Ruwa
| Ruwa | |
|---|---|
| oxide (en) | |
| Kayan haɗi | iskar shaƙa da H (mul) |
| Said to be the same as (en) | water (en) |
Ruwa wani sinadari ne mara tsari wanda ke da tsarin sinadarai Ruwa suna ɗaya daga cikin abubuwa da Ɗan Adam ke buƙata masaman lokaci zafi ,ana buƙatar mutun ya sha Lita uku ga Rana,rashi ruwa yana da ila sosai ga jiki ya kawo war bushewr fata.. Sinadari ne mai haske, mara dandano, mara wari, [lower-alpha 1] kuma kusan babu launi. Shi ne babban sinadarin da ke cikin kogunan Duniya, tafkuna, da tekuna. Ruwa kuma shine ruwan dukkan halittu masu rai da aka sani, wanda yake aiki a matsayin mai narkewa. Ruwa, kasancewar kwayar halitta ta polar, yana fuskantar haɗin hydrogen mai ƙarfi tsakanin molecular wanda babban abin da ke ba da gudummawa ne ga halayensa na zahiri da na sinadarai. [1] Yana da mahimmanci ga dukkan nau'ikan rayuwa da aka sani, duk da rashin samar da kuzarin abinci ko kasancewarsa sinadari mai gina jiki na halitta. Saboda kasancewarsa a cikin dukkan halittu, kwanciyar hankalin sinadarai, yalwar sa a duniya, da kuma ƙarfin polarity idan aka kwatanta da ƙaramin girman kwayoyin halittarshi, ana kiran ruwa da "mai narkewa na duniya". [2]
Asalin Kalma
[gyara sashe | gyara masomin]Kalmar ruwa ta fito daga Tsohon Turanci water, daga Proto-Germanic *watar (asalin kalmomi kamar Old Saxon watar, Old Frisian wetir, Dutch water, Old High German wazzar, German Wasser, vatn, Gothic wato), daga Proto-Indo-European *wod-or, sifar tushen *wed- (ruwa; rigar).[3] Haka kuma tana da alaƙa da kalmomin Helenanci ύδωρ (ýdor), Rasha вода́ (vodá), Irish uisce, da Albanian ujë.
Tarihi
[gyara sashe | gyara masomin]A Doron Ƙasa
[gyara sashe | gyara masomin]Ruwa ya kasance a doron ƙasa tun farkon samuwarsa, inda aka samo shi daga tsarin samuwar doron ƙasa da yanayin sararin samaniya.[4]
Siffofi
[gyara sashe | gyara masomin]Ruwa (H2O) haɗin sinadarin da ba na halitta ba ne mai ɗaukar lantarki. A yanayin ɗaki ruwa ba shi da ɗanɗano, ba shi da ƙanshi, kuma kusan ba shi da launi sai ɗan shuɗi.[5] Ana kiran shi "mai narkewa na duniya" saboda ikon sa na narkar da sinadarai da yawa.[6] Ruwa shi kaɗai ne daga cikin abubuwa da ake samu a matsayin daskararre, ruwa, da tururi a yanayin doron ƙasa.[7]
Yanayi
[gyara sashe | gyara masomin]Ruwa yana da sunaye biyu na hukuma: oxidane da ruwa.[8] Ruwa yana kasancewa a matsayin ruwa, kankara, da tururi. Sauyin zafi yana haifar da sauyin yanayi: daskarewa, narkewa, tururi, hadewa, sublimation, da deposition.[9]
Ƙarfin Ruwa
[gyara sashe | gyara masomin]Ruwa yana da halin musamman na faɗaɗa yayin da yake yin sanyi a wasu yanayi. Yana yin faɗaɗa lokacin da ya daskare, yana rage ƙarfi da yawa.[10] Wannan faɗaɗa na iya karya duwatsu da bututu.[11] Wannan halin yana da muhimmanci ga rayuwar halittu a doron ƙasa.
