0 valutazioniIl 0% ha trovato utile questo documento (0 voti) 562 visualizzazioni107 pagineSyntaxis Latina
Copyright
© © All Rights Reserved
Per noi i diritti sui contenuti sono una cosa seria. Se sospetti che questo contenuto sia tuo,
rivendicalo qui.
Formati disponibili
Scarica in formato PDF o leggi online su Scribd
Syntaxis Latina
quam cOnseripsérunt Aloisius, oh et Thomas Franciscus BorriI IL NOMINATIVO
1. DOPPIO NOMINATIVO
In una frase come
>> Cicerd cinsul creatus est
si trovano due nominativi.
IL doppio nominativo si pud trovare:
* con qualsiasi verbo, p. es.:
- vivere (>> Antonius miser vivit)
- mori (>> Antdnius pauper mortuus est)
= ece.
* — specialmente coi verbi che significano “esser eletto, esser chiamato,
esser ritenuto, diventare”, come éligi, cre&ri; appellari, vocdrl; putari,
habéri; fieri (e anche vidéri, per cui v. 2).
XX, 29-30: XXVIII. 80: XVI. 123-124:
Acmilia... "mamma’ ap- Tile deus maximus ha- avis pauld levior fit,
pellabitur. non ‘mater’, —bétur. simal vérd tempestas
neque Wlius ‘pater’, sed multé turbidior et fie-
‘tata’ appellabitur. tds mulid altidrés flunt.
Con gli attivi éligere, credre, ecc. si trovano due XIX. 28-30:
accusativi: Acmilia Ilium *virum
optimum’ appellat. Item
\Glius uxdrem suam “op-
timam omnium fémi-
narum* vocat.
>> Réméani Cicerénem cénsulem creAvérunt.
309A)
lalius mihi vidétur
. pater sevérus
Ilius & mé videtur
pater sevérus = lilius @
iné existimatur pater
severus,
B)
Aemilia Syrae
vidébatur esse
videbatur esse
duleissima domina
Aemilia a Syria
existimabiitur esse
duleissima domina.
cy
Marcus: “Mihi videor
bonus discipulus
peefiniam habére ~ dal
mio punto di-vista tu hai
molto denaro = mi
sembra che tu abbia
molto denaro,
310
2, VIDERI: COSTRUZIONE PERSONALE
I passivo del verbo vidére ¢ spesso usato col significato di “sembrare,
essere ritenuto”. II dativo (mihi; Syrae; magistré, ecc.) viene usato
come complemento d’agente.*
Si vedano gli esempi riportati qui accanto. In particolare si consideri
il procedimento logico con cui é costruita la frase dell’esempio (A):
“Giulio é visto da me come un padre severo” = “Giulio dal mio punto
di vista é un padre severo” = “Giulio mi sembra un padre severo”. La
seconda frase (B) é analoga alla prima.
La terza frase (C) pud essere cosi compresa: “Io sono visto da me
essere un buon alunno; dal maestro invece non sono visto come tale”
= “Dal mio punto di vista io sono un buon alunno; dal punto di vista
del maestro non sono tale” = “A me sembra di essere un buon alunno;
al maestro peré non sembro tale”.
Si veda lo schema seguente:
tur sevérus esse
Aemilia Syrae vidébatur —_ esse dulcissima
(Ego) mihi videor bonus esse
(Ego) magistr videor non esse talis
Se non v’é un secondo nominativo (predicato nominale 0
complemento predicativo), si avra il solo infinito: si veda I’esempio
(D).
XXVL. 94-97: XXVI. 124-125: XXVI. 143-145:
[Daedalus:]"Mélosinsu- Illa fbula longa esse — Mox puer in somunis sib
la... nn tam parva est mi-hi [non] videtur. vid&tur Alfs 6:
quam montés et fl
XXXII. 179:
Ridiculi mihi... vidé-
esse mihi vidétur.” bantur ii ver:
* Altri interpretano questo dativo come «dativo del punto di vista» 0 dativus itidicantis.
Ma solo una questione di nome, perché il dativo impropriamente detto «d’agentené
in realta una maniera d’esprimere il punto di vista: hoc mihi vidétur esse bonum yuo
dire propriamente “questa cosa é veduta dal mio punto di vista esser buona = questa
cosa é vista da me come buona = questa cosa mi par buona’.3
Inalcuni casi vidérisi costruisce, almeno apparentemente, in maniera
impersonale, cioé alla terza persona singolare (vidétur/ vidébatur/
VIDERI; COSTRUZIONE PARTICOLARE
vidébitur, ecc.). Questo avviene:
A) in unione con un aggettivo neutro (bonum, necessarium, turpe, atile,
B) quando vidéri vale “sembrare giusto, sembrare opportuno™
©) quando é unito ad un verbo assolutamente impersonale (pudet, miseret,
D) quando si adopera la locuzione fore o futdirum esse ut + congiuntivo.
Si vedano gli esempi A), B), C) e D), qui accanto riportati.
In realta in tutti questi casi non si tratta di costruzioni impersonali: i]
soggetto, che non é rappresentato da un sostantivo o da un pronome,
écostituito da un infinito o da un’intera frase (mittere tabellarium;
magistrum interrogare; Marcum paenitére; fore ut Médus fugeret).
4.
Costruzione personale come videéri la hanno anche, al passivo nelle
ece.)
taedet, piget, paenitet)
DICITUR, NARRATUR, TRADITUR, FERTUR, ECC.
forme del presente e in quelle da questo derivate:
E)
F) verba sentiendi et iiidicandf (sentitur, iidicatur, existimatur, auditur,
G) verba déclarandi (narratur, déclaratur, scribitur, nintiatur, traditur,
verba dicendi (dicitur, fertur, affirmatur, ecc.)
putatur, dicitur, ece.)
ecc,).
Si vedano gli esempi E), F) e G), qui accanto riportati.
Nei tempi composti si preferisce la costruzione impersonale:
>
Traditum est Ariadnam filum Thésed dedisse.
A)
Magistrd_necessarium
esse vidétur
tabellarium mittere ad
ium = magister putat
neces-sirium esse
mittere tabellariumad
\ilium,
B)
Discipulis non
vidébatur magistrum
recitantem interrogare
discipuli ndn putabant
opportiinum ess
imugistrum reeitantem
interrogare.
C
Talid vidétur Marcum
re pigritiae
lius putat
Mareum suae pigritiae
puenitéte
D)
Davo vidébatur fore
(futirum esse) ut
Médus fugeret
fivus putabat fore ut
Médus fugeret
E)
Mindtaurus dicitur
imus fuisse
imum fisisse.
F)
Marcus improbus
discipulus putabatur
‘omnds putabant
Mareum improbum
discipulum esse
G)
Daedalus labyrinthum
aedificdvisse narratur
Daedalum labyrinthum
acdificavisse.
311A)
lilius servam saceum
portire iubet
{ilius imperat serv5;
um port!”
B)
Acmilia vetat Ilia
“Nol carpere rosis!
_C)
lésiis dixit; “Sinite
puerds venire ad me!”
D)
Davus iubétur
eruménam suam
ponere in ménsi
= lalius Divum iubet
stam eruménam in
mens ponere.
E)
Puerf in schol
clamire vetantur
= Magister vetat
puerds in schol
cli
F)
Aemilia idnuam claudt
iussit
=Aemilia imperavit:
*Claudite iinuam!”
312
Il LACCUSATIVO
1. VERBA IUBENDI, ECC.
I verba iubendi, sinendi, prohibendi, cioé i verbi che indicano un
ordine (in particolare iubére), un permesso (sinere), un divieto, una
proibizione (vetare, prohibére), sono in latino transitivi e si
costruiscono di norma con l’accusativo e |’infinito.
Si vedano gli esempi qui accanto riportati.
L’esempio A vale dunque: “Giulio ordina che lo schiavo porti il
sacco” = “Giulio ordina allo schiavo di portare il sacco”.
Cosi anche gli esempi B e C: “Emilia vieta che Giulia colga le
rose” = “Emilia vieta a Giulia di cogliere le rose”; “Gesi disse:
“Permettete che i ragazzi vengano a me’” = ‘Permettete ai ragazzi di
venire a me’.
Se questi verbi sono transitivi, ¢ ovvio che al passivo avranno
costruzione personale. E questo il caso degli esempi D ed E. Nello
stesso modo in italiano diciamo: “Io vedo Marco partire” e, al passivo,
“Marco vien visto partire”,
Se non viene espressa la persona a cui viene rivolto il comando,
la proibizione o il permesso, questi verbi si costruiscono con I’infinito
passivo. L’esempio F vale infatti, alla lettera: “Emilia ordiné che la
porta fosse chiusa”, e dunque: “Emilia ordind di chiudere la porta”.
XI. 44-45: XXXI. 105-106; XXII. 79:
Iilius servum suum Ta- [Nila] lex dominum Ego t@ intrare sind
sculum ire iubet. Yetat seryum suum imn- go
robum interfi . 59:
XXII. 86: Z ¥ elie [REx] eum 4 militibus ia
Iste canis ferdx mé in- labyrinthum diict iussit:
trare nn sinit.2. VERBI ASSOLUTAMENTE IMPERSONALI
+ Mi vergogno di qualcosa: mé (accusativo) pudet (impersonale) alicuius
rei (genitivo)
Mi fa pena, ho compassione di qualcuno: mé miseret alicuius
Mi annoio, mi secco di qualcosa: mé taedet alicuius ret
Mi rincresce di qualcosa: mé piget alicuius rei
Mi pento di qualcosa: mé paenitet alicuius rei.
