Vejatz lo contengut

Mòrt

Tièra de 1000 articles que totas las Wikipèdias deurián aver.
Aqueste article es redigit en lengadocian.
Un article de Wikipèdia, l'enciclopèdia liura.

La mòrt (del latin mors, mortis) es l'arrèst definitiu e irreversible de las foncions vitalas d'un èsser viu. Tòca totes los organismes, dels bacteris als animals e als vegetals, e marca la fin de l'existéncia d'un individú coma organisme viu.

Pasmens, per l'èsser uman, la mòrt es pas solament un fenomèn biologic. Es tanben un eveniment medical, que se deu constater segon de critèris precises, e un fach juridic que met fin a la personalitat juridica de l'individú e dobrís sa succession. Es enfin un fach social e simbolic. Las societats umanas acompanhan los mòrts amb de rites funeraris, organizan l dòl e la memòria e an elaborat, al lòng de lor istòria, de representacions filosoficas, religiosas e artisticas de la mòrt.

La mòrt es estudiada per de disciplinas nombrosas coma la biologia, la medecina, lo drech, la demografia, l'antropologia, l'istòria, la filosofia o las sciéncias de las religions. Lo tèrme de tanatologia desgina l'estudi scientifica de la mòrt e de las practicas que l'enròdan.

L'aspècte biologic de la mòrt

[modificar | modificar lo còdi]

La mòrt d'un organisme e la mòrt cellulara

[modificar | modificar lo còdi]

La mòrt d'un organisme se confnd pas amb aquela de sas cellulas. En efièch, dins un organisme pluricellular, de cellulas mòran de contunh sens que l'individú siá menaçat[1]. A l'invèrs, fòrça cellulas demòran vivas un temps après la mòrt de l'organisme.

Dins los organismes unicellulars, coma los bacteries o las levaduras, la mòrt de la cellula correspond a la mòrt de l'individú. Aital, quand una cellula se reprodutz per division, se partís en doas cellulas filhas e daissa pas de cadavre. D'unes biologistas n'an tirat l'idèa d'una « immortalitat potenciala » dels unicellulars, mas aquelas organismes pòdon plan morir (per exemple jos l'efièch de la calor, d'un produch toxic o d'una manca de nutriments). Los biologistas distinguisson doncas doas grandas formas de mòrt cellulara[2] :

  • l'apoptòsi (o mòrt cellulara programada) es un mecanisme actiu e regulat. La cellula se fragmenta en elements que son eliminats sens provocar d'inflamacion. Jòga un ròtle central dins lo desvolopament e dins l'eliminacion de las cellulas damatjadas o perilhosas[3].
  • la necròsi resulta d'una lesion (traumatisme, manca d'oxigèn, infeccion, intoxicacion, etc.). La cellula confla e esclata e son contengut pòt provocar una reaccion inflamatòria[4].

La mòrt de l'organisme implica pas la mòrt immediata de totas sas cellulas. Privadas d'oxigèn, las cellulas mòron a de ritmes diferents : las neurònas se degradan en qualques minutas mentre que las cellulas de la pèl, dels òsses o de la cornèa pòdon demorar viablas pendent d'oras. Aquò permet de prelevar de teissuts après la mòrt. D'unes trabalhs an tanben mostrat que l'expression de qualques gèns contunha o quitament aumenta pendent las oras o los jorns que seguisson la mòrt.

Los procèsses que menan a la mòrt

[modificar | modificar lo còdi]

Los procèsses que menan a la mòrt son multiples. Lo primièr es l'interdependéncia de las foncions vitalas. En efèit, dins los animals complèxes, la vida depend de foncions interdependentas coma la circulacion sanguina, la respiracion e l'activitat del sistèma nerviós. Al començament del sègle XIX, lo mètge e anatomista francés Xavier Bichat (1771-1802) definissiá la vida coma l'ensemble de las foncions que resistisson a la mòrt[5]. Plaçava aital lo còr, las palmons e lo cervèl al centre de l'organisme. En efièch, la defalhença d'un d'aqueles organs provòca lèu aquela d'un autre. Per exemple, una crisi cardiaca priva lo cervèl d'oxigèn e las lesions cerebralas venon irreversiblas en qualques minutes a temperatura normala. Al contrari, una lesion grèva del cervèl pòt arrestar la respiracion e doncas la circulacion.

Lo vielhiment (o senescéncia) es un autre mecanisme que mena a la mòrt. Es la degradacion progressiva de las foncions de l'organisme amb lo temps. Se tradutz per una una aumentacion regulara del risc de morir. Per l'èsser uman, aqueu risc dobla cada uèch ans a l'edat adulta. Pasmens, los mecanismes del vielhiment son complèxes. Implican l'acumulacion de damatges dins l'ADN, las proteïnas e las cellulas, l'acorchiment dels telomèrs e la desregulacion de divèrsas foncions (comprés de las foncions vitalas). Rend egalament l'organisme mai vulnerable a las malautiás (infeccions, cancèrs, malautiás cardiovascularas, malautiás neurodegenerativas, etc.)[6].

La mòrt pòt tanben resultar de traumatismes coma los accidents, las violéncias o de factors environamentals (freg, calor, manca d'aiga o de noiridura, intoxicacions, predacion, etc.). Per exemple, dins la natura, la màger part dels animals fèrs mòran pas del vielhum : son tuats per de predators, de malautiás e per la fam abans d'aténher l'edat ont la senescéncia se fa sentir.

Los mecanismes de la mòrt varian doncas fòrça segon los organismes. D'unas espècias mòron après la reproduccion coma los salmons del Pacific o las plantas annadièras. Se parla de semelparitat[7]. Enfin, dins de condicions particularas, la medusa Turritopsis dohrnii es capable de tornar venir un polip, es a dire una forma juvenila.

L'irreversibilitat de la mòrt

[modificar | modificar lo còdi]

La mòrt se definís per son irreversibilitat. Un arrèst de las foncions vitalas que se pòt corregir es pas una mòrt. La frontièra entre cessacion temporària e cessacion irreversibla depend pr'aquò de las tecnicas medicalas disponiblas. Per exemple, un arrèst cardiac, que menava totjorn a la mòrt dins lo passat, pòt uèi èsser tractat gràcias a la reanimacion cardiopulmonària e a la defibrillacion[8]. D'unes estats pòdon tanben donar l'aparéncia de la mòrt sens èsser irreversibles. Un cas conegut es l'iportermia prigonda qu'alentís lo metabolisme e protegís lo cervèl. De personas tombadas dins d'aiga glaçada son aital estandas reanimadas amb succès après d'oras de reanimacion[9]. D'intoxicacions, per exemple pels barbiturics, pòdon egalament provocar un comà prigond e una depression respiratòria reversibles.

Pasmens, la reanimacion a de limits. Lo cervèl es l'organ mai sensible a la manca d'oxigèn. Après qualques minutas d'arrèst circulatòri sens reanimacion, las lesions neurologicas venon definitivas e lo retorn d'una activitat cardiaca pòt èsser unicament seguit d'un comà prolongat[10]. Aital, en 2019, d'experiéncias menadas sus de cervèls de pòrcs tuats a l'escorjador an mostrat que d'unas foncions cellularas podián èsser restablidas quatre oras après la mòrt, sens retorn d'una activitat cerebrala organizada.

Aquelas observacions fan de la definicion biologica de la mòrt un problèma delicat. Mai qu'un eveniment instantanèu, la mòrt apareis coma un procediment que s'espandís dins lo temps, de la defalhença de las grandas foncions vitalas fins a la mòrt de las darrièras cellulas. Ne fixar lo moment precís es doncas en partida la resulta d'una convencion que la medecina e lo drech ensajan d'establir.