Magnetism
[gyara sashe | gyara masomin]Ruwa abu ne mai diamagnetic, wato ba ya jan maganadisu.[12]
Sauyin Yanayi
[gyara sashe | gyara masomin]A matsin lamba na 1 atm, ruwa yana daskarewa a 0 °C kuma yana tafasa a 100 °C. Amma ko kafin tafasa, ruwa na iya zama tururi ta hanyar ƙura (evaporation).[9] Haka kuma ana samun dusar ƙanƙara ta hanyar deposition.[13] Saboda zafin da matsin lamba na saman duniya yana kusa da maki uku na ruwa, ruwa yana wanzuwa a Duniya a matsayin mai ƙarfi, ruwa, da iskar gas. [14] Yana samar da ruwan sama a cikin nau'in ruwan sama da iskar gas a cikin nau'in hazo. Gajimare sun ƙunshi ɗigon ruwa da ƙanƙara da aka dakatar, yanayin tauri. Idan aka raba shi da kyau, ƙanƙarar kristal na iya faɗuwa a cikin siffar dusar ƙanƙara. Yanayin iskar gas na ruwa shine tururi ko tururin ruwa.
Ruwa yana rufe kusan kashi 71% na saman Duniya, tare da tekuna da tekuna waɗanda suka mamaye mafi yawan ruwan (kimanin kashi 96.5%). [15] Ƙananan sassan ruwa suna faruwa ne a matsayin ruwan ƙasa (1.7%), a cikin ƙanƙara da kuma kankara na Antarctica da Greenland (1.7%), kuma a cikin iska kamar tururi, gajimare (wanda ya ƙunshi kankara da ruwan ruwa da aka dakatar a cikin iska), da kuma ruwan sama (0.001%). Ruwa yana tafiya akai-akai ta cikin zagayowar ruwa na ƙafewa, fitar ruwa ( evapotranspiration ), danshi, ruwan sama, da kuma kwararar ruwa, yawanci yana isa teku.
Ruwa yana taka muhimmiyar rawa a tattalin arzikin duniya . Kimanin kashi 70% na ruwan da mutane ke amfani da shi yana zuwa noma . Kamun kifi a cikin gishiri da ruwa mai tsafta ya kasance, kuma har yanzu shine babban tushen abinci ga sassa da yawa na duniya, yana samar da kashi 6.5% na furotin na duniya. Yawancin cinikin kayayyaki masu nisa (kamar mai, iskar gas, da kayayyakin da aka ƙera) ana jigilar su ta jiragen ruwa ta cikin tekuna, koguna, tafkuna, da magudanan ruwa. Ana amfani da ruwa mai yawa, kankara, da tururi don sanyaya da dumamawa a masana'antu da gidaje. Ruwa kyakkyawan mai narkewa ne ga abubuwa iri-iri, ma'adanai da na halitta; saboda haka, ana amfani da shi sosai a cikin ayyukan masana'antu da kuma dafa abinci da wanke-wanke. Ruwa, kankara, da dusar ƙanƙara suma suna da mahimmanci ga wasanni da sauran nau'ikan nishaɗi, kamar yin iyo, yin kwale-kwale na nishaɗi, tseren kwale-kwale, hawan igiyar ruwa, kamun kifi na wasanni, nutsewa, yin kankara a kan dusar ƙanƙara, yin kankara a kan dusar ƙanƙara, da kuma yin tsalle a kan dusar ƙanƙara.
Sauyin Yanayi
[gyara sashe | gyara masomin]A matsin lamba na 1 atm, kankara tana narkewa ko ruwa yana daskarewa a 0 °C, kuma ruwa yana tafasa ko tururi yana hadewa a 100 °C. Duk da haka, ko kafin tafasa, ruwa na iya zama tururi ta saman sa ta hanyar ƙura (evaporation). Haka kuma ana samun sublimation da deposition a saman abubuwa.[9] Misali, dusar ƙanƙara tana taruwa a saman sanyi yayin da ƙanƙara take samuwa ta deposition.[16] A tsarin busar da abinci (freeze-drying), and Science of Snowflakes |website=Smithsonian Science Education Center |date=21 January 2017}}</ref> A tsarin busar da abinci (freeze-drying), ana daskarar da abinci sannan a adana shi a ƙarancin matsin lamba don kankara ta zama tururi.[17]
Matsayin narkewa da tafasa suna dogara da matsin lamba. Kyakkyawan misali na yadda yanayin narkewa ke canzawa da matsin lamba ana bayyana shi ta hanyar dangantakar Clausius–Clapeyron:
inda da suke wakiltar ƙarar molar na ruwa da kankara, kuma shi ne zafin narkewa na molar. Wannan yana nuni da yadda yanayin narkewa ke sauyawa idan matsin lamba ya canza.
