Naar inhoud springen

Samaritanen

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Samaritanen
Samaritaanse gelovigen vieren het geven van de Thora op de berg Gerizim bij Sichem (1984)
Samaritaanse gelovigen vieren het geven van de Thora op de berg Gerizim bij Sichem (1984)
Totale bevolking 796 (2017)
Verspreiding Thuisland:

Vlag van Palestina Palestina 381 (Kiryat Luza, Westelijke Jordaanoever)
Vlag van Israël Israël 415 (Holon)

Taal Palestijns-Arabisch, Modern Hebreeuws, Aramees, Klassiek Hebreeuws
Geloof Samaritanisme
Verwante groepen Joden, Arameeërs
Portaal  Portaalicoon   Landen & Volken

De Samaritanen (Hebreeuws: שומרונים, Šomronim, Arabisch: السامريون, as-Sāmiriyyūn) zijn een ethnoreligieuze minderheidsgroep, waarvan een deel van hen (nog) woont in het oorspronkelijke gebied op de Westelijke Jordaanoever van de Palestijnse gebieden in Kiryat Luza bij Sichem. Na de stichting van de staat Israël 1948 scheidde een groep zich af en ging wonen in Holon bij Tel Aviv in Israël.

Samaritanen leefden al rond 800 v.Chr. in de regio Palestina in de landstreek Samaria genoemd naar de stad Samaria. De overblijfselen van deze stad liggen nog op de Westelijke Jordaanoever bij Sebastia. Samaritanen noemen zichzelf Shomeriem (behoeders van de Thora). Op de Westelijke Jordaanoever hebben ze zowel een Israëlische als Palestijnse identiteit. In de loop der eeuwen is het een kleine groep geworden. Van de totaal 796 Samaritanen (telling 1-1-2017) wonen er nog 381 op de Westelijke Jordaanoever bij de berg Gerizim (waarop ze in de 5e eeuw v.Chr. een eigen tempel hadden gebouwd) en 415 in Holon in Israël. De Samaritanen op de Westelijke Jordaanoever spreken Palestijns-Arabisch, die in Israël spreken modern Hebreeuws. Voor de liturgie gebruiken zij eigen varianten van het Aramees en het klassiek Hebreeuws.

In de 4e eeuw v.Chr. waren er naar schatting enkele honderdduizenden Samaritanen, maar na eeuwen van onderdrukking, bloedbaden, bekering tot het jodendom en het christendom in het Romeinse Rijk en de opkomst van de islam waren er in 1917 nog maar 146 Samaritanen.[1] In de loop van de twintigste eeuw nam hun aantal weer toe.

In 722 v.Chr. werd het koninkrijk Israël veroverd door de Assyriërs. Een deel van de inwoners werd weggevoerd waarvoor andere bevolkingsgroepen in de plaats kwamen. Deze vermengden zich met de inwoners in de streek rond Samaria; hieruit kwamen de Samaritanen voort. Door de joden van het koninkrijk Juda werden zij niet geaccepteerd omdat Samaritanen naar hun mening niet het zuivere joodse geloof navolgden.

Na de terugkeer (538 v.Chr.) uit de Babylonische ballingschap van de inwoners van het koninkrijk Juda deden de Samaritanen een verzoek om de verwoeste tempel in Jeruzalem te helpen herbouwen, hetgeen de Judeeërs (vanaf toentertijd joden genaamd) afwezen. De Samaritanen bouwden toen een eigen tempel op de berg Gerizim in het heuvelland van Samaria, die volgens de Israëlieten van het zuiden echter niet geldig was. Nadat de Seleucidische koning Antiochus IV Epiphanes het koninkrijk Israël veroverd had, gaf hij in 168 v.Chr. bevel alle lokale tempels aan de Griekse god Zeus te wijden. Dit lokte een opstand uit van de joden waarbij de priesterfamilie van de Makkabeeën de leiding nam en vervolgens zelf een koninkrijk stichtte. In 128 v.Chr., onder hogepriester-koning Johannes Hyrkanus, vielen zij Samaria binnen en verwoestten de samaritaanse tempel.

De barmhartige Samaritaan

Rond de tijd van Jezus Christus aan het begin van de jaartelling werden de Samaritanen door de joden nog steeds als tweederangsburgers en dito gelovigen geminacht en behandeld. Volgens het Evangelie volgens Lucas in het Nieuwe Testament vertelde Jezus, op de vraag van een wetgeleerde wie is mijn naaste? de gelijkenis van de barmhartige Samaritaan.

