Baiboly
Ny Baiboly dia fitambarana asa soratra maromaro, nosoratan' olona maro nandritra ny taonjato maro, niharan' ny fanovana sy fisivanana, izay inoan' ny Kristiana fa Soratra Masina mirakitra ny tenin' Andriamanitra. Lazaina hoe Baiboly koa ny Soratra Masin' ny Jiosy, izay tsy ahitana afa-tsy ampahan' ny Baiboly kristiana, dia ny Testamenta Taloha, atao hoe Tanakh. Mizara roa lehibe ny Baiboly kristiana ka ny fizaràna voalohany, izay fitambaran' ny boky voasoratra talohan' i Jesoa Kristy, dia atao hoe Testamenta Taloha, fa ny fizaràna faharoa kosa, izay fitambaran' ny boky voasoratra taorian' ny nahaterahan' i Jesoa Kristy, dia atao hoe Testamenta Vaovao. Mety hampiditra amin' ny fomba samy hafa ny boky ao amin' ny Baiboly ny fiangonana tsirairay.
Fiforonan-teny
[hanova | hanova ny fango]Ny teny hoe Baiboly dia avy amin' ny fanononana amin' ny teny anglisy ny hoe Bible, izay avy amin' ny teny latina hoe Biblia. Io indray dia avy amin' ny teny grika hoe βιβλία / biblía, teny milaza maro avy amin' ny hoe βιβλίον / biblíon izay midika hoe "boky". Noho izany, amin' ny heviny voalohany, ny Baiboly dia fitambarana boky maro.
Ny dikan-teny tranain' ny Baiboly
[hanova | hanova ny fango]Dikan-teny tranain' ny Baiboly jiosy
[hanova | hanova ny fango]Ny Baiboly hebreo na Tanakh
[hanova | hanova ny fango]Voasoratra amin' ny teny hebreo ny Baiboly hebreo na ny Tanakh (hebreo: תנ"ך) nefa ahitana andalana sasany voasoratra amin' ny teny arameana (na aramianina na aramaika). Mitsinjara amin' ny fomba hafa ny Baiboly hebreo araka ny kanôna masôretika satria manasokajy ireo boky ireo ho telo: dia ny Lalàna (hebreo: תּוֹרָה / Torah) sy ny Mpaminany (hebreo: נְבִיאִים / Nevi'im) ary ny Soratra (hebreo: כְּתוּבִים / Ketuvim).
Ny Baiboly samaritana
[hanova | hanova ny fango]Miorina amin' ny dikantenin' ny Tôrah azy manokana, atao hoe Baiboly samaritana, ny fivavahan' ny Samaritana. Tsy ahitana boky hafa ao amin' ny Tanakh ity Baiboly ity afa-tsy ny Lalàna (Torah) izay ataon' ny Kristiana hoe Pentateoka. Voasoratra amin' ny fiteny hebreo samaritana sy amin' ny abidy samaritana (karazan' ny abidy hebreo taloha izay tsy ampiasain' ny Jiosy intsony) ny Baiboliny.
Misy fahasamihafam-botoatiny ny Torah hebreo sy ny Torah samaritana. Ny fiheveran' ny Samaritana fa "tsy i Jerosalema fa ny tendrombohitra Garizima no toerana masina" no lehibe indrindra amin' izany . Ahitana, ao amin' ny didy faha-10, ny fanajana an' i Garizima ho ivon-toeran' ny fanompoam-pivavahana ny Didy folo ao amin' ny Torah samaritana[1].
Narindrany hitovy ny Didy folo ao amin' ny Bokin' ny Eksôdôsy sy ao amin' ny Bokin' ny Deoterônômia[1]. Mba hitazomany ny isan' ny didy dia heveriny ho fampahafantarana fotsiny ny didy voalohany ("Izaho no IHVH Andriamanitrao, izay nitondra anao avy any amin' ny tanin' i Ejipta, niala tamin' ny tranon' ny fanandevozana"). Ny didy faharoa ao amin' ny Torah jiosy no didy voalohany ao amin' ny Torah samaritana. Amin' ny Samaritana dia namadika io fampahafantarana io ho didy "ny olon-kendry jiosy mba haha folo ny isan' ny didy raha nahitsin' izy ireo ny Torah tamin' ny nanesorany ny didy fahafolo"[2] izay mifanandrify amin' ny tendrombohitra Gerizima. Voalaza ao amin' ny Bokin' ny Eksôdôsy (34:28) ny isan' ireo didy ireo. Ankoatra ireo fahasamihafana lehibe ireo dia misy koa ny fahasamihafana maivana momba ny fanoratana ny Torah samaritana sy ny Torah jiosy, izay mampifanakaiky kokoa ny Baiboly samaritana amin' ny Septoajinta toy izay amin' ny Torah masôretika[3].
