Saltar ao contido

Porco

Este é un dos 1000 artigos que toda Wikipedia debería ter
Na Galipedia, a Wikipedia en galego.

Porco
 Nome taxon
    Sus scrofa domesticus
Imaxe
 Instancia de
 Composto por
porco (pt) Traducir
porca (pt) Traducir
pig's tail (en) Traducir Editar o valor en Wikidata
Características
 Representado por
 Categoría taxonómica
 Sinonimia
  • Sus scrofa domestica
    Erxleben, 1777
  • Sus domesticus Erxleben, 1777
  • Sus domestica Erxleben, 1777
Clasificación taxonómica
SuperreinoHolozoa
ReinoAnimalia
FiloChordata
ClaseMammalia
OrdeArtiodactyla
FamiliaSuidae
XéneroSus
EspecieSus scrofa
SubespecieSus scrofa domesticus Editar o valor en Wikidata
Erxleben, 1777 Sus scrofa domesticus Editar o valor en Wikidata
Cifras e dimensións
 Duración máxima da vida
   27 a Editar o valor en Wikidata
Fontes e ligazóns
Freebase/m/078qb0 Editar o valor en Wikidata
MeSHD013552 Editar o valor en Wikidata
OpenAlexC2778134537 Editar o valor en Wikidata
ITIS898917 Editar o valor en Wikidata
OTT730013 Editar o valor en Wikidata
Enciclopedia Galega Universal: 170104
Wikidata G:Commons C:Commons

O porco[1] (tamén coñecido como cocho,[2] marrán,[3] chino[4] ou quino[5]) é un mamífero tipicamente doméstico, de nome científico Sus scrofa, aínda que algúns autores danlle o nome de Sus domesticus (ou Sus scrofa domesticus) para o diferenciar do porco bravo ou xabarín, ao cal se lle atribúe o nome de Sus scrofa.

O porco doméstico descende do porco bravo, do que se afastou en morfoloxía e comportamento ao longo da domesticación. É un dos animais de granxa máis numerosos do planeta: en 2024 a FAO estimaba unha cabana mundial duns 962 millóns de cabezas, máis da metade delas en Asia.[6] A súa carne é unha das máis consumidas do mundo.

Descrición

[editar | editar a fonte]
Porco doméstico nunha granxa.

O porco doméstico ten un corpo pesado e redondeado e un fociño longo e flexible, reforzado por un óso prenasal e rematado nun disco de cartilaxe, que lle serve para escarbar no chan en busca de alimento e que é, ao mesmo tempo, un órgano do olfacto moi agudo.[7] Cada pata ten catro dedos con pezuña, dos cales os dous centrais, maiores, soportan a maior parte do peso. A fórmula dental do adulto é 3.1.4.3 / 3.1.4.3, cun total de 44 dentes; os molares están adaptados para triturar e os caneiros dos machos medran durante toda a vida, formando ciames que se afían ao roce un co outro.[7] A pel, grosa pero sensible, está cuberta en parte de cerdas duras e presenta unha ampla variedade de cores e debuxos segundo a raza. Os porcos adultos pesan habitualmente entre 140 e 300 kg, aínda que algunhas razas superan ese intervalo; o porco máis pesado do que hai rexistro, un animal chamado Big Bill, acadou os 1.157 kg e medía 1,52 m de altura.[8]

O porco ten poucas glándulas sudoríparas funcionais e non pode arrefriar o corpo suando coma outros mamíferos; a súa zona de neutralidade térmica está entre os 16 e os 22 °C.[9] Cando a temperatura sobe, perde calor revolcándose no barro ou na auga, que ao evaporarse lle arrefría a pel, unha conduta que lle serve ademais de protección fronte ao sol e aos parasitos externos.[10] Este costume de revolcarse na lameira está na orixe da súa fama de animal suxo. O xenoma do porco está secuenciado e contén entre 20.000 e 22.000 xenes codificantes de proteínas.[11][12]

Comportamento

[editar | editar a fonte]
Porco usando un mando de videoxogo nun estudo de cognición animal.