Las transformacions biologicas après la mòrt

[modificar | modificar lo còdi]

Après la mòrt, lo còrs passa per una seria de transformacions que la medecina legala utiliza per estimar l'interval post mortem, es a dire lo temps passat dempuèi lo decès. Pendent las primièras oras, d'unas activitats cellularas contunhan. En efèit, las cellulas consumisson sas darrièiras resèrvas d'energia. De muscles pòdon tanben totjorn se contractar se son estimulats. Los bacteris del sistèma digestiu, al contrari, son pas pus contrarotlats pel sistèma immunitari e pòdon proliferar.

Pasmens, tres signes caracteristics apareisson dins las oras que seguisson lo decès :

  • lo còrs se refregís progressivament fins a la temperatura ambienta segon un ritme en foncion de la corpuléncia, dels vestits e del mitan exterior, mas que se situa sovent a l'entorn d'un grad per ora[11][12].
  • la rigiditat cadaverica apareis generalament entre doas e sièis oras après la mòrt, a partir dels muscles de la cara e del còl. Se generaliza en qualques oras puèi desapareis progressivament al cap d'un o dos jorns. Es deguda a la desparicion de l'ATP que permet pas pus als muscles de se relaxar[13].
  • las lividitats cadavericas son de tacas violetas que se forman dins las partidas baissas del còrs, ont la sang s'acampa per gravitat. Apareisson dins las primièras oras e se fixan après una desena d'oras[14].

La descomposicion comença per l'autolisi de las cellulas que son destrusidas pels sieus enzims[15]. Puèi, ven la putrefaccion provocada per la proliferacion dels bacteris, mai que mai los de l'intestin, que produson de gases e de pigments. Lo ventre ven verd, lo còrs confla e emet d'odors caracteristicas. Los teissuts mòls se desfan progressivament, fins a l'esqueletizacion[16]. Los insèctes necrofags, coma las moscas, arriban rapidament après la mòrt per pondre lors uòus. L'estudi de lors successions, l'entomologia medicolegala, ajuda a datar la mòrt. De partidas del còrs pòdon tanben èsser manjadas per d'animals necrofags coma los voltors.

La rapiditat d'aqueles mecanismes depend fòrça de las condicions[17][18]. La calor e l'umiditat accelèran la descomposicion mentre que lo freg l'alentís o l'arrèsta. Dins un mita sec e ventilat, lo còrs pòt se desidratar e se momificar naturalament. Dins un mitan umid e paure en oxigèn, los lipids pòdon se transformar en adipocera, una substància que consèrva la forma del còrs[19]. Las sanhas an aital conservat de còrsas umans pedent de millenaris e lo sòl gelat de Sibèria presèrva encara de cadavres de mamots[20][21].

Mòrt e comportament animal

[modificar | modificar lo còdi]

Fòrça espècias animalas reagisson a la presència de congenèrs mòrts. L'estudi d'aqueles comportaments, de còps nomenat tanatologia comparada, s'es desvolopat dempuèi los ans 2010. Pels insèctes socials, la reaccion es estereotipada. Las formigas e las abelhas evacuan los cadavres fòra del nis o del brusc, un comportament nomenat necroforèsi. Per las formigas, es provocat per de compausats quimics que se forman sul cadavre coma l'acid oleïc[22]. Una formiga viva cobèrta d'aquela substància serà egalament al rebut per sas companhas.

Pels mamifèrs socials, las reaccions son mai variadas. Los elefants examinan longament los òsses de lors congenèrs mòrts, los tòcan amb lor trompa o lors pès e pòdon visitar mai d'un còp un meteis cadabre. Fòrça femèlas de primats, coma de chimpanzès o de baboïns, contunhan de portar lor pichon mòrt pendent de jorns o de setmanas. De comportaments semblables son estats observats pels cetacèus. Per exemple, en 2018, una òrca del nòrd-èst del Pacific portèt son pichon mòrt pendent 17 jorns. Enfin, d'unes ausèls de la familha dels corvids s'amassan a l'entorn d'un congenèr mòrt en cridant. D'experiéncias suggerisson que se tracta mai que mai d'un mejan d'aprene a reconéisser un perilh.

Aqueles comportaments son de còps descriches coma de formas de dòl. Aital, après la mòrt d'un parent pròche, d'unes primats mòstran de cambiaments de comportament negatius (isolament, alimentacion reducha, aumentacion de las ormònas de l'estrès, etc.). Pasmens, l'interpretacion d'aquelas observacions demòra delicata que lo risc d'antropomorfisme es grand. De mai, de comportaments que semblan de dòl pòdon aver d'autras explicacions coma la manca de comprenença de la situacion, l'atraccion per un individú familiar o l'efièch de las ormònas mairalas. Los cercaires se demandan subretot se d'animals an un concèpte de la mòrt, es a dire la comprenença qu'es irreversibla, universala e qu'implica l'arrèst de totas las foncions. Las responsas varian segon las espècias e son encara fòrça discutidas.

Constatacion e definicion del decès

[modificar | modificar lo còdi]

La constatacion medicala de la mòrt

[modificar | modificar lo còdi]

Dins la màger part dels païses, la mòrt d'una persona deu èsser constatada per un mètge o, dins d'unes sistèmas, per un autre professional de santat abilitat. La constatacion se fonda sus d'examens clinics simples :

  • los signes clinics immediats del decès son l'abséncia de consciéncia e de responsa a la dolor, l'abséncia de respiracion espontanèa, l'abséncia de pols e de baticòr e de pupillas dilatadas que reagisson pas pus a la lutz. Pasmens, aqueles signes, preses isoladament, pòdon èsser enganaires e lo mètge los deu verificar pendent un temps sufisent.
  • los signes tardius coma la rigiditat e las lividitats cadavericas o la putrefaccion, son de signes certans de mòrt. Es tanben lo cas de las lesions clarament incompatiblas amb la vida.

Pasmens, los critèris precises impausats per la lei o per las recomandacions professionalas varian segon los païses e segon las circonstàncias, subretot quand las foncions vitalas d'una persona son mantengudas artificialament. De mai, constatar la mòrt e ne determinar la causa son doas operacions distinctas. La constatacion establís que la persona es mòrta e fixa l'ora del decès, sovent de faiçon aproximativa. La determinacion de la causa demanda una analisi de l'istòria medicala e de las circonstàncias, e de còps una autopsia. Lo certificat de decès, que permet de declarar la mòrt a l'administracion, mençona generalament las doas.

Las mòrts circulatòria e encefalica

[modificar | modificar lo còdi]

La medecina modèrna reconeis dos biais principals de constatar la mòrt segon de critèris circulatòris e respiratòris o segon de critèris neurologics. Generalament, lo decès es constatat après l'arrèst definitiu de la circulacion e de la respiracion. En efèit, aquel arrèst es considerat coma irreversible quand la reanimacion es estada abandonada perque èra inutila o quand es pas estada iniciada perque seriá estada vana. Quand un prelevament d'organs es previst après un arrèst circulatòri, los protocòls impausan un temps d'observacion de qualques minutas, sens cap d'intervencion, abans de declarar la mòrt.

La mòrt encefalica correspond a la destruccion irreversibla de l'ensemble del cervèl, tronc cerebral comprés, mentre que lo còr bat encara gràcias a la ventilacion artificiala. S'obsèrva pas que dins un servici de reanimacion ont lo pacient es ventilat mecanicament. Lo diagnostic se fonda sus un comà prigond de causa coneguda, sus l'abséncia de totes los reflèxes del tronc cerebral e sus un tèst d'apnèa, que verifica l'abséncia de respiracion espontanèa.