Ny Septoajinta
[hanova | hanova ny fango]Dikan-tenin' ny Baiboly hebreo nampanaovin' i Ptôlemaiôsy II amin' ny teny grika kôine, izay natao ho an' ny Jiosy any am-pielezana efa tsy mahay teny hebreo, ny Baiboly atao hoe Septoajinta na Septanta (latina: Septuaginta midika hoe: "fitopolo"), izay fantatra amin' ny tarehimarika rômana hoe LXX (midika hoe "70"). Ἡ μετάφρασις τῶν Ἑβδομήκοντα / Hê metafrasis tôn Hebdomêkonta (izay midika hoe "Dikan-tenin' ny Fitopolo") ny anaran' io Baiboly io amin' ny teny grika.
Misy tsy fitoviana ny isan' ny boky (kanôna) sy ny zavatra voasoratra ao amin' ny boky tsirairay raha ampitahaina ny Baiboly masôretika (amin' ny teny hebreo) sy ny Septoajinta. Tsy mitovy koa ny fizaràna ny boky ho toko. Amin' ny ankapobeny dia ny fanasokajiana ao amin' ny Septoajinta no arahina ao amin' ny Testamenta Taloha kristiana. Misokajy ny boky ao amin' ny Testamenta Taloha ho efatra ny Septoajinta, dia ny Boky dimy (na Pentateoka), ny Bokin' ny mpaminany, ny Boky ara-tantara ary ny Bokin' ny olon-kendry.
Nadika tamin' ny teny grika tao Aleksandria tamin' ny taonjato faha-3 tal. J.K. ny Pentateoka. Araka ny tantara miendrika angano notaterin' ny Taratasin' i Arstea[4], izay niitatra miandalana hatramin' izay, dia asa nataona manam-pahaizana Jiosy miisa 72 ny fandikana amin' ny teny grika ny Torah izay atao hoe "Torah an' ny Fitopolo" na "Torah Aleksandrina", ka nanana solontena enina avy, hono, ny foko roa ambin' ny folon' i Israely. Noheverin' ny mpampiasa azy tamin' izany fotoana izany ho mitovy lanja amin' ny Tanakh amin' ny teny hebreo nandikana azy ireo voalohany io dikan-teny io, na dia nisy ihany ny zavatra azo notsikeraina tao anatiny. Notehirizina tao amin' ny fitehirizam-bokin' i Aleksandria niaraka amin' ny "Lalàna" ny Septoajinta na Septanta: tsy natokana ho an' ny fivavahana fotsiny izy io fa lasa fehezan-dalàna nentim-paharazana ho an' ny Jiosy.
Nadika amin' ny teny grika tamin' ny taonjato vitsy manaraka ny boky hafa rehetra ao amin' ny Baiboly hebreo. Niitatra noho izany ny zavatra tondroina amin' ny anarana hoe Septoajinta na Septanta ka nahafaoka ny Baiboly jiosy amin' ny teny grika manontolo fa tsy amin' ny Torah fotsiny ihany. Nisy anefa boky sy andalana izay nosoratana mivantana amin' ny teny grika nefa tsy hita ao amin' ny Baiboly jiosy amin' ny teny hebreo. Ireo no ataon' ny Prôtestanta sy Jiosy hoe soratra apôkrifa.
Nandray tsy nisy fanovana sy nampiasa betsaka ny Septoajinta ny Jiosy miteny grika tamin' ny taonjato voalohany taor. J.K. sy ny Apôstoly ary ny Kristiana voalohany, ka io (afa-tsy boky sasany) no natao hoe Testamenta Taloha taty aoriana. Na dia misy ireo izay mihevitra fa misy zavatra diso ao amin' ny Septoajinta, dia izao no nolazain' i Pierre Gilnert:
"Nalaina avy ao amin' ny dikan-teny grika Septoajinta izay misy tsy fitovizany amin' ny soratra fototra hebreo ny ankamaroan' ny soratry ny Testamenta Taloha izay anaovana tonon-tsiahy ao amin' ny Testamenta Vaovao"[5].