Os porcos son animais sociais e xoguetóns, que forman comunidades estruturadas e distinguen uns exemplares doutros.[8] Teñen unha boa memoria a longo prazo e son capaces de aprender tarefas complexas: nun experimento publicado en 2021, catro porcos aprenderon a mover un mando de videoxogo co fociño para guiar un cursor nunha pantalla, unha proba usada para medir a cognición doutros animais coma os monos ou as pombas.[13] Unha revisión dos estudos sobre a súa intelixencia cualificounos de animais «cognitivamente complexos», á altura doutras especies consideradas moi intelixentes.[8]

Porco trufeiro adestrado en Francia.

O olfacto é o sentido máis desenvolvido do porco, que se apoia nel para atopar o alimento: os seus fociños longos e achatados proporcionanlle un olfacto finísimo.[7] Dende hai séculos aproveítase esta cualidade en Europa para atopar trufas baixo o chan (véxase o apartado Utilidade). O porco é omnívoro e oportunista: na natureza aliméntase sobre todo de raíces, sementes, bulbos e plantas verdes, mais tamén de invertebrados, carroña e pequenos mamíferos.[8]

Reprodución

[editar | editar a fonte]
Bacoriños agochados para conservar a calor.

As femias poden criar en calquera época do ano, sen restricións estacionais. A xestación dura uns 114 días, tres meses, tres semanas e tres días, ao cabo dos cales nace unha camada duns dez bacoriños de media.[8] Os bacoriños maman o primeiro leite ou colostro nas primeiras horas de vida, xa que pasadas unhas 25 horas o seu intestino xa non pode absorber os anticorpos que contén.[8] A rapidez con que medran e maduran e o curto período de xestación fan do porco un animal especialmente rendible para a produción de carne.[8]

Enfermidades

[editar | editar a fonte]
Larvas de Trichinella spiralis en carne de porco.

O porco padece numerosas doenzas que poden afectar seriamente á produción e causar a morte dos animais. Algunhas delas son ademais transmisíbeis ao ser humano pola carne mal cocida, coma a triquinose, causada polo verme Trichinella spiralis,[14] ou a teníase e a cisticercose, causadas pola solitaria Taenia solium.[15] Entre as enfermidades propias da especie destacan a peste porcina africana, unha enfermidade viral moi contaxiosa cuxa taxa de mortalidade pode acadar o 100 % e que segue espallada por Asia, Europa, o Caribe e o Pacífico,[16] a gripe porcina, a febre aftosa e o síndrome reprodutivo e respiratorio porcino.

O porco domesticouse en Anatolia sobre o ano 7.000 a. C.[17] Chegou a Europa dende Turquía, e hai probas da súa domesticación no sitio arqueolóxico de Çayönü, aínda que hoxe neste país este animal non aparece na gastronomía tradicional debido a ser agora un país islámico e esa relixión prohibe o consumo deste mamífero.

Os estudos de ADN antigo permitiron reconstruír o proceso de domesticación con máis detalle. Os porcos foron domesticados a partir de xabarís na rexión do alto Tigris, en xacementos coma Çayönü, e hai restos de porcos en Chipre de hai 11.400 anos, animais que tiveron que ser levados ata alí dende o continente, o que indica que a domesticación era xa antiga nesa data.[18] A filoxeografía do xabaril amosa que houbo varios focos de domesticación independentes, entre eles un na China hai uns 8.000 anos.[19] Os primeiros porcos domésticos chegaron a Europa dende o Próximo Oriente hai uns 8.500 anos e durante os tres milenios seguintes cruzáronse co xabaril europeo, ata o punto de que o seu xenoma quedou con menos do 5 % de ascendencia próxima-oriental, aínda que conservaron os trazos domésticos.[20] Un estudo de 2015 con máis de cen xenomas completos confirmou que a domesticación foi un proceso con fluxo de xenes continuado entre porcos domésticos e xabarís, compensado pola selección humana dos trazos domésticos.[21]

Escultura de bronce dun porco da dinastía Zhou.

