Sikhismo
| Sikhismo | |||||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| |||||||||||||
| |||||||||||||
| |||||||||||||
| |||||||||||||
| |||||||||||||
| |||||||||||||
| |||||||||||||
| |||||||||||||
| |||||||||||||
| Wikidata C:Commons | |||||||||||||

O sikhismo[1] (en panxabí: ਸਿੱਖੀ sikkhī, do sánscrito: 'śiṣya' 'aprendiz', ou śikṣa 'instrución'[2][3]), tamén coñecido tradicionalmente como gurmat (literalmente, 'o consello dos gurús') ou dharma sikh (doutrina dos sikhs), é unha relixión monoteísta que se desenvolveu durante o século XV na rexión do Panxab[4][5], no contexto do conflito entre o hinduísmo e o islam. Os seguidores do sikhismo chámanse sikhs.
O termo sikh significa en panxabí 'discípulo' ou 'aprendiz da verdade'.[6] A doutrina básica do sikhismo consiste na crenza dun único deus e as ensinanzas do gurú Nanak e dos Dez Gurús do sikhismo, recollidas no libro sagrado dos sikhs, o Guru Granth Sahib. Dun monoteísmo estrito, estas ensinanzas beben da tradición sant e do movemento bhakti do hinduísmo e, indirectamente, do sufismo do Islam, mais constitúen unha teoloxía propia, máis ca unha simple síntese,[7][6] que nega a autoridade dos vedas, abole o sacrificio, o sacerdocio e o sistema de castas.[6] A militarización da comunidade comezara co sexto gurú, Har Gobind, tras o martirio de Arjan Dev en 1606, e foi co último gurú, Gobind Singh (1666-1708), e a fundación da Khalsa en 1699 cando os sikhs se constituíron como unha comunidade de 'santos soldados', co compromiso de defender a fe.[8][9] Os templos sikhs reciben o nome de gurdwaras e o máis importante é o Templo Dourado da cidade de Amritsar.
Os sikhs cren nun deus chamado Ek Onkar[10], omnipresente e con cualidades infinitas, sen forma nin sexo, presente en toda a creación e dentro de cada persoa.[11] Tamén cren na reencarnación, mais aceptan outras crenzas para despois da morte. Practican as virtudes da caridade, amabilidade e humildade contra os vicios da ira, gula e luxuria. Manteñen que hai igualdade entre todas as persoas (son contrarios ao sistema de castas da India) e procuran un estilo de vida chamado Chardi Kala, que se considera positivo e optimista[12].
É a quinta relixión máis seguida do mundo, con preto de 27 millóns de fieis.[6] A gran maioría vive na India, onde o censo de 2011 contou máis de 20,8 millóns de sikhs, a meirande parte no estado do Panxab, onde son o 57,7 % da poboación,[13] mais hai comunidades sikhs importantes no Canadá, no Reino Unido, nos Estados Unidos, en Malaisia e en Singapur.[14]
Os 10 gurús
[editar | editar a fonte]
| # | Nome | Data de nacemento | Inicio como gurú | Data de falecemento |
Idade |
|---|---|---|---|---|---|
| 1 | Nanak Dev | 15 de abril de 1469 | cara a 1500[8] | 22 de setembro de 1539 | 69 |
| 2 | Angad Dev | 31 de marzo de 1504 | 7 de setembro de 1539 | 29 de marzo de 1552 | 48 |
| 3 | Amar Das | 5 de maio de 1479 | 26 de marzo de 1552 | 1 de setembro de 1574 | 95 |
| 4 | Ram Das | 24 de setembro de 1534 | 1 de setembro de 1574 | 1 de setembro de 1581 | 46 |
| 5 | Arjan Dev | 15 de abril de 1563 | 1 de setembro de 1581 | 30 de maio de 1606 | 43 |
| 6 | Har Gobind | 19 de xuño de 1595 | 25 de maio de 1606 | 28 de febreiro de 1644 | 48 |
| 7 | Har Rai | 16 de xaneiro de 1630 | 3 de marzo de 1644 | 6 de outubro de 1661 | 31 |
| 8 | Har Krishan | 7 de xullo de 1656 | 6 de outubro de 1661 | 30 de marzo de 1664 | 7 |
| 9 | Tegh Bahadur | 1 de abril de 1621 | 20 de marzo de 1665 | 11 de novembro de 1675 | 54 |
| 10 | Gobind Singh | 22 de decembro de 1666 | 11 de novembro de 1675 | 7 de outubro de 1708 | 41 |
| 11 | Guru Granth Sahib | n/a | 7 de outubro de 1708 | n/a | n/a |
As ensinanzas dos Dez Gurús sikhs (así como doutros sabios hindús e musulmáns) están contidas no Guru Granth Sahib.
