Guatemala
| Guatemala | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| Wikidata G:Commons C:Commons | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
Guatemala, oficialmente República de Guatemala, é un país de América Central, limitado ao oeste e ao norte por México, ao leste por Belize, polo Golfo de Honduras e por Honduras, e ao sur polo Salvador e polo océano Pacífico. Con ao redor de 18,4 millóns de habitantes estimados en 2024, é o país máis poboado de América Central.[1] A súa capital e cidade máis poboada é a Cidade de Guatemala, e a súa área metropolitana é a máis poboada da rexión.
O territorio da actual Guatemala acolleu o núcleo da civilización maia, que se estendeu por Mesoamérica; no século XVI, a maior parte foi conquistada polos españois e incorporada ao vicerreinado da Nova España. Guatemala acadou a independencia de España en 1821 e, tras un breve período como parte do Primeiro Imperio Mexicano, formou parte das Provincias Unidas do Centro de América até 1839. Na segunda metade do século XIX o país sufriu inestabilidade e loitas internas, e dende comezos do XX foi gobernado por unha serie de ditadores apoiados polos Estados Unidos. En 1944, o derrocamento de Jorge Ubico iniciou unha década de reformas sociais e económicas coñecida como a Revolución de Outubro, rematada en 1954 por un golpe de Estado apoiado polos Estados Unidos.[2][3] Entre 1960 e 1996 o país sufriu unha guerra civil entre o goberno e as guerrillas de esquerda, que incluíu masacres xenocidas contra a poboación maia perpetradas polo exército guatemalteco.[4][5] En 1996, a mediación da ONU permitiu asinar uns acordos de paz, aos que seguiron o crecemento económico e sucesivas eleccións democráticas.
Guatemala posúe ecosistemas únicos e de gran importancia biolóxica, con numerosas especies endémicas, que contribúen á cualificación de Mesoamérica como un punto quente de biodiversidade.[6] Malia ser a maior economía de América Central,[7] o país enfronta graves problemas sociais, como a pobreza, a inseguridade alimentaria, a criminalidade, a corrupción e o narcotráfico.[1][8]
Etimoloxía
[editar | editar a fonte]O nome «Guatemala» provén da palabra náhuatl Cuauhtēmallān, «lugar de moitas árbores», derivada da palabra k'iche' para «moitas árbores»[9] ou, quizais máis concretamente, da árbore Eysenhardtia. Este nome era usado orixinalmente polos mexicas para referirse á cidade kaqchikel de Iximché, mais estendeuse despois a todo o país durante o período colonial español.[10][11]
O nome oficial do país é República de Guatemala (República de Guatemala en castelán), por decreto do 21 de marzo de 1847; antes diso, dende o 17 de abril de 1839, denominábase Estado de Guatemala (Estado de Guatemala).[12]
Historia
[editar | editar a fonte]- Artigo principal: Historia de Guatemala.
Época precolombiana
[editar | editar a fonte]
As primeiras evidencias de poboamento humano en Guatemala remóntanse ao 12.000 a.C. Probas arqueolóxicas, como puntas de frecha de obsidiana atopadas en varias partes do país, suxiren unha presenza humana de até o 18.000 a.C.[13] Hai evidencias de que os primeiros poboadores eran cazadores-recolectores, e o cultivo do millo desenvolveuse cara ao 3500 a.C.[14] Atopáronse sitios do 6500 a.C. na rexión do Quiché, nas terras altas de Guatemala, e en Sipacate e Escuintla, na costa central do Pacífico.
Os arqueólogos dividen a historia precolombina de Mesoamérica nos períodos preclásico (2000 a.C.-250 d.C.), clásico (250-900 d.C.) e posclásico (900-1500 d.C.).[15] Guatemala está situada dentro do núcleo da área xeográfica coñecida como Mesoamérica. Dentro dos seus límites territoriais existiron varias culturas, destacando a civilización maia. Guatemala é o berce desta antiga civilización, que logrou un complexo desenvolvemento social e científico, en distintos eidos, como a arquitectura, a escritura, un avanzado cálculo do tempo por medio das súas propias matemáticas e a astronomía. Destacaron tamén no campo da arte, como na pintura, na escultura e na enxeñaría monumental, chegando a construír grandes metrópoles dende o período preclásico tales como os lugares de San Bartolo, Cival, Nakbé, El Mirador, na Conca de El Mirador; Uaxactún, Tikal, Ceibal, Río Azul, Yaxhá, Dos Pilas, Cancuén, Machaquilá, Aguateca, nas terras baixas do Norte, situadas no departamento de Petén; e Kaminal Juyú, nas terras altas do altiplano central, así como Abaj Takalik no departamento de Retalhuleu, situado na zona costeira do océano Pacífico na área sur.
Cara ao ano 900 d.C. produciuse o colapso da civilización maia clásica: os maias abandonaron moitas das cidades das terras baixas centrais ou morreron durante unha fame provocada pola seca. A causa do colapso é debatida, mais a teoría da seca gaña adeptos, apoiada en evidencias como os sedimentos dos lagos e o pole antigo; crese que unha serie de secas prolongadas diezmou aos maias, que dependían das chuvias regulares para soster a súa densa poboación.[16][17]
Á chegada dos españois en 1524, a civilización maia como tal xa desaparecera, mais os indíxenas (provenientes de Tula) encontrábanse divididos en señoríos e cidades-estado como Utatlán ou Gu'marcaj, capital dos k'iche'; Iximché, capital dos kaqchikel; Zaculeu, capital dos mames; Mixco Viejo, capital dos poqomames; Chuitinamit, capital dos tz'utujiles. Todos estes pobos loitaban entre si, polo que a conquista foi relativamente sinxela, aínda que Tayasal, capital dos maia itzá, e Zacpetén, capital dos ko'woj, ambas en Petén, non foron conquistadas até 1697, debido a que se atopaban moi ben defendidas e Hernán Cortés desistiu de atacalas no seu camiño cara a Honduras, sendo as últimas culturas de América en ser conquistadas.[11]
Colonización
[editar | editar a fonte]
En 1523 os conquistadores españois entraron polo oeste, provenientes de México, baixo o mando do capitán Pedro de Alvarado, nomeado por Hernán Cortés para estender o control español por América Central. Os españois enfrontáronse primeiro cos k'iche' e logo aliáronse brevemente cos kaqchikeles, aos que despois tamén someteron. A incursión española introduciu epidemias devastadoras, como a varíola, que reduciron significativamente a poboación indíxena mesmo antes de completarse a conquista militar.[18] A primeira vila fundada polos españois foi o 25 de xullo de 1524 nas proximidades de Iximché, capital dos kaqchikeles, recibindo o nome Santiago de Guatemala na honra do apóstolo maior.[19]
O 22 de novembro de 1527 foi trasladada a cidade ao Val de Almolonga (hoxe San Miguel Escobar, Sacatepéquez), debido ao constante asedio que sufría por parte dos nativos. Esta foi destruída na madrugada do 11 de setembro de 1541 por un alude de lodo e pedras que proviña do Volcán de Agua (Volcán Hunahpú lle chamaban os indíxenas), sepultando a entón capital da rexión e enterrando a cidade coa maioría dos seus habitantes. Entre eles estaba a gobernadora Beatriz de la Cueva, viúva de Pedro de Alvarado. Isto obrigou a que de novo fose trasladada para o Val de Panchoy, uns 6 km ao sur, no que actualmente é a cidade de Antigua Guatemala. Neste sitio estivo asentado Santiago de Guatemala, capital do «Reyno de Guatemala», até 1775, cando se moveu a cidade para o Val de la Ermita, actual localización da capital. O rei Filipe II outorgoulle o nome de «Muy noble y muy leal Ciudad de Santiago de los Caballeros de Goathemala».
