Here naverokê

Asya

Ji Wîkîpediya, ensîklopediya azad.
Asya
35°Bk 108°Rh / 35°Bk 108°Rh / 35; 108
Pêk tê ji
Rûerd
  • 44.614.500 km² Li ser Wîkîdaneyê biguhêre
Nifûs4.977.954.915 (2025) Li ser Wîkîdaneyê biguhêre
Saet
  • Nepal Standard Time
  • Sri Lanka Standard Time
  • Philippine Standard Time
  • Magadan Time
  • Armenia Time
  • Hong Kong Time
  • Indian Standard Time
  • Vladivostok Time
  • Korea Standard Time
  • Japan Standard Time
  • Asia/Thimphu
  • UTC+6
  • time in China
  • EET
  • Yekaterinburg Time
  • Irkutsk Time
  • Yakutsk Time
  • Azerbaijan Time
  • Israel Standard Time
  • Iran Standard Time Zone
  • Krasnoyarsk Time
  • Taiwan time
  • Indonesia Western Standard Time
  • Indonesia Central Standard Time
  • Time in Malaysia
  • Pakistan Standard Time
  • Bangladesh Standard Time
  • Singapore Standard Time Li ser Wîkîdaneyê biguhêre
biguhêre - Wîkîdaneyê biguhêreBelge

Asya parzemîneke ku hem ji aliyê qada bejahiyê ve û hem jî ji aliyê nifusê ve parzemîna herî mezin a Cîhanê ye.[1] Parzemîna Asyayê xwedî rûberek e ku 44 milyon kîlometre çarçik ruber werdigirtiye nav xwe. Asya bi qasê ji %30 ji tevahiya bejahiya erdê û ji %8 ji tevahiya rûyê Cîhanê rûber werdigirtiye. Jiber ku parzemîn malavaniya mirovên pêşîn kiriye, bûye cihê gelek şaristaniyên pêşîn ê mirovahiyê. Ev parzemîna ku demek dirêj e ji bo piraniya nifûsa mirovan malovaniyê kiriye, cihê gelek şaristaniyên pêşîn bû. Di serdema hemdem de bi 4,7 milyar nifûsa parzemînê bi qasê ji %60ê nifûsa Cîhanê pêk aniye.[2][3]

Di heman demê de Asya axa Ewrasyayê bi Ewropayê re û axa Afro-Ewrasyayê jî hem bi Ewropa û hem jî bi Afrîkayê re parve dike. Parzemîn bi gelemperî li rojhilat bi Okyanûsa Mezin, li başûr bi Okyanûsa Hindî û li bakur jî bi Okyanûsa Arktîkê re sinorê parzemînî parvedike. Sinorê Asyayê bi Ewropayê re sinorek dîrokî û çandî ye ku di navbera herdu parzemînan de cudabuneke zelal a fîzîkî û erdnîgarî tine ye. Dabeşkirina Ewroasyayê li ser du parzemînan cudahiyên çandî, zimanî û etnîkî yên rojhilat û rojava nîşan dide ku hinek ji wan li gorî xetek dabeşkirineke tûj li ser spektrumê diguherin. Dabeşkirinek pejirandî ya Asyayê li rojhilatê Kanala Suezê ku Asyayê ji Afrîkayê vediqetîne û li rojhilatê Tengava Stembolê, Çiyayên Ûralê û Çemê Ûralê û li başûrê Çiyayên Kafkasyayê û Deryaya Qezwînê û Deryaya Reş, Asyayê ji Ewropayê vediqetîne.[4]

Ji ber mezinahî û cihêrengiya parzemînê têgeha Asyayê navek e ku ji kevnariya klasîk vedigere. Dibe ku nav ji erdnîgariya fizîkî bêtir bi erdnîgariya mirovan re têkildar be. Asya ji hêla komên etnîkî, çand, hawîrdor, aborî, têkiliyên dîrokî û pergalên hikûmetan ve li seranserê parzemînî û di nav deverên xwe de pir cûda dibe. Di heman demê de li parzemînê tevliheviyek ji gelek avhewayên cihêreng jî heye ku ji başûrê ekvatorê bi çolê germ li Rojhilata Navîn, deverên nerm li rojhilat û navenda parzemînê bigire heya deverên subarktîk û polar ên li Sîbîryayê heye.

Ji ber ku têgeha Asyayê ji terma herêma rojhilat ji perspektîveke ewropî hatiye, ji xeynî Ewropayê, Asya qada fireh a mayî ya Ewrasyayê ye. Ji ber vê yekê Asya herêmek e ku çandên cihêreng ên serbixwe lê bi hev re dijîn ne ku çandeke yekane parve dikin û sinorê parzemînê bi Ewropayê re hinekî guherbar e û ji dema ku di kevnariya klasîk de hatiye çêkirin ve guheriye. Dabeşkirina Ewrasyayê ku di navbera du parzemînan hatiye dabeşkirin cûdahiyên çandî yên rojhilat û rojava nîşan dide.

Çîn û Hindistan ji sala 1em heta sala 1800 p.z. wekê mezintirîn aboriyên Cîhanê cihên xwe guhertine. Çîn di piraniya dîroka tomarkirî de hêzek aborî ya mezin bû ku heta sala 1500an xwedî rêjeya herî bilind ê GDP ya serê nifûsê bû. Rêya Hevrîşimê bûye rêya sereke ya bazirganiyê ya rojhilat û rojava yê li hundirê Asyayê. Di heman demê de Tengava Malakkayê wekê rêyeke sereke ya deryayî bû. Parzemîna Asyayê di sedsala 20an de dînamîzma aborî û her wiha mezinbûna nifûsê ya zêde nîşan daye lê ji wê demê ve mezinbûna giştî ya nifûsê kêm bûye.[5] Her wiha di warê baweriyê de parzemîna Asyayê herêmeke giring e ku cihê jidayikbûna piraniya dînên sereke yên Cîhanê bû ku di nav de îslam, cihûtî, xiristiyanî, hinduîzm, budîzm û gelek din ên din hene.

Asya ji aliyê komên etnîkî, çandî, jîngeh, aborî, girêdanên dîrokî û pergalên hikûmetê ve li seranserê herêmên xwe û di nav wan de pir cûda dibe. Di heman demê de tevlîheviyeke gelek avhewayên cuda heye ku ji başûrê ekvatorê bigire heya çolên germ ên li hinek beşên Rojavayê Asyayê, Asyaya Navendî, Asyaya Başûr û Asyaya Rojhilat û daristanên tropîkal ên li başûrê rojhilatê Asyayê, deverên nerm ên li rojhilat û navenda parzemînê bigire heya deverên berfireh ên subarktîk û polarî yên li Asyaya Bakur avhewaya parzemînê diguhere.

Asyaya Ptolemyus

Hatiye bawerkirin ku peyva "Asya" ji toponîma assuwa (hîtîtî: 𒀸𒋗𒉿, bi tîpên latînî: aš-šu-wa) yê serdema bronzê hatiye ku di destpêkê de tenê ji bo beşek ji bakurê rojavayê Anatolyayê hatiye bikaranîn. Ev têgeh di tomarên hîtîtan de derbas bûye ku vedibêjin ka çawa konfederasyoneke ji dewletên Assuwan ku Troy jî di nav de bû ku li dora sala 1400 b.z. de li dijî padîşahê hîtîtan Tudhaliya I bi ser neketiye.[6][7][8] Di belgeyên Linear B yên hemdem navê Aswia (yewnanî ya mîkenî: 𐀀𐀯𐀹𐀊, bi tîpên latînî: a-si-wi-ja) derbas bûye ku diyar ev ku behsa dîlên ji heman herêmê dike.[9][10]

Berevajî Yewnanîstan û Misirê, Herodotus vê têgeh ji bo Anatolyayê û axa împeratoriya hexemenîşî bi kar aniye. Wî ragihandiye ku yewnaniyan texmîn kirine ku navê Asyayê ji navê jina Prometheus hatiye wegirtin lê lîdyayî gotine ku navê wê ji avê Asies ku kurê Cotys bû, hatiye wergirtin ku piştre jî eşîreke li Sardîsê bi vê heman navê hatiye binavkirin.[11] Li gorî mîtolojiya yewnanî, "Asya" (Ἀσία an Ἀσίη) navê "xwedawenda nimf an tîtan a Lîdyayê" bû.[12] Îlyada (ku ji aliyê yewnanên kevnare ve ji Homer re hatiye vegotin) di Şerê Troyayê de behsa du frîgiyên bi navê Asios (bi rastî 'asyayî') dike. Di heman demê de zozanek an deştek ku zozanek tê de heye li Lîdyayê wekê ασιος hatiye binavkirin.[13][14]

Ev têgeh paşê ji aliyê romayiyan ve hatiye pejirandin ku ji bo parêzgeha Asyayê ku li rojavayê Anatolyayê ye, hatiye bikar anîn.[15] Yek ji nivîskarên pêşîn ku navê Asyayê wekê navê tevahiya parzemînê bi kar aniye Plînî bû.[16]

Pênase û sinor

[biguhêre | çavkaniyê biguhêre]

Sinorê Asya û Ewropayê

[biguhêre | çavkaniyê biguhêre]
Pênasînên ku ji bo sinorê di navbera Asya û Ewropayê de di serdemên cuda yên dîrokê de hatine bikaranîn. Pênasînên nûjen bi piranî li gorî xetên B û F yên hatine dayîn in.