Tamin' ny nanamafisana indray ny jodaisma rabinika, mba hiavahany amin' ny kristianisma izay vao niforona, dia nilaozana ny lahatsoratra grika fa ny lahatsoratra hebreo no noraisin' ny Jiosy, ary nampiasa ny fiteny hebreo ny jodaisma rabinika fa ny kristianisma kosa nampiasa ny fiteny grika[6]. Taorian' ny nanjakan' io dikan-teny grika io teo amin' ny Jiosy helenista dia nanjary Testamenta Taloha ho an' ny Kristiana ny Septoajinta. Noho izany dia nitombo ny tsy fitiavan' ny jodaisma io dikan-teny io nanomboka tamin' ny fiafaran' ny taonjato voalohany[7]. Teo amin' ny Kristiana tany amin' ny Fiangonana Tandrefana kosa dia nitohy ny maha boky fototra azy ka maro ny dikan-teny latinan' ny Baiboly avy aminy. Tsy voasolon' ny Volgata izy raha tsy tamin' ny taonjato faha-8[8]. Tao amin' ny Fiangonana Tatsinanana kosa, izay mampiasa ny fiteny grika amin' ny sorona masina, dia mitoetra ho lahatsoratra fototra ho an' ny fandikan-teny samihafa ny Septoajinta na Septanta.
Ny dikan-teny tranain' ny Baiboly kristiana
[hanova | hanova ny fango]Ny Vetus Latina
[hanova | hanova ny fango]Tamin' ny teny grika ny Baiboly kristiana voalohany, dia ny Septoajinta na Septanta sy ny Testamenta Vaovao. Nampiasa ny dikan-teny latinan' ireo boky ireo ny Kristiana any amin' ny tany miteny latina taty aoriana. Ireo dikan-teny amin' ny teny latina ireo no atao hoe Vetus Latina, izany hoe "Latina Tranainy"[9]. Hita, tamin' ny taonjato faha-4, fa tsy tongalafatra ireo Baiboly amin' ny teny latina ireo ka dia nanao dikan-teny vaovao amin' io fiteny io indray i Hierônimo, dia ny Volgata.
Ny Vulgata
[hanova | hanova ny fango]Dikantenin' ny Baiboly amin' ny teny latina ny Vulgata. Voalohany indrindra dia niainga tamin' ny Heksapla nosoratan' i Ôrigenesy i Hierônimo (atao hoe Zerôma na Jerôma koa), avy eo nampiasa ny soratra tamin' ny fiteny hebreo izay heveriny fa hany vokatry ny tsindrimandry avy amin' Andriamanitra izy[9]. Efa nandika ampahany tamin' ny Testamenta Vaovao koa i Hierônimo tamin' ny taona 382, telo taona talohan' ny nandikany ny Testamenta Taloha[9]. Nadikany avy tamin' ny soratananana grika ny Evanjely efatra. Tsy i Hierônimo no nanao ny fandikana ny boky hafa ao amin' ny Testamenta Vaovao: olona niara-niaina taminy no nanao izany ka anisan' izany i Rofino Siriana. Vita ny Vulgata tamin' ny taona 405[9].
Ny Peshitta
[hanova | hanova ny fango]Dikan-teny tranain' ny Baiboly kristiana amin' ny teny siriaka ny Peshitta. Nadika avy amin' ny teny hebreo ny Testamenta Taloha fa ny Testamenta Vaovao kosa dia mety avy tamin' ny teny grika. Izany fandikana izany dia mety natao tamin' ny taonjato faha-2 taor JK.
Dikan-teny amin' ny fiteny andavanandron' ny olona
[hanova | hanova ny fango]Talohan' ny fandraràna
[hanova | hanova ny fango]Baiboly amin' ny teny gôtika
[hanova | hanova ny fango]Ny fandikan-teny feno voalohany amin' ny tenim-pirenena ampiasain' ny olona andavanandro dia ilay natao tamin' ny teny gôtika tamin' ny taonjato faha-4. I Ulfilas (na Wulfila) no nanatanteraka izany tamin' ny taona 340 hatramin' ny 380 taor JK. Fandikan-teny natao ho an' ny vahoaka jermanika, amin' ny fampiasana abidy namboarina manokana izany.
Baiboly amin' ny teny armeniana
[hanova | hanova ny fango]Nadika ho amin' ny teny armeniana ny Baiboly tamin' ny fiandohan' ny taonjato faha-5 (taona 405–414). I Mesrop Mashtots (362–440), izay mpamorona ny abidy armeniana tany amin' ny taona 405 tany ho any, no nanao ny fandikan-teny niaraka amin' i Sahak Partev (Isaac). Ny Septoajinta no niaingana ho an' ny Testamenta Taloha fa ny Baiboly amin' ny fiteny siriaka (Peshitta) ho an' ny fizaràna sasany.
