obozu zagłady w Chełmnie nad Nerem[170][171][159]. W drugim okresie działalności obozu co najmniej raz wizytował jego teren, osobiście nadzorując jego likwidację[172]. W lipcu 1944 roku wydał okólnik, w którym poinformował, że nie ma żadnych powodów do planowania ewakuacji lub wyjazdów z Kraju Warty, zagroził również, że osoby, które będą wysyłać do Niemiec swoje rodziny lub majątki będą zagrożone utratą pracy. Także mieszkania osób, które uciekną na zachów, miały być konfiskowane i przekazane nowym właścicielom. W związku z tym na dworce kolejowe i do urzędów pocztowych wysłano wartowników. Jeden z niemieckich urzędników celnych z Kutna miał nawet trafić do obozu koncentracyjnego po wysłaniku kilku paczek z przedmiotami osobistymi do Niemiec[173].

Podczas powstania warszawskiego, 20 sierpnia 1944 roku odbył podróż na przedmieścia Warszawy, gdzie spotkał się z Heinzem Reinefarthem i Erichem von dem Bach-Zelewskim. Następnie nadzorował akcję transportowania dóbr zagrabionych podczas powstania w Warszawie do Kraju Warty. Wywożono wówczas m.in. leki, maszyny, papier, skóry oraz tekstylia. Doprowadziło do to otwartego konfliktu Greisera z Hansem Frankiem i innymi urzędnikami z Generalnego Gubernatorstwa[174]. We wrześniu 1944 roku został mianowany dowódcą Volkssturmu w Kraju Warty[48][175][84]. 17 stycznia 1945 roku udał się na inspekcję do Kutna, Łodzi i Kalisza, gdzie przekonał się o tragicznej sytuacji wojsk niemieckich odpowiedzialnych za obronę Kraju Warty[176], następnie uzyskał pozwolenie na rozpoczęcie ewakuacji jego wschodnich trenerów. Po powrocie do Poznania osobiście przejął dowództwo nad poznańskim okręgiem wojskowym, co spotkało się ze sprzeciwem dotychczasowego dowódcy, generała Waltera Petzela. W ciągu 24 godzin Petzel został przywrócony na stanowisko[177]. Jego brat, Otto, służył w Volkssturmie w Kutnie i w styczniu 1945 roku został zastrzelony przez żołnierzy radzieckich[176].

Funkcję namiestnika pełnił de facto do 20 stycznia 1945 roku, czyli do dnia jego ucieczki z Poznania[103]. O poranku tegoż dnia otrzymał telegram od Martina Bormanna, który poinformował go o tym, że Hitler nakazał mu opuścić Poznań, następnie potwierdził to polecenie w rozmowie telefonicznej[178]. Z własnej inicjatywy wydał przed wyjazdem nakaz ewakuacji wszystkich Niemców z Poznania[179]. Następnie samochodem przez Pniewy, Frankfurt nad Odrą i Gorzów Wielkopolski udał się do Wałcza, skąd wyruszył ponownie przez Gorzów Wielkopolski, Krösinsee, Berlin i Bad Elster do Karlowych Warów, gdzie poddał się leczeniu wątroby[103]. 29 marca powrócił do Berlina, skąd kierował działającym w Poczdamie urzędem namiestnika Kraju Warty. 17 kwietnia opuścił Berlin i przez Zossen, Fürstenwalde, Budziszyn, Pragę, Pasawę trafił do Mitterdarching(inne języki)[103].

Jego ucieczka z Poznania była następnie krytykowana przez innych polityków nazistowskich[180], m.in. przez Josepha Goebbelsa i Roberta Leya[181]. Według Goebbelsa wyjazd Greisera z Poznania miał także rozwścieczyć Hitlera[181], sam minister propagandy zapisał natomiast na stronach swego dziennika, że gauleiter „powinien się spalić ze wstydu”, dodając, że opuszczając samowolnie swój okręg „zaprzepaścił lekkomyślnie cały swój prestiż polityka”[182]. Po przybyciu do Berlina Greiser spotkał się z Bormannem, który wyraził zdziwienie, że Greiser przebywa w Berlinie, a nie bierze udziału w obronie Poznania, tak jak nakazał Hitler. Greiser przedstawił Bormannowi otrzymany wcześniej telegram, ten jednak powiedział mu, że miał go źle zinterpretować. Pomimo to Bormann bronił następnie decyzji Greisera w rozmowach z innymi dygnitarzami nazistowskimi[183]. Dieter Schenk i Witold Kulesza podają z kolei, że nie ma dowodców na to, że Hitler wyraził zgodę na wyjazd Greisera z Poznania, a Greiser opuścił miasto z własnej inicjatywy[184]. Przez niemieckich mieszkańców Kraju Warty był również oskarżany o brak organizacji i opóźnianie ewakuacji, a w konsekwencji śmierć 50 tysięcy osób podczas ucieczki przed nadciągającym frontem[185][186][184].