+ In latino, oltre ai verbi indicanti fenomeni atmosferici (come “piove”,
“nevica”, ecc.), ¢ altri che vedremo pit avanti, sono impersonali (cio’
costruiti solo alla terza persona sing.) anche i cinque verbi che indicano
stati d’animo:
- pudet - miseret - tacdet - piget —-pacnitet.
+ Questi verbi si costruiscono con I’ accusativo della persona che si pente,
si vergogna, ecc.,e il genitivo della cosa di cui ci si pente, ecc
Si veda lo schema qui sotto:
puerum pudet facti sul
mé paenitet consilidrum medrum
Con un pronome neutro si dice: >> Hoc mé paenitet, >> Id eum piguit,
ece.
Se la cosa é rappresentata da un verbo, o da un’intera frase, va espressa:
+ all’infinito >> Mé paenitet vixisse
+ con l’accusativo e l’infinito >> Mé pudet hoc 4 filid med factum esse!
* con quod ¢ l’indicativo (0 il cong.) >> Mé paenitet quod té offendi
‘Se questi cinque verbi sono usati al gerundivo, il verbo rimane impersonale,
¢ la persona va regolarmente espressa col dativo:
>> Tibi paenitendum est peccati tui.
Se si vuole esprimere un comando, un’esortazione, non si usa l'imperativo,
ma il congiuntivo esortativo:
>> Té tui pudeat!
XXII. 82:
Puerum pudet facti
sui
XXIII. 82-83:
Is, quem factorum
suérum pudet. ruhére
solet
XXIIL 79;
Nonne té pudet hoe
fecisse? Profectd ms
pudet hoc 4 flid
med factum esse!
XXIII. 138-139:
Nonne té pudet
pauperi magistro
jem negare”
XXXIX, 212:
ee té paenitébit
ndbis auxilium tulisse.
XL. 282:
Inter cds lidGs feminae
Troidinae, cum es longi
ertoris taedéret, nivés
incendérunt,
LVL. 111-113:
Jam ipsa terra ita mihi
parva visa est, ut mé
imperii nostri, qué
quasi piinctum eius
attingimus, paenitéret.
XLII. 156:
‘Si vbs piget condbii
ter Vos, in nds verlite
Tum ytd inélix Di
fatis exterrita mortem
Grat; taedet eam vitae.
ple
fEmingis, quamquam eas
iam facti sui
pacnitébat, in Sicilia
reliquit.
313XXVL. 32-33:
Quid iuvat deds
invoeare, dum hic
quidtus sedes?
Nam certi
pulsdre puerum
mindrem!
( indignum est...)
LIV. 306-307:
Nallam rem esse
dGelarant in Ost
positam militar7, quae
huius viri scientiam
fugere possit!
XXII. 144-145:
In his litters may
meum wih docére
posse.”
XXXIX. 116-117:
Mle [= Pygmalion) aur
cupidus Sychaeum ante
Gram clam necavit
factumque dit célavit
{Diddnem|
XLIX. 39:
id mé cBlaveris (rem
célare juem = rem
re alicui).
XLIX. 40:
Médus L¥diam
Véritdtem dé pectinia
eélare vult
servum) poscit (
servum iubet dare
vestimenta).
314
3. VERBI RELATIVAMENTE IMPERSONALI
Alcuni verbi, che, oltreché nella terza singolare, si trovano usati anche
in altre persone (specie nella terza plurale) e col soggetto espresso,
vengono detti relativamente impersonali. Essi sono: decet, dédecet,
fallit, fugit, latet, praeterit, iuvat. Si costruiscono con |’accusativo
XX. 157-159: XXXII. 77-79:
r Ita loquuntur parvul Ridiculum est talés res
minus iuvant quam — fantés, nec sermo op lacrimas ef
eladiatorit tium t8 decet fundere militem decet
méndn (= ,..t8 dignus est; tibi (= militi convenit).
mit quam — convenit)
mihi non mi- XL. Ll:
nus placent quam...) XXXII 109: Postquam primus amor
Nisi memo-ria mé fallit. m& morte fefellit, huius
Gnius améri forsi-tan
ecumbere potui!
4, DOPPIO ACCUSATIVO
Docére ¢ i suoi composti, c&lare, e spesso poscere, reposcere ¢
flagitare hanno |’accusativo della persona cui s’insegna, nasconde,
chiede e della cosa che s*insegna, nasconde, ecc. Poscere, reposcere
e flagitfre perd pid frequentemente si costruiscono con 4, ab +
ablativo.
yi ‘accusativo della cosa é in realta un accusativo di relazionee vale “riguardo
”. Esso pud anche esser costituito da un infinito:
= Magister docet puers grammaticam / Magister docet puerds legere.
Con célire si trova anche, ¢ pit spesso, dé + ablati
>> Marcus célavit patrem véritaétem = Marcus célavit patrem dé véritite.
>> Cic., Fam., 7, 20, 3: Bassus mé dé hic libré célavit.
Per il doppio accusativo in frasi come Rémani Cicerénem cénsulem
creavérunt, v. 1, 1.
XVIL. 1-3: XVII. 15 XVII. 148-149:
Magister puerds nu- “0 “Quiré nds. seribere
merds ct litterds docet. hil t8 docére possuim!” — do-c8s. mavister?™
Magister puers multas
rés docére potest XVIIL 37-38: XXIIL. 27-28:
Magister, qui puerds — “Filium tuum nihil doc
legere docet, ipse et li- re possum, quia ipse nil
bros Latinds et Gra discere yult”
legere potest.5. VERBA PETENDI ET INTERROGANDI
Ordre, rogare, interrogire si costruiscono con l’accusativo della
persona a cui si chiede. Rogare e interrogare hanno dé + ablativo
della cosa su cui verte la domanda. Tutti possono avere il doppio
accusativo se la cosa ¢ rappresentata da un pronome neutro.
Questi verbi possono anche reggere una frase con ut / née il congiuntivo
(v. XI, 2).
Rogare ha il doppio accusativo nella frase: rogare aliquem
sententiam. Sententiam é un accusativo di relazione (= riguardo al
parere) e pertanto si conserva anche al passivo.
Petere, quaerere ¢ postulfre si costruiscono con |’accusativo della
cosa e 4, ab + ablativo della persona. Con quaerere perd si trova
anche é, ex + ablativo.
XX.138: XXXL 16:
Hoe postuld & té! Iilius 4 Comélid. quaerit
XXVIL 93-94: quod ndmen ef (= servo)
Noli & mé postuldre ut! (ab aliqué quacrere
tantum peetinive statim —aliqueminterrogire)
solvam!
Petere ha fondamentalmente due significati:
* rivolgersi, dirigersi verso (con l’accusativo)
+ chiedere (ab aliqué aliquam rem).
IIL. 26:
Acmilia Quintum
interrogat.
Médus Albinum dé
pretid Gnuli inter-
rogat.
XXVIL 92:
Coldnus ad
domini sé proicit
eumque Srat ut
patientiam habeat,
XLIV. 45-46:
“Die - inquit et quem
primum sententiam
rogabat - quid cénsés
(al passivo: ef qui
primus sententiam
rogabatur).
XXXII. 73-74:
Non @ 18, sed & Ded
auxilium petd.
XXXIL 87-88:
Hane gratiam sdlam
ab iis petam
XXXIL 119-120:
sumquam
IX. 32:
Pasior umbram petit
(= ad umbram adit),
IX. 74:
Lupus collum ovis
petit dentibus
315XLVI. 616-61
Vénerat Mii
us aliquot di
Bruttiorum
Apuldrumgue, qu
XXXVI. 212:
Caesare interfectd, C
Octividnus aduléseéns
necem cius ulcisci
cGnstituit,
XXXVI. 221-222:
‘Templum Martis Ultéris
nomindtum est, quod
ille deus mortem:
Caesaris ultus esse
putabatur,
XXXVIIL 188-189:
Ita tandem socids
necatés ulti sumus.
XXXIX. 113-114:
[Did6 régina) Tyrd, ex
urbe Phoeniees, hiie
profecta est frdtrem
improbum fugiéns
XXVI. 82-83:
Carcerem no:
effugimus - libe
sumus!
XXXVIIL. 109-110:
Haec Italiae litora,
quae nobis proxima
sunt, effuge!
316
Dal significato originario di “dirigersi verso” si éfacilmente passati a quello
di“assalire”, di “aspirare ad avere, a conquistare” e, infine, di “chiedere per
avere” (= “aspirare ad avere qualcosa da qualcuno”).
Romam, Tisculum petere
hostés petere
praetiiram petere
petere librum ab amicd.
6. VERBI TRANSITIVI IN LATINO E INTRANSITIVI IN ITALIANO
Alcuni verbi, come déficere, ulcisci, déspérare, iuvare, fugere,
effugere, délectare, abdicare, si costruiscono con l’accusativo, anche
se i loro corrispondenti italiani risultano intransitivi.