Crenzas e ritos
[editar | editar a fonte]Os sikhs cren nun deus único, sen forma nin sexo, presente en toda a creación e dentro de cada persoa.[11] A primeira frase de todas as escrituras sikhs son dúas palabras, que reflicten a base das ensinanzas: «Ik Onkar» ("[hai] un só deus"), en panxabí, aínda que ten a súa orixe no vocábulo sánscrito «eka omkara» ("un só son om"), sendo
- eka: "un" (número);
- om, un mantra que representa o Brahman (o deus impersoal do hinduísmo); e
- kara: ‘letra’.
ੳ (onkar): representa a Deus ou o poder trascendental. Trátase da letra ura (a primeira letra do alfabeto gurmují), mais cunha cola estendida. Pronúnciase |onkar| e representa todo o poder do universo, controlado por deus.
Segundo Bhai Gurdas, «ao escribir “un” (ik, ੧) ao principio, demostrouse que deus (que subsume todas as formas nel), é un». Nisto diferénciase da Santísima Trindade (un só deus en tres persoas divinas, do cristianismo) ou do Trimurti (os tres deuses principais do hinduísmo).
Os cinco K ou artigos de fe
[editar | editar a fonte]
- Kesh: cabelos longos sen cortar.
- Khanga: un pequeno peite de madeira para recoller o cabelo.
- Kara: un brazalete metálico.
- Kachera: roupa interior de algodón.
- Kirpan: nas súas orixes era unha espada cerimonial, mais hoxe en día non é máis que unha daga pequena. Simboliza o poder e a liberdade do espírito, o autorespecto, a loita constante do ben e a moralidade sobre a inxustiza. O kirpan nunca se pode desenvaiñar para atacar, mais pode ser usado para autodefensa ou protexer a outro.
Khanda, o emblema sikh
[editar | editar a fonte]
Este símbolo está formado por tres armas, o khanda, situado entre dúas espadas curvas chamadas kirpans e un chakkar, arma con forma de disco. Cada arma ten un significado simbólico diferente:
- Khanda: espada recta que simboliza o coñecemento de Deus.
- Kirpans: espadas curvas que representan a soberanía política e espiritual.
- Chakkar: arma en forma de disco que simboliza a unidade de Deus.