W kwietniu 1945 roku próbował dołączyć do wojsk pod dowództwem Josefa Dietricha, ten jednak odmówił[187]. 30 kwietnia i 1 maja przebywał w St. Johann in Tirol, gdzie tymczasowo mieściła się siedziba SS Führungshauptamt(inne języki), tam też został poinformowany o śmierci Hitlera[188]. 2 maja dołączył do niego Heinz Reinefarth[189]. 5 maja 1945 roku trafił do Krimml koło Salzburga zamieszkując w gospodarstwie rolnym. Tam zastał go koniec wojny[103][189].

Aresztowanie, proces i śmierć

[edytuj | edytuj kod]

W Austrii rozpoznała go pochodząca z Ostrzeszowa Maria Michalak z d. Kinastowska, była więźniarka obozu koncentracyjnego Dachau. Następnie poinformowała o tym amerykański sztab[190][191]. 16 maja 1945 roku został aresztowany przez wojsko amerykańskie i przewieziony na przesłuchanie do Salzburga, następnie przebywał w obozach internowania w Bad Wörishofen, Augsburgu, Ludwigsburgu, Karlsruhe, Seckenheim k. Mannheim oraz Kornwestheim. 11 marca 1946 roku osadzono go w więzieniu we Frankfurcie nad Menem[103].

23 października 1945 roku władze polskie wystąpiły o jego ekstradycję do Polski[103][192]. 30 marca 1946 roku został przekazany władzom polskim[193], samolotem przetransportowano go do Warszawy, a następnie umieszczono w więzieniu mokotowskim[194][195]. Wraz z nim do Polski przetransportowano Ludwiga Fischera[196][197].

Proces

[edytuj | edytuj kod]
Arthur Greiser po przybyciu do Warszawy (30 marca 1946)

W dniu 12 czerwca 1946 został przewieziony do Aresztu Śledczego w Poznaniu[198][199]. Jego publiczny proces przed Najwyższym Trybunałem Narodowym rozpoczął się 21 czerwca[200], toczył się w auli Uniwersytetu Poznańskiego[201][202], cieszył się dużym zainteresowaniem[203], tłumaczony był na języki francuski, rosyjski, angielski i niemiecki, miało w nim brać udział około 25 dziennikarzy zagranicznych[204].

Był to pierwszy proces przed Najwyższym Trybunałem Narodowym[205][206][207]. Proces otworzył Wacław Barcikowski[203][208], w jego zastępstwie funkcję Prezesa Najwyższego Trybunału Narodowego pełnił następnie prezes Izby Karnej Sądu Najwyższego Kazimierz Bzowski. Sędziami w sprawie byli Emil Stanisław Rappaport, Witold Kutzner, a sędzią zapasowym Alfred Eimer[209], ławnikami z kolei Zygmunt Piękniewski, Czesław Grajek, Jerzy Nowacki, Longin Szymański, a ławnikami zapasowymi Franciszek Żymła(inne języki) oraz Marian Lityński[210][211]. Oskarżycielami byli Jerzy Sawicki oraz Mieczysław Siewierski[212], a na obrońców z urzędu wyznaczeni zostali Stanisław Hejmowski i Jan Kręglewski[199]. Obydwaj obrońcy wystosowali do Najwyższego Trybunału Narodowego prośby o zwolnienie z obowiązku obrony Greisera, NTN próśb jednak nie przyjął[211]. W charakterze biegłych w procesie uczestniczyli m.in. Ludwik Ehrlich, Antoni Peretiatkowicz, Karol Marian Pospieszalski, Edward Taylor, Wacław Jastrzębowski, Janusz Deresiewicz[213], Stanisław Łaguna(inne języki)[214], Stefan Dąbrowski[215] i Stanisław Waszak[216].

Dochodzenie w sprawie Greisera prowadził sędzia śledczy przy Sądzie Apelacyjnym w Warszawie Józef Skorzyński, działający z ramienia Głównej Komisji Badania Zbrodni Niemieckich w Polsce[217][211]. Akt oskarżenia obejmował 57 stron maszynopisu, z czego 50 z nich przypadało na jego uzasadnienie, przywoływał on około 70 świadków[217]. Według aktu oskarżenia, Arthur Greiser, jako namiestnik Rzeszy, a jednocześnie okręgowy kierownik NSDAP na obszar województwa poznańskiego oraz części łódzkiego i pomorskiego w latach 1939–1945, działał na szkodę państwa polskiego i jego obywateli poprzez udział, podżeganie do dokonania, udzielanie pomocy przy dokonaniu i dokonywanie[218] m.in.:

  • indywidualnych i zbiorowych zabójstw osób spośród ludności cywilnej i jeńców wojennych,
  • czynów polegających na znęcaniu się, prześladowaniu i zadawaniu uszkodzeń cielesnych oraz powodujących rozstrój zdrowia takich osób,
  • systematycznego niszczenia polskiej kultury, grabieży polskich wartości kulturalnych oraz germanizowania kraju i ludności polskiej i bezprawnego zaboru własności publicznej,
  • systematycznego, bezprawnego pozbawienia ludności polskiej jej własności prywatnej,
  • lżenia i wyszydzania Narodu Polskiego, poprzez głoszenie jego niższości kulturalnej i małej wartości społecznej,
  • przymusowe wysiedlanie całymi osiedlami, ulicami, rodzinami lub indywidualnie na obszar Generalnego Gubernatorstwa lub do obozu pracy przymusowej w Rzeszy,
  • prześladowania i zgładzenia obywateli polskich narodowości żydowskiej lub pochodzenia żydowskiego poprzez wymordowanie w miejscu zamieszkania, gromadzenie w zamkniętych dzielnicach żydowskich, skąd wywożono ich w celu eksterminacji w komorach gazowych pobliskiego obozu straceń Kulmhof w Chełmnie nad Nerem, lżenie ludności żydowskiej czynnie i słownie poprzez zadawanie cierpień fizycznych, uszkodzeń cielesnych i poniżania godności ludzkiej,
  • wywożenie dzieci polskich wbrew woli rodziców i opiekunów, przymusowe umieszczanie ich w niemieckich rodzinach zastępczych i publicznych zakładach opiekuńczych w Rzeszy, z zerwaniem wszelkiej łączności z rodzinami i polskością oraz nadanie im imion i nazwisk niemieckich.
Arthur Greiser podczas procesu (7 lipca 1946)

Greiser nie przyznał się do winy[210][219]. W toku procesu przekonywał, że nie wiedział o zbrodniach, które miały miejsce na terytorium Kraju Warty, a on sam był jedynie żołnierzem[220] i urzędnikiem wykonującym rozkazy[221], miał on m.in. nie wiedzieć o działalności obozu w Forcie VII w Poznaniu, mimo, że według zeznań świadków miał go wizytować[222], miał również nie wiedzieć o prawdziwym przeznaczeniu obozów koncentracyjnych, z kolei do prowadzenia polityki przesiedleńczej w takim kształcie miał być zmuszany przez Heinricha Himmlera[223], miał również nie wiedzieć o wymordowaniu mieszkańców gett żydowskich w Kraju Warty, w tym getta łódzkiego[215]. Przekonywał takze, że jego polityka miała prowadzić do wprowadzenia stopniowej autonomii Kraju Warty, a następnie restytucji państwa polskiego, w którym wspólnie mieli mieszkać Polacy i Niemcy[224]. Wypowiedzi Greisera często spotykały się z prześmiewczą reakcją ze strony widzów procesu[224]. W charakterze świadków przesłuchano m.in. bliskiego współpracownika Greisera Augusta Jägera(inne języki)[225] oraz kierownika Zarządu Getta w Łodzi Hansa Biebowa[215], który przedstawiał Greisera jako zadeklarowanego antysemitę gorliwie wprowadzającego wszelkie antyżydowskie zarządzenia[220], a także m.in. Mordechaja Żurawskiego[171][226], Samuela Bronowskiego[227], ks. Józefa Nowackiego[228], ks. Stefana Biskupskiego[229], Aleksandra Rogalskiego[230] i Jana Baumgarta[231]. Według zeznań niektórych świadków w okresie okupacji Greiser miał na ich prośbę wstawiać się za aresztowanmi członkami ich rodzin, ułaskawiać ich lub zwalniać z więzienia[232][233], jednocześnie sam osobiście wskazywał Gestapo Polaków, których należy wywłaszczyć i osadzić w obozie koncentracyjnym[234].

Pierwszego dnia procesu przed salą rozpraw odbyła się zorganizowana przez PPS i PPR demonstracja pod hasłem „Nie będzie Greiser pluł nam w twarz”, w której miał wziać udział m.in, minister Henryk Świątkowski[235].

9 lipca 1946 roku trybunał uznał go winnym zbrodni i skazał Greisera na karę śmierci[221], utratę praw publicznych i honorowych na zawsze i konfiskatę całego mienia[236][237]. Końcowa sentencja sądu z dnia 9 lipca 1946 brzmiała[238]:

Arthura Greisera należy uznać winnym wszystkich zbrodni i zarzucanych mu przestępstw, z tym ograniczeniem, że zabójstw, uszkodzeń cielesnych i znęcań się Arthur Greiser osobiście nie dokonywał. Za powyższe przestępstwa skazać Arthura Greisera na karę śmierci, nadto orzec utratę praw publicznych i obywatelskich praw honorowych na zawsze oraz konfiskatę całego jego mienia; od momentu ponoszenia kosztów sądowych i uiszczenia opłaty sądowej zwolnić go. Dowody rzeczowe pozostawić przy aktach sprawy.

Greiser miał wysłuchać wyroku opanowany, załamał się dopiero po powrocie do aresztu, miał wówczas długo płakać i modlić się[236][239]. Przewodniczący KRN Bolesław Bierut nie skorzystał wobec niego z prawa łaski[240][241]. Greiser zwrócił się z prośą o poparcie jego prośby o ułaskawienie do papieża Piusa XII, interwencja ta nie odniosła jednak skutku[48], wywołała jedynie reakcję oburzenia[240][241]. Greiser próbował także skontaktować się z Duffem Cooperem i Anthonym Edenem[241]. Według Telforda Taylora Greiser był pierwszą osobą skazaną za wszczęcie wojny napastniczej[242], według wydanej w 1946 roku publikacji Proces Artura Greisera przed Najwyższym Trybunałem Narodowym Greiser był pierwszą osobą skazaną za spisek przeciwko pokojowi, jego proces był również pierwszym, w którym za przestępstwo uznano samą przynależność do partii nazistowskiej[243].