Dins mantun país, coma França, la lei exigís tanben un examen complementari coma dos electroencefalogramas plats realizats a quatre oras d'interval, o una angiografia que mòstra l'arrèst de la circulacion dins lo cervèl. Lo Reialme Unit e d'autres païses retenon puslèu la nocion de mòrt del tronc cerebral, que se pòt diagnosticar sens examen complementari. Après lo diagnostic de mòrt encefalica, la ventilacion e de medicaments pòdon manténer pendent d'oras o de jorns la circulacion e l'oxigenacion dels organs. Aquel manteniment permet subretot lo prelevament d'organs en vista d'una trasplantacion. Dins de cases excepcionals, es estat prolongat pendent de setmanas per permetre la contunhacion d'una grossesa fins a la naissença de l'enfant.

Cal nòtar que la mòrt encefalica es acceptada coma mòrt legala dins la màger part dels païses, mas que demòra contestada per d'unes filosòfs, mètges e corrents religioses, que considèran qu'un còrs ont la circulacion es mantenguda es encara viu. D'unes païses, coma Japon, an longtemps limitat sa reconeissença al contèxte del don d'organs.

L'evolucion dels critèris de constatacion

[modificar | modificar lo còdi]

Pendent fòrça temps, la mòrt foguèt reconeguda a l'abséncia de respiracion e de baticòrs. Se presentava aital un miralh o una pluma davant la boca, se cercava lo pols, se pecigava (o se cremava) la pèl. Lo sol signe totalament segur èra lo començament de la putrefaccion. Al sègle XVIII, de tractats medicals sus l'incertitud dels signes de la mòrt suscitèron una paur largament espandida de la mòrt aparenta e de l'enterrament prematur. Se parlava de mòrt aparenta per designar d'estats, coma la catalepsia, la sincòpa prolongada o l'ipotermia, que fasián creire a la mòrt. Al sègle XIX, s'inventèron de taüts equipats de campanas o de tubs per respirar. D'unas vilas alemandas bastiguèron d'ostals mortuaris ont los còrses èran gardats e susvelhats fins a l'aparicion de la putrefaccion.

En 1816, l'invencion de l'estetoscòpi per René Laennec (1781-1826) permetèt de verificar l'abséncia de baticòrs d'un biais mai segur. Pauc a pauc, la constatacion medicala venguèt obligatòri e los signes clinics foguèron codificats, çò que faguèt recular la paur de l'enterrament prematur. Al sègle XX, las tecnicas de reanimacion transformèron la question. A partir dels ans 1950, la ventilacion mecanica permetèt de manténer la respiracion e la circulacion de pacients amb un cervèl destrusit. En 1959, los neurològs franceses Pierre Mollaret (1898-1987) e Maurice Goulon (1919-2008) descriguèron aquel estat jol nom de « comà depassat ». Puèi, en 1968, un comitat de l'escòla de medecina de l'Universitat Harvard prepausèt de considerar lo comà irreversible coma un novèl critèri de mòrt, e França adoptèt la meteissa annada una circulara que reconeissiá la mòrt cerebrala.

Lo desvolopament de las trasplantacions d'organs, subretot après la primièra trasplantacion cardiaca d'un uman a un autre, realizada per Christiaan Barnard (1922-2001) en Sud-Africa en 1967, rendèt necessària una definicion clara de la mòrt encefalica : los organs devon èsser prelevats sus de còrses ont la circulacion es encara mantenguda. Aquel ligam entre la definicion de la mòrt e la trasplantacion es estat criticat. D'unes i an vist una definicion adaptada als besonhs de la medecina. Çaquelà, los defensors de la mòrt encefalica fan valer que la destruccion completa del cervèl correspond a la pèrda definitiva de l'unitat de l'organisme e de tota vida conscienta.

Las causas e las circonstàncias del decès

[modificar | modificar lo còdi]

La medecina distinguís la causa de la mòrt, son mecanisme e sas circonstàncias. La causa es la malautiá o la lesion que menèt a la mòrt, coma un infarctus o una nafra causada per una arma de fuòc. Lo mecanisme es la perturbacion fisiologica que tuèt efectivament la persona, coma una arritmia cardiaca o una emorragia. Las circonstàncias, o natura medicolegala de la mòrt, se classan generalament en cinc categorias : mòrt naturala, accident, suicidi, omicidi e circonstàncias indeterminadas. Sul certificat de decès, lo mètge indica una cadena de causas que va de la causa immediata a la causa iniciala, aquela qu'es a l'origina de la seria d'eveniments. Aquelas informacions, codificadas segon la Classificacion Internacionala de las Malautiás de l'Organizacion Mondiala de la Santat, servisson a establir las estatisticas de las causas de decès.

Una mòrt es dicha naturala quand resulta d'una malautiá o del vielhiment, sens intervencion d'un factor extèrne. Las mòrts violentas o suspèctas, coma los accidents, los suicidis, los omicidis o las mòrts subitas inexplicadas, son tractadas diferentament. Fòrça sistèmas juridics impausan alara una enquèsta e pòdon interdire l'inumacion o la cremacion fins que la justícia l'aja autorizada.

L'autopsia es l'examèn del cadavre per determinar las causas de la mòrt. L'autopsia medicala, o clinica, es realizada a l'espital, generalament amb l'acòrd de la familha, per comprene una malautiá o verificar un diagnostic. L'autopsia medicolegala es ordenada per l'autoritat judiciària en cas de mòrt violenta o suspècta. Permet d'identificar lo mecanisme de la mòrt, d'estimar son ora e de recaptar d'elements de pròva. Es sovent completada per d'analisis toxicologicas, istologicas o geneticas, e, dempuèi qualques annadas, per d'examens d'imatjariá medicala del cadavre. Pasmens, la determinacion de la causa pòt demorar incèrta. Lo taus d'autopsia a fòrtament baissat dins fòrça païses dempuèi lo mitan del sègle XX, e una part dels certificats de decès comportan d'errors o de causas mal definidas, çò que limita la precision de las estatisticas de mortalitat.

Estatut e consequéncias de la mòrt

[modificar | modificar lo còdi]

La reconeissença juridica del decès

[modificar | modificar lo còdi]

Per èsser reconeguda juridicament, la mòrt deu èsser constatada e declarada a l'autoritat publica. Dins los païses de drech civil, coma França, Espanha o Itàlia, lo mètge establís un certificat de decès, e un pròche o una autra persona declara lo decès a l'oficièr d'estat civil de la comuna ont es arribat, en respectant un relambi fixat per la lei. L'oficièr d'estat civil redigís alara l'acte de decès, que conten generalament l'identitat de la persona defunta, la data, l'ora e lo luòc de la mòrt, e de còps l'identitat del declarant. Lo decès es tanben mençonat en marge de l'acte de naissença. L'acte de decès fa fe de la mòrt e permet de dobrir las proceduras que ne dependon, coma lo reglament de la succession o la liquidacion de las pensions.