Historia
[editar | editar a fonte]
Gurú Nanak e os primeiros gurús
[editar | editar a fonte]O sikhismo xurdiu na rexión do Panxab, no sur de Asia, nunha época na que as relixións maioritarias da zona eran o hinduísmo e o islam. Cara ao ano 1500, o gurú Nanak comezou a ensinar unha fe distinta de ámbalas dúas tradicións.[8] Nanak (1469-1539) naceu a uns 65 quilómetros de Lahore, no seo dunha familia hindú, e estudou tanto o hinduísmo como o islam. A tradición sikh conta que tivo unha experiencia espiritual que lle revelou a verdadeira natureza de Deus, e en 1496 partiu nunha serie de viaxes pola India, o Tíbet e Arabia que duraron case trinta anos, durante as que debatía cos sabios que atopaba ao seu paso. Pasou o final da súa vida en Kartarpur, no Panxab, onde se lle uniron numerosos discípulos. As súas ensinanzas máis coñecidas son que hai un só Deus, que todos os seres humanos teñen acceso directo a el sen necesidade de rituais nin sacerdotes, e que todas as persoas son iguais, con independencia da súa casta ou do seu sexo.[7] As historias tradicionais sobre a súa vida recóllense nas janam sakhis.[7]
Os nove gurús que sucederon a Nanak desenvolveron a fe e a comunidade sikh ao longo dos dous séculos seguintes.[8] Angad Dev consolidou as ensinanzas de Nanak e estendeu o uso da escritura gurmukhi; Amar Das loitou contra o purdah (a reclusión das mulleres) e o sati (a inmolación das viúvas); e Ram Das fundou a cidade de Amritsar, que se convertería no centro da fe sikh.[6] O quinto gurú, Arjan Dev, puxo os alicerces do Templo Dourado (Harmandir Sahib) de Amritsar e compilou as escrituras sikhs nun único volume, o Adi Granth.[15] En 1606 o emperador mogol Xahanguir ordenou torturalo e executalo despois de que se negase a eliminar do libro sagrado as referencias ao islam e ao hinduísmo, converténdose así no primeiro mártir sikh.[15] O sexto gurú, Har Gobind, comezou a militarizar a comunidade para que puidese resistir a opresión. Baixo o emperador Aurangzeb, que empregaba a forza para impor o islam, o noveno gurú, Tegh Bahadur, foi detido e decapitado en Delhi en 1675 por defender a liberdade relixiosa.[8][16]
O décimo e último gurú humano, Gobind Singh, sucedeu ao seu pai con nove anos. En 1699, durante o festival de Vaisakhi, fundou en Anandpur Sahib a Khalsa, unha comunidade de homes e mulleres iniciados co compromiso de defender a fe, estableceu o rito de iniciación (khande di pahul) e os cinco K, os símbolos visibles dos sikhs.[8][9] Antes de morrer declarou que despois del o guía espiritual dos sikhs sería o libro sagrado, o Guru Granth Sahib, que dende entón ten a consideración de gurú vivo.[9]

O Imperio Sikh
[editar | editar a fonte]O primeiro líder militar dos sikhs despois da época dos gurús foi Banda Singh Bahadur, que dirixiu unha campaña exitosa contra os mogois ata que foi capturado e executado en 1716. Ao longo das cinco décadas seguintes os sikhs fóronse facendo con cada vez máis territorio. En 1799 Ranjit Singh tomou Lahore e en 1801 constituíu o Panxab como estado independente, o chamado Imperio Sikh, con el mesmo como maharaxá, demostrando ser un gobernante hábil dun estado no que os sikhs eran aínda minoría.[8] Tras a morte de Ranjit Singh en 1839, o estado sikh desmoronouse polas loitas internas polo poder. Nas guerras anglo-sikhs de 1845-1846 e 1849 as tropas do Imperio Británico derrotaron os exércitos sikhs e anexionáronse o Panxab.[8]
Do dominio británico á actualidade
[editar | editar a fonte]Tras a conquista, sikhs e británicos estableceron unha boa relación e comezou a tradición de sikhs servindo con distinción no exército británico. Estas relacións romperon en 1919 coa masacre de Amritsar, na que as tropas británicas do xeneral Dyer abriron fogo sen previo aviso sobre unha concentración de protesta, matando unhas 400 persoas e ferindo outras 1 000.[8]