Egzekucja

[edytuj | edytuj kod]
Egzekucja Arthura Greisera

Po ogłoszeniu wyroku wśród mieszkańców Poznania rozpowszechniały się opinie na temat tego, że nie powinno się dopuścić do stracenia Greisera, lecz dokonać na nim samosądu. Z tego powodu do Poznania przybył minister bezpieczeństwa publicznego Stanisław Radkiewicz, a komendant wojewódzki Milicji Obywatelskiej w Poznaniu otrzymał pułk wojska do ochrony miejsca egzekucji[244].

Greiser został powiadomiony o decyzji Bieruta dopiero 20 lipca, miał on poprosić Stanisława Hejmowskiego, aby wyrok wykonano przez rozstrzelanie, prośba została odrzucona[245]. W związku z tym, że nie było możliwości zorganizowania widzenia Greisera z jego żoną, poprosił on o widzenie z Augustem Jägerem, po widzeniu skorzystał z posługi duchowej, której udzielił mu pastor Karol Świtalski. Po spotkaniu z pastorem napisał ostatni list do żony[245]. Przed egzekucją miał rozważać popełnienie samobójstwa[246].

Został stracony 21 lipca 1946 o godzinie 7.00 przez powieszenie w obecności tysięcy zgromadzonych osób na stoku poznańskiej cytadeli[201]. W czasie wieszania Greisera stutysięczna publiczność, wśród której były także dzieci, klaskała i gwizdała[201]. Świadkami egzekucji miało być ponad 100 tysięcy osób[247]. Według relacji świadków atmosfera określana była jako „piknikowa”, a podczas egzekucji można było zakupić lody, słodycze i napoje. Po egzekucji doszło do bójki między widzami, którzy chcieli zabrać sznur wykorzystany do powieszenia Greisera, gdyż ten miał „przynosić szczęście”[248][249]. Według Marka Przybylskiego egzekucja wykonana była niefachowo, m.in. źle dobrana została długość sznura, a sam kat miał zachowywać się niestosownie, okazując satysfakcję z wykonywania wyroku[250]. Ciało Greisera zostało poddane sekcji zwłok, a następnie skremowane w Collegium Anatomicum Uniwersytetu Poznańskiego[251][252], miejsce złożenia urny z prochami zostało utajnione, według doniesień jego prochy zostały rozrzucone w nieznanym miejscu[253][254][255]. Jego ciało skremowano w tym samym krematorium, w którym kremowano ciała Żydów i Polaków zamordowanych podczas okupacji[254].

Była to ostatnia egzekucja publiczna w Polsce. Po fali krytyki takich egzekucji minister sprawiedliwości Henryk Świątkowski podjął decyzję o ich zaprzestaniu[201][256][257].

Zdjęcia z procesu oraz egzekucji Greisera wykonał poznański fotograf Zbigniew Zielonacki. Zdjęcia wystawiono początkowo w witrynie jego pracowni, a następnie rozpowszechniano jako pocztówki. Później drukowano je w gazetach i publikacjach[200][258]. Fotografie dostępne są w portalu Wirtualne Muzeum Historii Poznania[259]. Egzekucja była relacjonowana radiowo na żywo przez Bogusława Borowicza, była również nagrywana[248][260]. Po egzekucji popularną zabawą wśród dzieci w Poznaniu stało się „wieszanie Greisera”, podczas jednej z takich zabaw dziecko miało się udusić[261].

Maria Koerfer zamieszkała po wojnie w Tegernsee, a następnie w Monachium. Pracowała jako nauczycielka gry na fortepianie, sporadycznie koncertowała. W 1960 roku przeniosła się do Bonn. Spotykała się z szykanami ze strony sąsiadów[254]. Zmarła w 2007 roku[73]. Starsza córka Greisera, Ingrid, zmarła w 1946 roku w Monachium[262]. Druga córka, Rotraut, wraz z matką wyjechała w 1945 roku do Berlina, a nastąpnie do Saksonii-Anhaltu, gdzie w 1949 roku ukończyła liceum. W 1956 roku wyjechała z Niemiec Wschodnich do Hamburga. W 2010 roku była emerytką, nadal mieszkała w Hamburgu[4]. Jego pierwsza żona, Ruth, zmarła w 1984 roku w Hamburgu[66].

Greiser w literaturze

[edytuj | edytuj kod]

Jest jednym z głównych bohaterów powieści historycznej Piotra Bojarskiego Coraz ciemniej w Wartheland[263].