O porco chegou a América cos europeos: Cristovo Colón levou os primeiros exemplares na súa segunda viaxe, en 1493, e a partir dunha partida de oito animais multiplicáronse en Hispaniola, dende onde se repartiron por todo o Caribe e o continente; os primeiros porcos do que hoxe son os Estados Unidos chegaron dende Cuba coa expedición de Hernando de Soto (1539-1542).[14] Moitos destes animais escaparon e asilvéstronse, e hoxe as poboacións silvestres de porco doméstico, e os seus híbridos co xabaril, causan danos ambientais considerables en varias partes do mundo e figuran entre as cen especies exóticas invasoras máis daniñas do planeta.[22]

En Galicia, a crianza do porco goza de gran tradición, como queda reflectido na popular matanza do porco de San Martiño ou a fama de xamóns coma o de Lalín (concretamente na parroquia de Bermés) ou o da Caniza. O refraneiro popular recolle así esta sona: Para porcos, na Cañiza; ata 2024, as únicas festas gastronómicas en Galicia ó redor do xamón son a Feira do Xamón da Caniza e a Festa do Xamón de Bermés (Lalín).[23]

Utilidade

[editar | editar a fonte]

O porco críase sobre todo pola súa carne, ben para ser consumida fresca, en salgadura ou transformada en embutidos ou outros produtos cárnicos. Entre outros, do porco saen o lacón, o xamón, o touciño ou o chourizo. Este é o seu uso principal sobre todo na cría tradicional doméstica. Pero o porco fai bo o que se di del e ten outros moitos usos:

  • Manufacturas:
    • Pel: coiro suave[24] e xoguetes para animais.
    • Pelo: para facer as sedas dos cepillos.
    • Vexiga: unha vez limpa, inchada e seca podía ser usada como xoguete para os nenos. Hoxe fai parte da vestimenta das pantallas do entroido de Xinzo de Limia.[25]
  • Medicina:
    • Órganos internos: pola súa similitude cos humanos poden usarse para o estudo e a experimentación[26]
    • Corazón: próteses valvulares cardíacas.[27]
    • Ollos: concretamente as córneas, que se usan como base para crear córneas bioartificiais que poidan ser transplantadas a humanos.[28]
    • Intestino:
  • Industria alimentaria:
    • Pel, tendóns e outros restos: xelatina de uso alimentario, tamén coñecida como aditivo E-441. Neste caso aproveitase o coláxeno presente nos seus tecidos.
    • Graxa: convertida por cocción en manteiga, esta pode ser usada como remedio tradicional, lubricante artesán ou como líquido de fritir ou materia prima doutras preparacións. O seu subproduto, o roxón, úsase para comer directamente ou como ingrediente doutras comidas.

Amais diso, tradicionalmente, sobre todo en Italia, usábase o porco para buscar trufas. O seu olfacto permítelle detectalas e co fociño e as patas foza ata atopalas.

Xenotransplantes

[editar | editar a fonte]

Pola semellanza fisiolóxica e anatómica co ser humano, o porco é un modelo habitual en investigación biomédica e unha fonte de material para a medicina, como se recolle no apartado Utilidade. Nos últimos anos converteuse ademais en candidato a doante de órganos para o ser humano: en xaneiro de 2022 un equipo da Universidade de Maryland realizou o primeiro transplante dun corazón de porco modificado xeneticamente a unha persoa, David Bennett, que sobreviviu dous meses.[31] En marzo de 2024 cirurxiños do Hospital Xeral de Massachusetts fixeron o primeiro transplante dun ril de porco modificado xeneticamente a un paciente vivo, Richard Slayman.[32]

Terminoloxía

[editar | editar a fonte]

Entre outros nomes para porco en galego están o de cocho ou marrán. As crías do porco reciben os seguintes nomes (especialmente cando son moi novos e aínda maman): bácoro[33] ou bacoriño,[34] leitón,[35] marrancho,[36] rancho,[37] reco,[38] rello,[39] relo,[40] rengo,[41] zacote[42] ou marrote.[43] O porco macho adulto denomínase verrón,[44] cacheiro,[45] cachaceiro[46] ou cachazo.[47] Se se dedica a cubri-las femias, porco da semente, porco colludo, porco pai e castal,[48] castizal[49] ou castizo[50] (de aí o alcume de O Castizo que leva Cibrán, o protagonista da novela A esmorga de Eduardo Blanco Amor).