Quand lo còrs es pas estat trobat, la mòrt pòt pas èsser constatada dirèctament. La justícia pòt alara declarar lo decès per un jutjament, quand una persona desapareguèt dins de circonstàncias que metián sa vida en perilh, coma un naufragi o una catastròfa. Quand una persona a simplament cessat de donar de sas novèlas, d'unes sistèmas juridics organizan un regime d'abséncia, que pòt menar, après un long periòde, a una declaracion de decès. Pasmens, las proceduras varian segon los sistèmas juridics. Dins los païses de common law, coma lo Reialme Unit, un magistrat especializat, lo coroner, enquista sus las mòrts violentas, subitas o inexplicadas. Enfin, dins fòrça païses en desvolopament, l'enregistrament dels decèsses es encara incomplet, e una part importanta de las mòrts son pas declaradas o son enregistradas sens lor causa.

Las consequéncias juridicas

[modificar | modificar lo còdi]

Dins la tradicion del drech civil, la mòrt met fin a la personalitat juridica. La persona defunta pòt pas pus èsser titulara de dreches ni d'obligacions. L'adagi latin mors omnia solvit (« la mòrt dissòlv tot ») resumís aquel principi. Lo maridatge es dissolgut, los contractes ligats a la persona s'acaban, e l'accion penala contra lo defunt s'estenh.

La mòrt dobrís tanben la succession. Los bens, los dreches e los deutes del defunt se transmeton als eretièrs designats per la lei o per un testament. Dins la màger part dels sistèmas, los eretièrs pòdon acceptar o refusar la succession, per exemple per evitar de pagar de deutes superiors al patrimòni. En l'abséncia d'eretièr, los bens tòrnan generalament a l'Estat. La mòrt a egalament d'autras consequéncias sus las relacions juridicas. Per exemple, lo conjunt subrevivent pòt beneficiar d'una pension de reversion, las asseguranças vida son pagadas als beneficiaris e los dreches d'autor se transmeton als eretièrs per una durada limitada (dins l'Union Europèa, setanta ans après la mòrt de l'autor). D'unes dreches morals, coma lo drech al respècte de l'òbra, pòdon èsser defenduts sens limit de temps.

Lo drech protegís tanben lo còrs e la memòria dels mòrts. La violacion de sepultura e l'atencha a l'integritat del cadavre son punidas dins fòrça païses. En França, lo Còdi Civil precisa dempuèi 2008 que lo respècte degut al còrs uman cessa pas amb la mòrt e que las cendres d'una persona cremada devon èsser tractadas amb respècte e decéncia. La proteccion de la vida privada e de la memòria dels defunts es, al contrari, mens establida dins d'autres païses.

Lo devenir del còrs

[modificar | modificar lo còdi]

Après la constatacion del decès, lo còrs es pres en carga per la familha o per de professionals. Pòt demorar al domicili o èsser transportat dins una cambra funerària o una mòrga. Lo transpòrt del còrs, subretot d'un país a un autre, es generalament reglamentat e pòt exigir un taüt estanc e d'autorizacions administrativas.

Per alentir la descomposicion, lo còrs es conservat al freg o recep de suènhs de conservacion, nomenats tanatopraxia. Per alentir la descomposicion, lo còrs es conservat al freg o recep de suènhs de conservacion, nomenats tanatopraxia : La sang es remplaçada per un liquid a basa de formaldeïd. La lei fixa generalament de relambis per l'inumacion o la cremacion. En França, devon aver luòc entre 24 oras e 14 jorns après lo decès, levat derogacion. La lei pòt tanben enebir de practicas ritualas (generalament per de rasons de santat publica).

Una persona pòt egalament decidir, de son vivent, de donar son còrs a la sciéncia. Lo còrs es alara remés a un establiment d'ensenhament o de recèrca, ont servís a la formacion dels estudiants en medecina e a l'estudi de l'anatomia o de las tecnicas cirurgicalas. Lo don se fa generalament per una declaracion escricha, e la familha recep pas totjorn las cendres a la fin del procediment. Lo don d'organs permet de trasplantar los organs d'un donador a de pacients que n'an besonh. Los organs pòdon èsser prelevats sus de donadors en estat de mòrt encefalica, sus de donadors decedits après un arrèst circulatòri, o, per d'unes organs coma un ren o una partida del fetge, sus de donadors vius. D'unes teissuts, coma las cornèas, la pèl, los òsses o las valvulas cardiacas, pòdon encara èsser prelevats qualques oras après la mòrt. Los païses an adoptat de regimes de consentiment diferents per enquadrar aquelas practicas. Dins lo sistèma de consentiment explicit, solas las personas qu'an exprimit lor volontat de donar pòdon èsser prelevadas. Dins lo sistèma de consentiment presumit, adoptat per exemple per França e Espanha, tota persona es considerada coma donadora levat s'a exprimit un refús de son vivent, per exemple en s'inscrivent dins un registre. Espanha a aital un dels taus de don d'organs post mortem los mai nauts del mond dempuèi de decennis.

Mòrt e societat

[modificar | modificar lo còdi]

La mortalitat

[modificar | modificar lo còdi]

La definicion e la mesura de la mortalitat

[modificar | modificar lo còdi]

La mortalitat designa la frequéncia dels decèsses dins una populacion. Es un fenomèn collectiu, estudiat per la demografia e l'epidemiologia. En efèit, se lo moment de la mòrt d'un individú es imprevisible, la mortalitat d'una populacion seguís de regularitats estatisticas. L'indicator lo mai simple es lo taus brut de mortalitat, rapòrt entre lo nombre de decèsses d'una annada e la populacion mejana, exprimit generalament per mila abitants. Aquel taus depend fòrça de l'estructura per edat de la populacion. Per exemple, un país vièlh a un taus brut mai naut qu'un país jove, quitament se sas condicions sanitàrias son melhoras.

L'esperança de vida a la naissença es lo nombre mejan d'annadas que viuriá una generacion fictiva sosmesa tota sa vida a las condicions de mortalitat d'una annada donada. Es pas l'edat a la quala mòron la màger part de las personas. Quand la mortalitat infantila es nauta, l'esperança de vida pòt èsser fòrça bassa, quitament se fòrça adults arriban a una edat avançada. Aital, la mortalitat se deu pas confondre amb la morbiditat, que mesura la frequéncia de las malautiás dins una populacion, ni amb la letalitat, que designa la proporcion de las personas atenchas per una malautiá que ne mòron.

L'evolucion istorica de la mortalitat

[modificar | modificar lo còdi]
Article detalhat: Transicion demografica.

Dins las societats preindustrialas, la mortalitat èra sovent fòrça nauta. L'esperança de vida a la naissença se situava sovent entre 25 e 35 ans, subretot a causa de la mortalitat infantila. Per exemple, en França al sègle XVIII, envrion un enfant sus quatre moriá abans l'edat d'un an e quasi la mitat abans 20 ans. Pasmens, los adults que passavan aquela edat podián viure fins a una edat avançada.

A partir del sègle XVIII en Euròpa Occidentala, puèi dins la rèsta del mond al sègle XX, la mortalitat baissèt de faiçon durabla. Aquel demenicion, seguida mai tard per la baissa de la natalitat, es al centre de la teoria de la transicion demografica. Segon aquel modèl, l'industrializacion permet de reduire las crisis de mortalitat, la mortalitat infantila e, fin finala, la mortalitat de las personas vièlhas.

Aquela evolucion s'explica pel melhorament de l'alimentacion e de las condicions de vida, per l'igièna publica (aiga potabla, assaniment public, etc.), per la vaccinacion, iniciada per Edward Jenner (1749-1823) en 1796, e, al sègle XX, pel desvolopament dels antibiotics e pels progrèsses de la medecina. A l'escala mondiala, l'esperança de vida a la naissença passèt aital de mens de 35 ans al començament del sègle XX a mai de 60 ans al sègle XXI. Pasmens, las diferéncias demòran grandas. L'esperança de vida passa los 80 ans dins mantun país d'Euròpa e d'Asia de l'Èst, mas demòra inferiora a 60 ans dins d'unes païses d'Africa Negra. Dins cada país, de diferéncias importantas existisson tanben segon lo sèxe, lo nivèl d'instruccion o los revenguts.

