Lezzayer
ⵜⴰⴳⴷⵓⴷⴰ ⵜⴰⵎⴳⴷⴰⵢⵜ ⵜⴰⵖⵔⴼⴰⵏⵜ ⵜⴰⴷⵣⴰⵢⵔⵉⵜ |
|---|
Lezzayer (s tfinaɣ :ⴷⵣⴰⵢⵔ) azwel unṣib Tagduda Tazzayrit Tamagdayt Taɣerfant (s tfinaɣ : ⵜⴰⴳⴷⵓⴷⴰ ⵜⴰⵎⴳⴷⴰⵢⵜ ⵜⴰⵖⵔⴼⴰⵏⵜ ⵜⴰⴷⵣⴰⵢⵔⵉⵜ[1]) d tamurt tamaziɣt i d-yezgan deg Tefriqt Ugafa. Tamanaɣt ines d Lezzayer, tiɣremt ugaren tiyaḍ deg umḍan n imezdaɣ. Zgan-d deg tilisa-s seg ugafa ilel agrakal, seg ugafasammer Tunes, seg usammer Libya, seg unẓulasammer Nijir, seg unẓulamalu Mali ak d Muriṭanya, ma s tama tella tamurt n Meṛṛuk.
Lezzayer, i yesɛan tajumma n 2 381 741 km2, d tamurt tamezwarut deg temɣer deg Tefriqt ak d tmura n illel agrakal.
Lezzayer tewwi-d timunent-ines si tmurt n Fṛansa ass n 5 Yulyu 1962, mbed ṭṭraḍ icudden. Nettat d taɛeggale n Tdukli n Iɣlanen, Tadukli n Tmura n Tefriqt, d Tamdunt Taɛṛabt.
Deg tmendawt n Lezzayer yersa-d belli tamurt n Lezzayer d tamurt tineslemt, Taɛṛabt d Tamaziɣt, d annect-a i ibennun tinekkit[Awal 1] n wegdud Azzayri.
Aẓar n yisem
[ẓreg | ẓreg aɣbalu]
Isem n tmurt n Lezzayer yusa-d seg yisem n tmanaɣt-ines. Dɣa, caḍen isegziyen i fkan i yisem agi. Asegzi amezwaru yeqqared belli Lezzayer yusad seg Alger, isem aɛewwaj arumi n yisem Alguère s tkatalant. Aneggaru agi yeffɣed si teɛrabt "Ǧazayer", isem i s-yefka Buluɣin mmis n Ziri (neɣ Dziri), win i d-ixelqen tadinastit tazirit ass-nni mmi yesekka tamdint n Lezzayer deg useggas n 960 f agaluz n temdint taqdimt i yesɛan isem s trumant Icosium. Netta yefka-as isem n Lezzayer at Mezɣenna. Asegzi-niḍen yeqqared belli isem n Lezzayer yettwakksed si teɛrabt الجزائر (al-Djaza'ir), asget n جزيرة (Djazira) neɣ « tigzirt », acku Lezzayer tella am tegzirt: yar uneẓruf d yellel.
Amezruy
[ẓreg | ẓreg aɣbalu]Tislamit n Lezzayer
[ẓreg | ẓreg aɣbalu]Ass mi teɣli Ṛuma, yrnan s-deffiris iwendalen, llan Ibizanten imidusen dacu yeğa i wakken ad ilin aṭas n tigeldiwin timaziɣin timecṭaḥ g Arris daɣen, kra degsent ugin y mir-id ussan inselmen jar 665 d 708, g useggas n 665, iɛraben ẓedmen i tikkelt tamenzut f Tafrikt ugafa armi (tamazɣa) g useggas n 683 yeṭṭef Ɛuqba n nafiɛ aḥelli. Cciln azbu n tageldunt Dihya, g aseggas n 708 uɣalen imaziɣen timdefirt maca ɣelben-ten iɛraben, ihi ṭfen tamurt imaziɣen, yǧan ajjed nsen d tutlayt nsen igejdan.
Taslekt tafransit
[ẓreg | ẓreg aɣbalu]Tufad Fransa imerwasen n Bakri d Bucnaq d sebba f aken ad tekcem ar Lezzayer s usagen n Sidi Freǧ g useggas n 1830
Tagrawla n nuwember
[ẓreg | ẓreg aɣbalu]Ass n 31 tuber 1954 llan iserdasen idzayriyen sewjaden (ttheggin) i imenɣi, ggunin (arjan) ass n tatusant n irumiyen imi llan marra deg yiḍ netmaɣra, ttun iman-nsen, maca g idurar iserdasen wten (ssufɣen) tarṣaṣt tamenzut f 00:00, akka i tebda ( tekkmassa) tegrawla n ugdud i yellan ddau uḍar n temharsa (colonisation) n Fransa.