Durante a dominación española, que durou case 300 anos, Guatemala foi un reino de carácter estratéxico, a Capitanía Xeneral de Guatemala, organizada formalmente en 1542 como subdivisión do Vicerreinado da Nova España (México).[20] Guatemala estendíase dende a rexión de Chiapas (agora estado mexicano) até Costa Rica, abarcando tamén os actuais Belize, Salvador, Honduras e Nicaragua. A súa división política variou con frecuencia, tal como as fronteiras entre as diversas provincias. A mediados do século XVII, o reino no seu conxunto tiña 32 provincias, das cales 12 atopábanse no territorio que actualmente constitúe a República de Guatemala: o val de Guatemala, onde se encontraba a cidade de Santiago, sede da Real Audiencia; as Alcaldías Maiores de Amatique, Suchitepéquez e Verapaz, os rexementos de Acasaguastlán, Atitlán, Chiquimula, Escuintla, Guazacapán, Quetzaltenango, Sololá (Tecpanatitlán) e Totonicapán.
Polas súas terras pasaban as mercadorías do galeón de Manila, a ruta comercial que ligou as colonias españolas de Asia e América entre 1565 e 1815: prata, porcelana, seda e especias cruzaban Guatemala no camiño entre Manila e Acapulco.[21] A rexión era rica en minerais e metais, mais destacou principalmente pola súa produción agrícola. Os seus principais recursos foron a cana de azucre, o cacao, as madeiras preciosas e o anil para tinxir téxtiles. A cidade de Santiago de Guatemala chegou a desenvolver un nivel notable na arquitectura, caracterizada como «barroco sísmico», na imaxinaría relixiosa, a pintura e a música. As festividades do ano litúrxico e do santoral definían a vida dos seus habitantes, que xiraba esencialmente arredor da relixión. A Catedral era o centro de toda a actividade relixiosa, e polo seu rango catedralicio posuía unha vida musical intensa.
En 1773, os terremotos de Santa Marta devastaron Antigua Guatemala, o que levou ao traslado da capital ao Val de la Ermita, a súa localización actual.[22] A nova cidade, coñecida como Nova Guatemala da Asunción, foi fundada oficialmente o 2 de xaneiro de 1776, converténdose cos anos na cidade máis grande e populosa de todo o istmo.
No final do século XVIII, cando se implantou o réxime da Intendencia nalgunhas rexións do reino, o número de provincias reduciuse a 15, das cales 9 estaban no actual territorio de Guatemala: as Alcaldías Maiores de Chimaltenango, Escuintla, Sacatepéquez, Sololá, Suchitepéquez, Totonicapán e Verapaz, e os rexementos de Chiquimula e Quetzaltenango.
Ao emitirse en 1812 a Constitución de Cádiz, o reino de Guatemala desapareceu como unidade, e foi substituído por dúas provincias, sen subordinación entre si: a Provincia de Guatemala, que comprendía o territorio de Chiapas, O Salvador, Guatemala e Honduras, e a Provincia de Nicaragua e Costa Rica. En 1821, durante a segunda etapa de vixencia desa Constitución, segregáronse da Provincia de Guatemala as Provincias de Comayagua (Honduras), Chiapas e O Salvador.
Independencia
[editar | editar a fonte]Na rexión seguiron medrando industrias como as do índigo, o cacao e a cana de azucre, creando grandes riquezas e permitindo a creación doutras industrias como a dos tecidos, cuxo auxe durou até o final do século XVIII. Desexando crear relacións comerciais con outras nacións, ademais de España, a elite gobernante daquela época decidiu declarar a súa independencia, tanto política como económica da coroa, o 15 de setembro de 1821.[11]
Anexión ao Imperio Mexicano
[editar | editar a fonte]Tras un breve período de incerteza política, o 5 de xaneiro de 1822, as provincias centroamericanas anexionáronse a México co fin de unirse politicamente, como unha estratexia para contrarrestar á coroa española.[11] Un ano máis tarde Guatemala e as súas provincias (Provincias Unidas do Centro de América), separáronse. As rexións de Guatemala, O Salvador, Honduras, Nicaragua, República de los Altos e Costa Rica, formaron unha república de corte federal, con sede en Guatemala.
As República Centroamericana (1823-1839) tivo unha Constitución que avogaba por unha forma de goberno liberal, pluralista e republicana; mais vellas estruturas socioeconómicas conservadoras da época opuxéronse aos ditos cambios, pois eran lesivos para os seus intereses particulares, polo que xestaron revoltas internas en cada provincia, o que desembocou na súa posterior desintegración e nunha guerra civil na zona (1838-1840) que acabaría coa conformación de Guatemala como un estado independente, así como os estados centroamericanos que actualmente se coñecen. O 17 de abril de 1839, Guatemala declarouse independente das Provincias Unidas do Centro de América, e en 1844 Rafael Carrera foi elixido gobernador.[23] Dentro da separación que se tivo das Provincias Unidas de Centroamérica, Guatemala cedeu o territorio de Santa Ana ao Salvador.
Finais do século XIX e comezos do XX
[editar | editar a fonte]Após a desintegración centroamericana, Rafael Carrera y Turcios gobernaría como presidente de Guatemala (dende 1851 ata 1865), apoiado polos conservadores.[24] Entre os seus logros como presidente cabe salientar o feito de defender o país de diversas invasións estranxeiras. Entre as cales se atopa a coalición invasora do Salvador e Honduras, a cal foi derrotada na Batalla de la Arada. Tamén no goberno de Carrera tivo lugar a expedición de conquista estadounidense por parte de William Walker ao territorio centroamericano, a cal orixinou a Guerra Nacional contra los Filibusteros. Co mandato de Carrera comezaría unha longa lista de Presidentes de Guatemala con ditaduras. Un relativamente importante nesta lista foi o Xeneral Justo Rufino Barrios que impulsou a chamada Reforma Liberal de 1871 a fin de cambiar o país, mellorar o seu comercio, e introducir novos cultivos e manufacturas, tamén introduciu o ferrocarril e por todo isto é lembrado como o reformador. Durante esta era o café fíxose un cultivo importante para Guatemala. Pero ao final de contas era un ditador, creou o traballo forzoso para os indíxenas e autoproclamouse dirixente das forzas armadas de Centroamérica. Barrios tiña ambicións de reunificar América Central e levou o país á guerra nun intento infrutuoso de alcanzar este fin; morreu na Batalla de Chalchuapa en 1885.[23]
Para 1901 a United Fruit Company comezou a volverse a forza principal en Guatemala (tanto política, como económica), durante a longa presidencia ditatorial de Manuel Estrada Cabrera. O goberno subordinábase a miúdo a intereses da Compañía (unha das principais de Centroamérica e que con axuda dos Estados Unidos tiña poder para cambiar gobernos democráticos por monicreques ao seu servizo). Mentres que a compañía axudaba coa construción dalgunhas escolas, tamén obstaculizaba o comercio local; así, opúxose á construción de estradas porque isto competiría co seu monopolio do ferrocarril. A UFC controlou máis do 40% da terra do país e as instalacións dos portos. O período de ditadura liberal acabaría en 1944.[20]
A revolución de 1944
[editar | editar a fonte]- Artigo principal: Revolución de 1944 en Guatemala.