De Samaritanen werden onder de heerschappij van het Romeinse Keizerrijk in de eerste eeuwen van de jaartelling onderdrukt. Later, onder de Oost-Romeinse (Byzantijnse) keizer Zeno in de vijfde eeuw werden Samaritanen en Joden veelal vervolgd. Zeno liet de Samaritaanse synagoge op hun heilige berg, de Berg Gerizim, verwoesten. Op exact die plek bouwde hij een christelijke kerk gewijd aan de Maagd Maria. [2] Samaritanen kregen een strikt verbod om de Berg Gerizim nog langer te beklimmen of er te bidden. Het beruchte wetboek van de Byzantijnse keizer Justinianus I, de Codex Justinianus, trof het dagelijks leven van de Samaritanen drastisch. In het wetboek beval hij de sloop van alle Samaritaanse synagogen. Een nieuwe synagoge bouwen werd bestraft met de doodstraf. Er volgde ontslag voor alle Samaritanen in het leger, de rechtspraak, het onderwijs en het lokale bestuur. [3] Een mislukte Samaritaanse onafhankelijkheidsoorlog vond in 529 plaats waarbij naar duizenden Samaritanen omkwamen.

Na de dood van Islamitische profeet Mohammed, trokken de Islamitische legers het gebied binnen. In 636 vond de Slag bij Yarmuk plaats, waarbij de Byzantijnen definitief verdreven werden. [4]

Onder Islamitische heerschappij hadden de Samaritanen een dhimmi-status, als Ahl al-Kitab ("Mensen van het Boek"). De klassieke islamitische (en later; de Ottomaanse) wetgeving gaf hen het wettelijke recht om hun eigen religie te behouden en niet gedwongen te worden tot bekering (Het Ottomaanse Rijk volgde officieel de Hanafitische lezing van de Koran, die gedwongen bekering verbiedt) [5]). Onder het Ottomaanse Pact van Omar mochten bestaande gebedshuizen worden behouden en onderhouden, maar mochten er zonder speciale toestemming geen nieuwe worden gebouwd. Het was Samaritanen, net zoals Joden en Christenen, verboden paard te rijden of een wapen te dragen. Wel mochten zij bezit hebben, handel drijven en vrijwel alle beroepen uitoefenen, wat ertoe leidde dat zij vaak sterk vertegenwoordigd waren in de handel, financiën, geneeskunde en ambachten. Ook werd hen met wisselende periodes toegestaan om een mate van autonomie uit te oefenen. [6]

In de 13e eeuw kwamen de Mammelukken aan de macht; zij plunderden alle Samaritaanse godsdienstige plaatsen en veranderden hun heiligdommen in moskeeën. Uit vrees voor hun leven bekeerden vele Samaritanen zich tot de islam. De vele Samaritaanse familienamen die men bij moslims kan aantreffen zijn daar vandaag de dag nog getuige van.[bron?] Formeel vielen de Samaritanen tijdens Mammelukse overheersing onder de dhimmi-status, maar de Mammelukken voerden de beperkingen streng door. In 1301 werden de Samaritanen verplicht een herkenbare rode tulband te dragen. De Christenen moesten een blauwe tulband dragen en de Joden een gele. [7]

In 1516 heroverde de Ottomaanse sultan Selim I het woongebied van de Samaritanen. Het leven van de Samaritanen werd beter toen de zoon van Selim I, Süleyman de Grote (1520–1566) op de troon kwam. Onder hem werd een eerlijker belastingstelsel ingevoerd voor niet-moslims. [8] De handel bloeide in de Levant weer op. In steden als Nablus en Damascus konden Samaritanen werken in ambachten, als handelaren, of voor lokale bestuurders. [9] In praktijk bleven de kledingvoorschriften gehandhaafd: in 1565 vaardigde Süleymans hof nog een decreet uit met een berisping van Samaritanen, omdat, volgens lokale klachten, hun kleding niet onderscheidend genoeg was. [10]

Tijdens de regeerperiode van de Ottomaanse sultan Mahmud I (1730–1754) kregen de Samaritanen officieel toestemming om een stuk grond op de berg Gerizim van lokale moslims te kopen, Hier mochten zij hun heilige rituelen en gebruiken uitvoeren, volgens het onderzoek “The Samaritans Under Islam” van de historicus James Alan Montgomery [11]

Samaritanen omstreeks 1900
Jonge Samaritanen in 2006
Samaritanen op de Gerizimberg (2006)

Samaritanen en de oprichting van de staat Israël

[bewerken | brontekst bewerken]

De Samaritanen in Nablus woonden, vóór uitroepen van de staat Israël, al eeuwenlang in hun eigen wijk (Haret es-Samira) in de oude binnenstad en werden door veel lokale inwoners gezien als volwaardige inwoners van Nablus. [12] Na de oprichting van de staat Israël in 1948 verhuisden een deel van de Samaritanen van Sichem, Nablus, naar de plaats Holon en verkreeg de Israëlische nationaliteit. Het moderne, gesproken Israëlische Hebreeuws werd, tot aan de oprichting van de staat Israël, niet door Samaritanen in Nablus gesproken en niet op school onderwezen. De enige vorm van Hebreeuws die zij kenden, was het klassieke Samaritaans Hebreeuws. Door de jaren heen zijn de Samaritanen, heden Israëliërs, perfect tweetalig geworden. [13]

Tijdens de Eerste Intifada was er sprake geweld over en weer tussen Palestijnse demonstranten en het Israëlische leger.[12] De Samaritanen verhuisden hierop van Nablus naar een nieuw gebouwd dorp, Kiryat Luza, bij de voor hen heilige berg Gerizim. Tegen de zuidkant van de berg werd in 1983 de Israëlische nederzetting Har Bracha gesticht. Medische diensten ontvangen de Samaritanen in de, illegale (volgens het internationaal recht, varend op de uitspraak van het ICJ van 19 juli 2024) [14]) Israëlische nederzetting Ariël.