+ Déficere significa “venire a mancare”, ¢ ha quindi una sfumatura diversa da
deesse, che vuol dire “mancare del tutto”: Lucr. 6, 360-361: Frigore (= hieme)
enim désunt (= omnind ndn sunt) ignés, ventique caldre (= aestate) déficiunt
(© minuuntur dum cessant omnind).
adi ai vari significati e costruzioni di d&ficere:
- mé déficiunt virés / viribus déficior = mé déserunt virés / viribus déseror
+ 861 déficit = s6l obsciratur
+ soci @ ndbis ad hostés déf€cérunt = socii nds déservérunt et ad hostés
trinsiérunt
- domus Cacsarum défécit in Nerdne = domus Caesarum désiit, finem habuit,
exstincta est in Nerdne = Nerd fuit ultimus ex domd Caesarum.
+ Uleisct pud significare tanto “vendico”, quanto “mi vendico di”
>> ulciscor mortem amici met = pinid eum qui amicum meum oceidit
>> ulciscor initirias quis mihi intulist? = pini6 t&, propter initiriés quis mihi
intulisti.
+ Déspérlire pud avere due costruzioni:
> plicem
>> déspérire dé pice.
+ Tuvére vuol dire “giovare a, essere utile a, aiutare..
iuvat / iuvant vale “piace” (v. 3):
>> pectinia aliquem iuvare
>> hic liber mé iuvat.
+ Abdicdre pud avere anche la costruzione seguente: s€ abdiciire aliqui ré:
>> Caesar dictitiind s® abdicivit.
”; nella forma impersonale
XLVIII. 485-486: LVI. 225: XLII. 190-193:
CSnsulem et ad rey Namqui im déffeekt |, )WUstEtes... aperté a soci-
dum equum virés défi 8] hominibus. via (ay Reondnis G Veientés
@bant (= vires cOnsuli (= obsci ‘sO! visusww94t!|) frosts déficiunt (= so-
deerant, nin suffi cids déserunt et transeuntad,
cSnsulem déserebant) hostés),VIL 91:
Lydia verbis Médi
délectitur (= verba
Médi L¥diam délectant),
V. 60;
{alia laeta est. rosae eam.
délectant.
V. 62:
Verba Acmiliac Tiliam
délectant.
XXIX.89:
Ibi hom6 territus,
jam vitam déspérdre
id Gnum Gravit, ut
lie&ret yestem Srnaitam
induere.
m
7. VERBA AFFECTUUM
XXIX, 122-123;
Hic bul monémur ut
semper bond animd simus
néve umquam dé salfite
déspérémus.
Dolére, flére, liigére, ridére, horrére, queri, mirri, ecc., cioé i
verbi che indicano un sentimento dell’animo, reggono l’accusativo.
XXXIV. 209:
Amissum non flet, cum
sola est. Gellia patrem,
XLII 137-138:
Sic eat quaccumque Ri
mina lagébit hostem!
Nota. Molti di questi verbi si possono anche costruire con l’ablativo
semplice o preceduto da dé; gratulari anche con pro + ablativo.
v.70:
Audi, mamma: pueri e-
tiam mé rident!
X1.129-130:
Quintus, qui medicum
horret, cum abesse
gaudet
XXIV, 15-16:
Quintus, qui tantum
strepitum —miratur,
Syram Vocat.
Cic., Phil., 2, 68:
Bratus Cicerdni recu-
peratam libertitem est
gritulatus,
XLII, 227-228:
Mettius Tulld dé
vietdria gratulatur.
8 OLERE, REDOLERE, SAPERE, RESIPERE, SITIRE
I verbi che significano “aver sapore, aver odore, aver sete” (anche in
senso figurato) reggono I’accusativo in alcune espressioni particolari.
Plin., Hist, NA, 17,5,3,38:
Illa érit optima terra quac
unguenta sapiat.
Cic., Brit, 82:
Oritionés redolentés
an-tiquitatem
Mart. 10. 4. 10:
Hominem pagina nostra
sapit.
Cic., Phil., 5,20:
Sanguinem nostrum
si-tigbat
Cie, ad Quint. tr, fe 5:
16 hondrés. nec
iderd gloriam,
Plaut., Méstell., 1.1.41:
Non omnés pos:
olére unguenta
exdtica, ut 10 oles.
317XLIV. 32-3
Hage cum fings transit.
hace portam
ingrediéns, hace foram
ingressus, paucis verbis
peragit
XLVIIL 275-278:
C. Flminius... ab
Hannibale cireum-
ventus ad
Trasumennum lacum
cum exercitii caesus est
XVI. 27-28;
Is qui navigare vult adit
iam qui bonam
ndivem habe.
XLVI. 45
[Miltiadés] in
piblicis mortem obit
XXXVI. 268:
Ners... dicitui
domesticam scacnam.
Suet., Caes., 74:
Gvadere nocturnas
insidias,
Caes. , B.G., 1. 27:
Convenire Cacsarem
in itinere
(© adire Caesarem).
318
9. VERBI COMPOSTI CON PREPOSIZIONI
Parecchi verbi intransitivi, se sono composti con preposizioni che
reggono I’accusativo (circum, trans, praeter, ad, in, ob, sub, ecc.),
divengono transitivi ¢ possono essere usati anche al passivo.
XXXVIIL 118: XXXIIL. 82-84: XXXVII. 225-226:
Praestat t6tam Siciliam — Nisi nds hie essémus,
long6 curs circumire. hostés celeriter Danu- — lum tendéns, deds sic a
vium et Alpés trins- — loquitur (~ad-loqui-tur.
XXXIX, 153-15 irent,
At Venus Acnéam et XXIX. 98-99:
Achatén ... nebula cir- XXXII. 145: Delphinus,
cumfudit. Erg3 hominem divitem tus. repente hominem
adit natantem subiit
LVI. 202:
Gangén trinatire.
Si trova anche un’altra costruzione, cioé con la preposizione contenuta nel
verbo seguita dal caso che essa regge. Cosi, si puo dire egualmente:
+ Ergd hominem divitem adii
* Ergé ad hominem divitem adif.
Anche alcuni verbi composti con preposizioni che non reggono
T'accusativo possono divenire transitivi, come convenire, évadere,
ece.
Cic., Fam, 9. 14.1: Verg., Aen., V. 689:
Neminem convéni (con- Evadere flammam.
venid autem cotidic pli- digns ab ndntid uxdris
rims) quin omnés mihi L, 641: crat conventus
gratias agant. Saltum ad Petram &vaist
10. ACCUSATIVO DELL’OGGETTO INTERNO
Alcuni verbi intransitivi talvolta s’uniscono all’accusativo di un
sostantivo che ha significato a essi affine, o che ¢ addirittura derivato
dalla loro stessa radice:
* pugnire pugnam Horitit melidrem pu-
+ vivere vitam gnam __ pugnavérunt
+ somnidre somnium | yin fyi
| + currere cursum
+ c&ndre c&nam11, ACCUSATIVO DI RELAZIONE
(0 “ALLA GRECA")
Esiste in latino - specialmente in poesia - un complemento di
limitazione che viene espresso con I’accusativo (su imitazione di
una tipica costruzione greca). Esso si unisce spesso a un participio
passato (cinctus, indiitus, redimitus, ecc.) o a un aggettivo (niidus,
celer, similis, ecc.).
Questo tipo di accusativo di relazione é rimasto anche in italiano,
specialmente in poesia: si pensi ai famosissimi versi manzoniani “sparsa le
trecce morbide sull’affannoso petto / lenta le palme ¢ rorido di morte il
bianco aspetto”.
12. ACCUSATIVO DI ESTENSIONE NELLO SPAZIO
La lunghezza, I’altezza, la profondita, ecc. in latino s’esprimono per
lo pid con l’accusativo retto dagli ageettivi longus, latus, altus 0
da verbi (patére, extendi, diffundi...: in longitiidinem, in
ecc.).
1. 105: XL. 47: LI. 100-101:
Eu via centum pedés lata Pilum Aemilif sex pedés. Carthig, in circuit
est longum est viginti tria milia
suum paténs
Se I’espressione di misura é retta solo dal sostantivo (senza longus,
litus, altus), si usa il genitivo di qualita (come in italiano):
>> Fossa decem pedum.
In accusativo va anche lo spazio percorso (si vedano i due esempi
qui sotto).
ons BG.,1L 1. 4:
novissimés adorti et
alta aatiia’ basealie
prdsectiti. mignam mul
XLIIL 100-101:
lam aliquantum spatit ex
6 loco ubi pugnatum erat
auflgerat,
Nidus pedem
(= niidd pede)
Inditus tu
albam
(= inditus tunica alba).
im
Cinetus caput eordnd
(© capite cineto
cordnd).,
¢
similis ded quod ad
vultum pertinet).
ve
poles almmegn
duo milia pussium
longum.”
Caes., B.G., 7. 72:
Duis fossis quindecim
pedés Hats eddemque
thine pent Post
exstriixit
XXXVI. 255-251
Rivus est subterrancus
pussuum dndecim
milium centum
triginta. supra terram
opis arcustum
passuum sexaginté
XXXVI. 260-261
Habet longitidinem
passuum quadraginta
sex milium
quadringentdrum sex
319L, 547-548:
A Chaleide Aulidem
wicit, trium milium
[passuum] spatid
distantem
XLIX. 115-116:
Hadrdimétum pervenit,
quod abest & Zama
circiter milia passuum
trecenta.