O 1 de xullo de 1944, Jorge Ubico viuse obrigado a renunciar á presidencia ante unha vaga de protestas e unha folga xeral inspirada polas brutais condicións laborais dos traballadores das plantacións.[25] O seu substituto elixido, o xeneral Federico Ponce Vaides, foi derrocado o 20 de outubro de 1944 por un golpe de Estado liderado polo Maior Francisco Javier Arana e o Capitán Jacobo Arbenz, os chamados "Revolucionarios de Outubro", que instalaron unha xunta composta por Arana, Arbenz e Jorge Torriello. A xunta convocou as primeiras eleccións libres do país, que gañou cunha maioría do 86% o profesor e escritor Juan José Arévalo Bermejo, que acababa de regresar da Arxentina onde se encontraba exiliado. Foi o primeiro presidente elixido democraticamente en Guatemala que completou o seu mandato.[26] O seu "socialismo cristián" inspirábase en boa medida no New Deal do presidente estadounidense Franklin D. Roosevelt, e foi moi criticado pola clase alta e os terratenentes.[27]
Arévalo construíu novos centros de saúde, aumentou o financiamento da educación e redactou unha lei laboral máis liberal, aínda que prohibiu os sindicatos nos centros de traballo con menos de 500 traballadores e perseguiu os comunistas; durante o seu mandato enfrontou polo menos 25 intentos de golpe de Estado.[26] Impulsou moitas reformas e a creación de numerosas institucións co fin de mellorar o estado guatemalteco, como por exemplo o Banco de Guatemala, a Superintendencia de Bancos, o Instituto Guatemalteco de Seguridade Social (IGSS), e deseñou e implementou entre outras as escolas tipo federación.
As reformas iniciadas por Arévalo foron continuadas polo seu sucesor, Jacobo Arbenz Guzmán, o seu ministro de Defensa, gañador das eleccións seguintes, en gran medida libres e xustas.[28] Ao chegar ao poder, Arbenz declarou así as súas intencións:
O noso goberno proponse iniciar o camiño do desenvolvemento económico de Guatemala, tendendo aos tres obxectivos fundamentais seguintes: converter o noso país dunha nación dependente e de economía semicolonial nun país economicamente independente; converter a Guatemala de país atrasado e de economía predominantemente semifeudal nun país moderno e capitalista; e facer que esta transformación se leve a cabo de xeito que traia consigo a maior elevación posíbel do nivel de vida das grandes masas do pobo.Presidente Arbenz
A súa política máis importante foi o Decreto 900, unha profunda lei de reforma agraria aprobada en 1952, que transfería terras incultivadas aos campesiños sen terra.[29] A lei afectou só a 1.710 das case 350.000 propiedades privadas e beneficiou a ao redor de 500.000 persoas, unha sexta parte da poboación.[28] O plan chocou cos terratenentes, entre os que destacaba a United Fruit Company, dando lugar a un ambiente de república bananeira. O presidente propuxo expropiar as terras da United Fruit Company ao prezo de valoración que a compañía usaba para liquidar os seus impostos.
A United Fruit Company pediu axuda ao presidente Eisenhower, utilizando como pretexto, entre outras cousas, o feito de que Arbenz legalizase o Partido Guatemalteco do Traballo, tachado de forma non obxectiva de comunista. A actitude do goberno estadounidense viuse influída ademais pola campaña de propaganda da compañía e pola guerra fría.[26] En agosto de 1953, Eisenhower autorizou a CIA a levar a cabo a "operación PBSUCCESS": a CIA armou, financiou e adestrou unha forza de 480 homes dirixida por Carlos Castillo Armas, que invadiu Guatemala o 18 de xuño de 1954, apoiada por unha intensa campaña de guerra psicolóxica, con bombardeos sobre a Cidade de Guatemala e unha emisora de radio anti-Arbenz que se facía pasar por un medio de noticias xenuíno.[29][30] A forza invasora tivo un mal desempeño militar, mais a guerra psicolóxica e a posibilidade dunha invasión estadounidense intimidaron ao exército guatemalteco, que se negou a loitar. Arbenz renunciou o 27 de xuño e, tras as negociacións no Salvador, Castillo Armas converteuse en presidente o 7 de xullo de 1954, consumándose así o golpe de Estado de 1954.[29]
Ditadura e guerra civil
[editar | editar a fonte]O coronel golpista Carlos Castillo Armas reverteu moitos dos cambios realizados por Arbenz con anterioridade, incluído o Decreto 900, e gobernou até ser asasinado en 1957 por un membro da súa garda persoal. Tras unhas eleccións amañadas,[27] substituíuno o xeneral Miguel Ydígoras Fuentes, anterior Ministro de Obras Públicas na ditadura ubiquista e detractor das políticas de Arévalo e Arbenz. Ydígoras autorizou en Guatemala o adestramento de miles de cubanos anticastristas e cedeu pistas de aterraxe en Petén para o que despois sería a fracasada Invasión de Baía de Cochinos de 1961. Dese tempo datan a creación dos escuadróns da morte, e de organizacións paramilitares como a Mano Blanca ou o Exército Secreto Anticomunista, especializados na tortura e asasinato de intelectuais, periodistas, estudantes e campesiños sospeitosos de manter posicións esquerdistas.
En resposta ao seu goberno cada vez máis autocrático, un grupo de oficiais militares de menor rango rebelouse o 13 de novembro de 1960, intentando derrocalo. Cando fracasaron, varios fuxiron ás montañas do leste de Guatemala e á veciña Honduras e formaron o MR-13 (Movemento Revolucionario 13 de Novembro), establecendo lazos estreitos con Cuba. Este grupo converteuse no núcleo das forzas guerrilleiras que loitaron contra os gobernos militares durante os 36 anos seguintes.[31] Os seus catro grupos principais guerrilleiros de esquerda realizaron sabotaxes económicas e ataques armados ás instalacións do goberno e os membros das forzas de seguridade estatal. Estas organizacións combinaríanse para formar a Unidade Revolucionaria Nacional Guatemalteca en 1982.
O goberno de Miguel Ydígoras Fuentes acabaría en marzo de 1963 bruscamente a súa presidencia, cando a Forza Aérea atacou varias bases militares nun golpe liderado polo seu ministro de Defensa, o coronel Enrique Peralta Azurdia, que intensificou a campaña de contrainsurxencia contra as guerrillas.[32]
36 anos de conflito armado (1960-1996)
[editar | editar a fonte]Pouco despois houbo eleccións democráticas e resultou elixido presidente Julio César Méndez Montenegro en 1966. Aínda que inicialmente parecía unha democracia transparente, axiña se albiscou a farsa, cunhas eleccións amañadas entre o goberno e o exército, existindo, ao final, un xenocidio entre as masas opositoras e as respostas guerrilleiras. Nesta época, conselleiros militares das Forzas Especiais do Exército dos Estados Unidos (os boinas verdes) foron enviados a Guatemala para adestrar ás súas forzas armadas e axudar a transformalas nunha moderna forza de contrainsurxencia, que chegou a ser a máis sofisticada de Centroamérica.[27]
O xeneral Carlos Manuel Arana Osorio (1970-1974) foi o primeiro dunha serie de presidentes militares.