Las causas de mortalitat

[modificar | modificar lo còdi]
Article detalhat: Transicion epidemiologica.

Las principalas causas de decès an cambiat amb la transicion demografica. Las principalas causas de decès an cambiat amb la transicion demografica. Dins las societats preindustrialas, las malautiás infecciosas (pèsta, variòla, tuberculòsi, colerà, etc.) tuavan subretot los enfants e los joves adults. Dins los païses rics, son uèi las malautiás non transmissiblas que dominan (malautiás cardiovascularas, cancèrs, malautiás respiratòrias cronicas, malautiás neurodegenerativas, diabèta, etc.). Aquel cambiament es designat jol nom de transicion epidemiologica.

A l'escala mondiala, las malautiás cardiovascularas son la primièra causa de decès. Las malautiás infecciosas demòran pr'aquò importantas dins los païses paures, ont las infeccions respiratòrias, las diarrèas, lo paludisme, la tuberculòsi e lo SIDA tuan encara de milions de personas cada an. La mortalitat infantila, e mai largament la mortalitat dels enfants de mens de cinc ans, es egalament venguda un indicator central per descriure l'estat sanitari d'un país. A diminuit fòrtament dempuèi los ans 1990, mas demòra importanta en Africa Subsahariana e en Asia del Sud. Es causada mai que mai per las complicacions de la naissença, las infeccions e la malnutricion.

Autra evolucion del sègle XX, la mortalitat prematura, abans 65 o 70 ans segon las definicions, es desenant en granda partida evitabla. Depend del tabat, de l'alcoòl, dels accidents, de l'alimentacion e de l'accès a la prevencion e als suènhs. Mai largament, la mortalitat depend de las condicions de vida e de l'environament (qualitat de l'aiga e de l'alimentacion, pollucion de l'aire, condicions de trabalh, nivèl de vida, qualitat del sistèma de santat, etc.). Dins los païses rics, l'escart d'esperança de vida entre las categorias socialas las mai favorizadas e las mens favorizadas pòt passar los 10 ans.

Las crisis de mortalitat

[modificar | modificar lo còdi]
Article detalhat: Crisi de mortalitat.

Las crisis de mortalitat son de periòdes corts caracterizats per una aumentacion brutala del nombre de decèsses. Las grandas epidèmias ne son los exemples los mai coneguts. La Pèsta Negra, entre 1347 e 1352, tuèt entre un tèrç e la mitat de la populacion d'Euròpa. En Provença, la pèsta de 1720 tuèt a l'entorn de la mitat de la populacion de Marselha. La gripa de 1918-1919 causèt de desenas de milions de mòrts dins lo mond, e la pandemia de covid-19 ne causèt de milions en 2020-2021.

Las guèrras e las violéncias collectivas son tanben de causas importantas de mortalitat. Per exemple, las doas guèrras mondialas causèron de desenas de milions de mòrts, militars e civils. Las faminas pòdon egalament provocar de crisis grèvas. La Granda Famina d'Irlanda tuèt environ un milion de personas entre 1845 e 1852 (sus 8,5 milions d'abitants). Enfin, las catastròfas naturalas pòdon èsser a l'origina de crisi de mortalitat, en particular los tèrratrems, los tsunamis e los ciclòns tropicals.

Las crisis de mortalitat an d'efièches variables, mai durables, sus las populacions coma un desequilibri entre los sèxes après las guèrras, de classas d'edat mens nombrosas, una baissa de la natalitat, puèi sovent una recuperacion rapida. An tanben de consequéncias economicas, socialas e culturalas e marcan durablament la memòria collectiva.

Fin de vida e mòrt provocada

[modificar | modificar lo còdi]
Articles detalhats: Suènhs pallatius e Eutanasia.

Dins los païses rics, la màger part de las personas mòron uèi a l'espital o dins un establiment, après una malautiá cronica, e non pas al domicili coma abans. Aquela medicalizacion de la mòrt a fach nàisser de questions novèlas sus l'acompanhament de la fin de vida e sus la possibilitat de provocar la mòrt.

Los suènhs palliatius an per tòca d'aleujar la dolor e los autres simptòmas, e de sosténer lo pacient e sos pròches, quand la garison es pas pus possibla. Lor desvolopament modèrne es sovent associat a Cicely Saunders (1918-2005), que fondèt en 1967 a Londres lo primièr ospici dedicat als suènhs palliatius. La màger part de las legislacions reconeisson al pacient lo drech de refusar un tractament e condamnan l'obstinacion terapeutica desrasonabla. En França, una lei de 2016 creèt un drech a una sedacion prigonda e contunha fins al decès, dins de condicions precisas.

L'eutanasia designa l'acte d'una tèrça persona, generalament un mètge, que provòca deliberadament la mòrt d'un pacient a sa demanda, per metre fin a sas sofrenças. Lo suicidi assistit es leugierament difenret que lo pacient s'administra el meteis una substància letala qu'un tèrç li a procurada. Los Païses Baisses e Belgica foguèron en 2002 los primièrs païses a legalizar l'eutanasia. Dempuèi, foguèron imitats per d'autres païses (Luxemborg, Espanha, Canadà, etc.). Soïssa tolèra l'ajuda al suicidi quand es pas motivada per un interès personal, e d'unes Estats dels Estats Units l'an autorizada per de malauts en fin de vida. Aquelas questions suscitan de debats etics, juridics e religioses importants. Los partisans d'una legalizacion fan valer l'autonomia del pacient e lo drech de morir dignament mentre que los opausants citan lo caractèr sacrat de la vida, los riscs de pression sus las personas vulnerablas e lo ròtle dels suènhs palliatius.

La pena de mòrt es un autra forma de mòrt provocada. Es una mòrt donada per decision de justícia. Practicada dins la màger part de las societats al long de l'istòria, es estada abolida, en drech o en practica, per mai de dos tèrces dels païses del mond. Pasmens, d'unes païses l'aplican encara, e d'organizacions de defensa dels dreches umans militan per son abolicion universala. Sanciona generalament de crims grèus coma l'assassinat.

Enfin, lo suicidi es tanben un fach social important. Dins un estudi menat en 1897, lo sociològ Émile Durkheim (1858-1917) mostrèt que los taus de suicidi variavan segon l'integracion e la regulacion socialas dels individús. L'Organizacion Mondiala de la Santat estima que mai de 700 000 personas mòron per suicidi cada an dins lo mond, e la prevencion del suicidi es uèi una prioritat de santat publica dins fòrça païses.

Lo tractament social dels mòrts

[modificar | modificar lo còdi]

Totas las societats umanas conegudas acompanhan los mòrts amb de rites. Lo còrs es generalament lavat, abilhat e expausat, e de còps velhat pendent una o mai d'una nuèch. Aqueles rites pòdon aver un caractèr obligatòri. Per exemple, dins lo judaïsme e l'islam, lo lavatge ritual del còrs es una obligacion religiosa definida per de tèxtes sacrats. En Occitània, coma dins fòrça regions d'Euròpa, la velhada del mòrt reuniguèt longtemps los vesins e la familha a l'ostal del defunt, e lo clas de las campanas anonciava lo decès a la comunautat[23].