Cic., Cluent., 27:
Tedinum abest a Larind
XVIH milia passuum.
Cic., Plane., 41. ee:
scelesti) abessent
aliquot digrum viam
s pedés
octdginta inter sé
distabant,
distantés inter sé
medium spatium.
Cic., Dea oe
oo 53:
long
intervalld diseédit
320
13. COMPLEMENTO DI DISTANZA
La distanza in latino si esprime con l’accusativo o con |’ablativo,
spesso in unione coi verbi abesse e distare.
IL luogo da cui si calcola la distanza va sempre con 4, ab + ablativo
(anche se é un nome di citta).
Se il luogo non é espresso, la misura della distanza si esprime con 4,
ab + ablativo (mai perd con abesse e distare):
>> Cic., Fam, 12, 13, 4: Cassius noster & milibus passuum vigintf castra
habet.
Gli ablativi spatid, intervAll5 possono essere determinati da un
genitivo.
“Pitt di dieci piedi” ed espressioni simili possono trovarsi con pliis+
accusativo © con pliis + ablativo:
>> XLII. 34-35: Castra locant... haud pliis quinque milia passuum ab
Urbe (= pliis quam quinque milia).
Si notino le espressioni :
* iter iinius digi
+ Zama abest 4 Carthagine iter quinque diérum
che corrispondono alle italiane “un giorno, cinque giorni di viaggio”.
La distanza da Roma si calcola con riferimento alle pietre miliari
(miliaria, lapides):
Villa mea est ad quintum lapidem ab Urbe.14. COMPLEMENTO D'ETA
Il complemento d’eta pud trovarsi:
* con I’accusativo del numerale cardinale + ntus, -a, -um
* con puer, aduléscéns, vir, senex, puella, virgd, mulier, anus + il
genitivo
* con l’accusativo del numerale ordinale + agere (= essere nel
quindicesimo, ventesimo, trentesimo anno = avere quattordici,
diciannove, ventinove anni),
Meno comune, ma pure usato, é il costrutto habére octd, novem,
decem annés (cfr. Lincva Larina, XIX. 33-34).
XXXII. 24: XLVIL. 730:
lam pucr septem annds AE Sepia) Novam Car-
thiginem expugnavit
ae cum habéret annés
viginti quattuor.
ids ligneds
15. ACCUSATIVO ESCLAMATIVO
Quintus. octivum an-
Nelle esclamazioni pud usarsi l’accusativo (spesso preceduto da
interiezioni come 6, prd, heu, éheu o da bene = evviva!, bravo!
Beatés agricolas! XX. 123-124:
“O, miserds nautas, qui
Bene Antonium! numquam domum rever-
tentur! O. miserés Tibe-
rOs nautarur
hane tempest
suds nin vidi
Cic., Cat. 1, 1,2:
6 tempora, 5 morés!
Sall., Cat. 20.10:
Pr deum (= dedrum)
atque hominum fidem:
vietdria in mand nobis
est!
Pré si usa in genere col vocativo, tranne che nella frase idiomatica
su riportata,
Marcus octé annds
natus est.
Marcus est puer octd
anndrum
(cfr, Linava Latina,
XIX. 33)
Marcus nénum annum
agit
Quint tem annds
arbore,
Quintus. puer septem
‘eveidit dé
arbore.
Eheu, mé miserum!
discipulds improbés!”
na cfr. XV. 101-102:
jprobi discipuli!”,
ato il Vocative.
perché il maestro parla
agli scolari presenti),
Prd dolor!
Prd pudor!
XL, 221:
Prd, Tuppiter!
32116. ACCUSATIVO AVVERBIALE
xxi. 95-96: Alcuni accusativi non retti né da preposizioni né da verbi vengono
mtorcaicnam man’ detti accusativi avverbiali, perché svolgono in effetti funzione
prehendit eanemque go, Tatas Da ars
paulum tabellaris d’avverbi. I piu importanti sono:
removet.
LIV, 367-369: * aliquantum * méagnam, + plérumque
Omocsquiubigue * aliquid maximam + plis
pracdonés fucrunt * ¢&terum partem * postrémum
partim copti * id genus (= eius * minimum * potissimum
generis) * multum * quantum
partim Gnfus huius ss id temporis, id + nihil + summum
imperid ac pote actitis (= ed tem- + partim(=partem) * tantum
eae pore, ed aetite) * paulum
LIL. 164-16:
Igitur lugurt
miaximas potest edpi
armat, urbés partim vi,
alias voluntite imperid
sud adiungit.
XLII. 212:
Nihil tepid
‘opus est!
XXIV. 76-7
Céterum in hac
nin peior fuerat caters
XXXIV. 32-3:
Plérumgue is qui
victus est occiditur.
322I IL GENITIVO
1, GENITIVO SOGGETTIVO E OGGETTIVO
Un’espressione del tipo “’amore della madre” risulta ambigua, perché
potrebbe trattarsi tanto dell’amore che una madre prova per suo figlio
quanto di quello che il figlio prova per sua madre. Nel primo caso
parliamo di genitivo soggettivo, nel secondo di genitivo oggettivo,
perché, se sostituissimo il sostantivo reggente con un verbo di forma
attiva, il genitivo svolgerebbe funzione di soggetto o di oggetto:
+ L’amore della madre= la madre ama (gen. soggettivo, perché ‘la madre’
€ soggetto)
+ L’amore della madre = il figlio ama la madre (gen. oggettivo, perché
‘la madre’ & complemento oggetto)..
XVI. 39-41: XX. 116-117: XXV. 16-77:
Responsum Titi et Sext? Tilia silentium parentum — “Ego mortem ndn tim
réctum est: if réct res- animadvertit (parentés sine timremortis contri
pondent. RespOnsum silent =gen, soggettivo). —_hostem e6” (=gen. og-
Marci est pravum: is gettivo),
privé respondet (genitivi
soggettivi).
Invece del genitive oggettivo, come in italiano, si possono trovare altre
espressioni rette da:
Il genitivo dei pronomi personali mef, tui, sui, nostri, vestri ha valore oggettivo; il
genitivo soggettivo si esprime con gli aggettivi possessivi meus, tus, suns, noster,
vester.
Amor meus = ego amd
Amor met = alif amant mé.
XXV. 21-22:
Timor ménstrorum
puerum ROmanum non
decet (= puerum
Romanum non devet
timére monstra = gen.
oggettivo),
XXV, 124-125:
Etiam nune macreé ob
amérem illus viri
(etiam nunc maereé.
quod ego amd illum
virum — gen.
oggettive)
XIX. 87-88:
lilius Ae
b e& ammatur, neque
amor coniugum hodie
minor est quam tune
(© coniugés nune non
minus inter sé amant
quam tune = gen
soggettivo)
XXV. 45-46:
Post expugnatidnem
urbis
XXV. 86:
Ob amorem patriae.
XXV. 88:
Hace’sunt quae
ndirrantur dé ne
Mindtauri
XIX. 94-95.
Meus smor erga t&
mult6 maior est hodié
quam tune!
323Come genitivi di nds e vds si usano di solito
: + nostri vestri con valore di genitivi oggettivi
>> amor nostri = aliquis amat nds
+ nostrum e vestrum come genitivi partitivi
>> plérique vestrum.
Perd, per attrazione, si dice sempre:
| + omnium nostrum
+ omnium vestrum.
a) 2. GENITIVO PARTITIVO
U1. 46-47;
in familia Wali magnus a gas ine ae Pa
numerus servorum, Il genitivo partitivo indica un tutto di cui la parola reggente il genitivo
} parvus numerus specifica una parte. Si pensi a espressioni italiane come: “molti dei
liberdrum est. Higa artes rari a aie 7 : 2 as
a miei amict”; “i migliori degli alunni’; “alcuni degli uomini’.
XXXII. 16- = Il genitivo partitivo pu essere retto:
Propter vim sloue a) da sostantivi che esprimono quantita indeterminata o numero :
multitidinem pars, copia, numerus, vis, turba, multitiidd, ecc.
praeddnum né mare
J iscumquidcm (um b) da aggettivi come plénus;
“"" 6) da aggettivi di grado comparativo 0 superlativo ¢ da avverbi di grado
a) superlativo:
7 XXVIL. 38-39: prior, maior, altior, fortior; maximus, altissimus, fortissimus;
Magna cOpia frimenti eeixkn’. optim’:
ex Afried in haliam OP
) vvehiiur d) da aggettivi di quantita:
b) multi, pauci, ndnniilli, pliirés, plérique;
VII. 43-44: ¢) da pronomi, specie interrogativi e indefiniti:
Hie ee quis?, uter?, niillus, alter, ném6, quisque, uterque, ecc.;
f) da numerali cardinali ¢ ordinali:
) dinus, duo, trés, decem, centum; primus, secundus, tertius,
centésimus, ecc.;
g) da avverbi di luogo:
- ae ubi, ubicumque, nusquam, ecc.;
pulchritiidinis est,
. : h) da aggettivi e pronomi neutri e avverbi che indicano quantita:
multum, paulum, parum, nimium, aliquid, nihil, satis, ecc.;
c
XIX.2
Venus. pulcherrima
omnium dedrum. > ad maidrem Def glriam (motto dei gesuiti).