Dabeşkirina sêaliya cîhana kevin ku wekê Afrîka, Asya û Ewropa hatiye dabeşkirin, ji sedsala 6ê b.z. ve ji aliyê erdnîgarnasên yewnanî yên wekê Anaksîmandros û Hekataeus ve di meriyetê de ye.[17] Anaksîmandros sinorê di navbera Asya û Ewropayê de li ser çemê Fasis (niha Rionî) li Gurcistana Qefqasyayê kivşe kiriye (ji devê wî yê li ber Potî li perava Deryaya Reş, di rêya deriyê Suramiyê û li ser çemê Kurayê heta Deryaya Qewzînê) ku ev sinor ji Herodotus ve di sedsala 5ê b.z. de hatiye diyarkirin.[18]

Di serdema Helenîstîk de[19] ev sinor hatiye sererastkirin û sinorê di navbera Ewropa û Asyayê de êdî wekê Tanais (çemê Don a îro) dihat hesibandin. Ev sinor ji aliyê nivîskarên serdema Romayê Posidonius,[20] Strabo[21] û Ptolemy ve, di nivîsarên wan de hatine bikar anîn.[22]

Piştre careke din dîsa sinorê di navbera Asya û Ewropayê de ji aliyê akademîsyenên ewropî ve ji nû ve hatiye destnîşankirin.[23] Di sala 1730an de, pênc sal piştî mirina Peterê Mezin, Philip Johan von Strahlenberg li Swêdê atlaseke nû weşandine ku tê de çiyayên Ûralê wekê sinorê Asyayê hatiye pêşniyar kirin. Vasily Tatishchev ragihandiye ku wî ev fikir ji von Strahlenberg re pêşniyar kiriye. Von Strahlenberg çemê Embayê wekê beşa başûrê vê sinor pêşniyar kiribû.

Di sedsalên pêş de gelek pêşniyar hatine kirin heta ku çemê Ûralê di nîvê sedsala 19an de serdest bû. Sinor bi mecbûrî ji Deryaya Reş (pênaseya romayiyan) ber bi Deryaya Qewzînê ve hatibû veguhastin ku çemên Emba û çemê Ûralê dikevin nav vê deverê.[24] Her çend carinan sinor ber bi bakur ve jî tê danîn ku li ser depresyona Kuma-Manych ye, pir caran sinor di navbera Deryaya Reş û Deryaya Qewzînê de, li ser bilindeyên çiyayên Qefqasê hatiye danîn.[23]

Sînorê Asya û Afrîkayê

[biguhêre | çavkaniyê biguhêre]

Sinorê di navbera Asya û Afrîkayê de qenala Suweyşê, kendava Suweyşê, Deryaya Sor û Bab-el-Mandeb e.[25] Ev yek Misirê dike welatekî transparîsî ku nîvgirava Sînayê li Asyayê û mayî ya din ên welêt li Afrîkayê ye.

Sinorê Asya û Okyanûsyayê

[biguhêre | çavkaniyê biguhêre]
Nexşeya pênasekirina sinorê di navbera Asya û Okyanûsyayê de

Sinorê di navbera Asya û Okyanûsyayê de bi gelemperî li Arşîpelago ya Îndonezyayê, bi taybetî li Rojhilatê Îndonezyayê ye. Xeta Wallace deverên biyoerdnîgarî yên asyayî û Wallacea ji hev vediqetîne ku herêmeke veguhêz a tengavên avên kûr ên di navbera komên erdên parzemînî yên asyayî û Awistralyayê de ye.[26] Xeta Weberê herêmê li gorî hevsengiya faunayê di navbera eslê asyayî an jî eslê awistralyayî-papûayî de dike du parçe.[27][28] Sinorê rojhilatê Wallacea bi Sahulê re ji aliyê Xeta Lydekker ve hatiye destnîşankirin. Giravên Maluku (ji xeynî giravên Arûyê) pir caran wekê li ser sinorê başûrê rojhilatê Asyayê hatine destnîşankirin.[26] Ji ber ku her du jî li ser plaqeya parzemînî ya Awistralyayê ne, digel giravên Arûyê û Gîneya Nû ya Rojava, li rojhilatê Xeta Lydekkerê bi tevahî beşek ji Okyanûsyayê ne.

Ji aliyê çandî ve herêma Wallacea nîşana veguherîna di navbera gelên awusturnî û melanezî de ye ku bi astên cûda yên tevlihevbûna di navbera herdu gelan de ye.[29] Bi gelemperî, herêmek her ku ber bi rojava û peravê ve dûrtir be, bandorên awusturoniyan ewqas xurttir in û her ku herêmek ber bi rojhilat û hundirê welêt ve dûrtir be, bandorên melaneziyan ewqas xurttir dibin. Têgehên Asyaya Başûrê Rojhilat û Okyanûsyayê ku di sedsala 19an de hatine çêkirin, ji destpêka xwe ve xwedî wateyên erdnîgarî yên pir cûda ne. Faktora sereke di destnîşankirina ka kîjan girav, giravên Arşîpelago ya Endonezyayê an giravên asyayî ne, diyar kirina cihê milkên kolonyal ên împaratoriyên cûrbecûr li deverê (ne hemî ewropî) ye. Lewis û Wigen îdîa kirine ku "Ji ber vê yekê tengkirina 'Başûrê Rojhilatê Asyayê' heta sinorên wê yên niha bi pêvajoyeke hêdî hatiye diyarkirin."[30]

Sinorê Asya û Amerîkaya Bakur

[biguhêre | çavkaniyê biguhêre]
Li gorî peymana sinorê Deryayî ya Yekîtiya Sovyetê û DYAyê sinorê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Rûsyayê

Tengava Bering û Deryaya Beringê erdên Asya û Amerîkaya Bakur ji hev dabeş kirine û di heman demê de sinorê navneteweyî di navbera Rûsya û Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê de pêk anîne. Ev sinorê neteweyî û parzemînî giravên Diomedeyê li tengava Beringê, giravên Diomedeyên Mezin li Rûsyayê û Giravên Diomedeyên Biçûk li Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê ji hev dabeş kirine. Giravên Aleutianê zincîreyeke giravî ye ku ji nîvgirava Alaskayê ber bi rojava ve ber bi giravên Komandorskiyê û ber bi nîvgirava Kamchatka ya Rûsyayê ve dirêj dibin.

Ji xeynî koma giravên nêzîk a herî rojavayî ku li ser deverên parzemînî ya Asyaya li piştê hewza Aleutiyana Bakur e û di hinek rewşên kêm de dikare bi Asyayê ve girêdayî be, ku bi yekê dikare bibe sedem ku Dewletên Yekbûyî wekê dewleteke transparîntal were dîtin, piraniya van giravan her gav bi Amerîkaya Bakur ve girêdayî ne. Di heman demê de ji ber rewşa wan ê wekê giravên dûr ên Pasîfîkê û nêzîkbûna wan bi plaqeya Pasîfîkê re, giravên Aleutianê carinan dikare bi Okyanûsyayê ve werin girêdan.[31][32][33] Lêbelê ji ber biyoerdnîgarî ya wan ê ne-tropîkal û her wiha ji ber niştecihên wan ên ku di dîrokê de bi gelên xwemaliyên yên Amerîkayê re xizmin, ev yek pir kêm pêk tê.[34][35]

Girava St. Lawrence ku li bakurê Deryaya Beringê ye girava eyaleta Alaska ya DYAyê ye û dibe ku bi her du parzemînan ve girêdayî be lê hema hema her gav wekê giravên Rat ên di zincîra Aleutianê de, beşek ji Amerîkaya Bakur hatiye dîtin. Li xalên giravên ya herî nêzîk, Alaska û Rûsya tenê 4 kîlometre ji hev dûr in.

Pênaseya berdewam

[biguhêre | çavkaniyê biguhêre]
Nexşeya Afro-Ewrasyayê

Asyaya erdnîgarî têgîneke çandî ya têgînên ewropî yên cîhanê ye ku ji yewnanên kevnare ve dest pê dike û li ser çandên din hatiye ferzkirin ku têgeheke nezelal e ku dibe sedema nakokiyên endemîk li ser wateya wê. Asya bi temamî li gorî sinorên çandî yên celebên pêkhateyên xwe yên cihêreng nîne.[36]

Ji ber ku di navbera wan de cudahîyek fîzîkî ya berbiçav tune ye, ji serdema Herodot ve hindikahiyeke ji erdnîgaran sîstema sê-parzemînan (Ewropa, Afrîka, Asya) qebûl nekirine.[37] Wek mînak Sir Barry Cunliffe, profesorê emerîtus ê arkeolojiya ewropî ya li Oxfordê, îdîa kiriye ku Ewropa ji aliyê erdnîgarî û çandî ve tenê "perçeyeke rojavayî ya parzemîna Asyayê" ye.[38]

Ji aliyê erdnîgarî ve Asya pêkhateya sereke ya rojhilatê parzemîna Ewrasyayê ye û Ewropa jî nîvgirava bakurê rojavayê Asyayê ye. Asya, Ewropa û Afrîka girseyeke yekgirtî ya domdar ê Afro-Ewrasyayê pêk tînin û refikeke parzemînî ya hevpar parve dikin. Hema bêje tevahiya Ewropayê û beşek mezin ê ji Asyayê li ser plaqeya Avrasyayê ne ku li başûr bi plaqeya erebî û plaqeya Hindistanê û li rojhilatê Sîbîryayê (rojhilatê çiyayên Çerkezyayê) jî li ser plaqeya Amerîkaya Bakur e.

Li ser bingeha teoriya derketina ji Afrîkayê, nexşeya koçberiyên destpêkê yên mirovan.
Koçberiyên destpêkên hind û ewropî ji deştên pontîk û seranserê Asyaya Navendî ku rastî nifûsên kevnar ên bakurê rojhilatê Asyayê hatine.