Produción

[editar | editar a fonte]
Bacoriños nunha granxa.

Os porcos críanse en numerosos países, aínda que os maiores consumidores de porco a nivel mundial están en Asia. Existe un importante comercio internacional e mesmo intercontinental de porcos e de carne de porco. Aínda que a China ten a meirande produción en termos absolutos, precisa importar grandes cantidades para satisfacer a demanda, que se ten incrementado notabelmente ao longo do seu desenvolvemento como potencia económica. Os principais exportadores de porco son os Estados Unidos, a Unión Europea e o Canadá. Por exemplo, a produción canadense foi de 22,8 millóns de porcos no ano 2008 e máis da metade foi exportada a 143 países.[51]

Listaxe dos 10 principais produtores de carne de porco (2024)
País Produción (millóns de toneladas)
China57,1
Estados Unidos de América Estados Unidos12,6
Brasil5,4
España España5,0
Rusia Rusia4,9
Alemaña Alemaña4,3
Vietnam3,8
Canadá2,3
Francia2,1
Polonia Polonia1,9
En todo o mundo 125,4
Fonte: FAO, datos de 2024, vía Our World in Data.[52]

En 2024 a cabana porcina mundial estimouse en uns 962 millóns de cabezas, das cales preto de 532 millóns estaban en Asia e 178 millóns en Europa.[6] A epizootia de peste porcina africana iniciada na China en 2018 reduciu a cabana mundial de 959 a 840 millóns de cabezas nun só ano.[6][16]

Razas de porco doméstico

[editar | editar a fonte]
Véxase tamén: Lista de razas de porcos.

A diversidade de razas porcinas é grande: a FAO mantén a base de datos DAD-IS, que rexistra as razas de gando de todo o mundo, con centenares de razas de porco recoñecidas; un estudo de 2023 estima arredor de 600 razas en todo o mundo.[53][54] Moitas das razas comerciais actuais, coma a Large White, a Landrace ou a Duroc, descenden do cruzamento das poboacións europeas cos porcos asiáticos introducidos en Europa nos séculos XVIII e XIX.[55]

Porco celta

[editar | editar a fonte]
Artigo principal: Porco celta.
Porco celta.

A raza de porco celta é unha variedade que até comezos do século XX era a maioritaria en Galicia. Despois de estar a piques de desaparecer durante os anos oitenta, en 1999 púxose en marcha a Asociación de Criadores de Gando Porcino Celta. O apoio público coa creación dun rexistro da raza e a difusión das cualidades deste animal está a favorecer o rexurdimento da cabana maioritaria en Galicia, antes de se ver desprazada por novas razas que ofrecían un maior crecemento.

Dous porcos vietnamitas.

Outras razas: Berkshire, porco ibérico, porco tamworth, porco vietnamita e porco galés.

O porco na relixión

[editar | editar a fonte]
Dous homes sacrifican un porco a Deméter; cunca grega de figuras vermellas.

A carne de porco está prohibida polo xudaísmo e polo islam. O Levítico (11, 7-8) inclúe o porco entre os animais impuros, ao non ser rumiante, e as normas dietéticas da kashrut prohiben o seu consumo.[56] O Corán (2, 173) prohibe expresamente a carne de porco, permitida só en situación de extrema necesidade, e as normas halal regulan o que é lícito comer.[57] Noutras tradicións, en cambio, o porco foi un animal apreciado e mesmo sacro: na Grecia antiga sacrificábanse porcos á deusa Deméter nas festas das Tesmoforias.[58]

[editar | editar a fonte]

Miss Piggy, Babe e Porky Pig son personaxes moi coñecidos no mundo audiovisual. Os tres porquiños, Piglet de A. A. Milne, Wilbur da novela Charlotte's Web, The Sheep-Pig, Zhu Bajie ou Napoleón do libro A revolta dos animais, son exemplos de porcos famosos na literatura.