Spesso questo dativo si unisce a un dativo di vantaggio (0
svantaggio) con verbi come esse, dare, habére, tribuere, mittere,
venire, relinquere, ecc., ¢ va cosi a formare il cosiddetto costrutto
del doppio dativo.
XXXVIIL 139-140: XL. 36:
[Castor et_Polliix...] Multis hostids... immo-
sacpius Rémanis in lant... [GnGni, cui coniv-
procliisauxilid vengrunt. gia efirae sunt (~ quae
‘coniugia cirat).
{ corripiunt (= qut
veniebat ad adiu-vands
miseris tiliés),
Si ricordino le espressioni:
haec rés est mihi isui
haec rés_ est mihi cordi / ciirae (= mi sta a cuore)
haec rés est mihi gaudié mAgné (= mi é di grande gi
haec rés est mihi laudi / hondri (= mi torna di lode, mi fa onore)
hanc rem tibi crimini dabé (= imputerd a delitto)
venid auxilid tibi (= ti vengo in aiuto)
hanc rem tibi dénd dé
4. DATIVO D’AGENTE
In frasi come mihi legendus est liber i] dativo mihi indica la persona
da parte della quale si compie l’azione. L’intera espressione vale
dunque “il libro é da leggersi da parte mia” (= io devo leggere il
libro).
Un tale dativo vien detto dativo d’agente.
Il dativo d’agente si adopera specialmente col gerundivo + verbo
esse (cosiddetta perifrastica passiva).Si consideri una frase come: mihi nén est nocendum tibi. Chi é che non
deve far del male? L’espressione risulta ambigua.
Per evitare tale ambiguita, il complemento d’agente si esprimera con 4, ab
+ ablativo (come normalmente, quando non c’é una perifrastica passiva, v.
V4):
+ &mé ndn est nocendum tibi (sono io che non devo farti del male)
+ mihi ndn est nocendum 4 té (sci tu che non devi far del male a me).
5. DATIVO DI RELAZIONE
In una frase come “navigantibus ad insulam Aendriam, mins
Misénus est ad dexteram”, il dativo navigantibus indica
relativamente a chi il capo Miséno si trova a destra.
Un tale dativo vien dunque detto dativo di relazione (dativus
idicantis).
XVI. 50-51:
Spectantibus i longé Tis ad septentri
Tesse vider nd origns & dk
tur. est
6. VERBI COSTRUITI COL DATIVO
Non pochi verbi latini si costruiscono col dativo (v. Ex. Lar. XXXIV, 7).
Molti di questi verbi hanno la stessa costruzione anche in italiano (oboedire,
p&rére, imperire, prividére, nocére, placére, ecc.)
Altri verbi in italiano si costruiscono diversamente, pur essendo sem-
pre intransitivi:
+ Irisci
* assentiri / assentire
* fidere / cénfidere / diffidere
+ gratulari
+ maledicere / benedicere (= dir male / bene di...).
XXXI. 55-56: XLIV. 414: XL. 35-37:
Posthie servé Graecd —Yarquinius Servié male- — Turnus Rutulique. eam
nalli cénfidam dicere drsus [est] rébus suis di
ad Etraiseds
gorant
+3. 80:
esar Gomphids per-
1. quod est oppidum
primum Thessaliae
venientibus ab [-piro.
Petr, 29.1:
Ad sinistram
intrantibu:
LIV. 395:
Trasci mihi némo
potest
XLV. 122-123:
(Farquinius) dé ali
rébus assentire sé
veteribus Gabinis
dixit.
XLVI. 40-41:
Pauci... Hanndni
ntiébantur.
XLII. 227-228:
Mettius Tulld dé
victoria. grétulatur,
fid&bam!
333XLVIIL. 13:
(Hannibal) pueriliter
blandiébatur patri
Hamilcart ut diceréwr
in Hispaniam.
LIV. 263-264:
L. Liieullus... aliquai ex
parte iis incommodis
medéri fortasse
potuisset.
XXXIX. 255:
“Nn igndra mali,
miseris succurrere
dised!*
LIL. 207:
Patrds eOnseripti!
Subvenite mihi
miseré!
XXXIV, 125-126:
Catullus Lesbiam
uxdrem diicere
cupiébat, nee vérd ila
Catullé nipsit.
Vobis suaded picem
334
Si puo dire:
+ gritulor tibi dé victoria
oppure:
+ gritulor tibi victdriam.
Si dice per lo pid:
+ fid6 / cOnfids tibi,
ma : eSnfid6 virtiite tu (abl. coi nomi di cosa).
Al perfetto non si usa in genere frfiset (iritus sum significa infatti “sono
stesso significato e la stessa costruzione.
Altri verbi, che in italiano sono transitivi (costruiti cioé col
complemento oggetto), in latino si costruiscono col dativo.
XXVUL. 110-111: XXIX. 160-161; XXXII. 172:
“Mihi némo persuadebit Caesar. supp!
hominem supe: minatus est.
ambuliire posse!
nium délectabatur,
XXIX. 80-81: XXXI. 89-90; XXXIV, 125-127:
i “Nimis clémentés sunt © vérd ila Catullé
muliergs: quam facile — nfipsit, ctsi affirmabat ‘sé
bant, cum necdre viris nequissimis ig- Ulli alit viro nibere
cOnstituérunt. néscunt! mille’
XXXIV. 217:
Rident omnés et Cor
nBlid valde ct iti plau-
XXIX. 81-85;
tri hi
plicabat, cui jo ti
studéret. dunt.
XLIX. 117-118:
Pi
ivitis meds habéte,
parcite vitac!
Insidiati sunt ef.
Si ricordi:
+ niibere alicui
(detto della donna; = uxdrem fieri
* uxGrem diicere aliquam / in mitrim6nium diicere aliquam
(detto dell’uomo; = uxérem suam facere aliquam).
Si dira:
+ suadére aliquid
+ suddére aliquid alicui.I verbi che richiedono la costruzione con il dativo possono essere usati al
passivo solo in forma impersonale (cioé alla terza persona singolare); an-
che al passivo, comunque, reggono il dativo.
Se sono retti da un verbo servile, sari questo che assumera forma imperso-
nale:
mihi persuadétur / persuasum est (senza differenza di significato)
mihi invidétur 4 multis / mihi incipit invidéri 4 multis
AntOnid nune favétur.
7. COSTRUZIONE DI DONARE, CIRCUMDARE, EXUERE, INDUERE, XXX. 109-110: -
ASPERGERE, ECC. ct in tach
A Pena : 3 carni aspergit
Si considerino i seguenti esempi:
XX. 11:
6nd tibi librum Urotite saa
6nd 18 libré aspergere solet, ut
asperg6 carnf salem sitim augeat!
asperg6 camem sale x 1921
indud mihi vestem erfexercitus loot ind
indud mé veste. enduim idaned
astra pOnit, quae vallé
ct fossa circumdantur.
Un gruppo di verbi latini (aspergere. circumdare, dindre, exuere, sya 61582:
induere, intercliidere, mactare) presenta tale doppia costruzione, pour! nae Bs
8) colld
senza differenza di significato: longa corpora sua
i i . circumdant
* accusativo della cosa e dativo della persona (0 della cosa che Si Gp. jean column
circonda, asperge, ecc.) longis corporibus suis).
+ ablativo della cosa ¢ accusativo della persona.
Nel passivo si ha di solito l’ablativo della cosa::
>> Antonius libré donatus est. UL piseator eum
venderet, sed tyrannd
doniret.
L'italiano ha conservato ora I’una, ora |’altra costruzione. Diciamo infatti:
+ dono a te un libro (dativo della persona + accusativo della cosa); XLIX. oe 129:
+ circondo la casa con un muro (accusativo dell’ oggetto diretto+ablativo |
dicosa).
LiL 541-542 XIV.73-74: XXX. 15: oe aured ebs
(Marius) ipsum régem Tum falius lautus et nova ire
fav prcttakcrean tnduat veste inditus inrat (+, ordnamauream
Cit armis. exuerat — sé induil).
(© ipsi regi arma exuerat),
335336
8. VERBI CON DIVERSI COSTRUTTI E SIGNIFICATI
Altro é dire cavé canem, altro cavé cani. La prima espressione é un
avvertimento (attento al cane!), la seconda un invito a provvedere a
un cane, magari per il suo sostentamento.
Alcuni verbi latini hanno questa doppia costruzione, che fa loro
assumere significati diversi.
* Cavé vidulum! = attento alla valigia! (perché probabilmente ti sta
cadendo in testa!)
+ Cavé viduld! = bada alla valigia! (sta’ attento che non la rubino; provvedi
che non la rubino)
+ Vacdre litteris = esser libero per la letteratura = studiare la letteratura
+ Vacdre (8) negotiis = esser libero da impegni
+ COnsulere rei piblicae = provvedere allo Stato
+ COnsulere deds = consultare gli dei
+ Cénsulere in praedbnés = prender provvedimenti contro i predoni
+ Incumbere lect8 = gettarsi sul letto
+ Incumbere ad / in bellum = attendere, dedicarsi alla guerra
* Providére valétiidini = provvedere alla salute
+ Providére bellum = prevedere una guerra
+ Temperare (8) lactimis = astenersi dalle lacrime, trattenere le lactime
* Temperire rem piblicam = governare, reggere lo Stato
* Temperire irae = frenare, moderare lira.9. DATIVO COI VERBI COMPOSTI
Si considerino i seguenti esempi:
Decem nummi insunt cruménae (cruména = sacculus)
Decem nummi insunt in cruména
Molti verbi latini composti con preposizioni possono avere questa
doppia costruzione:
0 si costruiscono col dativo
ripetono la preposizione ¢ si costruiscono col caso da essa richiesto
(ace./abl.).