Nêzîkê 1,8 milyon sal berê Homo erectus ji parzemîna Afrîkayê derketine.[39] Hatiye bawerkirin ku ev cureya mirovan ji 1,8 milyon heta 110.000 sal berê li rojhilat û başûrê rojhilatê Asyayê jiyaye.[40]

Lêkolîneran bawer kirine ku mirovê nûjen an jî Homo sapiens, nêzîkê 60.000 sal berê bi ser peravê kêleka Okyanûsa Hindî koçî başûrê Asyayê bûne.[41] Mirovên nûjen li başûrê rojhilatê Asyayê bi cureyekî mirovî yê kevnar ê bi navê Denisovans re tevlêhev (melez) bûne.[42] Berê hatina mirovên nûjen, Flores ji aliyê Homo floresiensis ve ku mirovekî piçûk ê kevnare bûn, hatibû dagirkirin.[43]

Bav û kalên ewrasyayîyên rojhilat nêzîkê 46.000 sal berê ji ewrasyayîyên rojava yên kevnare cûda bûne û ji navenda deşta Îranê koç bûne. Delîlên ji lêkolînên genomîk ên tevahî nîşan didin ku mirovên pêşîn ên li Amerîkayê nêzîkê 36.000 sal berê ji asyayiyên rojhilata kevnare cuda bûne û ber bi bakur ve, ber bi Sîbîryayê ve berfireh bûne ku li wir rastê nifûseke sîbîryayî ya paleolîtîk a cûda (ku wekê ewrasyayîyên bakurê kevnare tê zanîn) hatine û bi wan re têkilî danîne ku ev yek hem bûye sedema gelên paleosîbîryayî û hem jî bûye sedeme çêbûna gelên xwemaliyên amerîkî yên kevnare.[44]

Asyayiyên başûr ên nûjen neviyên tevlîheviyeke ji bav û kalên ewrasyayî yên rojava (bi taybetî pêkhateyên îranî yên neolîtîk û ajalvanên rojava) bi pêkhateyeke xwemalî ya rojhilatê ewrasyayî ya pêşniyarkirî (ku wekê hindîyên başûr ên kevnare têne binavkirin) ku herî nêzîkê beşa ne-rojavayî ya ewrasyayî ye ku ji mînakên başûrê Asyayê hatiye derxistin ku ji dûr ve bi gelên andamaneseyê, asyayiyên rojhilat û awistralyayên aborjîn re xizm in.[45]

Serdema kevnare

[biguhêre | çavkaniyê biguhêre]
Nexşeya rêya hevrîşimê

Dîroka Asyayê dikare wekê dîrokên cihêreng ên çend herêmên peravên cîran were dîtin ku di nav de Asyaya Rojhilat, Asyaya Başûr, başûrê rojhilatê Asyayê, Asyaya Navendî û Asyaya Rojava heye. Derdora peravê warê hinek ji şaristaniyên herî kevn ên cîhanê bû ku her yek ji wan li dora geliyên çemên berhemdar pêş ketiye. Di heman demê de şaristaniyên li Mezopotamya, Geliyê Îndus û şaristaniyên li Çemê Zer gelek tiştên ku dişibin hev parve kirine. Dibe ku van şaristaniyan teknolojî û ramanên wekê matematîk û çerxe danûstandin kiribin. Wisa dixuye ku nûjeniyên din, wekê nivîsandin, li her deverê bi awayekî kesane hatine pêşxistin. Bajar, dewlet û împaratorî li van deştan pêş ketine.

Herêma navendî ya deştan demek dirêj ji aliyê koçerên li ser hespan ve hatiye cihwar kirin ku dikarin ji van deştan bigihîjin hemî deverên Asyayê. Berfirehbûna herî destpêka texmînkirî ji deştên hind û ewropiyan e ku zimanên xwe li Asyaya Rojava, başûrê Asyayê û sinorên Çînê belav kirine ku tocharî lê vê deverê dijiyan.[46] Ji ber daristanên gurr, avhewa û tundrayê, beşa herî bakurê Asyayê, tevî piraniya Sîbîryayê, ji bo koçerên deştê bi piranî negihîştî bû ku li van deveran nifûseke pir kêm dijiyan.

Navend û derdoran bi piranî bi çiya û biyabanan ji hev cuda dihatin girtin. Çiyayên Qefqasê û çiyayên Hîmalaya û çolên Karakum û Gobi astengiyan çêkirine ku siwarên deştan tenê bi zehmetî dikarîn derbas bibin. Her çiqas niştecihên bajêr ji aliyê teknolojîk û civakî ve pêşketîtir bûn jî, di gelek rewşan de ew ji aliyê leşkerî ve nikarin ji bo parastina li dijî leşkerên siwarî yên deştî tişteke bikin. Lêbelê li deştan çîmenên vekirî yên têr tunebûn ku hêzek mezin a siwaran piştgirî bikin. Ji ber vê û sedemên din, koçerên ku dewletên wekê Çîn, Hindistan û Rojhilata Navîn fetih kirine, pir caran bi civakên dewlemendtir ên herêmî re adapte bûne.

Nexşeya împeratoriya mongolî ku di asta dagirkirina xwe ya herî berfireh de ye. Herêma gewr împeratoriya tîmûrî ya paşîn e.

Şerên xîlafetên îslamî yên li hemberê împaratoriyên bîzansî û farisî di sedsala 7an bûye sedema dagirkirina herêmên di bin desthilatdariya van împeratoriyan de ku erebên rewende ji çola Erebistanê ber bi Asyaya Rojava û ber bi beşên başûrê Asyaya Navendî û ber bi beşên rojavayê Asyaya Başûr ve berfireh bûne.[47] Di heman de erebên misilman ên rewende bi sedsalan bi rêya bazirganiya li ser rêya hevrîşima deryayî li herêmên başûrê Hindistanê û başûrê rojhilatê Asyayê belav bûne.

Piştê dagirkirinên ereban dever di sedsala 13an de beşek mezin ji Asyayê ku ji Çînê bigire heta Ewropayê dirêj dibû ji împeratoriya mongolan hatiye dagirkirin û hatiye talankirin. Berê dagirkirina mongolan, xanedaniya Song ragihandiye ku bi qasê 120 milyon welatî yên xanedaniyê hebûn û piştê dagirkirina mongolan ev hêjmar di hêjmara nifûsa sala 1300an de daketiye 60 milyon kesan.[48]

Hatiye texmînkirin ku mirina reş yek ji pandemiyên herî wêrankar ê di dîroka mirovahiyê de ye ku ji deştên hişk ên Asyaya Navendî derketiye holê û paşê jî li ser rêya hevrîşimê bi rêya bazirganan belavê herêmê bûye.[49]

Dîmenek Şerê Plaseya sala 1757an ku di dawiyê de bûye sedema dagirkirina Hindistana Brîtanî

Ji serdema vedîtinan û pê ve beşdariya ewropiyan li Asyayê zêdetir bûye û deryavanên ku ji aliyê Îberî ve dihatin piştgirîkirin ku di nav wan de deryavanên navdarên wekê Kristof Kolumbus û Vasco da Gama hebûn, di dawiya sedsala 15an de rêyên nû ji Ewropaya Atlantîkê ber bi Asyaya Pasîfîk û Okyanûsa Hindî ve vekirine.[50] Împeratoriya Rûsyayê jî ji sedsala 17an pê ve dest bi berfirehbûna ber bi bakurê rojavayê Asyayê ve kiriye û di dawiyê de heta dawiya sedsala 19an hemî Sîbîrya û piraniya Asyaya Navendî kontrol kiriye.

Xanedana Eyûbiyan ku yek ji dewletên kurd[51][52] bû ku di navbera salên 1171 û 1250an de li devereke berfireh ê Rojhilata Navîn hikum kiriye ku di nav de Bakurê Kurdistanê, Misir, Sûriye, Filistîn, Hîcaz û Yemen hebû ku ji aliyê Selahedînê Eyûbî ve hatibû damezrandin.[53] Di serdema navîn de di navbera sedsala 8an û sedsala 11an de Kurdistan ji aliyê xanedaniyên kurd ên herêmî ve ku li herêmên cihêreng ên Kurdistanê hatine damezrandin hatiye birevebirin. Xanedaniya osmanî ji nîvê sedsala 16an û pê ve Anatolya, piraniya Rojhilata Navîn, Bakurê Afrîkayê û Balkanan kontrol kiriye. Di heman demê de di sedsala 17an de Mançû Çînê fetih kiriye û xanedaniya Qing ava kiriye. Împeratoriya babûr a îslamî (berî wê di navbera sedsala 13an û destpêka sedsala 16an de siltanatiya Delhiyê hebû)[54] û Împeratoriya Maratha ya hindû di sedsalên 16an û 18an de piraniya Hindistanê kontrol kirine.[55]

Nexşeya Xanedana Eyyubiyan ku beşek berfireh ê Rojhilata Navîn ku ji aliyê eyûbiyan ve hatiye birêvebirin

Emperyalîzma rojavayî li Asyayê ji sedsalên 18an heta sedsala 20an bi şoreşa pîşesaziya li rojava û hilweşandina Hindistan û Çînê wekê aboriyên pêşeng ên cîhanê re di heman deman de bû.[56] Berî ku piştê serhildaneke têkçûyî ya 1857an bikeve bin desthilatdariya rasterast a Brîtanyayê; temamkirina qenala Suweyşê di 1869an de ku rêya Brîtanyayê ber bi Hindistanê ve vekiriye, bandora Ewropayê li ser Afrîka û Asyayê zêdetir kiriye. Împeratoriya Brîtanî di destpêkê de li Başûrê Asyayê serdest bûye ku piraniya herêmê di dawiya sedsala 18an û destpêka sedsala 19an de ji aliyê bazirganên brîtanî ve hatiye fetih kirin.[57] Di vê demê de hêzên rojavayî dest bi serdestiya Çînê kirine ku di sedsala ku paşê wekê sedsala şermê hatiye zanîn, bi bazirganiya opiumê ya bi piştgiriya Brîtanyayê û paşê jî şerên Opiumê bûne sedema ku Çîn bikeve rewşekê bêhempa ya hawirdekirina zêdetir.[58][59]