Baiboly amin' ny teny jeôrjiana
[hanova | hanova ny fango]Ny Baiboly amin' ny fiteny jeôrjiana dia nadika fotoana fohy taorian' ny Baiboly armeniana, tamin' ny fiandohan' ny taonjato faha-5, tamin' ny fampanjakana ny kristianisma tao Jeôrjia (Iberia sy Colchis). Nampiasaina amin' izany ny abidy jeôrjiana taloha izay niavaka tamin' ny abidy grika sy abidy armeniana. Ny lovantsofina jeôrjiana dia milaza fa i Josèb avy any Tibilisi sy moanina hafa no mpandika teny voalohany, niainga avy amin' ny rijanteny grika sy siriàka ary armeniana.
Baiboly amin' ny teny geezy
[hanova | hanova ny fango]Ny Baiboly amin' ny teny geezy (na fiteny etiôpiana klasika) dia iray amin' ny fandikan-tenin' ny Baiboly tranainy indrindra aty Afrika ary mifandray akaiky amin' ny tantaran' ny kristianisma any Etiôpia. Teo anelanelan' ny taonjato faha-4 sy faha-6 ny fandikana manontolo ny Baiboly amin' ny teny geezy, angamba nandalo dingana maromaro. Tsy fantatra ny mpandika teny, fa ny Septoajinta no niaingana ho an' ny Testamenta Taloha ary ny rijanteny grika sy siriaka ho an' ny Testamenta Vaovao. Mampiasa ny abidy geezy izy io ary misy boky maromaro tsy hita ao amin' ny Baiboly katôlika na prôtestanta, toy ny Bokin' i Henôka sy ny Bokin' ny Jobily ary ny bokin' ny Mekabiana (voalohany sy faharoa ary fahatelo). Mbola ampiasain' ny Fiangonana Ôrtôdôksa Etiôpiana io Baiboly io.
Famerana ny fandikana ny Baiboly
[hanova | hanova ny fango]Fandraràna ny fandikana sy ny fananana Baiboly
[hanova | hanova ny fango]Tsy nalalaka hatrany akory ny fahazoana mandika na mamaky na mitahiry ny Baiboly kristiana amin' ny fitenin' ny olona andavanandro fa nisy fotoana nandaràna izany ka ny Baiboly amin' ny fiteny latina ihany no nankatoavina. Izany no anisan' ny zavatra notapahina tamin' ny Kônsily tao Tôlôsa tamin' ny taona 1229[10].
Baiboly amin' ny teny anglisy
[hanova | hanova ny fango]Nanao ny fandikana ny Baiboly amin' ny teny anglisy i John Wycliffe tamin' ny faramparan' ny taonjato faha-14 (taona 1382–1395). Fandikan-teny feno ny Testamenta Taloha sy ny Testamenta Vaovao avy amin' ny teny latina (Vulgata) izany, ka ny tanjona dia ny hahafahan' ny laîka hahazo mamaky ny Baiboly na dia eo aza ny fandrarana (Jereo: Baibolin' i Wycliffe).
Baiboly amin' ny teny alemana
[hanova | hanova ny fango]Nisy koa ny fandikana ny Baiboly amin' ny teny alemàna nataon' i Johannes Mentelin (atao hoe Baibolin' i Mentelin na Baibolin' i Weimar) tamin' ny taonjato faha-15 (taona 1466), izay natao sora-tanana. Nadika avy amin' ny Baiboly latina (Vulgata) izany Baiboly izany.
Nanao fandikan-teny ny Baiboly koa i Martin Luther teo anelanelan' ny taona 1522 sy 1534. Fandikana natao pirinty izany. Mbola hita tao ny boky deoterôkanônika katôlika nefa nalahatra tany amin' ny faran' ny Baiboly. Nadika avy amin' ny teny hebreo ny Testamenta Taloha fa avy amin' ny teny grika kosa ny Testamenta Vaovao) (Jereo: Baibolin' i Lotera).
Baiboly amin' ny teny frantsay
[hanova | hanova ny fango]Tamin' ny Andro Antenatenany dia nisy ny fandikana ny Baiboly amin' ny teny frantsay: nisy fandikan-teny ampahany maromaro nanomboka tamin' ny taonjato faha-13. Ohatra: ny Baibolin' i Guyart des Moulins (taona 1295), fandikan-teny feno avy amin' ny Vulgata. Matetika no tamin' ny endrika sora-tanana no nananana ireo fandikan-teny ireo, izay indraindray voarara.