Przypisy

[edytuj | edytuj kod]
  1. 1 2 Epstein 2010 ↓, s. 15.
  2. 1 2 Epstein 2010 ↓, s. 16.
  3. ↑ Epstein 2010 ↓, s. 78.
  4. 1 2 Epstein 2010 ↓, s. 337.
  5. 1 2 3 4 5 6 7 Pawlicki 2019 ↓, s. 211.
  6. ↑ Epstein 2010 ↓, s. 20.
  7. ↑ Schenk i Kulesza 2023 ↓, s. 430.
  8. ↑ Epstein 2010 ↓, s. 21.
  9. ↑ Epstein 2010 ↓, s. 22.
  10. 1 2 3 Schenk i Kulesza 2023 ↓, s. 32.
  11. ↑ Epstein 2010 ↓, s. 24.
  12. ↑ Epstein 2010 ↓, s. 28.
  13. 1 2 Epstein 2010 ↓, s. 29.
  14. ↑ Epstein 2010 ↓, s. 30.
  15. 1 2 3 4 Schenk i Kulesza 2023 ↓, s. 31.
  16. 1 2 3 Epstein 2010 ↓, s. 34.
  17. ↑ Epstein 2010 ↓, s. 33.
  18. 1 2 Epstein 2010 ↓, s. 35.
  19. 1 2 Montague 2012 ↓, s. 32.
  20. ↑ Schenk i Kulesza 2023 ↓, s. 34.
  21. 1 2 Epstein 2010 ↓, s. 36.
  22. 1 2 Loose 2024 ↓, s. 122.
  23. ↑ Klee 2003 ↓, s. 199.
  24. ↑ Bakun 2012 ↓, s. 146.
  25. ↑ Epstein 2010 ↓, s. 37.
  26. 1 2 3 Schenk 2002 ↓, s. 106.
  27. ↑ Epstein 2010 ↓, s. 43.
  28. ↑ Epstein 2010 ↓, s. 44.
  29. ↑ Epstein 2010 ↓, s. 82.
  30. ↑ Schenk i Kulesza 2023 ↓, s. 40.
  31. 1 2 Epstein 2010 ↓, s. 40.
  32. ↑ Epstein 2010 ↓, s. 45.
  33. ↑ Friedrich i Löw 2023 ↓, s. 109.
  34. ↑ Schenk 2002 ↓, s. 105.
  35. 1 2 Epstein 2010 ↓, s. 54.
  36. ↑ Stanisław Mikos, Wolne miasto Gdańsk a Liga Narodów 1920–1939, Gdańsk: Wydawnictwo Morskie, 1979, s. 163, ISBN 83-215-7186-7, OCLC 69556293.
  37. ↑ Epstein 2010 ↓, s. 46.
  38. 1 2 3 4 5 6 7 8 Pawlicki 2019 ↓, s. 212.
  39. ↑ Schenk 2002 ↓, s. 42.
  40. ↑ Schenk 2002 ↓, s. 45–47.
  41. ↑ Schenk 2002 ↓, s. 47–48.
  42. ↑ Schenk 2002 ↓, s. 48.
  43. ↑ Friedrich i Löw 2023 ↓, s. 36.
  44. ↑ Drumbl 2013 ↓, s. 414.
  45. ↑ Epstein 2010 ↓, s. 52.
  46. ↑ Epstein 2010 ↓, s. 53.
  47. ↑ Epstein 2010 ↓, s. 57.
  48. 1 2 3 4 Greiser, Arthur [online], www.deutsche-biographie.de [dostęp 2026-08-02] (niem.).
  49. ↑ Schenk 2002 ↓, s. 51.
  50. ↑ Schenk 2002 ↓, s. 59.
  51. ↑ Schenk 2002 ↓, s. 42, 66.
  52. ↑ Schenk 2002 ↓, s. 67.
  53. ↑ Schenk 2002 ↓, s. 78–79.
  54. ↑ Schenk 2002 ↓, s. 85–87.
  55. ↑ Epstein 2010 ↓, s. 76.
  56. ↑ Schenk i Kulesza 2023 ↓, s. 43.
  57. ↑ Schenk i Kulesza 2023 ↓, s. 35.
  58. ↑ Epstein 2010 ↓, s. 100.
  59. ↑ Schenk 2002 ↓, s. 88–89.
  60. ↑ Schenk 2002 ↓, s. 107.
  61. ↑ Epstein 2010 ↓, s. 93.
  62. ↑ Epstein 2010 ↓, s. 95.
  63. ↑ Schenk 2002 ↓, s. 109–111.
  64. ↑ Schenk 2002 ↓, s. 118–119.
  65. ↑ Epstein 2010 ↓, s. 62–63.
  66. 1 2 Drumbl 2013 ↓, s. 413.
  67. ↑ Schenk 2002 ↓, s. 150.
  68. 1 2 Epstein 2010 ↓, s. 63.
  69. ↑ Schenk i Kulesza 2023 ↓, s. 37.
  70. ↑ Epstein 2010 ↓, s. 70.
  71. ↑ Epstein 2010 ↓, s. 81.
  72. ↑ Epstein 2010 ↓, s. 119.
  73. 1 2 Greiser Arthur Karl [online], gdansk.gedanopedia.pl [dostęp 2026-08-03].
  74. ↑ Epstein 2010 ↓, s. 271.
  75. ↑ Bakun 2012 ↓, s. 153.
  76. 1 2 Schenk i Kulesza 2023 ↓, s. 75.
  77. ↑ Schenk 2002 ↓, s. 164–165.
  78. 1 2 Schenk i Kulesza 2023 ↓, s. 61.
  79. ↑ Schenk 2002 ↓, s. 183.
  80. ↑ Schenk 2002 ↓, s. 184.