En 1972 un novo grupo guerrilleiro infiltrouse dende México. En 1974, o Xeneral Kjell Lauguerud García derrotou ao Xeneral Efraín Ríos Montt, o candidato do Partido Cristián Democrático, que afirmou que se lle furtara a vitoria. O 4 de febreiro de 1976, un gran terremoto destruíu varias cidades e causou máis de 25.000 mortes, especialmente entre os pobres, cuxas vivendas eran precarias; a incapacidade do goberno para responder con rapidez deu lugar a un descontento xeneralizado.[33] En 1978, tras outras eleccións fraudulentas, o Xeneral Romeo Lucas García asumiu o poder. Nos anos setenta, dous novos grupos guerrilleiros, o EGP e a ORPA, intensificaron o levantamento contra os gobernos militares, e o exército e as forzas paramilitares responderon cunha brutal campaña de contrainsurxencia que causou decenas de miles de mortes civís.[34] En 1979, Jimmy Carter prohibiu calquera axuda militar ao exército guatemalteco, a causa dos sistemáticos abusos deste contra a poboación, aínda que documentos desclasificados posteriormente suxiren que a axuda estadounidense continuou por canles clandestinas.[27]
Un dos incidentes graves durante este período foi o que ocorreu na embaixada española. O 31 de xaneiro de 1980, un grupo de indíxenas e campesiños de varias aldeas do departamento noroccidental de El Quiché, apoiados por estudantes, ocupou a embaixada de España na capital para denunciar a represión nas súas comunidades; as forzas gobernamentais asaltaron o edificio e case todos os que estaban dentro morreron no incendio que consumiu o edificio. O goberno afirmou que os asaltantes se autoinmolaran, mais o embaixador español, que sobreviviu, explicou que a policía executara os participantes e incendiara o lugar para ocultar os seus crimes; como resultado, España rompeu relacións diplomáticas con Guatemala.[35] Entre as vítimas mortais figuraron o cónsul español Jaime Ruiz del Árbol, o ex vicepresidente de Guatemala Eduardo Cáceres, o ex chanceler guatemalteco Adolfo Molina e o pai de Rigoberta Menchú.
Nas eleccións de 1974 comezábase a ver claramente a tendencia de eleccións fraudulentas, cunha forte campaña contra os rebeldes dende o "Partido Revolucionario" gobernante. Nos seguintes comicios do 78 e 82 seguiron gañando xenerais militares, até que os militares deron un golpe de Estado o 23 de marzo de 1982, para evitar a toma de posesión dun novo presidente militar elixido, Ángel Aníbal Guevara, tras unhas constatadas eleccións fraudulentas.
Ríos Montt, co apoio da administración estadounidense de Ronald Reagan, formou unha xunta militar de tres membros, anulando a constitución do 65, disolvendo o congreso, anulando a lei electoral e aos partidos. Logo duns meses, asumiría el mesmo a presidencia da república, gobernando en solitario. O país converteuse nun estado paria a nivel internacional, aínda que o réxime recibiu un apoio considerable da administración Reagan, e o propio Reagan describiu a Ríos Montt como "un home de gran integridade persoal".[36]

O Presidente procurou derrotar os guerrilleiros con accións militares e reformas económicas, cunha campaña de torturas, desaparicións forzadas e guerra de "terra arrasada". Os guerrilleiros esquerdistas e as brigadas de morte dereitistas tamén se adicaron a realizar masacres, desaparicións forzadas, e torturas de non combatentes, mais as PAC e os militares foron os que fixeron a maior parte das 200.000 mortes deste tempo. A breve presidencia de Ríos Montt foi probablemente o período máis violento do conflito de 36 anos, con aproximadamente 200.000 mortes de civís, na súa maioría indíxenas desarmados.[4] O 8 de agosto de 1983, Ríos Montt foi deposto polo seu propio Ministro de Defensa, o xeneral Óscar Mejía Víctores, quen permitiu un regreso controlado á democracia en Guatemala, comezando cunhas eleccións o 1 de xullo de 1984 para unha Asemblea Constituínte para redactar unha constitución democrática. O 30 de maio de 1985, despois de 9 meses de debate, a Asemblea Constituínte acabou de redactar unha nova constitución, que entrou en vigor inmediatamente. Vinicio Cerezo, un político civil e o candidato a presidente pola Democracia Cristiá, gañou as primeiras eleccións sostidas baixo a nova constitución con case o 70% do voto, e tomou posesión en 1986.
A Comisión para o Esclarecemento Histórico, patrocinada pola ONU, atribuíu ao goberno militar guatemalteco máis do 93% das violacións de dereitos humanos documentadas durante a guerra, estimou que os maias supuñeron o 83% das vítimas e concluíu en 1999 que as accións do estado constituíron xenocidio.[4][5] En 1999, o presidente estadounidense Bill Clinton declarou que os Estados Unidos erraran ao apoiar ás forzas militares guatemaltecas que participaron neses brutais asasinatos de civís.[37]
Democracia e inestabilidade (1986-2001)
[editar | editar a fonte]Despois da súa toma de posesión, en xaneiro de 1986, o Presidente Vinicio Cerezo creou, entre outras cousas, un comité lexislativo de dereitos humanos, e o estabelecemento en 1987 da oficina do procurador dos dereitos humanos. A corte suprema tamén emprendeu unha serie de reformas para loitar contra a corrupción e mellorar a eficiencia do sistema legal.
Coa chegada de Cerezo, os militares afastáronse do goberno e regresaron ao papel máis tradicional de proporcionar seguridade interna, especificamente combatendo contra insurrectos armados.
Os últimos dous anos do goberno de Cerezo foron marcados por unha economía en declive, folgas, marchas de protesta e acusacións de corrupción estendida. A incapacidade do goberno de tratar con moitos dos problemas nacionais -como mortalidade infantil, analfabetismo, saúde e asistencia social deficientes, e niveis crecentes de violencia- contribuíu ao descontento popular.
O 11 de novembro de 1990 celebráronse eleccións parlamentarias e presidenciais. Despois dunha votación de desempate, o enxeñeiro Jorge Serrano Elías, do partido Movemento de Acción Solidaria (MAS), asumiu a presidencia o 14 de xaneiro de 1991, completando así a primeira transición dun goberno civil elixido democraticamente a outro. Creárase unha alianza entre o dito partido e os Demócratas Cristiáns e a Unión do Centro Nacional (UCN).
Serrano acabou fuxindo do país tras iniciar unha restrición de liberdades civís coa idea de controlar a corrupción; e o 5 de xuño de 1993, o Congreso, de acordo coa constitución de 1985, elixiu o Procurador de Dereitos Humanos, para completar o período presidencial de Serrano Elías. Este cargo ocupábao De León, que non era membro de ningún partido político e que, ademais, gozaba de apoio popular. Lanzou unha campaña anticorrupción para “purificar” o Congreso e a Corte Suprema, esixindo as renuncias de todos os membros de ámbolos dous corpos.
A pesar da resistencia considerábel do Congreso, a presión presidencial conduciu a un acordo en novembro de 1993, entre a administración e o Congreso, intermediado pola Igrexa Católica. Este paquete de reformas constitucionais foi aprobado polo referendo popular o 30 de xaneiro de 1994. En agosto de 1994, un novo Congreso foi elixido para completar o período non vencido. Controlado polos partidos anti-corrupción o populista Frente Republicano Guatemalteco (FRG) encabezado polo ex-xeneral Ríos Montt, e o Partido de Avanzada Nacional (PAN), o novo Congreso comezou a afastarse da corrupción que caracterizou os seus precursores.