Baiboly amin' ny teny espaniôla
[hanova | hanova ny fango]Tamin' ny taonjato faha-14 sy faha-15 dia nisy ny fadikana ny Baiboly amin' ny teny espaniôla ho an' ny Môriska (Mozilmana tany Espaina izay niova ho Katôlika an-tery teo anelanelan' ny taona 1499 sy 1526) izay natao sora-tananana, izay nampiasa ny abidy arabo fa tsy ny abidy latina. Dikan-teny ampahany avy amin' ny Vulgata izany.
Baiboly amin' ny teny italiana
[hanova | hanova ny fango]Nisy ny fandikana amin' ny teny italiana ny Baiboly amin' ny fomba voafetra, matetika natao sora-tanana sady niafina, hatramin' ny taonjato faha-16.
Ny fizaràn' ny Baiboly kristiana
[hanova | hanova ny fango]Mizara roa lehibe ny Baiboly kristiana ka izao avy ireo fizaràna ireo. Ny voalohany dia atao hoe Testamenta Taloha, izay tsy inona fa ny Tanakh jiosy, raha tsy isaina ny fahasamihafana mety hisy. Ny faharoa dia ny Testamenta Vaovao. Fitambaram-boky maromaro izay nofidina ho fototra, ho kanôna, ny fizaràna tsirairay.
Ny boky ao amin' ny Testamenta Taloha
[hanova | hanova ny fango]Ny Testamenta Taloha dia ahitana ny Pentateoka, ny Boky ara-tantara (na Bokim-pitantarana), ny Bokin' ny olon-kendry, ny Bokin' ny mpaminany. Atao amin' ny teny grika hoe ἡ Παλαιὰ Διαθήκη / hê Palaià Diathếkê ny Testamenta Taloha.
Ny Pentateoka
[hanova | hanova ny fango]Fiitambaran' ny Genesisy (na Jenezy), ny Eksôdosy (na Eksaody), ny Levitikosy (na Levitika), ny Nomery (na Fanisana) ary ny Deoterônômia (na Deoterônômy) ny Pentateoka. Araka ny lovantsofina jiosy dia i Mosesy na Môizy no nanoratra azy ka izany no iatsoana azy io indraindray hoe "Boky Dimin' i Mosesy" na "Boky Dimin' i Môizy".
Ny boky ara-tantara
[hanova | hanova ny fango]Ny boky ara-tantara dia ny Jôsoa (na Jôsoe), ny Mpitsara, ny Rota, ny Samoela voalohany, ny Samoela faharoa, ny Mpanjaka voalohany, ny Mpanjaka faharoa, ny Tantara voalohany, ny Tantara faharoa, ny Ezra (na Esdrasa), ny Nehemia ary ny Estera. Misy boky hafa atao hoe deoterôkanônika avy ao amin' ny Septoajinta ny Baiboly katôlika, dia ny Tobià, ny Jodita, ny Makabeo voalohany ary ny Makabeo faharoa. Misy lahatsoratra fanampiny, izay tsy hita ao amin' ny Baiboly prôtestanta sy ao amin' ny Baiboly hebreo, ny Estera sy ny Daniela ao amin' ny Baiboly katôlika.
Ny bokin' ny olon-kendry
[hanova | hanova ny fango]Ny bokin' ny olon-kendry dia ny Jôba, ny Salamo, ny Ohabolana, ny Mpitoriteny (na Kôhelety), ary ny Tononkira Fanaperana (na Tononkiran' i Solômôna, Tononkira dia Tononkira). Ahitana boky fanampiny deoterôkanônika ny Baiboly Katôlika: ny Fahendrena sy ny Siràka (na Ekleziastika).
Ny bokin' ny Mpaminany
[hanova | hanova ny fango]Ny bokin' ny mpaminany dia ny Isaia (na Izaia), ny Jeremià, ny Ezekiela, ny Daniela (na Daniely), ny Fitomaniana, ny Hôsea (na Ôsea), ny Jôela (na Jôely) ny Amôsa (na Amôsy), ny Ôbadià (na Abdiasa na Hôbadia), ny Jônà (na Jônasa), ny Mikà (na Mikea), ny Nahoma, ny Habakoka (na Habakòka) ny Zefania (na Sôfônia), ny Hagay (na Akjea), ny Zakaria ary ny Malakia (na Malaký). Misy tohiny izay tsy hita ao amin' ny Baiboly prôtestanta na ny Baiboly hebreo ny Daniely ao amin' ny Baiboly katôlika. Ahitana ny Bokin' i Baròka koa ny ao amin' ny Baiboly katôlika.