  81. 1 2 Epstein 2010 ↓, s. 124.
  82. ↑ Schenk i Kulesza 2023 ↓, s. 62.
  83. ↑ Schenk 2002 ↓, s. 195.
  84. 1 2 3 4 5 6 7 Schenk i Kulesza 2023 ↓, s. 74.
  85. 1 2 Epstein 2010 ↓, s. 125.
  86. ↑ Schenk i Kulesza 2023 ↓, s. 73.
  87. ↑ Epstein 2010 ↓, s. 126.
  88. 1 2 Böhler, Mallmann i Matthäus 2009 ↓, s. 72.
  89. ↑ Epstein 2010 ↓, s. 128.
  90. ↑ Schenk i Kulesza 2023 ↓, s. 78.
  91. ↑ Böhler, Mallmann i Matthäus 2009 ↓, s. 157.
  92. ↑ Wardzyńska 2009 ↓, s. 116–117.
  93. 1 2 3 Epstein 2010 ↓, s. 269.
  94. ↑ Schenk i Kulesza 2023 ↓, s. 81.
  95. ↑ Rafał Nadolny: Jeziory – dawna siedziba Arthura Greisera. [w:] „Kronika Wielkopolski”, 1999, nr 2 (90), s. 82–92; Stefan Borysławski: Greiser i jego pałac w Ludwikowie. Jak mieszkał kat Łodzi i Wielkopolski. [w:] „Dziennik Łódzki”, 1946, nr 166, s. 2; Jacek Kornaszewski, Grzegorz Sporakowski: Gdzie jest bunkier Greisera? Dziewięć miesięcy poszukiwań, [w:] „Głos Wielkopolski”, 28 lipca 1995, s. 4; Proces Artura Greisera przed Najwyższym Trybunałem Narodowym. Warszawa 1946, s. 299–300.
  96. 1 2 3 Justyna Pera, Arthur Greiser – droga do upadku [online], przystanekhistoria.pl [dostęp 2026-08-03] [zarchiwizowane z adresu 2026-07-31].
  97. ↑ Epstein 2010 ↓, s. 270.
  98. ↑ Muzeum Przyrodnicze [online], Wielkopolski Park Narodowy [dostęp 2026-08-02].
  99. ↑ Epstein 2010 ↓, s. 274.
  100. ↑ Epstein 2010 ↓, s. 276–277.
  101. ↑ Schenk i Kulesza 2023 ↓, s. 251.
  102. ↑ Epstein 2010 ↓, s. 155.
  103. 1 2 3 4 5 6 7 Pawlicki 2019 ↓, s. 213.
  104. ↑ Schenk i Kulesza 2023 ↓, s. 253.
  105. ↑ Epstein 2010 ↓, s. 134.
  106. ↑ Loose 2024 ↓, s. 400.
  107. ↑ Epstein 2010 ↓, s. 140.
  108. ↑ Epstein 2010 ↓, s. 141.
  109. 1 2 Epstein 2010 ↓, s. 142.
  110. ↑ Epstein 2010 ↓, s. 143.
  111. ↑ Epstein 2010 ↓, s. 144.
  112. ↑ Epstein 2010 ↓, s. 145.
  113. ↑ Epstein 2010 ↓, s. 157–158.
  114. ↑ Piotr Bojarski, Erhardt Greiser: Gestapo węszy zamach [online], Kultura u Podstaw, 21 października 2019 [dostęp 2026-08-03].
  115. ↑ Epstein 2010 ↓, s. 272.
  116. ↑ Epstein 2010 ↓, s. 273.
  117. ↑ Epstein 2010 ↓, s. 271–272.
  118. ↑ Epstein 2010 ↓, s. 308.
  119. ↑ Schenk i Kulesza 2023 ↓, s. 89.
  120. ↑ Epstein 2010 ↓, s. 244–245.
  121. ↑ Schenk i Kulesza 2023 ↓, s. 88.
  122. ↑ Böhler, Mallmann i Matthäus 2009 ↓, s. 71.
  123. ↑ Rutowska i Ziółkowska 2019 ↓, s. 16–17.
  124. ↑ Wardzyńska 2009 ↓, s. 186–187.
  125. ↑ Schenk i Kulesza 2023 ↓, s. 96–97.
  126. ↑ Böhler, Mallmann i Matthäus 2009 ↓, s. 87.
  127. ↑ Schenk i Kulesza 2023 ↓, s. 71, 97.
  128. ↑ Schenk 2002 ↓, s. 221–222.
  129. ↑ Wardzyńska 2017 ↓, s. 186, 354.
  130. ↑ Wardzyńska 2017 ↓, s. 150.
  131. ↑ Epstein 2010 ↓, s. 163–165.
  132. ↑ Epstein 2010 ↓, s. 166.
  133. ↑ Epstein 2010 ↓, s. 224.
  134. ↑ Epstein 2010 ↓, s. 225–226.
  135. ↑ Epstein 2010 ↓, s. 228.
  136. ↑ Epstein 2010 ↓, s. 168.
  137. ↑ Sitarek 2018 ↓, s. 37.
  138. ↑ Epstein 2010 ↓, s. 169.
  139. ↑ Schenk i Kulesza 2023 ↓, s. 154–155.