En Galicia

[editar | editar a fonte]

O porco e os seus produtos constitúen un importante elemento na gastronomía galega. Así, non pode estrañar que estea presente en numerosas festas gastronómicas repartidas por toda Galicia:

  • Festa do Lacón: a mediados do mes de xullo, en Silleda (Pontevedra).
  • Festa do Porquiño á Brasa: último domingo de agosto, na Amil (Pontevedra).
  • Festa do Porquiño á Brasa: 16 de novembro, en Vilaxoán (Vilagarcía, Pontevedra).
  • Festa do Cocido: celébrase, en Lalín, o domingo anterior ó domingo de Carnaval, dende 1969.
  • Festa do Petote: celébrase en febreiro, en Carballedo, no concello de Cerdedo Cotobade. O petote, tamén chamado bolo de pote ou petelo, é un bolo feito de fariña milla e fariña triga, cocido na auga do cocido.
  • Cocido do Porco Celta: celébrase en Sarria, en febreiro.
Lacón con grelos.

Na cociña galega o porco está presente en pratos coma o cocido ou o lacón con grelos, e o lacón galego conta cunha denominación de orixe protexida —hoxe indicación xeográfica protexida—, o Lacón Galego, regulada pola Xunta de Galicia dende 1997.[59][60]

O porco na mitoloxía

[editar | editar a fonte]

Entre as escasas mencións ós porcos na literatura épica grega, pódense citar as seguintes.

Na Eneida, do poeta latino Virxilio, nárrase a fuxida de Eneas de Troia, a piques de ser incendiada polos gregos, e a súa viaxe polo Mediterráneo, buscando o lugar idóneo onde fundar a súa cidade. Este lugar será Italia, onde fundará a futura cidade de Roma. Nesta viaxe van dar a Butrinto (na rexión de Epiro), onde reinaba Héleno (un dos fillos de Príamo) coa súa esposa Andrómaca (viúva de Heitor). Héleno era un afamado adiviño e explica a Eneas como recoñecer o lugar onde fundar a cidade:

Direiche os sinais e ti telos gardados na túa memoria: cando, agoniado, xunto ás augas dun río agochado, atopes baixo as aciñeiras unha enorme porca branca deitada no chan, acabada de parir trinta bacoriños, coas brancas crías ó redor do seu ubre, ese será o lugar da túa cidade, o descanso seguro ás túas fatigas
Eneida III, 388-393

Doutra volta, neste caso na Odisea, de Homero, Ulises chega cos seus homes á illa de Eea, onde reinaba a feiticeira Circe. Ulises mandou a parte dos seus homes a explorar a illa. Cando estes chegaron ó palacio de Circe foron recibidos con gran hospitalidade e convidados a un espléndido banquete, pero terminaron convertidos en porcos. Logo, Ulises obrigaría a Circe a devolverlles a forma humana:

Ó punto golpeounos coa súa variña e encerrounos nun cortello. De porcos tiñan xa as cabezas, a voz, os pelos e o corpo, aínda que a súa mente permanecía tal como antes. Así, entre saloucos, quedaron encerrados. E Circe botounos de comer landras, faiucos e froitos do sangomiño, o que adoitan comer os porcos que fozan no chan
Odisea, X, 238-243