Tewwwi-d azarug -ines ass n 5 yulyu aseggas n 1962, tkecm-itt Fransa di yulyu n 1830 ass mi tella s ddaw n tecḍat n Turk taɛutumanit. Am wakken i s-yenna Ccix Muḥend u Lḥusin:
- Ikecm-ed Urumi di ṣṣif
Ad iffeɣ s ssif
Di ṣṣif
Qbel lexrif...
Tedda Lezzayer abrid yeččur s yisennanen tebda amezruy -ines g wass mi tegred tagrawla n umenzu n wember 1954 deg wedrar n Wawras, ymagred ass n tatusant lɛid (adriz) n irumiyen. refden-tt irgazen d tlawin am Ɛebban Remḍan, Ḥusin At Ḥmed, kolonel Uɛemran, Mesṭafa U Bulɛid, Muḥemmed Buḍyaf, Ḥasiba Ben Buɛli, Ferḥat Ɛebbas, Xiḍer, cadhen ismawen-nsen d ayen i d-fkan i Lezzayer.
Tarakalt
[ẓreg | ẓreg aɣbalu]Tamurt n Lezzayer d tamurt tamenzut i meqqren akk ɣef timura n tigrakalin s tajumma ines, d tamurt tis snat i meqqren g timura n umenẓaw n Tafriqt, tesɛa tamurt n Lezzayer g tama n wenẓul amur ameqqran nu unezruf ismis Sehra. deg ugafa, aṭlas atelli
Tarakalt tadeblant
[ẓreg | ẓreg aɣbalu]Tebḍa tamurt n Lezzayer ɣef 58 n twilayin, yal tawilayt tesɛa agraw aɣerfan f ixf nnes lwali. Yal tawilayt tebḍa ɣef asunen, yal asun yebḍa ɣef tɣiwanin. Tikkelt taneggarut i tetwabḍa dyes tamurt n Lezzayer tella deg useggas n 2019.

Tamendawt n Lezzayer n useggas 1963 tebḍa tamurt ɣef 48 n twilayin:
| N°= | Isem aqbayli | Isem aṛumi |
|---|---|---|
| 1 | Adrar | Adrar |
| 2 | Cclef | Chlef |
| 3 | Leɣwaṭ | Laghouat |
| 4 | Um Lebwaqi | Oum El Bouaghi |
| 5 | Tabatent | Batna |
| 6 | Bgayet | Béjaïa |
| 7 | Tibeskert | Biskra |
| 8 | Beccar | Béchar |
| 9 | Blida | Blida |
| 10 | Tubiret | Bouira |
| 11 | Tamenɣast | Tamanrasset |
| 12 | Tbesset | Tébessa |
| 13 | Tlemsan | Tlemcen |
| 14 | Tyaret | Tiaret |
| 15 | Tizi Wezzu | Tizi Ouzou |
| 16 | Lezzayer (tamanaɣt) | Alger |
| 17 | Ǧelfa | Djelfa |
| 18 | Jijel | Jijel |
| 19 | Sṭif | Sétif |
| 20 | Sɛida | Saïda |
| 21 | Skikda | Skikda |
| 22 | Sidi Belɛebbas | Sidi Bel Abbes |
| 23 | Ɛennaba | Annaba |
| 24 | Galma | Guelma |
| 25 | Qsenṭina | Constantine |
| 26 | Lemdiyyet | Médéa |
| 27 | Mestɣanem | Mostaganem |
| 28 | Tamsilet | M'sila |
| 29 | Mɛesker | Mascara |
| 30 | Wargla | Ouargla |
| 31 | Wehran | Oran |
| 32 | Lbeyyeḍ | El Beyedh |
| 33 | Illizi | Illizi |
| 34 | Burǧ Buɛririǧ | Bordj Bou Arréridj |
| 35 | Bumerdas | Boumerdès |
| 36 | Ṭṭaref | Taref |
| 37 | Tinduf | Tindouf |
| 38 | Tisemsilt | Tissemsilt |
| 39 | Lwad | El Oued |
| 40 | Tixencelt | Khenchela |
| 41 | Suq Ahṛas | Souk Ahras |
| 42 | Tipaza | Tipaza |
| 43 | Mila | Mila |
| 44 | Ɛin Defla | Aïn Défla |
| 45 | Nɛama | Nâama |
| 46 | Ɛin Timucent | Aïn Témouchent |
| 47 | Taɣerdayt | Ghardaïa |
| 48 | Ɣilizan | Rélizane |
Asegzi n wawalen
[ẓreg | ẓreg aɣbalu]- ↑ Tinekkit: Identité.