Serdestiya biyanî ya li ser Çînê ji aliyê împaratoriya kolonyal a japonî ve hatiye pêşve xistin ku hinek ji deverên Asyaya Rojhilat û di demek kurt de jî piraniya başûrê rojhilatê Asyayê (ku berê di dawiya sedsala 19an de ji aliyê brîtanî, hollendî û fransiyan ve hatibû girtin) kontrol kiriye,[60] Gîneya Nû û giravên Pasîfîkê; Serdestiya Japonya bi bilindbûna wê ya bilez a ku di serdema Meiji ya dawiya sedsala 19an de pêk hatibû, hatiye gengaz kirin ku tê de ew fêrê zanîna pîşesaziyê ya ji rojava bûye, bikar aniye û bi vê awayê ev dever, ji deverên mayî yên Asyayê bêşketîtir bûye.[61][62]

Yek ji bandorên giring li ser Japonê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê bû ku piştê berfirehbûna xwe ya ber bi rojava ve di destpêka sedsala 19an de û di nîvê sedsala 19an de dest bi berfireh kirina bandora xwe yê li seranserê Pasîfîkê kiribû.[63] Hilweşîna xanedaniya osmanî di destpêka sedsala 20an de bûye sedema ku Rojhilata Navîn jî ji aliyê brîtanî û fransiyan ve were parçekirin û bi vî awayê were nîqaşkirin. Di heman demê de Kurdistanê di vê serdemê de ji aliyê çar dewletan ku li ser axa Kurdistanê hatine damezrandin, hatiye perçe kirin.[64]

Di dawiya sedsala 20an de Yekîtiya Sovyetê (bi rengê sor) û Çîn (bi rengê zer) piraniya Asyayê kontrol dikirin

Bi bidawîhatina Şerê Cîhanê yê Duyemîn di sala 1945an de û wêrankirina Ewropa û Japonyaya împeratorî, gelek welatên Asyayê xwe bi lez û bez ji desthilatdariyên kolonyal rizgar bikin.[65] Serxwebûna Hindistanê bi avakirina neteweyeke cuda ji bo piraniya misilmanên Başûrê Asyayê re hatiye ku di sala 1971ê de zêdetir ji hev veqetiyaye û veguheriye welatên wekê Pakistan û Bangladeşê.[66][67] Di heman demê de şerê sar li Asyayê têkiliyên di navbera Hindistan û Pakistanê de aloz kiriye û bi awayekê giştî bandor li Asyayê kiriye.[68]

Her çiqas aramiya li Rojhilata Navîn ji sala 1948an vir ve ji ber nakokiya ereb û Îsrêîlê û ji ber destwerdanên bi pêşengiya Amerîkayê bandor bibe jî, hinek welatên ereb ji çavkaniyên mezin ên petrolên ku li axa wan hatine keşifkirin sûd wergirtine û bûne xwedî bandorên cîhanî.[69][70] Welatên Asyaya Rojhilat (li gel Singapûrê li başûrê rojhilatê Asyayê) bi "aboriyên piling" ên mezinbûna bilind ji aliyê aborî ve geş bûne.[71] Çîn piştê ku di bin serokatiya Deng Xiaoping de[72] reform û vebûnan pêk aniye, di sedsala 21ê de cihê xwe di nav du aboriyên herî jor ên cîhanê de ji nû ve bi dest xistiye.[73] Hindistan jî ji ber lîberalîzasyona aborî ya ku di salên 1990î de dest pê kiriye,[74] bi giringî mezin bûye û niha xizaniya zêde di bin ji %20an de ye.[75] Bilindbûna Hindistan û Çînê bi zêdebûna rageşiyên di navbera herduyan de re hevdem e û niha Hind-Pasîfîk di navbera Çîn û hêzên hevseng de herêmeke bi awayeke çalak a nakokî heye.[76][77]

Ji satelaytê parzemîna Asyayê

Asya parzemîna herî mezin ê cîhanê ye ku ji %9ê ji rûbera giştî ya Cîhanê (an jî ji %30ê ji rûbera bejahiyê) vegirtiye û xwedî xeta perava herî dirêj ê cîhanê ye ku bi qasê 62.800 kîlomêtre dirêj e. Bi gelemperî Asya wekê çar ji pêncê perçeya rojhilatê Ewrasyayê hatiye pênasekirin. Sinorê herî rojava yê parzemîna Asyayê bi xeta ku ji Ewropayê dabeş dike ji çiyayên Ûralê dest pê dike. Ji bakur ber bi başûr ve li seranserê çemê Ûralê, Deryaya Qewzînê, çiyayên Qefqasê, Deryaya Reş, Tengava Marmarayê (Stembol û Çanakkale) û Deryaya Egeyê berdewam dike. Di heman demê de li başûrê rojava bi qenala Suweyşê parzemîn ji Afrîkayê hatiye dabeşkirin.

Çemê Yangtze li Çînê çemê herî dirêj ê Asyayê ye. Di heman demê çiyayên herî bilind ê Asyayê Hîmalayaye ku di navbera Nepal û Çînê de dirêj dibe ku rêzeçiyayên herî bilind ên cîhanê ne. Daristanên baranê yên tropîkal li seranserê başûrê Asyayê dirêj dibin û daristanên pelderzî û pelê li deverên herî bakurê Asyayê ne. Di navbera salên 1990 û 2000an de rûbera daristanên seretayî li Asyayê salane 1,06 milyon hektar kêm bûye û di navbera salên 2000 û 2015an de jî salane 280.000 hektar daristan kêm bûye.[78]

Herêmên serekeyên Asyayê

[biguhêre | çavkaniyê biguhêre]

Ji bo dabeşkirina herêmî ya Asyayê gelek rêbaz hene. Dabeşkirina jêrîn a herêman, ji xeynî heremên din, ji aliyê ofîsa statîstîkê ya Neteweyên Yekbûyî (UNSD) ve jî hatiye bikar anîn. Ev dabeşkirina Asyayê ji aliyê Neteweyên Yekbûyî ve ji bo herêman tenê ji ber sedemên statîstîkî ye û ti texmînek li ser girêdana siyasî an girêdayîbûna din a welat û herêman diyar nake.[79]

Herêmên serekeyên Asyayê bi van nav û herêman wekê Asyaya Rojava, Asyaya Navendî, Asyaya Rojhilat, Asyaya Bakur, Asyaya Başûr, Asyaya Başûrê Rojhilat hatiye dabeş kirin. Di heman demê de hinek deverên Asyayê wekê Rojhilata Dûr, Rojhilata Nêzîk û Asyaya Pasîfîk hatine binavkirin.

Nexşeya dabeşkirina avhewayê ya Köppen-Geigera Asyayê

Taybetmendiyên avhewaya Asyayê li gorî herêmên parzemînê diguhere û gelek cihêreng in. Avhewa ji Arktîka û ji sûbarktîkaya li Sîbîryayê bigire heya deverên tropîkal ên li başûrê Hindistanê û başûrê rojhilatê Asyayê diguhere. Seranserê beşên başûrê rojhilatê parzemînê xwedî avhewayeke şil e û piraniya hundirê parzemînê jî xwedî avhewayeke hişk e. Hinek ji guherîna avhewaya germahiya rojane ku li seranserê Cîhanê tê dîtin, li hinek beşên rojavayê Asyayê jî tê dîtin. Ji ber hebûna Hîmalayayan ku dibe sedema çêbûna nizmbûna germî ku di havînê de şilbûnê dikişîne, geryana mûsonan li beşên başûr û li beşên rojhilat serdest in. Di heman demê de beşên başûrê rojavayê parzemînê li gorî deverên din ên parzemînê xwedî avhewayeke germ e. Sîbîrya yek ji cihên herî sar ên Nîvkada Bakur e û dikare ji bo Amerîkaya Bakur wekê çavkaniyeke girseyên hewayî yên arktîk tevbigere. Cihê herî çalak ê li ser Cîhanê ku bahozên tropîkal lê çalak in li bakurê rojhilatê Fîlîpînan û li başûrê Japonê ye.

Guherîna avhewayê

[biguhêre | çavkaniyê biguhêre]
Tê payîn ku guherîna avhewayê li Deşta Bakurê Çînê, ku bi taybetî ji ber avdana berfireh dibe sedema hewaya pir şil, stresa germê zêde bike. Xetere heye ku karkerên çandiniyê di rojên germ ên havînê yên dawiya sedsalê de, bi taybetî di senaryoya herî zêde ya emîsyonên gazên serayê û germbûnê de, nikaribin li derve bixebitin.