L'inumacion es la practica funerària la mai anciana coneguda. De sepulturas intencionalas son atestadas dempuèi mai de 100 000 ans pels umans modèrnes e, probablament, pels neandertalians, coma a La Chapela daus Sents en Corresa[24][25]. Dins las religions abrahamicas, l'inumacion es la practica tradicionala, en rapòrt amb la cresença dins la resurreccion dels còrses. La cremacion es tanben fòrça anciana. Practicada dins l'Antiquitat grèga e romana, foguèt abandonada en Euròpa amb la cristianizacion, puèi reintroducha a la fin del sègle XIX. La Glèisa Catolica la tolèra dempuèi 1963. Dins l'indoïsme, es la practica principala, e uèi es majoritària dins fòrça païses, coma Japon, ont es quasi generala, o lo Reialme Unit. Pasmens, d'autras practicas existisson coma l'exposicion dels còrses als ausèls dins las tradicions tibetana e zoroastriana, la momificacion dins l'Egipte Antic, las sepulturas segondàrias ont los òsses son reculhits après la descomposicion e plaçats dins un ossuari, o, mai recentament, l'idrolisi alcalina e la transformacion del còrs en compòst, autorizadas dins d'unes païses.

Las sepulturas son tanben plan variadas. Van de la simpla fòssa als monuments los mai impausants. Per exemple, los dolmèns del Neolitic, nombroses en Occitània, èran de sepulturas collectivas. Las piramidas d'Egipte, lo Mausolèu d'Alicarnàs – que donèt son nom a totes los mausolèus – o lo Taj Mahal son d'exemples de monuments funeraris celèbres. En Euròpa Occidentala, durant lo periòde medievau, los mòrts èran enterrats a l'entorn de las glèisas. Pasmens, a la fin del sègle XVIII, lo desvolopament de l'igièna publica menèt al desplaçaments dels cementèris fòra de las zònas abitadas. A París, lo cementèri dels Innocents foguèt aital barrat en 1780 e sos òsses foguèron transferits dins d'ancianas peirièras sosterranhas que venguèron las Catacombas. Pauc a pauc, los grands cementèris del sègle XIX, coma lo Paire Lachaise venguèron de luòcs de memòria e d'espacis verds.

En Occitània, las funeralhas comprenon generalament una ceremònia, religiosa o laïca, e sovent un repais que reunís los pròches. Lor organizacion foguèt longtemps assegurada per las parròquias e las confrariás (en particular los Penitents). Es uèi fisada a d'entrepresas de pompas funèbras. Dins la rèsta del mond, las practicas son fòrça variablas. Los istorians an aital mostran que las practicas funeràrias e las abituds davant la mòrt an fòrça cambiat. Per exemple, dempuèi la fin del sègle XX, las funeralhas se son diversificadas e personalizadas, amb una part creissenta de ceremònias laïcas e de cremacions.

Lo dòl e la memòria

[modificar | modificar lo còdi]
Article detalhat: Dòl.

Lo dòl designa a l'encòp la reaccion psicologica a la pèrda d'un pròche e l'ensemble de las practicas socialas que l'acompanhan. Lo dòl individual compòrta de fasas de tristesa, de manca, de colèra o de culpabilitat. Evoluís generalament cap a una acceptacion progressiva de la pèrda. En 1917, Sigmund Freud (1856-1939) introduguèt la nocion de « trabalh de dòl » per descriure aquela transicion.

Lo modèl de cinc etapas d'Elisabeth Kübler-Ross (1926-2004), concebut a l'origina per descriure la reaccion dels malauts a l'anóncia de lor mòrt pròcha, es sovent aplicat al dòl, mas las recèrcas recentas l'an contestat e mòstran una granda diversitat de reaccions. Quand la sofrença dura e empacha la vida quotidiana, se parla de dòl prolongat, reconegut coma un treble mental per las classificacions medicalas recentas.

Lo dòl es tanben collectiu. Quand una personalitat mòr o quand una catastròfa tòca una comunautat, de jorns de dòl nacional pòdon èsser decretats, e las bandièras son mesas a mièja asta. Las societats an longtemps encadrat lo dòl per de règlas precisas coma de vestits negres en Euròpa o blancs dins mai d'una region d'Asia de l'Èst, una durada determinada o d'interdiccions per las veusas. Aquelas règlas se son fòrça afeblidas dins la societats occidentalas contemporanèas, ont lo dòl es vengut mai privat. Las condolenças, las visitas e las ofèrtas de flors ne son de formas actualas.

Fòrça culturas an egalament de fèstas dedicadas als mòrts. Dins lo mond catolic, la fèsta de Totsants (1èr de novembre) e lo jorn dels Mòrts (2 de novembre) son l'escasença de visitar las tombas e d' i metre de flors. Fòrça culturas an de fèstas dedicadas als mòrts. Dins lo mond catolic, la Totsants, lo 1èr de novembre, e lo jorn dels Mòrts, lo 2 de novembre, son l'escasença de visitar las tombas e de i metre de flors. Lo Día de Muertos mexican, la fèsta de Qingming en China o la fèsta d'Obon en Japon son d'autres exemples de commemoracions annadièras.

La memòria dels mòrts

[modificar | modificar lo còdi]
Article detalhat: Memòria dels mòrts.

La memòria dels mòrts se transmet segon de mecanismes individulas e collectius. Al sen de la familha, aquela memòria se transmet gràcias a las fotografias, los objèctes, los racontes, la genealogia o la visita de las tombas familialas. Pasmens, aquela memòria individuala s'inscriu dins los quadres socials de la memòria collectiva.

Las societats celèbran tanben los mòrts considerats coma exemplars (eròis, sants, victimas de las guèrras, etc.) per de monuments, de noms de carrièras o de commemoracions. Per exemple, après la Primièra Guèrra Mondiala (1914-1918), quasi totas las comunas de França bastiguèron un monument als mòrts que pòrta los noms dels soldats tuats. D'unes exprimisson un messatge pacifista. Las ceramònias del 11 de novembre, la tomba del Soldat Desconegut e los memorials de la guèrra participa a aquela memòria collectiva del conflicte.

Representacions e significacions de la mòrt

[modificar | modificar lo còdi]

La mòrt e la filosofia

[modificar | modificar lo còdi]

Tre l'Antiquitat, la mòrt foguèt una de las questions centralas de la filosofia. Dins lo Fedon de Platon (428-348 abC), Socrates, abans de beure la ciguda, presenta la filosofia coma una preparacion a la mòrt que separa l'arma e lo còrs. Lo filosòf occitan Miquèl de Montanha (1533-1592) reprenguèt aquela idèa dins un capítol de sos Assages. Al contrari, Epicur (341-270 abC) considerava que la mòrt es pas res per nosautres : quand sèm, la mòrt es pas e quand la mòrt, sèm pas pus. Lucrèci (98-55 abC) apondiguèt que lo temps escolat après nòstra mòrt es pas mai tangible que lo temps escolat abans nòstra naissença. Enfin, los estoïcians, coma Senèca (4 abC - 65 apC) e Marc Aurèli (121-180), conselhavan de pensar sovent a la mòrt per aprene a l'acceptar[26][27].

Dins la filosofia modèrna, la mòrt es sovent pensada coma la marca de la finitud umana amb de variacions considerablas segon los corrents. Per exemple, per Blasi Pascal (1623-1662), los umans se divertisson per evitar de pensar a lor mòrt. Mai recentament, Martin Heidegger (1889-1976) descriguèt l'existéncia umana coma un « èsser per la mòrt ». Segon el, la consciéncia de nòstra mòrt, certana mas indeterminada dins son moment, permet una existéncia autentica. Jean-Paul Sartre (1905-1980), promotor de l'existencialisme, considerèt puslèu la mòrt coma un fach absurd que ven de l'exterior e que fa pas partida del projècte de l'existéncia. Aquela idèa de l'absurditat venguèt centrala dins l'òbra d'Albert Camus (1913-1960) que prepausèt de se revòltar contra ela.