Baixo o goberno de De León, o proceso de paz, agora coa participación das Nacións Unidas, comezou o seu camiño. O goberno e a URNG asinaron acordos sobre dereitos humanos (marzo de 1994), o restablecemento de persoas desprazadas (xuño de 1994), esclarecemento histórico (xuño de 1994), e dereitos indíxenas (marzo de 1995). Tamén se desenvolveu un progreso significativo sobre un acordo socioeconómico e agrario. En 1995, a arquidiocese católica de Guatemala iniciou o proxecto de Recuperación da Memoria Histórica (REMHI) para recompilar os feitos da longa guerra civil; o 24 de abril de 1998 presentou o informe "Guatemala: Nunca Más!", que resume os testemuños de miles de testemuñas e vítimas da represión e atribúe o 80% das atrocidades ao exército guatemalteco e aos seus colaboradores.[38] Dous días despois de anunciar o informe, o bispo Juan José Gerardi Conedera, que traballara no proxecto, foi asasinado a paus no garaxe da súa casa; en 2001, no primeiro xuízo ante un tribunal civil de militares na historia de Guatemala, tres oficiais do exército foron condenados a 30 anos de prisión pola súa morte e un sacerdote a 20 anos como cómplice.[39]
As eleccións nacionais para presidente, o Congreso, e oficinas municipais producíronse en novembro de 1995. Con case vinte partidos que competiron na primeira volta, a elección presidencial chegou até un desempate o 7 de xaneiro de 1996 no cal o candidato do PAN, Álvaro Arzú Irigoyen derrotou a Alfonso Portillo Cabrera do FRG por un 2% dos votos. Arzú gañou debido á súa forza na Cidade de Guatemala, onde servira antes como alcalde, ademais da área circundante urbana. Portillo gañou en todos os departamentos rurais excepto Petén. Baixo a administración de Arzú, concluíronse as negociacións e, en decembro de 1996, o goberno asinou os Acordos de Paz, que puxeron fin a un conflito de 36 anos.[4] A situación dos dereitos humanos tamén mellorou durante o goberno de Arzú, e tomáronse medidas para reducir a influencia dos militares nos asuntos nacionais.
Século XXI
[editar | editar a fonte]En 1999 Alfonso Portillo (FRG) gañou a Óscar Berger (PAN). Gañou en 22 departamentos e na Cidade de Guatemala, que era considerada a fortaleza do PAN. Portillo, á parte de ter relacións co ex-xeneral Ríos Montt, acabou implicado en varios desvíos millonarios de diñeiro; en xaneiro de 2010 foi arrestado cando tentaba fuxir de Guatemala e, tras ser absolto no seu país, foi extraditado aos Estados Unidos en 2013 por cargos de branqueo de capitais.[40]
No 2004 foi elixido como Presidente de Guatemala o avogado Óscar Berger, apoiado pola Grande Alianza Nacional (GANA). O seu goberno foi ineficaz contra a delincuencia organizada, as pandillas denominadas maras, a consolidación do narcotráfico e a forte migración da súa poboación.
Nas seguintes eleccións realizadas no outono de 2007, os partidos políticos Unidade Nacional da Esperanza (UNE), liderado polo enxeñeiro Álvaro Colom, e Partido Patriota (PP), liderado polo xeneral retirado Otto Pérez Molina, gañaron os dous primeiros lugares, pasando a unha segunda volta, na que gañou Colom, que se converteu no Presidente da República de Guatemala o 14 de xaneiro de 2008.
En maio de 2010, a tempestade Agatha e a erupción do volcán Pacaya causaron danos na costa e na rexión central do país, cun resultado de 30 000 vítimas.[41]
O xeneral retirado Otto Pérez Molina gañou as eleccións de 2011 con Roxana Baldetti, a primeira muller elixida vicepresidenta de Guatemala, e tomaron posesión o 14 de xaneiro de 2012.[42] En xaneiro dese ano, o ex ditador Efraín Ríos Montt compareceu ante un tribunal guatemalteco acusado de xenocidio; o 10 de maio de 2013 foi declarado culpábel e condenado a 80 anos de prisión, a primeira vez que un tribunal nacional declaraba un ex xefe de estado culpábel de xenocidio, aínda que a condena foi anulada posteriormente.[43]
En abril de 2015, a Comisión Internacional contra a Impunidade en Guatemala (CICIG), un organismo da ONU, revelou xunto á fiscalía xeral unha rede de subornos nas aduanas coñecida como "La Línea": altos funcionarios recibían sobornos de importadores a cambio de tarifas aduaneiras reducidas.[44] As revelacións provocaron protestas masivas; decenas de miles de persoas saíron ás rúas da capital baixo a consigna #RenunciaYa. Baldetti renunciou e foi arrestada o 21 de agosto de 2015, cando a CICIG e a fiscal Thelma Aldana presentaron probas de que ela e o propio Pérez Molina dirixían a rede.[45] Pérez Molina renunciou o 2 de setembro de 2015 e foi substituído interinamente por Alejandro Maldonado até xaneiro de 2016.[46]
Nas eleccións de outubro de 2015, tras as grandes manifestacións contra a corrupción, o ex cómico de televisión Jimmy Morales foi elixido presidente e tomou posesión en xaneiro de 2016.[47] En decembro de 2017, Morales anunciou que Guatemala trasladaría a súa embaixada en Israel de Tel Aviv a Xerusalén, converténdose no primeiro país en seguir o paso dos Estados Unidos.[48] O seu goberno puxo fin ao mandato da CICIG en 2019.[49]
En xaneiro de 2020, Alejandro Giammattei, gañador das eleccións de agosto de 2019 cun programa de "man dura" contra a criminalidade, substituíu a Morales como presidente.[50] En novembro de 2020 producíronse grandes protestas contra Giammattei e o lexislativo polos recortes no gasto en educación e saúde, nas que os manifestantes chegaron a incendiar parte do edificio do Congreso.[51]

En agosto de 2023, Bernardo Arévalo, candidato do partido de centro-esquerda Movimiento Semilla e fillo do expresidente Juan José Arévalo, gañou as eleccións presidenciais por ampla maioría.[52][53] A administración saínte de Giammattei tentou controlar o resultado electoral perseguindo xornalistas, investigadores anticorrupción e movementos sociais, e tras a vitoria de Arévalo tentou impedir que chegase ao poder; porén, as protestas lideradas polos pobos indíxenas e a presión internacional obrigaron o goberno a aceptar os resultados.[49] Tras un atraso polo bloqueo da tramitación no Congreso, Arévalo xurou finalmente como o 52º presidente de Guatemala pasada a medianoite do 15 de xaneiro de 2024, cun programa centrado na loita contra a corrupción e na creación de oportunidades económicas.[54]
Xeografía
[editar | editar a fonte]- Artigo principal: Xeografía de Guatemala.

Guatemala é un país montañoso, con pequenas manchas de deserto e dunas, agás a costa sur e as vastas terras baixas setentrionais do departamento de Petén. Dúas cadeas montañosas atravesan o país de oeste a leste e divídeno en tres grandes rexións: as terras altas, onde se atopan as montañas; a costa do Pacífico, ao sur das montañas; e a rexión de Petén, ao norte. As tres rexións varían en clima, altitude e paisaxe, con fortes contrastes entre as terras baixas tropicais, cálidas e húmidas, e os picos máis fríos e secos das terras altas, onde se concentran case todas as cidades importantes.[1]
O cumio máis elevado do país é o volcán Tajumulco (4.220 msnm), o punto máis alto de América Central; destacan tamén o Santa María (3.772 msnm), o Agua (3.766 msnm), o Fuego (3.763 msnm), o volcán Atitlán (3.537 msnm), situado xunto ao lago homónimo, e o Pacaya (2.552 msnm), xunto ao Lago de Amatitlán, no Departamento de Guatemala.[1] Os terremotos son frecuentes nas proximidades do cinto volcánico do sur, onde destruíron numerosos asentamentos. No litoral atlántico, principal saída comercial neste océano, atópase o maior lago do país, o Izabal.