Galería de imaxes

[editar | editar a fonte]
  1. ↑ Definicións no Dicionario da Real Academia Galega e no Portal das Palabras para porco.
  2. ↑ Definicións no Dicionario da Real Academia Galega e no Portal das Palabras para cocho.
  3. ↑ Definicións no Dicionario da Real Academia Galega e no Portal das Palabras para marrán.
  4. ↑ Definicións no Dicionario da Real Academia Galega e no Portal das Palabras para chino.
  5. ↑ Definicións no Dicionario da Real Academia Galega e no Portal das Palabras para quino.
  6. 1 2 3 "Livestock counts". Our World in Data (en inglés). Consultado o 16 de novembro de 2026.
  7. 1 2 3 "Sus scrofa (wild boar)". Animal Diversity Web (en inglés). Consultado o 16 de novembro de 2026.
  8. 1 2 3 4 5 6 7 "Pigs, hogs & boars: facts about swine" (en inglés). Live Science. 5 de outubro de 2018. Consultado o 16 de novembro de 2026.
  9. ↑ "Sweat like a pig?" (en inglés). Australian Broadcasting Corporation. 22 de abril de 2008. Consultado o 16 de novembro de 2026.
  10. ↑ Bracke, M. B. M. (2011). "Review of wallowing in pigs: description of the behaviour and its motivational basis". Applied Animal Behaviour Science (en inglés) 132 (1): 1–13. doi:10.1016/j.applanim.2011.01.002.
  11. ↑ Li, Mingzhou (2017). "Comprehensive variation discovery and recovery of missing sequence in the pig genome using multiple de novo assemblies". Genome Research (en inglés) 27 (5): 865–874. doi:10.1101/gr.207456.116.
  12. ↑ Karlsson, Max (2022). "Genome-wide annotation of protein-coding genes in pig". BMC Biology (en inglés) 20 (1): 25. doi:10.1186/s12915-022-01229-y.
  13. ↑ Croney, Candace C.; McMillan, Elizabeth T. (2021). "Acquisition of a joystick-operated video task by pigs (Sus scrofa domesticus)". Frontiers in Psychology (en inglés) 12. doi:10.3389/fpsyg.2021.631755.
  14. 1 2 "II.G.13. Hogs". The Cambridge World History of Food (en inglés). Cambridge University Press. Archived from the original on 20 de decembro de 2007. Consultado o 16 de novembro de 2026.
  15. ↑ "Taeniasis/cysticercosis" (en inglés). Organización Mundial da Saúde. Consultado o 16 de novembro de 2026.
  16. 1 2 "African swine fever" (en inglés). Organización Mundial de Sanidade Animal. Consultado o 16 de novembro de 2026.
  17. ↑ Gran Enciclopedia Galega, Silverio Cañada, Lugo 2003, tomo 37, s.v. porco.
  18. ↑ Vigne, Jean-Denis; Zazzo, Antoine (2009). "Pre-Neolithic wild boar management and introduction to Cyprus more than 11,400 years ago". Proceedings of the National Academy of Sciences (en inglés) 106 (38): 16135–16138. doi:10.1073/pnas.0905015106.
  19. ↑ Larson, Greger; Dobney, Keith (2005). "Worldwide phylogeography of wild boar reveals multiple centers of pig domestication". Science (en inglés) 307 (5715): 1618–1621. doi:10.1126/science.1106927.
  20. ↑ Frantz, Laurent A. F.; Haile, James (2019). "Ancient pigs reveal a near-complete genomic turnover following their introduction to Europe". Proceedings of the National Academy of Sciences (en inglés) 116 (35): 17231–17238. doi:10.1073/pnas.1901169116.
  21. ↑ Frantz, Laurent (2015). "Evidence of long-term gene flow and selection during domestication from analyses of Eurasian wild and domestic pig genomes". Nature Genetics (en inglés) 47 (10): 1141–1148. doi:10.1038/ng.3394.
  22. ↑ "World's 100 most destructive species named" (en inglés). The Independent. 21 de novembro de 2004. Consultado o 16 de novembro de 2026.
  23. ↑ "Feira do Xamón da Caniza". Turismo de Galicia. Consultado o 16 de novembro de 2026.
  24. ↑ "La piel". Piel y cuero (en castelán). Junta de Castilla y León. Consultado o 16 de novembro de 2026.
  25. ↑ "Copia arquivada". Arquivado dende o orixinal o 05 de febreiro de 2016. Consultado o 05 de febreiro de 2016.
  26. ↑ "Estudio experimental en el cerdo para la disección y sutura de prótesis aórtica por laparoscopia" (PDF). Arquivado dende o orixinal (PDF) o 08 de maio de 2016. Consultado o 29 de abril de 2016.
  27. ↑ "Prótesis valvulares" (en castelán). Fundación Española del Corazón. Consultado o 16 de novembro de 2026.