Ji ber ku piraniya nifûsa mirovan li parzemîna Asyayê dijîn, guherîna avhewayê bi taybetî li Asyayê girîng e.[80] Ji sedsala 20an vir ve germbûna hewayê metirsiya pêlên germê li seranserê parzemînê zêde kiriye. Ev pêlên germê hinek caran dikarin bibin sedema zêdebûna mirina mirovan û di encamê de daxwaza klîmayê bi lez zêde bûye. Hatiye payîn ku heta sala 2080an her sal nêzîkê 1 milyar kes li bajarên başûr û başûrê rojhilatê Asyayê nêzîkê mehekê germahiyeke zêde bibînin.[80] Di heman demê de bandorên li ser çerxa avê tevlihevtir in ku herêmên ku jixwe hişk in ku bi piranî li Asyaya Rojava ye û li Asyaya Navendî ne dê zêdetir ziwa bibin. Di heman demê de deverên rojhilat, başûrê rojhilat û başûrê Asyayê ku ji ber baranên mûsonê jixwe şil in dê zêdetir rastê lehiyên ji baranê werin.[80]

Avên li dora Asyayê jî wekê deverên din rastê heman bandorên wekê zêdebûna germahiyê û asîd bûna okyanûsê hatine.[80] Di avên herêmê de gelek resîfên mercanan hene û guherîna avhewayê ji bo van mercanan gelek xeternak in ku  1,5 °C germahiya avê dikare dawî li van mercanan bîne.[81] Ekosîstemên mangrovên Asyayê jî li hember bilindbûna asta deryayê pir hesas in. Herwiha li Asyayê ji her parzemîneke din zêdetir welatên ku xwedî nifûsa peravê ne zêde ne ku bilindbûna asta deryayê dikare bibe sedema bandorên mezin ên aboriya van welatan. Dibe ku guherîna avhewayê ji bo çavkaniyên ava li herêma çiyayên Hindû Kuşê bibe sedemên nearam ku cemedên wê yên mezin ku wekê "bircên ava asyayî" têne zanîn, ev cemed ji ber germbûna parzemînê hêdî hêdî dihelin. Ev guhertinên di çerxa avê de bandorê li belavbûna nexweşiyên ku bi rêya vektoran têne veguhestin jî dikin û tê payîn ku malarya û taya dangueyê li herêmên tropîkal û subtropîkal zêdetir belav bibin. Yek ji bandora neyînî ya germbûna parzemînê ewlehiya xwarinê ye dibe ku ewlehiya xwarinê neyeksantir bibe û welatên başûrê Asyayê dikarin bandorên giring ji bilind bûna bihayên xwarina cîhanî bibînin.[80]

Emisyonên dîrokî yên ji Asyayê ji emîsyona Ewropa û Amerîkaya Bakur kêmtir in. Lêbelê Çîn di sedsala 21ê de yekane welatê ku herî zêde gazên serayê belav dike û di heman demê de Hindistan sêyem welat e ku di rêza herî welatên herî zêde ye ku gazên serayê belav dike. Li gorî daneyên sedsala 21ê Asya ji ji %36ê xerckirina enerjiya sereke ya cîhanê pêk tîne û tê payîn ku heta sala 2050an ev rêje bigihîje ji %48an. Her wiha tê payîn ku heta sala 2040an parzemîna Asyayê ji sedî 80ê komir û ji sedî 26ê xerckirina gaza xwezayî ya cîhanê pêk bîne. Her çiqas Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê mezintirîn xerîdarê petrola cîhanê bimîne jî, tê texmînkirin ku heta sala 2050an ew ê li pişt Çîn û Hindistanê, bigihêje rêza sêyem. Her çiqas nêzîkê nîvê kapasîteya enerjiya nûjen a nû ya cîhanê li Asyayê were çêkirin jî, ev hê jî ji bo pêkanîna armancên peymana Parîsê ne bes e. Hatiye destnîşan kirin ku heta sala 2030an çavkaniyên enerjiya nûjen dê ji sedê 35ê tevahiya xerckirina enerjiya li Asyayê pêk bînin.[80]

Adaptasyona li hemberê guherîna avhewayê ji bo gelek welatên Asyayê ji niha ve rastiyek e û li seranserê parzemînê gelek stratejî hatine ceribandin. Di nav mînakên giring ên adaptasyonê de çandiniya baş ê ji bo avhewayê ku li hinek welatan tê bikar anîn û prensîbên plansaziya "bajarê sînger" ên li Çînê hene. Her çiqas li hinek welatan çarçoveyên berfireh ên wekê plana delta ya Bangladeşê an qanûna adaptasyona avhewayê ya Japonê amade kiribin jî, welatên din hê jî xwe disperê çalakiyên herêmî kirine ku bi bandor nîne.[80]

Nexşeya endeksa demokrasiya hilbijartina V-Dem a sala 2026an ê Asyayê nîşan dide ku nirxên bilindtir ê demokratîktir nîşan dide.
     0.90–1.00      0.80–0.89      0.70–0.79      0.60–0.69      0.50–0.59      0.40–0.49      0.30–0.39      0.20–0.29      0.10–0.19      0.00–0.09      No data

Ji ber ku Asya axeke mezin e û di warê nifûs, dîn û zimanê de parzemîneke pirrenge, siyaseta Asyayê pir cihêreng e. Li Asyayê monarşiyên destûrî, monarşiyên mutleq, dewletên yek-partî, dewletên federal, herêmên girêdayî, demokrasiyên lîberal û dîktatoriyên leşkerî hemî faktorên herêmê ne û di heman demê de tevgerên cûrbicûrên serxwebûn li herêmên Asyayê hene.

Her çiqas hinek ji şêwazên siyasî yên herî kevin ên diyar bi hatina nivîsandinê re li Mezopotamyayê derketine holê ku hûrguliyên van siyasetan pêşkêş dikin, şaristanî yên li seranserê Asyayê xwedî dîrokeke dirêj e û dibe ku ji destpêkê ve siyasetê vedihewîne. Xizmeteke sivîl a mezin û baş rêxistinkirî ya ku wekê wê li Çînê derketiye holê jî pêvekeke pêwîst a siyasetê ye. Piraniya rewşa siyasî ya îro ya li Asyayê ji kolonyalîzm û emperyalîzma berê bi bandor bûye ku hinek dewlet têkiliyên nêzîk bi parêzgarên xwe yên kolonyal ên berê re diparêzin, hinek ên din jî di têkoşînên dijwar ên serxwebûnê de ne ku encamên wan hê jî têne dîtin.

Rewşa niha hê jî tevlihev e û dijberî li hinek deverên Asyayê heya roja îro jî berdewam dike. Wek mînak rageşî li ser Deryaya Başûrê Çînê, Keşmîr, Taywan, Tîbet, Koreya Bakur, Koreya Başûr û her wiha reqabeteke aborî di navbera Çîn û Hindistanê de heye. Di navbera welatên wekê Çîn û Hindistan, Rûsya û Japon, Koreya Bakur û Koreya Başûr heya roja ti peymaneke aştiyê nehatiye pêkanîn. Lêbelê li herêmê gavên ber bi hevkarî û ragihandinê ve jî hene. Mînakek berbiçav jî komeleya neteweyên başûrê rojhilatê Asyayê (ASEAN) ye.

Li gorî endeksên demokrasiya V-Demê welatên herî demokratîk ên Asyayê Japon, Taywan û Koreya Başûr in.[82]

Welatên Asyayê

[biguhêre | çavkaniyê biguhêre]

 Rûsya

Asyaya Rojhilat

[biguhêre | çavkaniyê biguhêre]

Başûrê Rojhilata Asyayê

[biguhêre | çavkaniyê biguhêre]
 Gotara bingehîn: Aboriya Asyayê
Dîmenek ji Şanghayê ku navenda darayî ya Çînê ye.
Dîmenek ji Mûmbaî yê ku navenda darayî ya Hindistanê ye

Asya hem ji aliyê nirxên nomînal ên GDP û hem jî ji aliyê PPP ve aboriya parzemînî ya herî mezin a cîhanê ye û hem jî herêma aborî ya herî bilez ê cîhanê ye ku bilez mezin dibe.[83] Ji sala 2026an pê ve Çîn aboriya herî mezin ê parzemînê ye. Piştê Çînê Hindistan, Japon, Koreya Başûr, Tirkiye, Endonezya, Erebistana Siûdî û Taywan tên ku hemî di nav 20 aboriyên herî mezin de ne.[84] Li gorî hihên ofîsên gerdûnî yên sala 2011an, Asya bi awayekê serdestî malavaniya cihên ofîsên pargîndaniyên gerdûnî kiriye û ji 5an 4ê cihên pargîndaniyên herî mezin li Asyayê ne ku ev pargîndaniyên mezin ên cîhanê li Hong Kong, Sîngapûr, Tokyo û li Seoulê ne. Nêzîkê ji %68 ofîsên pargîndaniyên navneteweyî li Hong Kongê hene.[85]

Di dawiya salên 1990î û destpêka salên 2000î de, aboriya Çînê rêjeya mezinbûna salane ya navînî ji %8an bilindtir bû. Li gorî dîroknasê aboriyên Angus Maddison, Hindistan berê sedsala 19an di piraniya sê hezar salên borî de xwediyê aboriya herî mezin a cîhanê bû ku ji sedê 25ê hilberîna pîşesaziyê ya cîhanê pêk dianî.[86][87][88][89] Çîn di piraniya dîroka tomarkirî de mezintirîn û pêşketîtirîn aboriya Cîhanê bû û bi Hindistanê re di heman rewşê de bû.[90][91] Di dawiya sedsala bîstan de, ji bo çend dehsalan, Japon piştê ku di sala 1990an de ji Yekîtiya Soviyetê (bi pîvana hilberîna net a sermiyanî) û di sala 1968an de ji Almanya derbas bûye ku aboriya herî mezin ê Asyayê û duyem aboriya herî mezin ê Cîhanê bû.