Os ríos son curtos e pouco profundos na vertente do Pacífico, e máis longos e caudalosos nas vertentes do Caribe e do Golfo de México. Os ríos de Guatemala de maior lonxitude son: Río Motagua, Río Usumacinta, Río Polochic, Río Dulce e Río Sarstún, este último fronteira con Belize; o Usumacinta marca a fronteira entre Petén e o estado mexicano de Chiapas.[1]
Desastres naturais
[editar | editar a fonte]A situación de Guatemala entre o mar Caribe e o océano Pacífico convértea en obxectivo de furacáns, como o furacán Mitch en 1998 ou o furacán Stan en outubro de 2005, que matou máis de 1.500 persoas, non polo vento, senón polas importantes inundacións e os aludes de lodo resultantes. En novembro de 2020, o furacán Eta deixou máis dun centenar de persoas mortas ou desaparecidas.[55]
As terras altas de Guatemala atópanse sobre a falla de Motagua, parte do límite entre as placas do Caribe e norteamericana. Esta falla foi responsábel de varios grandes terremotos na época histórica, como o de magnitude 7,5 do 4 de febreiro de 1976, que matou máis de 25.000 persoas.[33] Ademais, a fosa centroamericana, unha importante zona de subdución, esténdese fronte á costa do Pacífico, onde a placa de Cocos se introduce baixo a placa do Caribe, producindo actividade volcánica no interior. Guatemala ten 37 volcáns, catro deles activos: Pacaya, Santiaguito, Fuego e Tacaná.[56]
Os desastres naturais teñen unha longa historia nesta parte xeoloxicamente activa do mundo: dous dos tres traslados da capital de Guatemala débense a aludes de lodo volcánico, en 1541, e a terremotos, en 1773.
Biodiversidade
[editar | editar a fonte]- Artigo principal: Biodiversidade de Guatemala.
Guatemala ten 14 rexións ecolóxicas, dende bosques de mangle ata dous litorais oceánicos con cinco ecosistemas diferentes. Conta con 252 zonas húmidas rexistradas, incluíndo cinco lagos, 61 lagoas, 100 ríos e catro pantanos.[57] O parque nacional de Tikal foi o primeiro lugar declarado Patrimonio da Humanidade mixto pola UNESCO. O país alberga unhas 1.246 especies coñecidas de animais, das que o 6,7% son endémicas e o 8,1% están ameazadas, e polo menos 8.682 especies de plantas vasculares, das que o 13,5% son endémicas.[6]
A Reserva da biosfera maia, no departamento de Petén, ten 2.112.940 hectáreas,[58] o que a converte no segundo bosque máis grande de América Central, tras Bosawás. En 2019, Guatemala obtivo unha puntuación media de 3,85 sobre 10 no Índice de Integridade da Paisaxe Forestal, o posto 138 de 172 países.[59]
Departamentos
[editar | editar a fonte]Guatemala está dividida en 22 departamentos, que se reparten por 8 rexións administrativas, e posúen 333 concellos.
Goberno e política
[editar | editar a fonte]- Artigo principal: Política de Guatemala.
Sistema político
[editar | editar a fonte]Guatemala é unha república democrática constitucional na que o presidente é á vez xefe de estado e xefe de goberno, nun sistema multipartidista. O poder executivo é exercido polo goberno, o lexislativo corresponde ao goberno e ao Congreso da República, e o poder xudicial é independente dos anteriores.[1] Dende xaneiro de 2024, o presidente é César Bernardo Arévalo de León, diplomático, sociólogo, escritor e cofundador do partido Semilla, o 52º presidente do país, con Karin Herrera como vicepresidenta.[60]
Relacións exteriores
[editar | editar a fonte]Guatemala reclamou durante moito tempo a totalidade ou parte do territorio da veciña Belize. Por mor deste diferendo territorial, non recoñeceu a independencia de Belize até o 6 de setembro de 1991,[61] e o conflito segue sen resolverse: actualmente negóciase baixo os auspicios da Organización dos Estados Americanos.[62] Guatemala é ademais un dos poucos países do mundo que manteñen relacións diplomáticas formais con Taiwán, aínda que os Estados Unidos e a China son os seus maiores socios comerciais.[7]
Forzas armadas
[editar | editar a fonte]Guatemala ten unhas forzas armadas modestas, reducidas tras os acordos de paz de 1996.[1] En 2017, o país asinou o Tratado sobre a Prohibición das Armas Nucleares das Nacións Unidas.[63]
Dereitos humanos
[editar | editar a fonte]Os asasinatos extraxudiciais e os escuadróns da morte seguiron sendo frecuentes en Guatemala despois do fin da guerra civil en 1996. En xullo de 2004, a Corte Interamericana de Dereitos Humanos condenou a masacre do 18 de xullo de 1982 de 188 maias achís en Plan de Sánchez, Alta Verapaz: foi a primeira sentenza da corte contra o exército e o estado guatemaltecos por algunha das 626 masacres rexistradas durante a campaña de terra arrasada dos anos oitenta, na que o 83% das vítimas eran maias e o 17% ladinas.[64]
En 2008, Guatemala converteuse no primeiro país en recoñecer oficialmente o feminicidio como delito. Aínda así, ten a terceira taxa de feminicidios máis alta do mundo, tras o Salvador e Xamaica, con ao redor de 9,1 asasinatos por cada 100.000 mulleres entre 2007 e 2012.[65]
Economía
[editar | editar a fonte]- Artigo principal: Economía de Guatemala.

Guatemala tiña en 2024 un PIB nominal de 113.900 millóns de dólares[66] e un PIB en paridade de poder adquisitivo de 264.800 millóns,[67] o que a converte na maior economía de América Central, cun crecemento medio do 3,5% anual na última década.[7] Porén, é un dos países máis pobres de América Latina, cunha distribución da renda moi desigual:[1] en 2024, o 56% da poboación vivía na pobreza e o 16,2% na pobreza extrema.[8]
Os empregos informais, inestábeis e mal pagados son a principal fonte de ocupación,[68] e só o 29% dos guatemaltecos ten un emprego formal.[7] As súas exportacións inclúen froitas, verduras, flores, artesanía e téxtiles, e o país é un dos principais exportadores mundiais de cardamomo[69] e café.[70] As remesas dos guatemaltecos que viven nos Estados Unidos constitúen a maior fonte individual de ingresos en divisas:[1] pasaron do 11% ao 19% do PIB entre 2004 e 2024.[68]
O sector agrícola emprega ao 31% da poboación activa e depende en gran medida de importacións como fertilizantes, maquinaria e sistemas de rega. Os cultivos tradicionais son a cana de azucre, o café, as bananas, o cardamomo e o aceite de palma, aos que se sumaron nos últimos anos o abacate, as froitas vermellas, os tirabeques e o brócolo.[71] Ante a crecente demanda de biocombustíbels, Guatemala produce e exporta cada vez máis materias primas para a súa elaboración, especialmente cana de azucre e aceite de palma; os críticos sinalan que este desenvolvemento encarece alimentos básicos como o millo, do que o país importa case a metade do que consome dos Estados Unidos.[72]
As minas producen ouro, prata, cinc, cobalto e níquel; a produción de ouro en 2015 foi de 6 toneladas.[73] Na década de 1990 o país aprobou reformas de mercado con liberalización comercial, privatizacións e desregulación, e en 2024 promulgou unha Lei de Competencia; asinou ademais varios tratados comerciais, entre eles o Tratado de Libre Comercio entre Estados Unidos, Centroamérica e República Dominicana (DR-CAFTA), en vigor dende 2006.[8]
Turismo
[editar | editar a fonte]- Artigo principal: Turismo de Guatemala.
O turismo converteuse nun dos principais motores da economía: en 2023 o país recibiu máis de 2,5 millóns de visitantes internacionais, unha cifra en crecemento, impulsada ademais pola chegada de cruceiros aos portos guatemaltecos.[74] Os destinos turísticos inclúen os sitios arqueolóxicos maias (Tikal, en Petén; Quiriguá, en Izabal; ou Iximché, en Chimaltenango), atractivos naturais como o lago de Atitlán e Semuc Champey, e conxuntos históricos como a cidade colonial de Antigua Guatemala, recoñecida como Patrimonio da Humanidade pola UNESCO.[22]
Demografía
[editar | editar a fonte]- Artigo principal: Demografía de Guatemala.