IX. 84: XXXII 5:
Pastor lactus ovem in Magna auxilia exercitut
umerds imponit (= adiunguntur (- ad
ume-ris impénit) exercitum adiungun-
tur)
10. VERBI DI ECCELLENZA
1
verbi che significano “superare, precedere” (in senso sia materiale
sia morale) si costruiscono:
con la cosa in cui si é superiori sempre in ablative (di limitazione)
con la persona, o le persone, cui si é superiori in dativo 0 accusativo
XLI. 29-30:
(Turus) simul Aenéae
Latindque bellum
intulerat.
XLII. 314-315:
esse ratus cst,
XXIL 67:
(Tabellirius) propius ad
canem accédit (
cani accédit).
XLIX. 1-6:
Si vérum est... ut
populus Romanus
omnés gentés virtite
superaverit. ndn est
infitiandum
Hannibalem tanto
pracstitisse céterds
imperatdrés priidenti
quainté populus
Romanus antec&dat
fortitiddine ciinctas
nationés.
quantum céteris
praestet (virtiite)
Lucretia sua
LIV. 408-409:
Miramur hune hominem
tantum excellere
céteris.
LIL. 28-2!
(lugurtha), cum omnés
gloria anteiret.
‘omnibus tamen edrus
erat
337XXXIL 78:
Quid opus est armis?
XXXIL 116-118:
Mihi vérd multi sunt
talés amici, qui semper
mihiaderunt in rbus
adve i
mihi opus
crit
XXXII. 195:
Quid verbis opus est?
Cic., Verr., II, 3, 196:
Mihi frimentum nin
opus est: nummés vod,
Caes., B.G., 5, 40, 6:
Quaecumque ad
comparantur.
XXIL 18:
Fords & lignd factae
sunt sieut tabulae
vincitur ex ferrd fi
est. Caténa cOnst:
multis anulis ferrets
Anuli quibus digitt
Srmantur ndn ex ferrd,
sed ex aurd fucti sunt
Anulus aureus mult
pulchrior est quam
Jnulus ferreus.
338
VL ABLATIVO
1. COSTRUZIONE DI OPUS EST
La locuzione opus est, che é rimasta nell’italiano letterario “é
d’uopo”, pud essere:
+ personale, ¢ costruirsi dunque col nominativo della cosa di cui v’é
bisogno
>> libri mihi opus sunt
+ impersonale, e costruirsi dunque con I’ablativo della cosa di cui v’é
bisogno
>> mihi opus est libris.
La persona che ha bisogno si trova espressa in dativo.
Quando cid di cui si ha bisogno é espresso da un verbo, si pud trovare
Tinfinito o l’ablativo del participio perfetto.
Ter., Hec., 104: XLV, 251: XLII, 46-47:
Non opus est prélaté Ha factd matdratdque Opus esi colloquid.
(= non oporter hoc — opusest.
proferre/dicere)
2. ABLATIVO DI MATERIA
La materia di cui un oggetto é fatto si trova in latino espressa con:
+ & ex+ablativo
+ unaggettivo corrispondente (aureus, ligneus, ferreus, argenteus, ecc.).
XXXVI. 53-5 XXXVI, 282-283: XXXVI. 44-46:
In summa Arce templum In vestibuld stabat ingens ‘Aurd et gemmis splendet
lGindnis Monétae situm — statua tyranni ex aere — t&ctum, quod pl
est. in qué nummi @ a columnis € marmore
metallis pretidsis, aurd, factis sustinétur,
XXII. 26-27
(Tabellarius) baeuld li-
gned fores pulsat.3. ABLATIVO DI PARAGONE
Il secondo termine di paragone (“pil grande di...”) si pud trovare XII. 53-54:
Se Gladius equitis longior
espresso in latino: et gravior est
* con quam + il caso del primo termine (gladius) peditis.
* con l’ablativo. sanss7:
Gladius eius... brevior
jor [est] quam is
quite fertur.
XXIV. 30: XXIV. LIS-117: Tonpiess el gravidres
clior sum Pésdexter maiorestpede “Ego Maroum bene nOvi. sunt quam {gladif]
laevo! nee putd cum vobis Remandrum ac pila
stultidrem esse. edrum longidra et
XXIV. 90: Quintus:"“Atcenté pigrior gravidra quam nostra
Iscanis lupé ferdcior est! est n&bis!” ne
Il secondo termine di paragone si trova espresso sempre in ablativo:
+ coi pronomi relativi
+ con le espressioni spé, opinidne, itistd, aequd, exspectatione.
Si vedano gli esempi qui sotto:
Ie Fr. qué némd — Opinidne celerius Caesar
ifistior, némd sapientior, ——_advnit.
ditié est facta.
Si trova sempre quam + il caso del primo termine:
* quando il primo termine sia in genitivo, dativo, accusativo con
e, ablativo
* quando si paragonano due verbi, due aggettivi o due avverbi.
Si vedano gli esempi qui sotto:
>> Antdnid carior est quam Pauld.
>> XXX. 57-58: Melius... est aquam bibere quam siti perire.
339VI. 68-69:
Cométius nin est
essuls, nam is equd
lilius lected
vehitur.
XIL. 191-192:
Eques hasta longa et
gravi pugnat
XX. 10-11:
non
Parvulus i
pane sed lacte vivit
potes,
XXX. 70-71;
Trictinium fléribus
Srna
Nee quisquam nostrum
tristitia tua afficitur
XXIX. 171-172:
Polyerat n anulum
suum recogndsceret,
maxima lactitia
affectus est,
XXXIIL 146-147;
His verbis mixims
gaudid affect? sumus,
340
4. ABLATIVO STRUMENTALE
I complemento di mezzo o strumento (cioé la cosa, la persona 0
l'animale per mezzo del quale si compie un’azione) é reso in latino:
* in ablativo (ablativo strumentale) quando é rappresentato da cosa o da
animale
* con per + accusative quando é rappresentato da persona,
Si tengano presenti le espressioni:
canere tibits, tub, fidibus, ecc.
loqui lingua Latin, Graecd, ecc.
Midere pild, aleis (= a dadi), ece.
memoria tenére
minire sidére, sanguine (= grondare sudore, sangue)
pluit sanguine, lapidibus
pedibus ire
castris 88 tenére.
X. 74-75:
alia... cum pueris pila
laidere vult,
Il verbo afficere sia all’attivo sia al passivo prende il significato
dall’ablativo che lo accompagna:
+ afficere aliquem beneficis * _afficere aliquem laude
* afficere aliquem praemié + afficere aliquem maerdre, tristitia
+ afficere aliquem poeni + affici morbd
+ afficere aliquem laetitid + affici gaudid.
Hoe itinere [Hannibal].
gravi morbé afficitur
oculdrum,
Quest’ablativo si usa anche con nomi di cosa retti da verbi passivi
(italiano “da”):
>> XXVIL 109: His precibus dominus sevérus tandem movétur.
Con nomi di persona, a indicare colui da cui é fatta un’azione
(italiano “da”), si adopera invece @ (ab) + ablativo:
>> VI. 66-67: Saccus quem Syrus portat ndn tam magnus est quam saccus
qui a Léandrd portitur (=... quam saccus quem Léander portat)5. OTI, FRUT, FUNGI, VESCI, poTIRI
Reggono |’ablativo (strumentale) i cinque verbi
itt
frui
Potiri si pud costruire anche col genitivo.
XLIV. 152-154:
Maior pars aetatis eius, quid
civilibus officits fun-
guntur_homin:
mae... vVixit (Fungi
stare, exsequi),
XLIV. 285:
Interim (Tanaguil) popu-
lum iubet Servid Tullid
dictd audientem esse
re): (dicit) “eum
iiira dattirum esse alifsque
régis miineribus flincti-
rum” (mineribus fungi
officia praestiire, exse-
qui).
LU, 172-173:
Tum fugurtha... omnis
Numidiae potiébatur
(= suam faeiébat totam
Numidia).
LIL. 60-65:
Complirés novi atque
ndbilés ... lugurthae
animum accendébant,
pollicitandd “si Micipsa
réx occidisset (=mortuus
esset), fore ut sdlus
imperil potirétur™
© imperium suum face-
fet).
Si tengano presenti le espressioni:
* {iti aliqud amicd, duce, ecc.= avere uno come amico, guida, ecc.
* — potiri rérum / potiri summa rérum = impadronirsi del potere supremo.
XLVIL 116:
Neque 3 post
Aristotelés philosophus et
post aliquanté Demo-
vita flinctT sunt
= mori),
XXVII. 34:
Lind ovium dtuntur
hominés.