Uèi, los umans semblan èsser los sols èssers vius a saber que van morir. Aquela consciéncia de la mòrt, que se forma progressivament pendent l'enfança, es al centre de la reflexion de Vladimir Jankélévitch (1903-1985), que distinguissiá la mòrt en tresena persona, objècte de sciéncia, la mòrt en segonda persona, aquela d'un pròche, e la mòrt en primièra persona, la mieuna, que se pòt pas pensar dirèctament. La mòrt pausa tanben tanben la question de l'identitat personala. En efèit, se la persona es definida per la continuitat de sa memòria e de sa consciéncia, coma o pensava John Locke (1632-1704), la destruccion del cervèl ne marca la fin, quitament se lo còrs es encara viu. Pasmens, d'autres filosòfs se demandan se l'immortalitat seriá desirabla. Per exemple, Bernard Williams (1929-2003) sosteniá qu'una vida sens fin seriá fatalament anujosa. Aquelas questions an pres una actualitat novèla amb los projèctes transumanistas, que vòlon alongar considerablament la durada de la vida, o quitament abolir la mòrt.

La mòrt e las religions

[modificar | modificar lo còdi]
Article detalhat: Religions.

Las religions donan a la mòrt un sens e prepausan de representacions de çò que se passa après. La màger part afirma l'existéncia d'una arma o d'un principi que subreviu al còrs. Dins l'Egipte Antic, la vida après la mòrt dependiá de la conservacion del còrs, çò que menèt al desvolopament de la momificacion, e d'un jutjament. Lo còr del defunt èra pesat davant lo dieu Osiris contra la pluma de Maat, simbòl de la vertat e de la justícia. Los Mesopotamians imaginavan al contrari un mond sosterranh escur e trist, ont totes los mòrts avián lo meteis sòrt. L'Epopèia de Gilgamesh i conta la cèrca vana de l'immortalitat[28]. Mai tard, los Grècs imaginèron un infèrn complèxe constituït de regions diferentas ont los mòrts èran acuelhits en foncion de lor estatut social e de lors merits[29].

Las religions abrahamicas afirman la resurreccion dels mòrts. Pasmens, dins la Bíblia ebraïca d'origina, los mòrts davalavan en Sheol, un luòc sorn, silenciós e sens confòrt. Inicialament pròche del mond dels mòrts mesopotamians, evoluïguèt pauc a pauc cap a un infèrn pròche de las autras religions abrahamicas[30]. Lo crestianisme es fondat sus la resurreccion de Jèsus e anóncia la resurreccion dels còrses a la fin dels temps, seguida del Darrièr Jutjament que mandarà las armas al Paradís o en Infèrn. La tradicion catolica i apondèt lo Purgatòri, un luòc de purificacion. L'islam ensenha tanben la resureccion e lo Darrièr Jutjament de las armas, après un periòde d'espèra nomenat barzakh, e descriu un paradís e un infèrn largament eissits de las visions del crestianisme[31].

Las religions nascudas en Índia concebon al contrari la mòrt coma un passatge dins un cicle de renaissenças, lo samsara, regit pel karma, es a dire las consequéncias de sos actes. Dins l'indoïsme, l'arma (o atman) se reïncarna aital dins un novèl còrs fins a sa liberacion, lo moksha. Lo bodisme refusa l'idèa d'una arma permanenta, mas ensenha tanben la renaissença, a la quala se pòt escapar en atenhent lo nirvana. Pasmens, totes los corrents bodistas presentan pas una vision unificada. Per exemple, lo bodisme tibetan descriu un estat intermediari entre la mòrt e la renaissença, lo bardo. Cal nòtar qu'en Occitània, los catars cresián tanben a la transmigracion de las armas d'un còrs a l'autre fins a una salvacion obtenguda pel consolament.

Fòrça religions tradicionalas d'Africa, d'Asia o d'America fan dels mòrts d'ancessors que demòran presents e actius dins la vida de lors descendents e que cal onorar per de cultes. Dins la tradicion chinesa, lo culte dels ancessors ocupa una plaça centrala. Las espiritualitats contemporanèas mesclan sovent d'elements venguts de tradicions divèrsas. Las concepcions materialistas e ateas, enfin, refusan tota forma de vida après la mòrt e considèran la mòrt coma la fin definitiva de la persona.

Representacions culturalas e simbolicas

[modificar | modificar lo còdi]

Fòrça culturas an personificat la mòrt dins de quadres variats (religiós, artistic, metaforic, etc.). Aital, dins la mitologia grèga, Tanatos, fraire besson d'Ipnos, es lo dieu de la mòrt. Dins l'Euròpa crestiana de la fin de l'Edat Mejana, la mòrt foguèt representada coma una esqueleta (o d'un cadavre) armada d'una dalha, d'un arc e d'una sageta e de còps acompanhada d'un sablièr. En America Latina, una autra region crestiana, se desvolopèt lo mite de la Santa Muerte que tèn localament un ròtle similar a lo de la mòrt peleta europèa. Dins d'autras tradicions, la mòrt es incarnada per de divinitats coma Yama dins l'indoïsme e lo bodisme o Hel dins la mitologia escandinava. D'unes simbòls son largament associats a la mòrt coma l'esqueleta, lo relòtge e la candèla (que dison la fugida del temps, la colonr negra en Euròpa e blanca en Asia o de plantas coma las crisantèmas e los ciprès.

La mòrt es tanben un dels grands tèmas de las arts e de la literatura. Tre lo periòde de Sumèr, l'Epopèia de Gilgamesh, un dels tèxtes mai ancians coneguts, l'eròi se revòlta contra la mòrt de son amic Enkidu[28]. A la fin de l'Edat Mejana, après las epidèmias de pèsta, se desvolopèron los tèmas macabres coma la dança macabra, que mòstra la Mòrt menant la dança d'umans de totas las condicions, lo Dich dels tres mòrts e dels tres vius o los transits, d'esculturas funeràrias que representan lo defunt coma un cadavre en descomposicion. Al sègle XVI, las gravaduras de la Dança de la Mòrt de Hans Holbein lo Jove (1497-1543) difusèron largament aqueles tèmas.

Al sègle XVII, las naturas mòrtas de vanitat, amb lors crans e lors candèlas, remebravan la vanitat de las causas terrèstras e lo memento mori (« remembras-te que moriràs »). La literatura occitana medievala coneguèt lo planh, cançon de lamtentacion compausada pels trobadors a la mòrt d'un senhor, d'una dòna o d'un amic, coma lo planh de Gaucelm Faidit per la mòrt de Ricard Còr de Leon. La mòrt es aital presenta dins fòrça òbras majoras de las literaturas mondialas, de la Ballade des pendus de François Villon (v. 1431-1463) a La Mòrt d'Ivan Ilitch de Lev Tolstoi (1828-1910). En musica, la messa dels mòrts, o requiem, a inspirat de compositors variats coma Wolfgang Amadeus Mozart (1756-1791), Giuseppe Verdi (1813-1901) o Gabriel Fauré (1845-1924)

Dins los mèdias contemporanèus, la mòrt es a l'encòp omnipresenta e escondida. Las actualitats mòstran cada jorn de mòrts violentas, e la mòrt es un tèma major del cinèma, de las serias e dels videojòcs, mentre que la mòrt reala, a l'espital, es pauc visibla. L'antropològ Geoffrey Gorer (1905-1985) parlava en 1955 d'una « pornografia de la mòrt », una mòrt de la quala se parla pas pus mas que s'expausa dins la ficcion. Amb l'aveniment de l'intertèt, las rets socialas an fach aparéisser de practicas novèlas, coma las paginas commemorativas e lo devenir dels comptes de las personas defuntas. Pasmens, de contenguts fòrça violents, mostrant de còps de mòrts vertadièras, an tanben proliferat. Los imaginaris de la mòrt an evolucionat al long de l'istòria. A la mòrt macabra de la fin de l'Edat Mejana, ligada a la pèsta, seguiguèron la mòrt edificanta de l'epòca barròca, la « bèla mòrt » del romantisme que pòrta l'atencion sus la mòrt de l'autre puèi la mòrt escondida del sègle XX. Dempuèi los ans 2000, de movements coma los cafès de la mòrt, nascuts en Soïssa e al Reialme Unit, cèrcan de tornar far de la mòrt un subjècte de conversacion ordinari.