Cando a India británica se independizou en 1947, o territorio dividiuse entre a India e o estado islámico do Paquistán, e a fronteira entre ambos atravesou o Panxab, a patria sikh. Millóns de musulmáns, hindús e sikhs cruzaron a fronteira en medio de matanzas comunitarias, e os sikhs, que non tiñan número suficiente para reclamar un estado propio, uníronse á India.[8][17] En 1966, tras anos de reclamacións, a India dividiu o Panxab en tres estados, recreándoo como un estado de maioría sikh.[8]
O descontento sikh foi medrando e o conflito derivou en violencia. En 1983 o predicador Jarnail Singh Bhindranwale e os seus seguidores refuxiáronse no complexo do Templo Dourado de Amritsar. En xuño de 1984 as tropas indias lanzaron a operación Blue Star e atacaron o complexo, matando a moitos dos que estaban dentro e danando seriamente os edificios. En outubro dese ano, a primeira ministra Indira Gandhi, que ordenara o ataque, foi asasinada por dous dos seus gardacostas sikhs, ao que seguiron catro días de disturbios contra os sikhs nos que o goberno recoñeceu máis de 2 700 mortos, mentres xornais e organizacións de dereitos humanos elevaron a cifra a entre 10 000 e 17 000.[8]
O Guru Granth Sahib
[editar | editar a fonte]O Guru Granth Sahib é o libro sagrado dos sikhs e a súa máxima autoridade espiritual, por riba de calquera persoa viva. É unha escritura única no seu xénero, pois ademais das obras dos fundadores da relixión contén escritos de persoas doutras fes.[18] O quinto gurú, Arjan Dev, compilou a versión orixinal, chamada entón Pothi Sahib, para frear a circulación de composicións apócrifas atribuídas aos gurús: reuniu os manuscritos orixinais das familias dos gurús anteriores e ditou o texto a Bhai Gurdas, que actuou como escriba. A obra quedou instalada nun pedestal do Harmandir Sahib en agosto de 1604, con Baba Buddha como primeiro gardián (granthi), e Arjan Dev decretou que, ao contrario que as escrituras hindús, podía ser lida por calquera persoa de calquera casta, credo ou sexo.[19]
O Guru Granth Sahib é unha colección de himnos devocionais e poesía que proclama a Deus e fixa regras morais e éticas para o desenvolvemento da alma e a unión con Deus. Ademais das composicións de seis dos gurús sikhs, inclúe himnos de santos hindús e musulmáns que Arjan Dev considerou coherentes coas ensinanzas dos gurús.[18][15] Os sikhs non o adoran como un ídolo —o sikhismo rexeita a adoración de ídolos—, senón que veneran o contido espiritual (shabad) do que o libro é manifestación visible.[18][20] En 1708 o gurú Gobind Singh declarouno seu sucesor, de xeito que os sikhs o tratan co mesmo respecto que a un gurú humano: mantense nunha habitación propia durante a noite, lévase en procesión ao salón principal do gurdwara ao comezo do día e colócase sobre unha plataforma elevada (takht) baixo un doselete, cuberto por un pano cando non se está a ler.[20]
Filosofía
[editar | editar a fonte]Deus
[editar | editar a fonte]
Os sikhs cren nun só Deus, sen forma nin sexo, ao que todos teñen acceso directo e ante o que todos son iguais. A vida relixiosa sikh céntrase na relación con Deus e na pertenza á comunidade, e combina a acción e a crenza: vivir ben significa facer boas obras ademais de meditar en Deus.[11] Deus non pode ser comprendido polos seres humanos, mais pode ser experimentado a través do amor, do culto e da contemplación, e está dentro de cada persoa, polo que todos son capaces de cambiar. A maioría das persoas non ven a verdadeira realidade de Deus porque as cega o orgullo egocéntrico (que os sikhs chaman haumai) e a preocupación polas cousas materiais.[11]