XXXVIIL. 180-182:
Monstrum infandum est
Cyelps ille _ndmine
Polyphémus, qui came et
sanguine hominum mi-
serdrum vescitur! (carne
vesei = eibd iti, camem
esse),
XXVII. 20-22:
Qui serit nflld
instrimenté dtitur
practer manum. Qui
arat aratré ititur; qui
metit falce Gtitur; qui
serit mani sua Gtitur.
XXXIV. 10:
Liberine tui bond
valétidine Gtuntur:
(= bene valent? bene sé
habent’?)
quam umquam,
tid fruor (5tid fruit
délectiri,
XXXVIIL 12-14:
Sed réx ille infidus,
contra ids Misque
Polyddrum obtruneavit
et auré potitus est (ré
potiri = rem suam
facere).
341XXV. 25-26: 6. ABLATIVO DI LIMITAZIONE
Ininsula Crea Shim a <
vschatmonsirun Si consideri questa famosa frase di Cesare:
terribile, ndmine 7‘ *
Minotaurus, >> Hi omnés [Galli] lingu&, Instititis, lgibus inter sé differunt
XLIx. 2-5: In essa gli ablativi lingua, instititis, légibus indicano gli ambiti
a : un [imitatamente ai quali le varie popolazioni di Galli differiscono tra
son bale 1666. Ablativi di questo tipo sono detti ablativi di limitazione.
prastitisse céterds
impera
XLIX.
XLVIL. 74:
Rémanus ant Populus R6manus on Sdcratés Athénignsis na-
fortitiidine ciinetés yentés virtite super ti... posterior fuit
nation mus!
XLII 109-110: XI. 55-56: XLIIL. 65-66: LIL. 24:
[Horatius et Ciridtius} — [Ouintus) ndn modo (Tullus] cum indole, tum inge-
nec spé nec viribus sed ctiam capite a Spé victoriae ferdcior
parés[erant]. ¢ erat.
XXXIIL 142- Si ricordino le seguenti espressioni:
Dux victor. virtitem > : : Pastor quidam ndmine
nostram Inudavit “quod me& quidem sententi& Cicus,, ferdx viribus,
contra hostés numer * ‘M4 quidem opiniGne. bovés... @ grege rape
superidrés fortissimé voluit.
pugnavissémus.”
7. COSTRUZIONE DI DIGNUS E INDIGNUS
Gli aggettivi dignus e indignus si costruiscono per lo pit:
+ con lablativo della cosa di cui si é degni o indegni
>> Sextus est dignus laude
+ con una frase relativa (qui, quae, quod + congiuntivo presente 0
imperfetto).
>> Sextus est dignus qui laudétur.
Crassus Dives nn erat
dignus qui amaret
Aemiliam,
XIX. 110-111:
: IGlius: “Ille vir pessimus
habitimus. quae familia t@ dignus non erat!”
nostra digna est Aemilia: “R&ct@ dicis, mi
Jali. TG sdlus amGre med
dignus eras.”
Crassus Dives nin erat Magiste
dignus qui amarétur uj di
ab Aemilia.
(le est indignus
pull pareant.
Crassus Dives non erat
dignus quem Aemilia
amaret
Crassus Dives non erat
dignus amére
Acmiliae.
3428. ABLATIVO D’ARGOMENTO
L’argomento di cui si parla, si scrive, si discute, ecc. si trova in
latino espresso per lo pil con dé + ablativo.
XIX. 104-105: XX. 48-49: Comélius Nepds seripsit
Propter amdremnocte Vix Maritus et uxor iam ndn libra “dé excellentibus
dormigbam semper d& _d& tempore praeterité — ducibus
1 cogitabam. Colfequantur, sed 8 tem
pore futiirs.
Rerum ent dBi rete
futiiris.
L’argomento di cui si parla s’esprime anche, qualche volta, con super
+ ablativo.
>> XXXV. 212 (= Verg., Aen., 1, 750): Multa super Priamé rogitins,
super Hectore multa.
9, ABLATIVO DI PRIVAZIONE E D’ABBONDANZA,
Alcuni verbi, che significano “esser privo, mancare, aver bisogno
di” (carére, egére, indigére, ecc.), reggono l'ablativo di cid di cui si
¢ privi, si manca, ecc. (ablativo di privazione). Si vedano i due esempi
accanto.
Osservazione
Egére, e soprattutto indigére, reggono anche il genitivo.
>> XLIX. 14: Ali&ndrum opum indigébat.
Anche altri verbi, come abundare, implére, augére, ecc., ¢ gli aggettivi
di significato affine (praeditus [= fornito], refertus [= pieno zeppo],
contentus, ecc.), reggono |’ablativo (ablativo d’abbondanza). Si
vedano i tre esempi accanto.
Osservazione
Pléaus regge per lo pitt il genitivo (v. Ill, 2b), ma anche l’ablativo.
>> Avé, Marfa, gratid pléna (nella preghiera dell’avemmaria; cff. Vulg. Lic, 1,
28).
neque somnd
neque eibé carére
qui cibd
M3
caret magna v
XXXVII. 156-157.
Jam non télis egémus,
sed auxilid dedrum,
XVI. 34-35:
Magni fa navés:
aqua implére possunt
L. 388-389:
Non contentus régnd
Macedoniac Dardands
Hlyridsque
‘oppugna ver.
LV, 384-387:
Romulus... docuit
posse eds [- cives]
Colendis agtis abundlre
commodis omnibus.
343VI DETERMINAZIONI DI TEMPO
TEMPO DETERMINATO
XII. 19; Alla domanda “quando?” si risponde in latino usando l’ablativo
Tempore antiqué i
Martius ménsis primus S@mplice.
erat
Saas dh oes 46: XU. 91: XLVI. 44-45: XXIII. 30:
- Nocte sa] Hime montés et campi —Eédem anné etiam ma Seribébam Tisculi Kae
in cacld est ... Nocte SOI pive operiuntur. gister equitum fa lendis Tiniis
non licet.
XIII. 94: XLVI. 85:
; __ XI. 52-53: Autumné folia dé arbo-
Dié septimd vel octavS —ribus cadunt.
post nam novam Ita
dimidia vider, XINL, 99:
E6 tempore multi R6-
XIN. 87: mini urbem relinguunt.
Aestte digs longi sunt.
Ceraunia promunturium
vecti sunt.
XLIIL. 187- 188: I sostantivi indicanti eta dell’uomo (infantia, pueritia, aduléscentia, senectiis,
‘eitur. ut prius in bell ce.) @ quelli indicanti circostanze che servono per la datazione di un fatto
pcem, sic in pice : : : 2
hellumquaerebat (bellum, pugna, proelium, tumuttus, discessus, ecc.), cosi come quelli che
Bello jndicano cariche pubbliche (cénsulatus, aedilitas, praetiira, ecc.), si trove-
Achfied Q. Caccilius sees . :
Metellus Bostss | fanno costruiti con in + ablativo, a meno che non siano accompagnati da un
aggettivo,
Quando uno scrittore vuole indicare approssimativamente il tempo
in cui avviene un dato fatto, usa spesso ad, circ&, sub, circiter
+ accusativo.
XLVI, 212 XLVIL 77- XLVIL. 64-67:
Sub idem feré tempus Ad annum fer? conditae Bellum... Peloponné-
ct légati... Rémam ret- urbis trecentésimum siacum... coeptum est cit-
‘ tulérunt ‘omnia hostilia quadragésimum — c@ annum feré post con-
esse’, et Sagunti ex- septimam, tigintd ill? ditam Romam trecenté-
cidium niintidtum est. tyranni praepositi sunt 4 simum vicésimum ter-
Lacedaemonits — tium,
Athénignsibus.
344Alla domanda “in quanto tempo?” si risponde di solito in latino
usando I’ablativo semplice (v., qui sotto, il primo esempio).
Alla domanda “entro quanto tempo?” si risponde con |’ablativo
semplice (o anche accompagnato da in) 0 con intra + accusativo.
Ors dGereyEruntutin — XXXII 149-15
Mihi promisit *sé intra
décéderent (cf, annum omnem pecii-
8, 2) i rum esse
quindecim fece diebus
cOnficere potest Sal. lug.
Alla domanda “ogni quanto tempo?” in latino si risponde con
Lablativo semplice + quisque, posto anch’esso in ablativo.
XX, 137-138: Cic,, Verr, II. 2.: Cic., Rab. Post., 12.34:
“NGn modo tertid qué- Quintd qudque annd Tertid quéque verbo
que di8. i¢ ad Sicilia tOta cénsétur. exeitabgitur,
nds reverti débés
Tlatini in realtd usavano quest’espressione con una certa approssimazione:
quinté quoque anné pus infatti significare “ogni cinque anni” oppure “ogni
quattro anni” (= ogni quinto anno). Su quest’incertezza vedi Macr. Sat. ,
1,14. 13.
Si tengano presenti le espressioni:
quotannis / singulis annis
quotidié (cotidié) / singulis digbus
singulis héris / singulis ménsibus
alternis digbus / alters quoque dié
(a giomi altemi; un giorno si e uno no)
+ alternis ménsibus / alter qudque ménse
+ alternis annis / alterd qudque annd.
ovum infanten
exspectal
omnem solvis intra,
finem hui isis, id
est intra tricésimum
diem.
XXVIIL. 94-95:
Intré duds trésve
ménsés omnia accipigs.