Ligams intèrnes

[modificar | modificar lo còdi]
  • (fr) Jean-Pol Beauthier, Traité de médecine légale, De Boeck Supérieur, 2007, 837 p.
  • (en) Steven L. Percival (dir.), Microbiology and aging, Dordrecht, Springer, 2009.
  • (en) Krishan Vij, Textbook Of Forensic Medicine And Toxicology: Principles And Practice, Elsevier India, 2008.

Nòtas e referéncias

[modificar | modificar lo còdi]
  1. ↑ (fr) L. Meijer, « Le cycle de division cellulaire et sa régulation », Oncologie, n° 5,‎ 2003, p. 311.
  2. ↑ D'autras formas de mòrt cellulara son conegudas coma la mòrt per autofagia, mas son mens importantas.
  3. ↑ (fr) Jean Clos, L'immunité chez les animaux et les végétaux. Aspects fondamentaux et physiopathologiques, Médecine sciences, 2012, pp. 168-169.
  4. ↑ (fr) Jean Clos, L'immunité chez les animaux et les végétaux. Aspects fondamentaux et physiopathologiques, Médecine sciences, 2012, p. 169.
  5. ↑ (fr) Xavier Bichat, Recherches physiologiques sur la vie et la mort, Brosson, 1812.
  6. ↑ (fr) Frederic Revah e Andre Klarsfeld, Biologie de la mort, Odile Jacob, 2000.
  7. ↑ (fr) Jacques Bruslé e Jean-Pierre Quignard, Les poissons et leur environnement : écophysiologie et comportements adaptatifs, Tec & Doc, 2004, p. 560.<ref>. D'autras semblan puslèu mostrar una senescéncia fòrça febla, coma d'unas tortugas, que poirián viure mai de dos sègles, o de pins d'America del Nòrd que passan los 4 000 ans<ref>(en) Carol Finch, « Negligible Senescence », Longevity, Senescence and the Genome, Chicago, University of Chicago Press, 1994, pp. 206-247.
  8. ↑ (en) United States Department of the Army, Leadership Education and Training (LET 1), United States Department of the Army, 1999, p. 188.
  9. ↑ Per aquela rason, los mètges declaran normalament pas mòrt un individú en ipotermia abans de l'aver rescalfat.
  10. ↑ (en) P. L. Lutz, G. E. Nilsson e H. M. Prentice, The Brain Without Oxygen: Causes of Failure-Physiological and Molecular Mechanisms for Survival, Springer Science & Business Media, 2007.
  11. ↑ (en) P. V. Guharaj, « Cooling of the body (algor mortis) », Forensic Medicine, Hyderabad, 2a edicion, Longman Orient, 2003, pp. 61-62.
  12. ↑ (fr) Jean-Pol Beauthier, Traité de médecine légale, De Boeck Supérieur, 2007, p. 71.
  13. ↑ (fr) Jean-Pol Beauthier, Traité de médecine légale, De Boeck Supérieur, 2007, p. 70.
  14. ↑ Passat aquel relambi, càmbian pas pus de plaça se lo còrs es desplaçat.
  15. ↑ (en) Robert C. Janaway, Steven L. Percival e Andrew S. Wilson, « Decomposition of human remains », dins Steven L. Percival (dir.), Microbiology and aging, Dordrecht, Springer, 2009, pp. 313-314.
  16. ↑ (en) Maria-Teresa A. Tersigni-Tarrant e Natalie R. Shirley, Forensic Anthropology: An Introduction, CRC Press, 2012, p. 351.
  17. ↑ (en) Krishan Vij, Textbook Of Forensic Medicine And Toxicology: Principles And Practice, Elsevier India, 2008.
  18. ↑ (en) Hirak Ranjan Dash e Surajit Das, « Thanatomicrobiome and epinecrotic community signatures for estimation of post-mortem time interval in human cadaver », Applied Microbiology and Biotechnology, vol. 104, n° 22, 2020, pp. 9497-9512.
  19. ↑ (fr) Balty, V. Caron, « Risques biologiques et chimiques encourus par les fossoyeurs », Références en santé au travail, n° 230,‎ junh de 2012, p. 31
  20. ↑ (de) Wijnand van der Sanden, Mumien aus dem Moor. Die vor und frühgeschichtlichen Moorleichen aus Nordwesteuropa, Amsterdam, Batavian Lion International, 1996.
  21. ↑ (en) A. Lister e P. Bahn, Mammoths : Giants of the Ice Age, Londres, Frances Lincoln, 2007.
  22. ↑ (en) E. O. Wilson, N. I. Durlach e L. M. Roth, « Chemical Releasers of Necrophoric Behavior in Ants », Psyche: A Journal of Entomology, vol. 65, n° 4, decembre de 1958, vol. 65, n° 4, pp. 108-114.
  23. ↑ (fr) Louis-Vincent Thomas, Rites de mort, Fayard, 1985, p. 113.
  24. ↑ (en) Philip Lieberman, Uniquely Human: The Evolution of Speech, Thought, and Selfless Behavior, Harvard University Press, 1991, p. 163.
  25. ↑ (en) William Rendu, Cédric Beauval, Isabelle Crevecoeur, Priscilla Bayle, Antoine Balzeau, Thierry Bismuth, Laurence Bourguignon, Géraldine Delfour, Jean-Philippe Faivre, François Lacrampe-Cuyaubère, Carlotta Tavormina, Dominique Todisco, Alain Turq e Bruno Maureille, « Evidence supporting an intentional Neandertal burial at La Chapelle-aux-Saints », Proceedings of the National Academy of Sciences, vol. 111, n° 1,‎ 2013, pp. 81-86.
  26. ↑ Senèca lo Jove, Letras a Lucili, Letra XXIV.
  27. ↑ (fr) Nicolas Cantonnet, Marc Aurèle, Le Petit Philosophe, 2017, pp. 12-13.
  28. 1 2 (fr) Jean Bottéro, L’Épopée de Gilgameš : le grand homme qui ne voulait pas mourir, Gallimard, 1992.
  29. ↑ (en) Robert Garland, The Greek way of death, Ithaca, 2a edicion, Cornell University Press, 2001, pp. 60–61.
  30. ↑ (fr) Armand Abécassis e Lucie Kaennel, Enseigner le judaïsme à l'université, Labor et Fides, 1998, pp. 72 e seguentas.
  31. ↑ (fr) Malek Chebel, Dictionnaire des symboles musulmans, Albin Michel, 1995, p. 325.