Ƙarfin Ruwa (Density)
[gyara sashe | gyara masomin]Ruwa yana daga cikin abubuwan da ba kasafai ake samu ba da ke faɗaɗa kuma yana rage ƙarfi yayin da yake yin sanyi a wasu yanayi. Shi ne kaɗai sanannen abu da ake samu a yanayin ruwa da ke yin haka. Haka kuma yana da ban mamaki saboda yana rage ƙarfi sosai lokacin da ya daskare, kodayake ba shi kaɗai ne da wannan hali.[18]
A matsin lamba na 1 atm, ruwa yana samun mafi girman ƙarfinsa a 3.98 °C, inda ƙarfinsa ya kai 999.972 kg/m3.[19] Kafin wannan yanayin, amma kafin daskarewa, ruwa yana faɗaɗa har sai ya kai 0 °C. Lokacin da ya daskare ya zama kankara, ruwa yana faɗaɗa da kusan kashi 9%, inda ƙarfinsa ya sauka zuwa 917 kg/m3.[20] Wannan faɗaɗa na iya karya bututu da duwatsu.[11]
A tafkuna da tekuna, ruwa a 4 °C yana nutsewa ƙasa, yayin da kankara ke yin daskarewa a saman, tana iyo a kan ruwa. Wannan kankara tana kare ruwan da ke ƙasa daga daskarewa gaba ɗaya, tana ba da damar halittu su tsira a lokacin sanyi.[21] Wannan hali na musamman yana da muhimmanci a tsarin zagayawar zafi a cikin tekuna na duniya.
Magnetism
[gyara sashe | gyara masomin]Ruwa abu ne mai diamagnetic, wato ba ya jan maganadisu.[12] Duk da cewa wannan hulɗa tana da rauni, idan aka yi amfani da maganadisu masu ƙarfi, ana iya samun tasiri mai muhimmanci.[12]
Sauyin Yanayi (Phase transitions)
[gyara sashe | gyara masomin]A matsin lamba na 1 atm, kankara tana narkewa a 0 °C kuma ruwa yana tafasa a 100 °C. Amma ko kafin tafasa, ruwa na iya zama tururi ta saman sa ta hanyar ƙura (evaporation). Haka kuma ana samun sublimation da deposition a saman abubuwa.[9] Misali, dusar ƙanƙara tana taruwa a saman sanyi yayin da ƙanƙara take samuwa ta deposition.[22] A tsarin busar da abinci (freeze-drying), ana daskarar da abinci sannan a adana shi a ƙarancin matsin lamba don kankara ta zama tururi.[17]
Matsayin narkewa da tafasa suna dogara da matsin lamba. Dangantakar Clausius–Clapeyron tana bayyana yadda yanayin narkewa ke sauyawa da matsin lamba:
inda da suke wakiltar ƙarar molar na ruwa da kankara, kuma shi ne zafin narkewa na molar. Wannan yana nuni da yadda yanayin narkewa ke sauyawa idan matsin lamba ya canza.
Ƙarfin Zafi (Heat capacity)
[gyara sashe | gyara masomin]Ruwa yana da babban ƙarfin ɗaukar zafi (specific heat capacity), wanda ke nufin yana iya ɗaukar zafi mai yawa kafin yanayinsa ya canza. Wannan halin yana taimakawa wajen daidaita yanayin zafi a doron ƙasa da kuma kare halittu daga sauyin yanayi mai tsanani.[23] Wannan shi ne dalilin da yasa tekuna da manyan tafkuna ke taka muhimmiyar rawa wajen daidaita yanayin zafi na duniya.