Di dawiya salên 1980î û destpêka salên 1990î de, GDPya Japonê li gorî rêjeyên danûstandina diravî hema hema bi qasî aborî ya mayî ya Asyayê bi hev re mezin bûye.[92] Di sala 1995an de, piştî ku nirxa diravê japonî gihîşt asta herî bilind a 79 yen/dolarê amerîkî, aboriya Japonê ji bo rojekê hema hema bi aboriya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê re ku aboriya herî mezin a cîhanê ye, bûye wekê hev. Mezinbûna aborî li Asyayê ji Şerê Cîhanê yê Duyem heta salên 1990î li Japon û her wiha Koreya Başûr, Taywan, Hong Kong û Sîngapûrê ku wekê "çar pilingên asyayî" têne zanîn, kom bibû ku niha hemî wekê aboriyên pêşketî têne hesibandin û xwedî GDP ya serê nifûsê ya herî bilind ên li Asyayê ne.[93][94]

Asya bi rêjeyeke berbiçav parzemîna herî mezin ê cîhanê ye û parzemîn di derbarê çavkaniyên xwezayî yên wekê petrol, daristan, masî, av, birinc, sifir û zîv parzemîneke dewlemend e. Pîşesazî ya li Asyayê bi kevneşopî li Asyaya Rojhilat û Asyaya Başûrê Rojhilat e ku bi taybetî Çîn, Taywan, Koreya Başûr, Japon, Hindistan, Fîlîpîn û Sîngapûr welatên herî pêşketî ne ku pîşesaziya van welatan gelek pêşve çûye. Her çiqas Çîn û Hindistan her ku diçe pêşketinên girîng bi dest bixin jî Japon û Koreya Başûr di warê pargîndaniyên pirneteweyî de welat ên herî serdest in. Gelek pargîdaniyên ji Ewropa, Amerîkaya Bakur, Koreya Başûr û Japon li welatên pêşketî yên Asyayê operasyonên xwe birêve dibin ku sûdê ji dabînkirina zêde ya karkerên erzan û binesaziya pêşketî werbigirin.[95][96]

Li gorî Citigroupê di sala 2011an de 9 ji 11 welatên ku dibin sedema mezinbûna nifûs û dahatê, li Asyayê ne ku ev welat Bangladeş, Çîn, Hindistan, Endonezya, Iraq, Mongolya, Filîpîn, Srî Lanka û Vîetnam in.[97] Di heman demê de sê navendên sereke yên darayî yên Asyayê Hong Kong, Tokyo û Sîngapûr in. Navendên pêwendiyê û pêvajoyên xebatan bikaranîna çavkaniyên derve (BPO) û ji ber hebûna komeke mezin ji karkerên îngilîzîaxiv ên jêhatî Hindistan û Fîlîpînan dibin kardêrên sereke yên Asyayê. Zêdebûna bikaranîna çavkaniyên derveya bûye sedem ku Hindistan û Çîn wekê navendên darayî bilind bibin. Ji ber pîşesaziya xwe ya teknolojiya agahdariyê ya mezin û pir reqabetkar, Hindistan bûye navendeke serekeyê bikaranîna çavkaniyên derve.[98]

Di heman de bazirganiya di navbera welatên Asyayê û welatên li parzemînên din de bi piranî bi rêyên deryayî têne kirin. Rêya sereke ji perava Çînê ber bi başûr ve di rêya Hanoi re diçe ber bi Cakarta, Sîngapûr û Kuala Lumpur, di Tengava Malacca re di rêya Kolombo re diçe ber bi başûrê Hindistanê ve, piştre di rêya Malé re diçe Mombasaya li Afrîkaya Rojhilat (her wiha Hind û Pasîfîkê li vir tê dîtin), ji wir jî ber bi Cîbûtiyê ve diçe, piştre di rêya Deryaya Sor û Qenala Suweyşê re diçe ber bi Deryaya Navîn ve, piştre jî bi rêya Hayfa, Stembol û Atînayê ber bi navenda bakurê Îtalyayê ya Trieste ve diçe, bi girêdanên wê yên rêhesinî bi Ewropaya Navîn û Ewropaya Rojhilat re, an jî dûrtir ber bi Barselonayê û li dora Spanya û Fransayê ve ber bi benderên bakurê Ewropayê ve diçe. Beşek pir piçûktir ji trafîka kelûpelan bi ser Afrîkaya Başûr re ber bi Ewropayê ve diçe. Beşek bi taybetî giring ji trafîka kelûpelên asyayî bi ser çemê Pasîfîkê ve ber bi Los Angeles û Long Beach ve diçe. Helandina cemedên Arktîkê rê li ber rêyên nû yên keştîvaniyê ji bakurê rojhilatê Asyayê ber bi Ewropa û Amerîkaya Bakur ve jî vedike. Rêya bejayî ya ber bi Ewropayê ve jî mijara projeyên avakirinê ye ku ji aliyê berfirehiyê ve piçûktir e. Bazirganiya nava Asyayê tevî bazirganiya deryayî, bi awayekê bilez mezin dibe.[99][100][101][102]

Di sala 2010an de li Asyayê 3,3 milyon milyoner hebûn (kesên ku serweta wan ji 1 milyon dolarî zêdetir e bêyî xanî û milkên wan), ev hejmar hinekî li jêr 3,4 milyonên Amerîkaya Bakur e. Her wiha di sala 2011an de, Asya di hejmara milyoneran de jî ji Ewropayê pêşdetir de bû.[103] Citigroupê di rapora Wealth a sala 2012an de diyar kiriye ku dewlemendiya giştî ya mirovên li Asyayê ku zêdetirî 100 milyon dolar ên hebûn, ji bo cara yekem ji dewlemendiya hevpîşeyên xwe yên li Bakurê Amerîkayê derbas bûye ku ji ber "navenda giraniya aborî" ya cîhanê ber bi rojhilat ve çûye. Di dawiya sala 2011an de li Asyayê, bi piranî li başûrê rojhilatê Asyayê (Çîn û Japon) 18.000 kes hebûn ku bi kêmî ve bi qasê 100 milyon dolar ên amerîkî milkên wan ê berdest hebû ku rêje li gorî Amerîkaya Bakur ku 17.000 kes bû li gorî û Ewropaya Rojava ku 14.000 kes bû, zêdetir e.[104]

Nifûs li gorî salan
SalNifûs±%
1500243.000.000—    
1700436.000.000+79,4%
1893800.000.000+83,5%
1900947.000.000+18,4%
20114.164.252.000+339,7%
20254.977.954.915+19,5%
Çavkanî: 2025,[105] Li ser Wîkîdaneyê biguhêre

Li gorî analîza daneyên tenduristî, perwerde û dahatên raporê, Asyaya Rojhilat di nav hemî herêmên cîhanê de pêşketina herî bihêz a endeksa pêşveçûna mirovan bi dest xistiye ku di 40 salên borî de gihîştina navînî ya endeksê hema hema du qat zêde kiriye.

Çîn ku ji sala 1970an vir ve di warê başbûna endeksê de duyem welatê herî serketî yê cîhanê ye, tekane welat e ku di navnîşa (lîste) "10 tevgerên herî baş" de ye. Dahata serê kesî ya Çînê di çar dehsalên dawî de bi awayekî bi awayekî zêde 21 qat zêde bûye û bi sedan milyon kes jî ji xizaniyê derxistiye. Lê ji aliyê din ve Çîn di nav welatên ku herî zêde beşdarî dibistanê dibin û temenê jiyanê jî baştir dikin de nîne.[106]

Nepal welatekî Başûrê Asyayê ye ku ji sala 1970an vir ve, bi piranî ji ber destketiyên tenduristî û perwerdeyê, wekê yek ji welatên ku herî zû diguherin de derdikeve pêş. Temenê jiyana wê ya niha, 25 sal ji salên 1970an dirêjtir e. Li gorî 40 sal berê tenê yek ji pênc zarokan, niha li Nepalê ji her pênc zarokên di temenê dibistanê de ji çaran zêdetir zarok diçin dibistana seretayî.[106]

Di heman demê de Hong Kong di nav welatên ku li gorî endeksê hatine rêzkirin de di rêza herî bilind de bû (di cîhanê de di rêza 7an de ye ku di kategoriya "pêşketina mirovî ya pir bilind" de ye). Piştre Sîngapûr (di rêza 9an de), Japon (di rêza 19an de) û Koreya Başûr (di rêza 22an de) cih girtine. Di nav 169 welatên ku hatine nirxandin de, Efxanistan (155) di rêza herî nizm de bû.[106]

Asya malavanê çend malbatên zimanan û gelek zimanên îzolekirî ye. Li piraniya welatên asyayî ji gelek ziman hene ku zimanê wan ê xwemalî ye. Wek mînak, li gorî Ethnologue, li Endonezyayê zêdetirî 700 ziman, li Hindistanê zêdetirî 400 ziman û li Fîlîpînan zêdetirî 100 ziman têne axaftin. Li Çînê gelek ziman û zarava li parêzgehên cuda hene.

Zimanê kurdî yek ji zimanên malbata hind û ewropî ye ku li Asyaya Rojava, li seranserê Kurdistanê tê axavtin.

Asya cihê derketina piraniya dînên sereke yên cîhanê ye ku di nav de hinduîzm, zerdeştî, cihûtî, caynîzm, budîzm, konfuçyûsîzm, taoîzm, xirîstiyanî, îslam, sikhîzm û her weha gelek dînên din hene. Çîroka tofana mezin, (tofana Nûh) wekê ku di Încîla îbranî (Tanakh) de di vegotina Nûh de ji cihûyan re hatiye pêşkêş kirin ku paşê ji zimanê îbranî ji bo zimanê yewnanî hatiye wergerandin û di Peymana Kevin a xiristiyaniyê de cih girtiye. Di heman demê de heman çirok di Quranê de jî re hatiye vegotin. Her wiha heman çirok di mîtolojiya Mezopotamyayê de, di Enûma Eliš û di Destana Gilgamêş de hatiye dîtin. Mîtolojiya hindû bi heman awayî behsa avatareke Vîşnû dike ku di awayê masiyek de ye û Manu ji lehiyeke tirsang hişyar kiriye. Mîtolojiya kevnar a çînî jî behsa lehiyeke mezin a ku nifşan digire nav xwe dike ku ji bo kontrolkirina wê hewldanên hevbeş ên împarator û xwedayan hewce kiriye.