Guatemala ten ao redor de 18,4 millóns de habitantes (estimación de 2024), o que a converte no país máis poboado de América Central.[1] Con só 885.000 habitantes en 1900, foi o país de crecemento demográfico máis rápido do hemisferio occidental durante o século XX, un crecemento que actualmente se está a moderar.[75] O primeiro censo da República de Guatemala levantouse en 1778, e os censos non se fixeron a intervalos regulares.[76] Case a metade da poboación é urbana, e existe unha pequena comunidade crecente de inmigrantes coreanos, salvadoreños, mexicanos e europeos; pola contra, moitos guatemaltecos viven en México ou nos Estados Unidos, de onde envían remesas que son a maior fonte individual de divisas do país.[1]
Cidades principais
[editar | editar a fonte]Segundo o censo de 2018, as cidades máis poboadas do país son a Cidade de Guatemala (1.221.739 habitantes), Mixco (463.019), Villa Nueva (426.316), Cobán (212.047) e Quetzaltenango (180.706).[77] A área metropolitana da capital é a máis poboada de América Central.[1]
Grupos étnicos
[editar | editar a fonte]Guatemala está poboada por unha variedade de grupos étnicos, culturais e lingüísticos. Segundo o censo de 2018 do Instituto Nacional de Estadística (INE), o 56% da poboación é ladina, de herdanza mestiza indíxena e europea.[78] Os guatemaltecos indíxenas son o 43,6% da poboación nacional, unha das porcentaxes máis altas de América: a maioría (o 41,7% do total) son maias, principalmente k'iche' (11,0% da poboación total), q'eqchi' (8,3%), kaqchikel (7,8%), mam (5,2%) e outros pobos maias (7,6%); un 2% é indíxena non maia, incluíndo os xincas (1,8%) e os garífunas (0,1%), estes últimos concentrados en Livingston e Puerto Barrios.[78] Con todo, as organizacións polos dereitos indíxenas sitúan a poboación indíxena real preto do 61%.[79]
Os guatemaltecos brancos de ascendencia europea non se diferencian dos ladinos no censo; a maioría descenden de colonos alemáns e españois, e outros de italianos, británicos, franceses, suízos, belgas, neerlandeses, rusos e dinamarqueses. Tamén hai comunidades asiáticas, sobre todo de ascendencia chinesa, e árabes, principalmente cristiáns de orixe libanés, palestino e sirio.
Linguas
[editar | editar a fonte]A única lingua oficial de Guatemala é o castelán, falado polo 93% da poboación e lingua materna do 75,9%.[80] Fálanse ademais 21 linguas maias, especialmente nas zonas rurais, así como dúas linguas indíxenas non maias: o xinca, orixinario do país, e o garífuna, unha lingua arauaca falada na costa do Caribe. Segundo a Lei de Linguas Nacionais de 2003, todas estas linguas están recoñecidas como linguas nacionais.[81]
Relixión
[editar | editar a fonte]
O cristianismo ten unha gran influencia en case toda a sociedade guatemalteca. O país, outrora dominado pola Igrexa católica introducida polos españois na época colonial, vive un proceso de diversificación: en 2023, o 45,7% da poboación era protestante, o 42,4% católica, o 11% non tiña relixión e o 0,9% practicaba outras confesións.[1] Entre 2001 e 2012, os católicos pasaron do 55% ao 47,9%, mentres que os protestantes creceron do 30% ao 38,2%.[82] Dende os anos sesenta, e en particular dende o final da guerra civil, o protestantismo evanxélico e pentecostal medrou rapidamente pola intensa actividade misioneira, até o punto de que Guatemala foi descrita como a nación máis evanxélica de América Latina.[83]
A relixión maia tradicional persiste a través da inculturación, pola que certas prácticas se incorporan ás cerimonias católicas cando son compatibles coa crenza católica, e as prácticas relixiosas indíxenas medraron grazas ás proteccións culturais establecidas nos acordos de paz.
Educación
[editar | editar a fonte]A educación en Guatemala é maioritariamente pública, financiada e supervisada polo goberno central a través do Ministerio de Educación, e divídese en educación primaria, secundaria e terciaria. A instrución é en castelán, cunha educación bilingüe en linguas amerindias dispoñíbel nas rexións de poboación predominantemente indíxena.[81] O país ten quince universidades, unha pública e catorce privadas; a Universidade de San Carlos de Guatemala, fundada en 1676, é a institución de ensino superior máis antiga do país e a cuarta de América.[84]
En 2023, Guatemala investiu ao redor do 3,2% do seu PIB en educación.[85] A taxa de alfabetización da poboación de 15 ou máis anos subiu do 74,5% en 2012 ao 82,1% en 2024;[86][1] a escasa formación dos mestres rurais é un dos factores que explican as baixas taxas de alfabetización, e a participación dos mozos segue sendo un reto, especialmente nas zonas rurais e nas comunidades indíxenas.
Saúde
[editar | editar a fonte]O gasto total en saúde, público e privado, mantívose entre o 6,4% e o 7,3% do PIB en 2014, cun gasto per cápita anual de só 368 dólares en 2012.[87] Dende o final da guerra civil, o Ministerio de Saúde estendeu a cobertura sanitaria ao 54% da poboación rural. Os pacientes guatemaltecos elixen entre os tratamentos indíxenas e a medicina occidental cando recorren ao sistema sanitario. No Índice Global da Fame de 2024, Guatemala ocupa o posto 81 de 127 países, cunha puntuación de 18,8, que indica un nivel moderado de fame.[88]
Cultura
[editar | editar a fonte]- Artigo principal: Cultura de Guatemala.

A Cidade de Guatemala alberga moitas das bibliotecas e museos do país, incluíndo o Arquivo Nacional, a Biblioteca Nacional e o Museo de Arqueoloxía e Etnoloxía, que posúe unha extensa colección de artefactos maias. Conta tamén con museos privados como o Museo Ixchel do Traxe Indíxena e o Museo Popol Vuh, centrado na arqueoloxía maia, ambos no campus da Universidade Francisco Marroquín. A maioría dos 333 concellos do país teñen polo menos un pequeno museo.
Arte
[editar | editar a fonte]Guatemala produciu moitos artistas indíxenas que seguen tradicións precolombinas de séculos de antigüidade; reflexo da súa historia colonial e poscolonial, o encontro con movementos artísticos de todo o mundo produciu ademais unha xeración de artistas que combinan a estética tradicional primitivista ou naíf con tradicións europeas e norteamericanas. A Escola Nacional de Artes Plásticas "Rafael Rodríguez Padilla" é a principal escola de arte do país, e varios destacados artistas indíxenas, tamén graduados nesa escola, teñen obra na colección permanente do Museo Nacional de Arte Moderno "Carlos Mérida" da capital. Entre os artistas guatemaltecos contemporáneos con proxección internacional están Dagoberto Vásquez, Luis Rolando Ixquiac Xicara, Carlos Mérida,[89] Aníbal López, Roberto González Goyri e Elmar Rojas.[90]
Literatura
[editar | editar a fonte]
O Premio Nacional de Literatura de Guatemala é un galardón que recoñece o conxunto da obra dun escritor, concedido anualmente dende 1988 polo Ministerio de Cultura e Deportes. Miguel Ángel Asturias gañou o Premio Nobel de Literatura en 1967; entre as súas obras máis coñecidas está El Señor Presidente, unha novela baseada no goberno de Manuel Estrada Cabrera.[91] Rigoberta Menchú gañou o Premio Nobel da Paz en 1992 pola súa loita contra a opresión dos pobos indíxenas de Guatemala, e é coñecida por libros como Chámome Rigoberta Menchú e Crossing Borders.[92]
Medios de comunicación
[editar | editar a fonte]Os principais xornais nacionais de Guatemala son Prensa Libre, elPeriódico e Siglo21,[93][94] e entre as emisoras de radio destaca Emisoras Unidas.