  28. ↑ "Una córnea bioartificial a partir del cerdo" (en castelán). El País. 22 de novembro de 2010. Consultado o 16 de novembro de 2026.
  29. ↑ "Inxección de heparina". MedlinePlus (en castelán). Consultado o 16 de novembro de 2026.
  30. ↑ "Materiales de sutura quirúrgico". SciELO (en castelán). Consultado o 16 de novembro de 2026.
  31. ↑ "Man given genetically modified pig heart dies" (en inglés). BBC News. 9 de marzo de 2022. Consultado o 16 de novembro de 2026.
  32. ↑ "First pig kidney transplant in a person: what it means for the future". Nature (en inglés). 22 de marzo de 2024. Consultado o 16 de novembro de 2026.
  33. ↑ Definicións no Dicionario da Real Academia Galega e no Portal das Palabras para bácoro.
  34. ↑ Definicións no Dicionario da Real Academia Galega e no Portal das Palabras para bacoriño.
  35. ↑ Definicións no Dicionario da Real Academia Galega e no Portal das Palabras para leitón.
  36. ↑ Definicións no Dicionario da Real Academia Galega e no Portal das Palabras para marrancho.
  37. ↑ Definicións no Dicionario da Real Academia Galega e no Portal das Palabras para rancho.
  38. ↑ Definicións no Dicionario da Real Academia Galega e no Portal das Palabras para reco.
  39. ↑ Definicións no Dicionario da Real Academia Galega e no Portal das Palabras para rello.
  40. ↑ Definicións no Dicionario da Real Academia Galega e no Portal das Palabras para relo.
  41. ↑ Definicións no Dicionario da Real Academia Galega e no Portal das Palabras para rengo.
  42. ↑ Definicións no Dicionario da Real Academia Galega e no Portal das Palabras para zacote.
  43. ↑ Definicións no Dicionario da Real Academia Galega e no Portal das Palabras para marrote.
  44. ↑ Definicións no Dicionario da Real Academia Galega e no Portal das Palabras para verrón.
  45. ↑ Definicións no Dicionario da Real Academia Galega e no Portal das Palabras para cacheiro.
  46. ↑ Definicións no Dicionario da Real Academia Galega e no Portal das Palabras para cachaceiro.
  47. ↑ Definicións no Dicionario da Real Academia Galega e no Portal das Palabras para cachazo.
  48. ↑ Definicións no Dicionario da Real Academia Galega e no Portal das Palabras para castal.
  49. ↑ Definicións no Dicionario da Real Academia Galega e no Portal das Palabras para castizal.
  50. ↑ Definicións no Dicionario da Real Academia Galega e no Portal das Palabras para castizo.
  51. ↑ www.canadapork.com (ed.). "Canadian pork exports". Arquivado dende o orixinal o 08 de decembro de 2017. Consultado o 6 de febreiro de 2016.
  52. ↑ "Pig meat production". Our World in Data (en inglés). Consultado o 16 de novembro de 2026.
  53. ↑ Miao, Jian (2023). "A web tool for the global identification of pig breeds". Genetics Selection Evolution (en inglés) 55 (1): 18. doi:10.1186/s12711-023-00784-x.
  54. ↑ "Domestic Animal Diversity Information System (DAD-IS)" (en inglés). Organización das Nacións Unidas para a Alimentación e a Agricultura. Consultado o 16 de novembro de 2026.
  55. ↑ Giuffra, Elisabetta (2000). "The origin of the domestic pig: independent domestication and subsequent introgression". Genetics (en inglés) 154 (4): 1785–1791.
  56. ↑ "Kashrut". Encyclopaedia Britannica (en inglés). Consultado o 16 de novembro de 2026.
  57. ↑ "Halal". Encyclopaedia Britannica (en inglés). Consultado o 16 de novembro de 2026.
  58. ↑ "Thesmophoria". Encyclopaedia Britannica (en inglés). Consultado o 16 de novembro de 2026.
  59. ↑ "ORDE do 20 de novembro de 1997 pola que se aproba o regulamento da denominación específica Lacón Galego e do seu consello regulador". Diario Oficial de Galicia. 27 de novembro de 1997. Consultado o 16 de novembro de 2026.
  60. ↑ "Ficha técnica IXP Lacón Galego" (PDF) (en castelán). Axencia Galega da Calidade Alimentaria. 2025. Consultado o 16 de novembro de 2026.

Véxase tamén

[editar | editar a fonte]

Bibliografía

[editar | editar a fonte]

Ligazóns externas

[editar | editar a fonte]

Outros artigos

[editar | editar a fonte]