BASITA PARIBASA BALI
Basita Paribasa
Basa rerasmen wiadin panglengut
basa sane kanggen panglengut basa
sajeroning mabebaosan kalih
magegonjakan, sajeroning basa
pakraman wiadin basa pasawitrayan.
Pepalihan Basita Paribasa
Sesonggan
Sesenggakan
Wewangsalan
Sloka
Bebladbadan
Pepindan
Sesawangan
Cecimpedan
Cecangkriman
Sesimbing
Sesonggan puniki sakadi pelambang kahanan kalih
polah jadma, sane kaimbangang ring kahanan kalih
polah barang wiadin buron.
Umpami : "bedug pengorengan". Pengorengan punika
wantah wangun utawi kawentenan ipun sakadi
punika bedug, meweh antuk ngelegang mangda asah
(lurus / datar). Dados ipun suksmannyane :
kaucapang ring anak sane kalintang bengkung tur
sigug, nenten dados ajahin
Sasenggakan puniki sakadi palambang utawi
sasimbing indik kahanan kalih polah janma sane
kaimbangan ring kahanan kalih polah buron utawi
barang.
Upami : Buka bantene, masorohan; suksemanipun :
sakadi anake sane madue perusahaan, wantah
ngutamayang panyamaanipune kewanten makarya
irika.
Wewangsalan, artinipun lelampahan saparipolah
kalih kahanan janma, sakadi sasimbing sane sada
pedas suksmanipun. Wewangsalan puniki kawangun
antuk lengkara kalih palet utawi carik. Lengkara sane
riinan sakadi "sampiran", indik daging kayun sang
ngucap, kewanten kantun makubda (ilid)
suksmanipun. Lengkarane sane pungkuran punika
daging sajati, sane nerangan suksmanipun tur
mawirama kalih mapurwakanti (bersajak).
Umpami : . Asep menyan majagau, suksmanipun
“nakep lenggar aji kau”.
Sloka yening ring Bahasa Indonesia pateh
sekadi "Bidal". Sloka puniki masaih ring sesonggan,
kantun ilid artinipun. Kewanten binanipun, sloka
puniki ngengge lengkara; Buka slokane,......., Buka
slokan gumine,......., Kadi slokan jagate,........
Upami : Buka slokane, adeng buin sepita,
suksmanipun : kaucapang ring anake sane kalintang
plapan (tangar) ngraos lan melaksana.
Bebladbadan mateges kruna bebasan, kaanggen
papiringan, saha madue purwakanti (bersajak).
Bebladbadan puniki kawangun antuk lengkara utawi
kruna tigang palet. Krunane sane pinih riin apalet
dados "giing" utawi "bantang", krunane sane kaping
kalih apalet, "arti sujati (bebasanipun)", sakadi
sampiran, sane ngawangun purwakanti (sajak),
krunane sane kaping tiga "arti paribasa", wiadin
suksmanipun, umpami :
1. Giing (bantang) : majempong bebek,
2. Arti sujati (bebasanipun) : jambul,
Papindan punika pateh sakadi Sesawangan,
kewanten binanipun papindan kruna punika polih
"anu suara", yening sesawangan karahini antuk kruna:
buka, kadi, luir, waluya kadi.
upami:
1. Papindan: Alise medon intara.
2. Sesawangan: Alise buka (kadi, luir) don intaran.
Cacimpedan ring Bahasa Indonesia nika pateh sekadi
"Teka-Teki". Cacimpedan puniki anggen pangulir budi,
rikala magagonjakan utawi macanda.
Apake.....
1. Apake anak cerik matapel?
2. Anak satak maka satak matlusuk?
Pasaur / arti:
1. Blauk
2. Iga-iga
Cecangkriman inggih punika cacimpedan sane
mabentuk lagu utawi tembang. Biasane ngangge
tembang madya utawi pupuh.
Umpami :
Bapa Pucung,
Indeng-indeng di alas gunung,
Panake koryak-koryak,
Di kayune ya padingkrik,
Basang pelung,
Tendase majajambulan.
Sasimbing puniki kruna (ucapan) papiringan sane
pedes suksmanipun.
Umpami :
Be di pongerangan baang ngeleb; tegesipun : Sakadi
anake ngambil anak istri bajang, sampun kakeniang,
rikala ipun lenge, anak istri punika malaib.
Cecangkitan puniki lengkara sane nginter
artinipun. Katahipun cecangkitan puniki, kaucapang
rikala magegonjakan. Ring asapunapine wenten taler
anggena melog-melog timpal.
Umpami : Tain cicing dengdeng goreng jaen.
tegesipun:
1. Yening dengdenge gorreng sinah jaen
2. Yening tain cicinge sinah nenten dados goreng.
Raos ngempelin, punika kruna sane dempet,
tegesipun: kruna sane asiki maarti kakalih, sane asiki
maarti sejati, sane asiki artinipun ngintar.
Umpami : Benang kamene, jaka di pangkunge,
tegesipun: 1. Kamen antuk benang, jaka mentik di
pangkunge, 2. Benang kamenen, ajaka di pangkunge.
Sasemon punika taler sakadi Sasimbing, sakewanten
lebih alus lengut tur nudut kayun. Sasemon puniki
wenten sane mawangun tembang.
Umpami :
Tiang mriki ngrereh "bunga"
kocap wenten "cempaka putih"
iriki genahnya reko
kocap luih warnanipun
nawang tranggana ngadika
inggih wiakti
"nanging dereng masamaya alap".
Sipta puniki wangsit wiadin ciri-ciri sekala miwah
niskala, becik wiadin kaon, sane wenten arti kalih
suksmanipun. Sipta puniki kawedarang antuk barang
sane wenten ring jagate, buron miwah pripen kalih
polah.
Umpami : Yening wenten bintang kukus kanten ring
langite kangin, punika kocap sipta (pertanda) kaon.
Yening wenten buron alasan makadi kidang,
manjangan ngranjing ka desa, punika kicap sipta kaon
Peparikan pateh sakadi Wewangsalan, kewanten
peparikan kawangun antuk petang palet dados apada
(satu bait), taler mawirama miwah mapurwakanti.
Umpami :
Doyan liang ngandong kanji
depang tiang ngaba pitu
yan tiang ngelong janji
apang tiang kena tantu
Sesapan tegesnyane nyapatin, sane matetujon
nglungsur karahajengan, mangda nenten keni
bencana.
Umpami : Sesapan ri kala Tumpek Uduh
"Kaki-kaki dadong jumah?
Jumah.
Anak engken?
Anak Gelem.
Gelem Engken?
Gelem nged.. nged.. nged.. nged.."
Tetingkesan punika kruna basa ngandap kasor,
tegesnyané bebaos sané kanggén ri kala ngandapang
raga.
Umpami :
“Durusang malinggih Pak, kanggéang nénten wénten
genah malinggih!” Kawéntenannyané, genah sané
wénten becik, kursi empuk saha resik.
NGIRING SAKSIANG
IMBA DRAMA
RING SOR PUNIKI!
Sumber :
[Link]
Klungkung Semarapura
Kirang langkung nunas ampura
SUKSMA