Aug. 9.1:
Vita pro valétiidine
mei suscipit
cOnsulés et sacerdotés
quinté quéque annd
(© ogni quattr’anni)
sendtus décrévit,
345Semel in anné licet
insanire,
Bis in dié Marcus solet
ad mé ventre.
Quater in ménse Ialius
in pracdium suum
XIX. 38:
Ante decem annés
Iflius pater familias
ndnerat,
Decem annis ante
\ilius pater familias
ndn erat.
Decem ante annis
{ilius pater familias
ndn erat.
Decem ante annds
Tilius pater familias
nn erat,
XVI. 112:
Pauld post totum
caelum atrum fit,
346
Alla domanda “quante volte in un determinato tempo?” si risponde
in latino con un avverbio numerale (semel, bis, ter...) + in+ ablativo.
Alle domande “quanto tempo prima?”, “ quanto tempo dopo?” si
risponde in latino con ante ¢ post uniti con un accusativo o con un
ablativo. I] caso dipende dalla posizione di ante e post nella frase. Si
veda lo schema qui sotto:
+ decem annis ante
* ante decem annds
+ decem ante annis oppure decem ante annés.
Inrealta, quando ante regge l'accusativo ha valore di preposizione; quand’é
accompagnato da ablativo di tempo ha valore di avverbio.
XIX. 83:
Annd post Iilius et
Acmilia coniugés crant,
XIX. 86:
Etiam nune, decem annis
post, beat? sunt coniugés.
Si tengano presenti le espressioni:
+ pauld ante
+ pauld post
+ multd ante
+ multd post
+ ec.Alla domanda “(per) quanto tempo?” si risponde in latino con
T’accusativo 0, meno spesso, con per + accusativo.
XXXIIL 95-97:
Per complirés ménsés
vix tempus habut ad
dormiendum
XXXII 119-121:
Pur
gnatum est.
XLVIIL. 319: XLVIIL 124-125:
Trés fermé horas pu- Obsidid deinde per
gndtum est Pavol die mazis quam
XLVIIL. 374-375:
nailum praetorés per
is aliquot... in Ciirid
retinent
Alla domanda “da quanto tempo?” in latino si risponde con
’accusativo, spesso accompagnato da iam. Se c’é un numerale, esso
si esprime per lo pit (ma non sempre) con un ordinale accresciuto
di un’unita rispetto all’italiano.
Tot annés té novi.
Tertium iam annum XXVIl. 120-121:
Marcus Diodérum ma- So! duds iam ménsés
zistrum audit (= da due prope cotid 7
anni...)
Alla domanda “quanto tempo fa?” in latino Decem abhine annds XXXII. 49-50:
si risponde con abhinc + accusativo (pid |"!
raramente ablativo); si usa pero anche ante xx, |g:
Talius Aemiliam uxérem — Jodi
ium
allita est epistuls tust
quae a, d. VI kal
+ accusativo (l’accusativo pud essere Ante (hOs) quingue am \qyigg orp os dest
accompagnato da’ hic, Iksed) hoe). nis alia parvul Tans ante (hos) -vigint digs
Si trova anche l’ablativo con ante (cfr. 5). a Cat., 3, 3:
fants ex Ube.
347Post paucds mé
novus Tnfins in ci
erit
Post breve tempus
ad vos veniam.
Jalius Orontem
invitiverat in posterum
diem.
XIII, 36-37:
Digs est tempus 4 mane
ad vesperum.
ad héram sextam.
348
Alla domanda “tra quanto tempo?” si risponde normalmente in
latino con post + accusativo.
Alla domanda “fino a quando?” 0 “per quando?” si risponde in
latino con in + accusativo, come nelle espressioni:
+ in posterum! (= a dopo!)
+ in crastinum! (= a domani!)
Si tengano presenti le espressioni:
in (singulds) digs = di giomo in giorno
in (singulds) ménsés
in (singulés) annds
in (singulas) héras
in praeséns
in aecternum
ece.
Per indicare “fino a quando” si prolunga un determinato tempo, si
pud usare (disque) ad + accusativo.SCHEMA RIASSUNTIVO DELLE DETERMINAZIONI DI TEMPO DETERMINATO:
QUANDO? antiquis temporibus ablativo semplice
quando?
QUd TEMPORIS SPATIO?
in quanto tempo? decem annis ablativo semplice
INTRA QUOD TEMPUS?
entro quanto tempo? intra decem anndés intra + accusativo
QUO TEMPORIS INTERVALLO? tertié quoque dié abl. ordinale + quisque
‘ogni quanto tempo? alternis diébus ablativo semplice
quotidié avverbio di tempo
QUOTIES IN TEMPORIS SPATIO? semel in anné avv. numer. + in + abl.
quante volte in un dato tempo?
QUANTO ANTE? QUANTO POST? ante decem annés ats | Hosbh accaeetes.
quanto tempo prima/dopo? decem ante ands poe
lecem annis ante
cons sani te abl. + ante/post(avx) |
SCHEMA RIASSUNTIVO DELLE DETERMINAZIONI DI TEMPO CONTINUATO
QUAMDIO? (per) duds diés (per) + accusativo
per quanto tempo?
EX QUO TEMPORE? quartum iam annum (iam ) + accusativo
da quanto tempo?
EX QUO TEMPORE? abhine trés annés abhinc + accusativo
quanto tempo fa? ante (hés) trés ands ante + accusativo
POST QUOD TEMPUS? Post trés diés post + accusativo
tra quanto tempo?
IN QUOD TEMPUS? in posterum diem in + accusativo
fin quando? per quando? fisque ad vesperum (asque) ad + ace.
349IV. 1-2:
Sacculus lili ndn
parvus est. In sacculé
ius est pectinia.
IV. 95-96:
dlius baculum, quod in
ménsa est, non videt.
Vii:
IGlius in magna villa
habitat.
60-61:
Jum tuum,
ns pone!”
ivus sacculum
suum in ménsa ponit.
VIL. 47:
Médus Tiscull nin est;
neque Romae est
Médus,
XXV. 51+!
9 tempore Th
Athénis vivehat,
NeGpoli_ habito.
VILL. 11-12:
Multae feminae, quae
hac via ambulat
tabernam Albini
cOnsistunt,
350
VI DETERMINAZIONI DI LUOGO
Alla domanda “dove?” si risponde in latino con in + ablativo.
V. 31-32:
In villis Graecis ct R6-
ménis magna et pulehra
peristyla sunt
V. 50:
V. 35-36: Puella in hortd est
Quintus in cubiculé par-
v6 dormit.
Con verbi come pénere, collocre, statuere, cSnsidere, ecc., si usa
in + ablativo, cioé un complemento di stato in luogo, perché si
considera lo stato che segue al movimento.
Coi nomi di citta e piccola isola si usano:
* — il caso locativo (coincidente col genitivo) coi nomi singolari di 1* e 2"
declinazione
+ l’ablativo semplice coi nomi di altre declinazioni, o plurali di 1"
o di 2".
L. 572-573:
Digs vénit qud adesse
Amphipoli «ends pr
dicta... ad
nunc Kar-
Il latino usa in + ablativo anche per esprimere il cosiddetto moto entro
luogo circoscritto.Si tengano presenti le seguenti_ espressior
con locus: ed locd, multis locis; ma anche: in ed loc6; in multis locis;
multis in locis
* con ttus: t6ta Italia; t6t6 mari, ma anche: in t6ta Italia; in t6ta Sicilia
* con liber: Jibré se si tratta del contenuto di tutta un’opera; in librd se ci
si riferisce a una parte
+ in libré Platnis, ma apud Platénem
+ terra marique (= per terra e per mare); domi bellique, domi militiaeque
(in pace e in guerra),
Alla domanda “verso dove?” in latino si risponde con in (ingresso)
o ad (avvicinamento) + l’accusativo.
Coi nomi di citta e di piccola isola si usa |’accusativo semplice.
VI. 19: VI. 54-55: ‘VIL 17:
falius ab oppidd ad vil = Cornélius ndn R6mam. Veni in hortum, liilia!
lam suam it. sed Tisculum jt,
VI. 49-50: VII. 14:
Quo it Médus? R6- — Syra dstium aperit et in
mam it cubiculum intrat.
Alla domanda “da dove?” in latino si risponde con 4 (ab), & (ex:
movimento da dentro verso fuori), d& (movimento dall’alto verso il
basso) + ablativo.
Coi nomi di cittA e piccola isola si usa I’ablativo semplice.
VI. 20:
Jolius ab oppidd acl vil-
Jam suam it 15 Rémam ambulat
VI. 33-34: V. 58: :
Venitne Tilius @ vill@? — Hilia rosds carpit et cum —Puer stultus est... nidum
Non @ villa venit quingue rosis ex hort3 in arbore arborem
venit
VI. 48-49: :
Unde venit Médus? Tus-
culd venit
XIIL 89:
Hieme non sélum
imber, sed etiam nix dé
cael6 cadit,
351
Potrebbero piacerti anche
Latinorum
Nessuna valutazione finora
Latinorum
80 pagine
Parlo Greco
Nessuna valutazione finora
Parlo Greco
21 pagine
Nominativo
Nessuna valutazione finora
Nominativo
4 pagine
Latino 9
Nessuna valutazione finora
Latino 9
59 pagine