  1. ↑ "Asia: Physical Geography". education.nationalgeographic.org (bi îngilîzî). Roja gihiştinê 30 çiriya pêşîn 2023.
  2. ↑ "Asia Population 2023". worldpopulationreview.com. Roja gihiştinê 30 çiriya pêşîn 2023.
  3. ↑ "Population of Asia. 2023 demographics: density, ratios, growth rate, clock, rate of men to women". www.populationof.net. Roja gihiştinê 30 çiriya pêşîn 2023.
  4. ↑ National Geographic Society, edîtor (1999). National Geographic atlas of the world (Çapa 7). Washington, DC: National Geographic Society. ISBN 978-0-7922-7528-2.
  5. ↑ "Millennium issue: POPULATION: Like herrings in a barrel | The Economist". www.economist.com (bi îngilîzî). Roja gihiştinê 13 tebax 2026.
  6. ↑ McMahon, Gregory (5 îlon 2011). McMahon, Gregory; Steadman, Sharon (edîtor). The Land and Peoples of Anatolia through Ancient Eyes. Oxford University Press. r. 0. doi:10.1093/oxfordhb/9780195376142.013.0002. ISBN 978-0-19-537614-2.
  7. ↑ Rose, Charles Brian (2013). The Archaeology of Greek and Roman Troy. Cambridge University Press. pp. 108–109. ISBN 978-0-521-76207-6.
  8. ↑ Bossert, Helmut T., Asia, Istanbul, 1946.
  9. ↑ Ventris & Chadwick 1973, pp. 410, 536.
  10. ↑ Collins, Billie Jean; Bachvarova, Mary R.; Rutherford, Ian (28 adar 2010). Anatolian Interfaces: Hittites, Greeks and their Neighbours (bi îngilîzî). Oxbow Books. ISBN 978-1-78297-475-8.
  11. ↑ Book IV, Article 45.
  12. ↑ "ASIA : Oceanid nymph & Titan Goddess of continent Asia ; Greek mythology : ASIE". www.theoi.com. Roja gihiştinê 6 tebax 2026.
  13. ↑ Μ95, Π717.
  14. ↑ Β461.
  15. ↑ "Henry George Liddell, Robert Scott, A Greek-English Lexicon, Ἀσία". www.perseus.tufts.edu. Roja gihiştinê 6 tebax 2026.
  16. ↑ "Online Etymology Dictionary". etymonline.com (bi îngilîzî). Roja gihiştinê 6 tebax 2026.
  17. ↑ Slomp, Hans (2011). Europe, A Political Profile: An American Companion to European Politics (Illustrated, revised ed.). ABC-CLIO. ISBN 978-0313391828.
  18. ↑ Histories 4.38. Cf. James Rennell, The Geographical System of Herodotus Examined and Explained, Volume 1, Rivington 1830, p. 244.
  19. ↑ Eratosthenes' "Geography".
  20. ↑ W. Theiler, Posidonios. Die Fragmente, vol. 1. Berlin: De Gruyter, 1982, fragm. 47a.
  21. ↑ Posidonius: Fragments: Volume 2, Commentary, Part 2.
  22. ↑ Claudii Ptolemaei Geographia.
  23. 1 2 Lineback, Neal. "Geography in the News: Eurasia's Boundaries | National Geographic (blogs)". voices.nationalgeographic.com (bi îngilîziya amerîkî). Roja gihiştinê 7 tebax 2026.
  24. ↑ Lewis & Wigen 1997, pp. 27–28.
  25. ↑ "Suez Canal: 1250 to 1920: Middle East". Cultural Sociology of the Middle East, Asia, & Africa: An Encyclopedia. 2455 Teller Road, Thousand Oaks California 91320 United States: SAGE Publications, Inc. 2012. doi:10.4135/9781452218458.n112. ISBN 978-1-4129-8176-7.{{cite journal}}: CS1 maint: location (lînk)
  26. 1 2 Simpson, George Gaylord (1977). "Too Many Lines; The Limits of the Oriental and Australian Zoogeographic Regions". Proceedings of the American Philosophical Society. 121 (2). American Philosophical Society: 107–120. ISSN 0003-049X. JSTOR 986523.
  27. ↑ Kealy, Shimona; Louys, Julien; O’Connor, Sue (1 îlon 2016). "Islands Under the Sea: A Review of Early Modern Human Dispersal Routes and Migration Hypotheses Through Wallacea". Journal of Island and Coastal Archaeology. 11 (3): 364–384. doi:10.1080/15564894.2015.1119218. ISSN 1556-4894.
  28. ↑ "Neuroptera of Wallacea: a transitional fauna between major geographical regions" (PDF).
  29. ↑ Erikania, Julie. "Jejak Pembauran Melanesia dan Austronesia | National Geographic" (bi endonezyayî). Roja gihiştinê 7 tebax 2026.
  30. ↑ Lewis & Wigen 1997, pp. 170–173.
  31. ↑ Danver, Steven L. (10 adar 2015). Native Peoples of the World: An Encyclopedia of Groups, Cultures and Contemporary Issues (bi îngilîzî). Routledge. ISBN 978-1-317-46400-6.
  32. ↑ Keane, Augustus Henry (1879). Australasia (bi îngilîzî). Edward Stanford.
  33. ↑ Kohlhoff, Dean W. (1 tîrmeh 2011). Amchitka and the Bomb: Nuclear Testing in Alaska (bi îngilîzî). University of Washington Press. ISBN 978-0-295-80050-9.
  34. ↑ Flick, Alexander Clarence (1926). Modern World History, 1776-1926: A Survey of the Origins and Development of Contemporary Civilization (bi îngilîzî). A.A. Knopf.
  35. ↑ Henderson, John William (1971). Area Handbook for Oceania (bi îngilîzî). U.S. Government Printing Office.
  36. ↑ Lewis & Wigen 1997, pp. 7–9.
  37. ↑ "AccessScience | Encyclopedia Article | Asia". accessscience.com. Ji orîjînalê di 27 çiriya paşîn 2011 de hat arşîvkirin. Roja gihiştinê 9 tebax 2026.
  38. ↑ Schwarz, Benjamin (1 kanûna pêşîn 2008). "Geography Is Destiny". The Atlantic (bi îngilîzî). ISSN 2151-9463. Roja gihiştinê 9 tebax 2026.
  39. ↑ "Out of Africa". AMNH (bi îngilîziya amerîkî). Roja gihiştinê 7 tebax 2026.
  40. ↑ "Peking Man". AMNH (bi îngilîziya amerîkî). Roja gihiştinê 7 tebax 2026.
  41. ↑ "By Land and by Sea". AMNH (bi îngilîziya amerîkî). Roja gihiştinê 7 tebax 2026.
  42. ↑ "New evidence in search for the mysterious Denisovans". The Australian Museum (bi îngilîzî). Roja gihiştinê 7 tebax 2026.
  43. ↑ Sutikna, Thomas; Tocheri, Matthew W.; Morwood, Michael J.; Saptomo, E. Wahyu; Jatmiko; Awe, Rokus Due; Wasisto, Sri; Westaway, Kira E.; Aubert, Maxime; Li, Bo; Zhao, Jian-xin; Storey, Michael; Alloway, Brent V.; Morley, Mike W.; Meijer, Hanneke J. M. (2016). "Revised stratigraphy and chronology for Homo floresiensis at Liang Bua in Indonesia". Nature (bi îngilîzî). 532 (7599): 366–369. doi:10.1038/nature17179. ISSN 1476-4687.
  44. ↑ Sapiens (8 sibat 2022). "A Genetic Chronicle of the First Peoples in the Americas". SAPIENS (bi îngilîziya amerîkî). Roja gihiştinê 7 tebax 2026.
  45. ↑ Narasimhan, Vagheesh M.; Patterson, Nick; Moorjani, Priya; Rohland, Nadin; Bernardos, Rebecca; Mallick, Swapan; Lazaridis, Iosif; Nakatsuka, Nathan; Olalde, Iñigo; Lipson, Mark; Kim, Alexander M.; Olivieri, Luca M.; Coppa, Alfredo; Vidale, Massimo; Mallory, James (6 îlon 2019). "The formation of human populations in South and Central Asia". Science. 365 (6457): eaat7487. doi:10.1126/science.aat7487. ISSN 1095-9203. PMC 6822619. PMID 31488661.
  46. ↑ Narasimhan, Vagheesh M.; Patterson, Nick; Moorjani, Priya; Rohland, Nadin; Bernardos, Rebecca; Mallick, Swapan; Lazaridis, Iosif; Nakatsuka, Nathan; Olalde, Iñigo; Lipson, Mark; Kim, Alexander M.; Olivieri, Luca M.; Coppa, Alfredo; Vidale, Massimo; Mallory, James (6 îlon 2019). "The formation of human populations in South and Central Asia". Science. 365 (6457): eaat7487. doi:10.1126/science.aat7487. PMC 6822619. PMID 31488661.
  47. ↑ Munir, Hassam (14 kanûna pêşîn 2018). "How Islam Spread Throughout the World". yaqeeninstitute.org (bi îngilîzî).
  48. ↑ Ping-ti Ho. "An Estimate of the Total Population of Sung-Chin China", in Études Song, Series 1, No. 1, (1970). pp. 33–53.
  49. ↑ "BBC - History - British History in depth: Black Death: The Disease". www.bbc.co.uk (bi îngilîziya brîtanî). Roja gihiştinê 8 tebax 2026.
  50. ↑ Hu-DeHart, Evelyn; López, Kathleen (2008). "Asian Diasporas in Latin America and the Caribbean: An Historical Overview". Afro-Hispanic Review. 27 (1): 9–21. ISSN 0278-8969. JSTOR 23055220.
  51. ↑ Vladimir Minorsky. Studies in Caucasian History.
  52. ↑ James, Boris (2006). Saladin et les Kurdes: perception d'un groupe au temps des croisades (bi fransizî). Harmattan. ISBN 978-2-296-00105-3.
  53. ↑ "Ayyubid dynasty | Rulers, History, Founder, & Facts | Britannica". www.britannica.com (bi îngilîzî). 15 hezîran 2026. Roja gihiştinê 8 tebax 2026.
  54. ↑ "Episode 5 | The Story of India - Timeline | PBS". www.pbs.org. Roja gihiştinê 8 tebax 2026.