Como outras tradicións relixiosas indias, os sikhs cren que os seres humanos pasan por un ciclo de nacemento, vida e renacemento rexido pola lei do karma, segundo a cal a calidade de cada vida depende da conduta na anterior. O único xeito de saír deste ciclo é acadar o coñecemento total de Deus e a unión con el, un estado chamado mukti (liberación) que se acada pola graza divina e non polos méritos propios.[11]
Os tres deberes e os cinco vicios
[editar | editar a fonte]Os tres deberes que un sikh debe cumprir resúmense en tres expresións: nam japna (manter a Deus presente na mente en todo momento), kirt karna (gañarse a vida honestamente, evitando o xogo, a mendicidade ou traballar nas industrias do alcol ou o tabaco) e vand chhakna (compartir as ganancias cos demais, dar á caridade e coidar dos outros).[11]
Fronte a estes deberes, os sikhs tratan de evitar os cinco vicios que fan á persoa egocéntrica e alzan barreiras contra Deus: a luxuria, a cobiza e a avareza, o apego ás cousas deste mundo, a ira e o orgullo.[11] O servizo aos demais (seva) é outra peza central: servindo á comunidade cada día, o sikh desfaise do seu ego e do seu orgullo. Moitos sikhs fan traballos no gurdwara como servizo á comunidade, desde cociñar ata limpar o chan, e o langar, a cociña comunitaria gratuita, é un acto de servizo colectivo.[11]
Prácticas
[editar | editar a fonte]O gurdwara
[editar | editar a fonte]O gurdwara é o lugar de culto congregacional dos sikhs. A palabra significa literalmente «a residencia do gurú» ou «a porta que leva ao gurú», e é a presenza do Guru Granth Sahib a que lle dá o seu carácter relixioso, de xeito que calquera edificio que conteña o libro é un gurdwara. O primeiro gurdwara do mundo construíno o gurú Nanak en Kartarpur en 1521-1522, e só en Gran Bretaña hai uns 200.[20]

Nun gurdwara non hai ídolos, estatuas nin imaxes relixiosas, porque os sikhs adoran só a Deus e consideran que non ten forma física; tampouco hai candelas, incenso ou campás. O único obxecto de reverencia no salón principal (Darbar Sahib) é o Guru Granth Sahib. Os gurdwaras teñen catro portas, símbolo de que a fe está aberta ás persoas de todas as castas e credos, veñan de onde veñan.[20][15] Ademais de lugar de culto, o gurdwara é un centro comunitario que ofrece comida, acubillo e compaña a quen o precisa, e está xestionado por un comité da comunidade.[20]
O culto sikh non emprega imaxes nin estatuas, e o culto público pode dirixilo calquera sikh, home ou muller, que sexa competente para iso. Os sikhs cren que Deus é visible na congregación (sangat) e que lle comprace o servizo á comunidade. Na vida privada, o código de conduta sikh (rehat maryada) recomenda espertar nas horas previas ao amencer, bañarse e meditar repetindo o nome de Waheguru, ademais de recitar as oracións fixas da mañá, da tarde e de antes de durmir.[21]
A iniciación na Khalsa
[editar | editar a fonte]Os sikhs que pasan pola cerimonia de iniciación ou Amrit Sanskar, introducida polo gurú Gobind Singh ao fundar a Khalsa en 1699, convértense en sikhs bautizados (amritdhari), adoptan novos nomes e levan os cinco K.[22] A cerimonia ten lugar nun gurdwara, diante do Guru Granth Sahib e en presenza de cinco sikhs iniciados, que representan aos Panj Piare (os Cinco Amados), os primeiros cinco sikhs iniciados polo gurú. O amrit, unha mestura de azucre e auga remexida cunha espada de dobre fío, é bebido polos candidatos do mesmo cunco e espallido sobre os seus ollos e o seu cabelo; despois recítase o Mool Mantar e a cerimonia remata co reparto do karah parshad, un doce bendicido de sémola, azucre e ghee.[22]
Os homes iniciados reciben o nome de «Singh» ('león') e as mulleres o de «Kaur» ('princesa'). Xunto aos amritdhari existen os keshadhari, que non cortan o cabelo mais non están iniciados, e os sahajdhari, que poden rexeitar os signos externos aínda que son sikhs devotos; todos se consideran sikhs por subscribir as ensinanzas centrais dos gurús.[6]