  140. ↑ Loose 2024 ↓, s. 19, 24.
  141. 1 2 Montague 2012 ↓, s. 34.
  142. ↑ Loose 2024 ↓, s. 23.
  143. ↑ Friedrich i Löw 2023 ↓, s. 65.
  144. ↑ Ziółkowska 2005 ↓, s. 86.
  145. ↑ Loose 2024 ↓, s. 20–21.
  146. ↑ Epstein 2010 ↓, s. 180–181.
  147. ↑ Montague 2012 ↓, s. 35, 40.
  148. ↑ Epstein 2010 ↓, s. 187–188.
  149. ↑ Loose 2024 ↓, s. 31.
  150. ↑ Curilla 2011 ↓, s. 83.
  151. ↑ Sitarek 2018 ↓, s. 214.
  152. ↑ Montague 2012 ↓, s. 141.
  153. ↑ Loose 2024 ↓, s. 34.
  154. ↑ Epstein 2010 ↓, s. 190.
  155. ↑ Montague 2012 ↓, s. 86.
  156. 1 2 Grzanka 2020 ↓, s. 603.
  157. ↑ Montague 2012 ↓, s. 143.
  158. ↑ Krakowski 2009 ↓, s. 146.
  159. 1 2 Schenk i Kulesza 2023 ↓, s. 167.
  160. ↑ Krakowski 2009 ↓, s. 147, 151.
  161. ↑ Epstein 2010 ↓, s. 240.
  162. ↑ Ziółkowska 2005 ↓, s. 73.
  163. ↑ Ziółkowska 2005 ↓, s. 60, 68.
  164. 1 2 Epstein 2010 ↓, s. 241.
  165. 1 2 Epstein 2010 ↓, s. 284.
  166. ↑ Epstein 2010 ↓, s. 288.
  167. ↑ Schenk i Kulesza 2023 ↓, s. 245–246.
  168. ↑ Montague 2012 ↓, s. 149–150.
  169. ↑ Krakowski 2009 ↓, s. 152.
  170. ↑ Montague 2012 ↓, s. 190.
  171. 1 2 Różycki, Grzanka i Nieradko 2021 ↓, s. 26.
  172. ↑ Montague 2012 ↓, s. 153, 169.
  173. ↑ Epstein 2010 ↓, s. 294.
  174. ↑ Epstein 2010 ↓, s. 295–296.
  175. ↑ Epstein 2010 ↓, s. 296.
  176. 1 2 Epstein 2010 ↓, s. 300.
  177. ↑ Epstein 2010 ↓, s. 300–301.
  178. ↑ Epstein 2010 ↓, s. 301.
  179. ↑ Epstein 2010 ↓, s. 301–302.
  180. ↑ Drumbl 2013 ↓, s. 416.
  181. 1 2 Epstein 2010 ↓, s. 306–307.
  182. ↑ Schenk 2002 ↓, s. 369.
  183. ↑ Epstein 2010 ↓, s. 307–308.
  184. 1 2 Schenk i Kulesza 2023 ↓, s. 271.
  185. ↑ Drumbl 2013 ↓, s. 303.
  186. ↑ Drumbl 2013 ↓, s. 417.
  187. ↑ Epstein 2010 ↓, s. 309.
  188. ↑ Epstein 2010 ↓, s. 309–310.
  189. 1 2 Epstein 2010 ↓, s. 310.
  190. ↑ Piotr Bojarski, Szamotanina o sznur Greisera [online], Kultura u Podstaw, 22 lipca 2019 [dostęp 2026-08-02].
  191. ↑ 78 lat temu w Poznaniu powieszono hitlerowskiego namiestnika Wielkopolski [online], Głos Wielkopolski, 21 lipca 2024 [dostęp 2026-08-02].
  192. ↑ Epstein 2010 ↓, s. 312.
  193. ↑ Topolska 2019 ↓, s. 13.
  194. ↑ Pawlicki 2019 ↓, s. 214.
  195. ↑ Epstein 2010 ↓, s. 313.
  196. ↑ Przybylski 2012 ↓, s. 123.
  197. ↑ Schenk i Kulesza 2023 ↓, s. 426.
  198. ↑ Chciał zabić w nas ludzkość. [dostęp 2012-05-31]. [zarchiwizowane z tego adresu (2012-06-18)]. (pol.).
  199. 1 2 Pawlicki 2019 ↓, s. 217.
  200. 1 2 Topolska 2019 ↓, s. 10–11.
  201. 1 2 3 4 Marek Henzler. Wojna osądzona. „Polityka”, s. 67, 17 lutego–23 lutego 2016.
  202. ↑ Pawlicki 2019 ↓, s. 219.
  203. 1 2 Topolska 2019 ↓, s. 14.
  204. ↑ Pawlicki 2019 ↓, s. 226.
  205. ↑ Prusin 2013 ↓, s. 123.
  206. ↑ Epstein 2010 ↓, s. 315.
  207. ↑ Proces Artura Greisera przed Najwyższym Trybunałem Narodowym 1946 ↓, s. 5.
  208. ↑ Proces Artura Greisera przed Najwyższym Trybunałem Narodowym 1946 ↓, s. 51.
  209. ↑ Pawlicki 2019 ↓, s. 216.
  210. 1 2 Pawlicki 2019 ↓, s. 227.