  55. ↑ Sen, Sailendra Nath (2010). An Advanced History of Modern India (bi îngilîzî). Macmillan India. ISBN 978-0-230-32885-3.
  56. ↑ Panagariya, Arvind. "How India's Economy Will Overtake the U.S.'s". TIME (bi îngilîzî). Ji orîjînalê di 31 tebax 2023 de hat arşîvkirin. Roja gihiştinê 8 tebax 2026.
  57. ↑ "Behind the Enduring Relevance of the Suez Canal Is the Long Shadow of European Colonialism". The Wire (bi îngilîzî). Roja gihiştinê 8 tebax 2026.
  58. ↑ "Milestones in the History of U.S. Foreign Relations - Office of the Historian". history.state.gov. Roja gihiştinê 8 tebax 2026.
  59. ↑ "Opinion | For China, the history that matters is its 'century of humiliation'". South China Morning Post (bi îngilîzî). 28 îlon 2021. Roja gihiştinê 8 tebax 2026.
  60. ↑ "Southeast Asia, 1800–1900 A.D. | Chronology | Heilbrunn Timeline of Art History | The Metropolitan Museum of Art". The Met’s Heilbrunn Timeline of Art History (bi îngilîzî). Roja gihiştinê 8 tebax 2026.
  61. ↑ "One moment, please..." apjjf.org (bi îngilîzî). Roja gihiştinê 8 tebax 2026.
  62. ↑ Huffman, James L. (31 gulan 2019). The Rise and Evolution of Meiji Japan. Amsterdam University Press. doi:10.2307/j.ctvzgb64z. ISBN 978-1-898823-95-7.
  63. ↑ "Milestones in the History of U.S. Foreign Relations - Office of the Historian". history.state.gov. Roja gihiştinê 8 tebax 2026.
  64. ↑ "The French, the British and their Middle Eastern Mandates (1918-1939): Two Political Strategies". journals.openedition.org. doi:10.4000/rfcb.8787. Roja gihiştinê 8 tebax 2026.
  65. ↑ Kennedy, Dane (28 nîsan 2016). Kennedy, Dane (edîtor). (page 25)p. 25Global war’s colonial consequences. Oxford University Press. r. 0. doi:10.1093/actrade/9780199340491.003.0003. ISBN 978-0-19-934049-1.
  66. ↑ Dalrymple, William (22 hezîran 2015). "The Mutual Genocide of Indian Partition". The New Yorker (bi îngilîziya amerîkî). ISSN 0028-792X. Roja gihiştinê 9 tebax 2026.
  67. ↑ "How the Cold War Shaped Bangladesh's Liberation War" (bi îngilîziya amerîkî). Roja gihiştinê 9 tebax 2026.
  68. ↑ Foust, Joshua (16 kanûna pêşîn 2011). "No Great Game: The Story of Post-Cold War Powers in Central Asia". The Atlantic (bi îngilîzî). Roja gihiştinê 9 tebax 2026.
  69. ↑ "Oil Discovered in Saudi Arabia". education.nationalgeographic.org (bi îngilîzî). Ji orîjînalê di 3 kanûna pêşîn 2023 de hat arşîvkirin. Roja gihiştinê 9 tebax 2026.
  70. ↑ Bazelon, Emily (1 sibat 2024). "The Road to 1948, and the Roots of a Perpetual Conflict". The New York Times (bi îngilîziya amerîkî). ISSN 0362-4331. Roja gihiştinê 9 tebax 2026.
  71. ↑ "Economic Issues 1 -- Growth in East Asia". www.imf.org. Roja gihiştinê 9 tebax 2026.
  72. ↑ "China's Post-1978 Economic Development and Entry into the Global Trading System". www.cato.org. Roja gihiştinê 9 tebax 2026.
  73. ↑ Saul, Derek. "China And India Will Overtake U.S. Economically By 2075, Goldman Sachs Economists Say". Forbes (bi îngilîzî). Roja gihiştinê 9 tebax 2026.
  74. ↑ "25 years of liberalisation: A glimpse of India's growth in 14 charts". Firstpost (bi fp-IN). 7 tîrmeh 2016. Roja gihiştinê 9 tebax 2026.{{cite news}}: CS1 maint: unrecognized language (lînk)
  75. ↑ "One-tenth of India's population escaped poverty in 5 years - government report". Reuters (bi îngilîziya amerîkî). Roja gihiştinê 9 tebax 2026.
  76. ↑ "From the Mountains to the Seas: India-China Competition in the Wake of Galwan • Stimson Center". Stimson Center (bi îngilîziya amerîkî). 16 hezîran 2024. Roja gihiştinê 9 tebax 2026.
  77. ↑ Kuo, Mercy A. "The Origin of 'Indo-Pacific' as Geopolitical Construct" (bi îngilîziya amerîkî). Roja gihiştinê 9 tebax 2026.
  78. ↑ FAO (2025). Global Forest Resources Assessment 2025 (bi English). FAO ;. doi:10.4060/cd6709en. ISBN 978-92-5-140082-1.{{cite book}}: CS1 maint: extra punctuation (lînk) CS1 maint: unrecognized language (lînk)
  79. ↑ "UNSD — Methodology". unstats.un.org. Roja gihiştinê 9 tebax 2026.
  80. 1 2 3 4 5 6 7 Intergovernmental Panel on Climate Change (IPCC), edîtor (2023). Asia. Cambridge: Cambridge University Press. rr. 1457–1580. doi:10.1017/9781009325844.012. ISBN 978-1-009-32583-7.
  81. ↑ dvdmckay (9 îlon 2022). "Exceeding 1.5°C global warming could trigger multiple climate tipping points – paper explainer". climatetippingpoints.info (bi îngilîzî). Roja gihiştinê 9 tebax 2026.
  82. ↑ "Polîtîkaya Asyayê" (PDF).
  83. ↑ "Data Explorer". data.imf.org. Roja gihiştinê 13 tebax 2026.
  84. ↑ "Largest_Economies_in_Asia". Aneki.com (bi îngilîzî). Roja gihiştinê 13 tebax 2026.[girêdan daimî miriye]
  85. ↑ "Hong Kong, Singapore, Tokyo World's Top Office Destinations | CFO innovation ASIA". www.cfoinnovation.com (bi îngilîzî). Roja gihiştinê 13 tebax 2026.
  86. ↑ Maddison, Angus (20 îlon 2007). Contours of the World Economy 1-2030 AD: Essays in Macro-Economic History (bi îngilîzî). OUP Oxford. ISBN 978-0-19-164758-1.
  87. ↑ Angus, Maddison (25 îlon 2003). Development Centre Studies The World Economy Historical Statistics: Historical Statistics (bi îngilîzî). OECD Publishing. ISBN 978-92-64-10414-3.
  88. ↑ Bairoch, Paul (1995). Economics and world history : myths and paradoxes. Internet Archive. Chicago : University of Chicago Press. ISBN 978-0-226-03463-8.
  89. ↑ Maddison, Angus (17 îlon 2006). "The World Economy: Volume 1: A Millennial Perspective and Volume 2: Historical Statistics". Development Centre Studies (bi îngilîzî). doi:10.1787/9789264022621-en.
  90. ↑ "Security Research Review Volume 1(4): Ensuring China's "Peaceful Rise" Prof. M. D. Nalapat". www.bharat-rakshak.com. Ji orîjînalê di 10 kanûna paşîn 2010 de hat arşîvkirin. Roja gihiştinê 13 tebax 2026.
  91. ↑ "Aborî Asyayê". www.economist.com. Roja gihiştinê 13 tebax 2026.
  92. ↑ "Data Explorer". data.imf.org. Roja gihiştinê 13 tebax 2026.
  93. ↑ "Data Explorer". data.imf.org. Roja gihiştinê 13 tebax 2026.
  94. ↑ "Make Money from Asia". www.emergingdragon.com. Roja gihiştinê 13 tebax 2026.
  95. ↑ Fairless, Tom (3 adar 2024). "Rich Countries Are Becoming Addicted to Cheap Labor". Wall Street Journal (bi îngilîziya amerîkî). ISSN 0099-9660. Roja gihiştinê 13 tebax 2026.
  96. ↑ "Global firms are eyeing Asian alternatives to Chinese manufacturing". The Economist. ISSN 0013-0613. Roja gihiştinê 13 tebax 2026.
  97. ↑ "sme.com.ph | sme news". www.sme.com.ph. Ji orîjînalê di 24 nîsan 2011 de hat arşîvkirin. Roja gihiştinê 13 tebax 2026.
  98. ↑ "India growing as offshore outsourcing hub even for non IT roles: Randstad India - BusinessToday". Business Today (bi îngilîzî). 28 çiriya pêşîn 2021. Roja gihiştinê 13 tebax 2026.
  99. ↑ "Intra-Asia Trade Lane News". www.joc.com (bi îngilîzî). Ji orîjînalê di 26 kanûna paşîn 2021 de hat arşîvkirin. Roja gihiştinê 13 tebax 2026.
  100. ↑ Harry G. Broadman. "Afrika's Silk Road" (2007), pp. 59.
  101. ↑ Harry de Wilt. Is One Belt, One Road a China crisis for North Sea main ports? in World Cargo News, 17 December 2019.
  102. ↑ Bernhard Simon: Can The New Silk Road Compete With The Maritime Silk Road? in The Maritime Executive, 1 January 2020.
  103. ↑ "Asia's millionaire population overtakes Europe". The Globe and Mail (bi îngilîziya kanadayî). Roja gihiştinê 13 tebax 2026.
  104. ↑ "Citigroup Study Shows Asian Rich Topping North American". Bloomberg (bi îngilîzî). Roja gihiştinê 13 tebax 2026.
  105. ↑ "Asia Population 2025" (bi inglîzî). Roja gihiştinê 5 tebax 2025.{{cite web}}: CS1 maint: unrecognized language (lînk)
  106. 1 2 3 2010 Human Development Report: Asian countries lead development progress over 40 years" (PDF). UNDP. Archived (PDF) from the original on 21 November 2010. Retrieved 22 December 2010.

Girêdanên derve

[biguhêre | çavkaniyê biguhêre]
Wîkîferheng Wîkîferheng: Asya – Mane, etîmolojî, werger û bêhtir