Festivais
[editar | editar a fonte]
Os festivais máis importantes do calendario sikh son os gurpurbs, celebracións ligadas ás vidas dos gurús: os aniversarios do nacemento de Nanak e de Gobind Singh e os martirios de Arjan Dev e Tegh Bahadur. Celébranse cun akhand path, unha lectura completa e continua do Guru Granth Sahib que dura 48 horas e remata o día do festival, e cos gurdwaras decorados con flores, bandeiras e luces.[23]
O Vaisakhi (tamén Baisakhi), o 13 ou o 14 de abril, é unha das datas máis importantes do calendario sikh: era un antigo festival da colleita do Panxab ao que o gurú Gobind Singh deu en 1699 un novo significado ao fundar a Khalsa. Celébrase con gurdwaras decorados, desfiles e procesións de nagar kirtan polas rúas, encabezadas por cinco sikhs que representan aos Panj Piare e nas que o Guru Granth Sahib desfila nun lugar de honra.[24]
O Hola Mohalla, que comeza o primeiro día do mes lunar de Chet (arredor do 17 de marzo), foi instaurado polo gurú Gobind Singh como un día de exercicios militares e batallas simuladas; hoxe celébrase con desfiles de artes marciais, lecturas de poesía e música.[25] O Diwali, compartido con hindús e xainistas, ten para os sikhs un significado especial: conmemora a liberación do cárcere do sexto gurú, Har Gobind, en 1619, xunto con 52 príncipes, e celebrouse a súa volta iluminando o Templo Dourado, tradición que continúa hoxe.[26]
Os sikhs no mundo
[editar | editar a fonte]Hai uns 27 millóns de sikhs en todo o mundo, o que fai do sikhismo a quinta relixión maior do planeta.[6] Segundo o censo da India de 2011, alí vivían 20 833 116 sikhs (o 1,72 % da poboación do país); dos cales 16 004 754 residían no estado do Panxab, onde constituían o 57,7 % da poboación.[13]
No Reino Unido a maioría dos sikhs descenden da inmigración procedente do Panxab dos anos 1950 e 1960 ou da chegada posterior desde África oriental; o primeiro gurdwara británico abriu en 1911 en Putney, Londres.[17] O censo de 2021 de Inglaterra e Gales rexistrou 525 865 persoas identificadas como sikhs (o 0,9 % da poboación), con concentracións máximas en Wolverhampton (12,0 %) e Sandwell (11,5 %).[27][28]
O Canadá ten a segunda comunidade sikh do mundo despois da India: o censo de 2021 contou alí 771 790 sikhs, máis ca en Inglaterra e Australia xuntas. Ontario (300 435) e a Columbia Británica (290 870) acollen as maiores comunidades, e máis de dous terzos dos sikhs canadenses naceron fóra do país.[29] Os primeiros sikhs chegaron ao Canadá a comezos do século XX e construíron o seu primeiro gurdwara permanente en 1908.[6] Os sikhs teñen tamén presenza histórica noutros países con diáspora do Panxab, como os Estados Unidos, Malaisia ou Singapur.[14]
Notas
[editar | editar a fonte]- ↑ Definicións no Dicionario da Real Academia Galega e no Portal das Palabras para sikhismo.
- ↑ Singh, Khuswant (2006). Oxford University Press, ed. The Illustrated History of the Sikhs. Nova Delhi. p. 15. ISBN 0-19-567747-1.
- ↑ Nabha, Kahan Singh. Gur Shabad Ratnakar Mahan Kosh/ਗੁਰ ਸ਼ਬਦ ਰਤਨਾਕਰ ਮਹਾਨ ਕੋਸ਼. p. 720. Arquivado dende o orixinal o 06 de marzo de 2009. Consultado o 25 de marzo de 2016.
- ↑ Cole, W.Owen e Sambhi, Piara Singh (1993). Palgrave Macmillan, ed. Sikhism and Christianity: A Comparative Study (Themes in Comparative Religion). Wallingford, Reino Unido. p. 117. ISBN 0333541073.
- ↑ Partridge, Christopher (2013). Fortress Press, ed. Introduction to World Religions. p. 429. ISBN 978-0-8006-9970-3.
- 1 2 3 4 5 6 7 8 Buchignani, Norman (2025). "Sikhism in Canada". The Canadian Encyclopedia (en inglés). Consultado o 18 de novembro de 2026.
- 1 2 3 "Guru Nanak". BBC Religions (en inglés). Consultado o 18 de novembro de 2026.