  211. 1 2 3 Proces Artura Greisera przed Najwyższym Trybunałem Narodowym 1946 ↓, s. 6.
  212. ↑ Pawlicki 2019 ↓, s. 221.
  213. ↑ Pawlicki 2019 ↓, s. 228.
  214. ↑ Pawlicki 2019 ↓, s. 235.
  215. 1 2 3 Pawlicki 2019 ↓, s. 239.
  216. ↑ Proces Artura Greisera przed Najwyższym Trybunałem Narodowym 1946 ↓, s. 198.
  217. 1 2 Pawlicki 2019 ↓, s. 223.
  218. ↑ Lista niektórych czynów według tekstu aktu oskarżenia: Janusz Gumkowski, Tadeusz Kułakowski, Zbrodniarze hitlerowscy przed Najwyższym Trybunałem Narodowym, Wydawnictwo Prawnicze, Warszawa, 1965, s. 66–77.
  219. ↑ Proces Artura Greisera przed Najwyższym Trybunałem Narodowym 1946 ↓, s. 56.
  220. 1 2 Prusin 2013 ↓, s. 131.
  221. 1 2 Topolska 2019 ↓, s. 16.
  222. ↑ Pawlicki 2019 ↓, s. 229.
  223. ↑ Pawlicki 2019 ↓, s. 230.
  224. 1 2 Pawlicki 2019 ↓, s. 236.
  225. ↑ Pawlicki 2019 ↓, s. 238.
  226. ↑ Proces Artura Greisera przed Najwyższym Trybunałem Narodowym 1946 ↓, s. 104.
  227. ↑ Ziółkowska 2005 ↓, s. 33.
  228. ↑ Proces Artura Greisera przed Najwyższym Trybunałem Narodowym 1946 ↓, s. 144.
  229. ↑ Proces Artura Greisera przed Najwyższym Trybunałem Narodowym 1946 ↓, s. 213.
  230. ↑ Proces Artura Greisera przed Najwyższym Trybunałem Narodowym 1946 ↓, s. 219.
  231. ↑ Proces Artura Greisera przed Najwyższym Trybunałem Narodowym 1946 ↓, s. 286.
  232. ↑ Proces Artura Greisera przed Najwyższym Trybunałem Narodowym 1946 ↓, s. 239–240.
  233. ↑ Schenk i Kulesza 2023 ↓, s. 527–528.
  234. ↑ Schenk i Kulesza 2023 ↓, s. 101.
  235. ↑ Przybylski 2012 ↓, s. 127.
  236. 1 2 Pawlicki 2019 ↓, s. 249.
  237. ↑ Epstein 2010 ↓, s. 326.
  238. ↑ Janusz Gumkowski, Tadeusz Kułakowski, Zbrodniarze hitlerowscy przed Najwyższym Trybunałem Narodowym, Wydawnictwo Prawnicze, Warszawa, 1965, s. 66.
  239. ↑ Schenk i Kulesza 2023 ↓, s. 573.
  240. 1 2 Pawlicki 2019 ↓, s. 252.
  241. 1 2 3 Epstein 2010 ↓, s. 330.
  242. ↑ Drumbl 2013 ↓, s. 412.
  243. ↑ Proces Artura Greisera przed Najwyższym Trybunałem Narodowym 1946 ↓, s. 7.
  244. ↑ Pawlicki 2019 ↓, s. 251.
  245. 1 2 Pawlicki 2019 ↓, s. 254.
  246. ↑ Epstein 2010 ↓, s. 334.
  247. ↑ Pawlicki 2019 ↓, s. 255.
  248. 1 2 Topolska 2019 ↓, s. 18.
  249. ↑ Jankowska 2019 ↓, s. 138.
  250. ↑ Przybylski 2012 ↓, s. 131.
  251. ↑ Montague 2012 ↓, s. 223–224.
  252. ↑ Jankowska 2019 ↓, s. 141.
  253. ↑ Pawlicki 2019 ↓, s. 256.
  254. 1 2 3 Epstein 2010 ↓, s. 335.
  255. ↑ Jankowska 2019 ↓, s. 129.
  256. ↑ Topolska 2019 ↓, s. 20.
  257. ↑ Przybylski 2012 ↓, s. 132–133.
  258. ↑ Jankowska 2019 ↓, s. 135–138.
  259. ↑ Proces i egzekucja Arthura Greisera [online], cyryl.poznan.pl [dostęp 2026-08-01].
  260. ↑ Przybylski 2012 ↓, s. 132.
  261. ↑ Przybylski 2012 ↓, s. 133.
  262. ↑ Epstein 2010 ↓, s. 336–337.
  263. ↑ Coraz ciemniej w Wartheland [online], znak.com.pl [dostęp 2026-08-03] (pol.).

Bibliografia

[edytuj | edytuj kod]

Linki zewnętrzne

[edytuj | edytuj kod]
Źródło: „https://pl.wikipedia.org/w/index.php?title=Arthur_Greiser&oldid=80398444”