Ƙarfin Narkewa (Solvent properties)
[gyara sashe | gyara masomin]Ruwa yana da ikon narkar da sinadarai da yawa, duka na ma’adinai da na halitta. Saboda haka ana kiran shi "mai narkewa na rayuwa".[24] Wannan halin yana ba shi muhimmanci a cikin halittu da kuma a masana’antu, girki, da tsafta. Duk da haka, ruwa ba shi da ƙarfi wajen narkar da abubuwan da ba su da lantarki (nonpolar substances).[25]
Wutar Lantarki (Conductivity)
[gyara sashe | gyara masomin]Ruwa tsantsa ba ya da ƙarfin wutar lantarki sosai, amma idan aka samu sinadarai da aka narkar a cikinsa, yana iya zama mai ɗaukar wutar lantarki. Wannan yana da muhimmanci a fannoni da dama na kimiyya da fasaha.[26]
Muhimmanci ga Rayuwa
[gyara sashe | gyara masomin]Ruwa yana da muhimmanci ga dukkan nau’o’in rayuwa da aka sani. Yana shiga cikin dukkan halittu, yana taimakawa wajen narkar da sinadarai, jigilar su, da kuma gudanar da ayyukan halitta. Ba tare da ruwa ba, rayuwa ba za ta yiwu ba.[27]
Muhimmanci ga Tattalin Arziki
[gyara sashe | gyara masomin]Ruwa yana taka muhimmiyar rawa a tattalin arzikin duniya. Ana amfani da shi wajen noman gona, kamun kifi, jigilar kaya ta jiragen ruwa, da kuma a masana’antu da gidaje wajen sanyaya da dumama.[28] Haka kuma ruwa, kankara, da dusar ƙanƙara suna da muhimmanci a wasanni da nishaɗi kamar iyo, tseren jirgin ruwa, kamun kifi, nutsewa, kankara, dusar ƙanƙara, da yin ski.
Manazarta
[gyara sashe | gyara masomin]- ↑ see the taste and odor section
<ref> tags exist for a group named "lower-alpha", but no corresponding <references group="lower-alpha"/> tag was found.
- ↑ "Water Q&A: Why is water the "universal solvent"?". Water Science School. United States Geological Survey, U.S. Department of the Interior. 20 June 2019. Archived from the original on 6 February 2021. Retrieved 15 January 2021.
- ↑ "4.1: Water, the Universal Solvent". Chemistry LibreTexts (in Turanci). 2017-08-09. Retrieved 2026-01-14.
- ↑ "Water (v.)". Online Etymology Dictionary. Missing or empty
|url=(help);|access-date=requires|url=(help) - ↑ Origin of water on Earth. Oxford University Press.
- ↑ "Water, the Universal Solvent". USGS. Missing or empty
|url=(help);|access-date=requires|url=(help) - ↑ Campbell Biology. Pearson Education. 2013.
- ↑ Campbell Biology. Pearson Education. 2013.
- ↑ Principles of chemical nomenclature. Blackwell Science. 1998.
- 1 2 3 4 "The water cycle". Earth System Research Laboratory. Missing or empty
|url=(help);|access-date=requires|url=(help) - ↑ Chemistry & Chemical Reactivity. 2005.
- 1 2 "Frost weathering". Permafrost and Periglacial Processes. 2008.
- 1 2 3 "Measurement of Diamagnetism in Water". 21 April 2010. Missing or empty
|url=(help) - ↑ "The Beauty and Science of Snowflakes". Smithsonian Science Education Center. 21 January 2017. Missing or empty
|url=(help) - ↑ Butler, John. "The Earth – Introduction – Weathering". University of Houston. Archived from the original on 30 January 2023. Retrieved 30 January 2023.
Note that the Earth environment is close to the triple point and that water, steam and ice can all exist at the surface.
- ↑ "How Much Water is There on Earth?". Water Science School. United States Geological Survey, U.S. Department of the Interior. 13 November 2019. Archived from the original on 9 June 2022. Retrieved 8 June 2022.
- ↑ "The Beauty and Science of Snowflakes". Smithsonian Science Education Center. 21 January 2017. Missing or empty
|url=(help) - 1 2 Food processing technology: principles and practice. 2017.
- ↑ "Water – an enduring mystery". Nature. 2008.
- ↑ "What is Density?". Mettler Toledo. Missing or empty
|url=(help);|access-date=requires|url=(help) - ↑ Chemistry & Chemical Reactivity. 2005.
- ↑ "A Look Under The Ice: Winter Lake Ecology". Ausable River Association. Missing or empty
|url=(help);|access-date=requires|url=(help) - ↑ "The Beauty and Science of Snowflakes". Smithsonian Science Education Center. 21 January 2017. Missing or empty
|url=(help) - ↑ Campbell Biology. Pearson Education. 2013.
- ↑ Campbell Biology. Pearson Education. 2013.
- ↑ "Solvent properties of water". Khan Academy. Missing or empty
|url=(help) - ↑ Campbell Biology. 2013.
- ↑ "Water density". Science Learning Hub. Missing or empty
|url=(help);|access-date=requires|url=(help) - ↑ "Evaluating the environmental impact of various dietary patterns combined with different food production systems". European Journal of Clinical Nutrition. 2007.