Ny boky ao amin' ny Testamenta Vaovao
[hanova | hanova ny fango]Mizara efatra ny boky ao amin' ny Testamenta Vaovao (grika: ἡ Καινὴ Διαθήκñ / Hê Kainề Diathếkê), dia ny Filazantsara (na Evanjely na koa Vaovao Mahafaly), ny Epistily (na Epistolà), ny Asan' ny Apôstôly ary ny Apôkalipsy (na Apôkalipsa). An' ny Kristiana manokana ny Testamenta Vaovao fa tsy misy ao amin' ny Tanakh.
Ny Filazantsara na Vaovao Mahafaly
[hanova | hanova ny fango]Ny Filazantsara dia ahitana ny Matio, ny Marka, ny Lioka ary ny Joany (na Jaona).
Ny epistily na epistola na taratasy
[hanova | hanova ny fango]Ireto ny epistily na epistola na taratasy: ny Rômana, ny Kôrintiana voalohany, ny Kôrintiana faharoa, ny Galatiana, ny Efesiana (na Efezianina), ny Filipiana, ny Kôlôsiana, ny Tesalôniana voalohany (na Tesalônisianina voalohany), ny Tesalôniana faharoa (na Tesalônisianina faharoa), ny Timôty voalohany (na Timôte voalohany), ny Timôty faharoa (na Timôte faharoa), ny Titosy, ny Filemôna, ny Hebreo (na Hebrio), ny Jakôba, ny Petera voalohany, (na Piera voalohany) ny Petera faharoa (na Piera faharoa), ny Joany voalohany (na Jaona voalohany), ny Joany faharoa (na Jaona faharoa), ny Joany fahatelo,(na Jaona fahatelo) ary ny Jodà (na Joda).
Ny Asan' ny Apôstôly
[hanova | hanova ny fango]Tokana fa tsy maro ny Asan' ny Apôstôly ao amin' ny Baiboly kristiana. Tohin' ny Evanjelin' i Lioka izy io.
Ny Apôkalipsy na Apôkalipsa na Fanambaràna
[hanova | hanova ny fango]Tokana koa fa tsy maro ny Apôkalipsy (na Apôkalipsa na Apokalypsy) ao amin' ny Baiboly kristiana.
Jereo koa
[hanova | hanova ny fango]Rohy ivelany
[hanova | hanova ny fango]Baiboly amin' ny teny frantsay
[hanova | hanova ny fango]Wikisource:
Baiboly amin' ny teny anglisy
[hanova | hanova ny fango]Wikisource:
Baiboly amin' ny teny malagasy
[hanova | hanova ny fango]- Baiboly malagasy (Prôtestanta)
Baiboly amin' ny teny tanana malagasy
[hanova | hanova ny fango]Samihafa
Loharano
[hanova | hanova ny fango]- 1 2 "The Samaritan Tenth Commandment", The Samaritans, Their History, Doctrines and Literature, par Moses Gaster, The Schweich Lectures, 1923.
- ↑ The Tenth Commandment in the Pentateuch in the hands of the Israelite Samaritans (notsidihina tamin'ny 29/12/2006).
- ↑ Robert David, Manuel Jinbachian, Translating the Hebrew Bible: from the Septuagint to the Nouvelle Bible Segond, Médiaspaul, 2005, p. 97
- ↑ « Sources chrétiennes » N° 91, Paris, Le Cerf, 1962.
- ↑ Pierre Gilnert, Comment la Bible fut écrite, Centurion- Bayard, 1995, p.18.
- ↑ André-Marie Gerard, « Septante » ao min'ny Dictionnaire de la Bible, Laffont/Bouquins.
- ↑ Geoffrey Wigoder (dir.) « Septante » ao amin'ny Dictionnaire encyclopédique du judaïsme, Laffont/Bouquins.
- ↑ Marguerite Harl, La Bible en Sorbonne, ou la revanche d'Érasme, Cerf, 2004. Recension dans Esprit et Vie, 2005. (tahiry)
- 1 2 3 4 "Vulgate de Saint Jérôme", Encyclopaedia Universalis (391-405 env.) (tahiry]
- ↑ Canon 14 Archived Aogositra 28, 2018 at the Wayback Machine [tahiry].