- 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 "Origins of Sikhism". BBC Religions (en inglés). Consultado o 18 de novembro de 2026.
- 1 2 3 "Guru Gobind Singh". BBC Religions (en inglés). Consultado o 18 de novembro de 2026.
- ↑ Singh, Ishar (1985). Atlantic Publishers & Distri, ed. The Philosophy of Guru Nanak. p. 129.
- 1 2 3 4 5 6 7 8 "Sikh Beliefs". BBC Religions (en inglés). Consultado o 18 de novembro de 2026.
- ↑ Sachs Norris, Rebecca (2012). BRILL, ed. Religion and the Body: Modern Science and the Construction of Religious Meaning. p. 240. ISBN 978-90-04-22111-6.
- 1 2 "C-01: Population by religious community, India - 2011". Office of the Registrar General & Census Commissioner, India (en inglés). Consultado o 18 de novembro de 2026.
- 1 2 "Sikhism at a glance". BBC Religions (en inglés). Consultado o 18 de novembro de 2026.
- 1 2 3 4 "Guru Arjan". BBC Religions (en inglés). Consultado o 18 de novembro de 2026.
- ↑ "Guru Tegh Bahadur". BBC Religions (en inglés). Consultado o 18 de novembro de 2026.
- 1 2 "Sikhism in Britain". BBC Religions (en inglés). Consultado o 18 de novembro de 2026.
- 1 2 3 "Sri Guru Granth Sahib". Sikhs.org (en inglés). Consultado o 18 de novembro de 2026.
- ↑ "History of Sri Guru Granth Sahib". Sikhs.org (en inglés). Consultado o 18 de novembro de 2026.
- 1 2 3 4 5 "The Gurdwara". BBC Religions (en inglés). Consultado o 18 de novembro de 2026.
- ↑ "Worship". BBC Religions (en inglés). Consultado o 18 de novembro de 2026.
- 1 2 "Amrit ceremony". BBC Religions (en inglés). Consultado o 18 de novembro de 2026.
- ↑ "Gurpurbs". BBC Religions (en inglés). Consultado o 18 de novembro de 2026.
- ↑ "Vaisakhi". BBC Religions (en inglés). Consultado o 18 de novembro de 2026.
- ↑ "Hola Mahalla". BBC Religions (en inglés). Consultado o 18 de novembro de 2026.
- ↑ "Diwali". BBC Religions (en inglés). Consultado o 18 de novembro de 2026.
- ↑ "Sikh identity, England and Wales: Census 2021". Office for National Statistics (en inglés). Consultado o 18 de novembro de 2026.
- ↑ "Religion, England and Wales: Census 2021". Office for National Statistics (en inglés). Consultado o 18 de novembro de 2026.
- ↑ "Sikh strong". Statistics Canada (en inglés). Consultado o 18 de novembro de 2026.
Véxase tamén
[editar | editar a fonte]| Wikimedia Commons ten máis contidos multimedia na categoría: Sikhismo |
Bibliografía
[editar | editar a fonte]- Díez de Velasco, Francisco (1988). Introducción a la historia de las religiones. Trotta. ISBN 978-8481642322.
- Duggal, Kartar Singh (1988). Philosophy and Faith of Sikhism. Himalayan Institute Press. ISBN 0-89389-109-6.
- Teece, Geoff (2004). Sikhism: Religion in focus. Black Rabbit Books. ISBN 1-58340-469-4.
- Pániker, Agustín (2008). Los sikhs: historia, identidad y religión. Kairos. ISBN 978-8472456549.
- Parrinder, Geoffrey (1971). World Religions: From Ancient History to the Present. Hamlyn Publishing Group, EUA. ISBN 0-87196-129-6.
- Singh, Khushwant (2006). The Illustrated History of the Sikhs. Oxford University Press, Índia. ISBN 0-195-67747-1.
Outros artigos
[editar | editar a fonte]Ligazóns externas
[editar | editar a fonte]- Sikhs.org (en inglés)
- Sikhmuseum.com (en inglés)