De Samaritanen zien zichzelf als de ware joden. Zij baseren zich alleen op de Thora, de eerste vijf boeken van de Tenach; deze Samaritaanse Thora wijkt enigszins af van de joodse versie. Alle andere Bijbelboeken en mondelinge overleveringen verwerpen zij. Alleen Mozes wordt door hen aanvaard als een door God gezonden profeet. Ze beschouwen zichzelf als de hoeders van de traditie van Mozes en noemen zichzelf daarom ook hoeders (shomeriem). Voor hun liturgie gebruiken Samaritanen een variant van Bijbels Hebreeuwse en Aramese commentaren. Zij houden zich streng aan de sabbat en de besnijdenis en doen hun schoenen uit bij het betreden van hun synagoge. In Nablus bewaren de Samaritanen hun Thora, de Abiesja-rol. Deze zou volgens hen door een achterkleinzoon van Mozes op een geitenhuid zijn geschreven, wat echter door onderzoekers wordt betwist.

Het centrum van hun godsdienst is gelegen op de berg Gerizim (881 m) ten zuidwesten van Nablus; hun zogeheten Tiende Gebod betreft dan ook de heiligheid van deze berg. Op deze berg vieren de Samaritanen elk jaar een week lang Pesach (paasfeest) waarbij zij dan schapen offeren en deze vervolgens met ongerezen broden eten; hierbij zijn zij gekleed in witte gewaden. Verder verwachten zij op deze berg de messias die zij als een grote profeet opvatten. Zij zijn van mening dat het niet uitgevoerde offer van Isaäk door aartsvader Abraham ten noorden van Gerizim plaatsvond, dit in weerwil van de officiële joodse traditie die hiervoor de berg Moria (de Tempelberg) in Jeruzalem aanwijst.

De Samaritaanse gemeenschap staat onder leiding van een hogepriester. In 1624 overleed de laatste Samaritaanse hogepriester uit de lijn van Aärons zoon Eleazar zonder nakomelingen, waarna nakomelingen van Aärons andere zoon Itamar deze functie overnamen. Om rivaliteit binnen de priesterfamilie te voorkomen, valt de keuze voor het hogepriesterschap automatisch op de oudste nog in leven zijnde nakomeling van Itamar. Sinds 19 april 2013 is Aabed-El ben Asher ben Matzliach de Samaritaanse hogepriester. Hij volgde de, op die dag overleden, Aaron ben Ab-Hisda ben Jacob op.

Het belangrijkste geschrift van de Samaritanen is de Samaritaanse Pentateuch (door de Samaritanen gewoon aangeduid als Thora). De Samaritaanse Pentateuch is het heilige boek van de Samaritaanse gemeenschap en is geschreven in een Hebreeuws dat sterk overeenkomt met het oude Hebreeuwse schrift. Deze Samaritaanse Pentateuch lijkt sterk op de Masoretische Tekst van de Thora, maar verschilt toch, er zijn 6000 variaties. De Samaritaanse Pentateuch is voor tekstcritici van belang voor het herstellen van de oorspronkelijke Thoratekst. De overige boeken van de Tenach worden door de Samaritanen verworpen.

Naast de Samaritaanse Pentateuch kennen de Samaritanen nog een aantal religieuze geschriften, zoals geschiedkundige werken en boeken met halachische voorschriften.

De belangrijkste religieuze teksten zijn:

Feestdagen na de Torah, zoals Poerim of Chanoeka, worden niet gevierd.[15]

  • Holland, Tom, Het vierde Beest, vert. Boukje Vermeij. Athenaeum, 2012. ISBN 978-90-253-6908 8
  • Horst, Pieter van der, De Samaritanen, serie: Wegwijs over wereldgodsdiensten en stromingen, Kampen: Kok, 2004. ISBN 90-435-1038-6
  • Poliakov, Léon, en Gilles Firmin, Les Samaritains, éd. Seuil, 1991. ISBN 2-02-012156-5
  • Schur, Nathan, "Samaritan History: The Modern Period (from 1516 A.D.)," in Alan D. Crown (ed.), The Samaritans. Tübingen: Mohr Siebeck, 1989, pp.113-134. ISBN 3-16-145237-2
[bewerken | brontekst bewerken]
Zie de categorie Samaritans van Wikimedia Commons voor mediabestanden over dit onderwerp.