Música
[editar | editar a fonte]A música guatemalteca abrangue numerosos estilos e expresións. A marimba é o instrumento nacional, declarado como tal polo Decreto 66-78, e desenvolveu un amplo repertorio de pezas populares durante máis dun século.[95] Os maias tiveron unha intensa práctica musical, documentada pola súa iconografía, e a Historia General de Guatemala publicou unha serie de discos que recollen a música histórica do país, dende as épocas maia, colonial, independente e republicana até a actualidade. O cambio social guatemalteco viuse impulsado pola música da nueva canción, que mestura historias, problemas actuais e os valores e loitas políticas da xente común. Moitos grupos contemporáneos tocan música caribeña, salsa, punta de influencia garífuna, pop latino e mariachi. O cantante Ricardo Arjona é un dos artistas guatemaltecos de maior sona internacional.
Gastronomía
[editar | editar a fonte]- Artigo principal: Gastronomía de Guatemala.
Moitos pratos tradicionais da cociña guatemalteca derivan da cociña maia e teñen como ingredientes principais o millo, os chiles e as feixóns negros. Entre os guisos tradicionais están o kak'ik, un guiso de pavo con base de tomate, o pepián e o cocido. O país é coñecido polos seus antojitos, que inclúen pequenos tamales chamados chuchitos, plátanos fritos e tostadas con salsa de tomate, guacamole ou feixóns negros.[96] Certos alimentos cómense en días concretos da semana: é costume comer paches (unha especie de tamal de patacas) os xoves, e certos pratos están asociados a ocasións especiais, como o fiambre do Día de Todos os Santos, ou os tamales e o ponche, moi comúns no Nadal.[96]
Deporte
[editar | editar a fonte]O fútbol é o deporte máis popular de Guatemala. A selección nacional participou en 18 edicións do campionato da CONCACAF, que gañou en 1967, mais nunca se clasificou para a Copa Mundial de Fútbol.[97]
O Comité Olímpico Guatemalteco fundouse en 1947 e o país participa nos Xogos Olímpicos dende 1952. A primeira medalla olímpica de Guatemala chegou nos Xogos de Londres 2012, coa prata de Erick Barrondo nos 20 quilómetros marcha.[98] A primeira medalla de ouro do país conseguiuna Adriana Ruano nos Xogos de París 2024, no tiro ao prato feminino, con récord olímpico.[99]
Notas
[editar | editar a fonte]- 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 "Guatemala". The World Factbook (CIA) (en inglés). Arquivado dende o orixinal o 16 de abril de 2021. Consultado o 6 de novembro de 2026.
- ↑ Blakeley, Ruth (2009). State Terrorism and Neoliberalism: The North in the South (en inglés). Routledge. p. 92. ISBN 978-0415686174.
- ↑ Bevins, Vincent (2020). The Jakarta Method: Washington's Anticommunist Crusade and the Mass Murder Program that Shaped Our World (en inglés). PublicAffairs. pp. 225–228. ISBN 978-1541742406.
- 1 2 3 4 "Conclusions: Human rights violations, acts of violence and assignment of responsibility". Guatemala: Memory of Silence (Comisión para o Esclarecemento Histórico) (en inglés). Archived from the original on 29 de decembro de 2006. Consultado o 6 de novembro de 2026.
- 1 2 "Biodiversity Hotspots". Conservation International (en inglés). Consultado o 6 de novembro de 2026.
- 1 2 3 4 "Guatemala - Market Overview". International Trade Administration (en inglés). 3 de marzo de 2026. Consultado o 6 de novembro de 2026.
- 1 2 3 "BTI 2026 Guatemala Country Report". Bertelsmann Transformation Index (en inglés). 2026. Consultado o 6 de novembro de 2026.
- ↑ Campbell, Lyle (1997). American Indian languages: The historical linguistics of Native America (en inglés). Nova York: Oxford University Press. ISBN 0-19-509427-1.
- ↑ Carmack, Robert M. (1981). The Quiché Mayas of Utatlán: The Evolution of a Highland Guatemala Kingdom (en inglés). Norman: University of Oklahoma Press. ISBN 978-0-8061-1546-7.
- 1 2 3 4 "Multiple Histories: The Archaeology, Ethnohistory, Oral History, and National History of Iximche', Guatemala". The University of Western Ontario Journal of Anthropology, vol. 13 (en inglés). 2005. Consultado o 6 de novembro de 2026.
- ↑ The Republic of Guatemala, 1897 (en inglés). Washington, D.C.: Bureau of American Republics. 1897. p. 2.
- ↑ "Ancient Guatemala". Authentic Maya (en inglés). Arquivado dende o orixinal o 23 de maio de 2007. Consultado o 6 de novembro de 2026.
- ↑ "Pollen Evidence for Climatic Variability and Cultural Disturbance in the Maya Lowlands" (PDF). Universidade de Florida (en inglés). Archived from the original on 06 de febreiro de 2009. Consultado o 6 de novembro de 2026.
- ↑ "Chronological Table of Mesoamerican Archaeology". Universidade de California, San Diego (en inglés). Consultado o 6 de novembro de 2026.
- ↑ Gill, Richardson Benedict (2000). The Great Maya Droughts (en inglés). University of New Mexico Press. ISBN 0-8263-2774-5.
- ↑ Foster, Lynn V. (2000). A Brief History of Central America (en inglés). Nova York: Facts on File. ISBN 0-8160-3962-3.
- ↑ ""Destroying Generation after Generation": Outbreaks of Smallpox in the Cuchumatán Highlands of Guatemala (1780-1810)". Storicamente, vol. 17 (en inglés). 2021. Consultado o 6 de novembro de 2026.
- ↑ "The Ancient Cakchiquel Capital of Iximché". Expedition Magazine (Penn Museum) (en inglés). Consultado o 6 de novembro de 2026.
- 1 2 "History of Guatemala". Historyworld (en inglés). Consultado o 6 de novembro de 2026.
- ↑ "Manila galleon". Encyclopædia Britannica (en inglés). Consultado o 6 de novembro de 2026.
- 1 2 "Antigua Guatemala". Centro do Patrimonio Mundial da UNESCO (en inglés). Consultado o 6 de novembro de 2026.
- 1 2 Woodward, Ralph Lee (1993). Rafael Carrera and the Emergence of the Republic of Guatemala, 1821-1871 (en inglés). Athens: University of Georgia Press. ISBN 978-0-8203-1448-8.
- ↑ González Davison, Fernando (2008). La montaña infinita; Carrera, caudillo de Guatemala (en castelán). Guatemala: Artemis y Edinter. ISBN 978-84-89452-81-7.
- ↑ Forster, Cindy (2001). The Time of Freedom: Campesino Workers in Guatemala's October Revolution (en inglés). University of Pittsburgh Press. ISBN 978-0-8229-4162-0.
- 1 2 3 Streeter, Stephen M. (2000). Managing the Counterrevolution: The United States and Guatemala, 1954-1961 (en inglés). Ohio University Press. ISBN 978-0-89680-215-5.
- 1 2 3 4 Chomsky, Noam (1985). Turning the Tide (en inglés). Boston: South End Press. pp. 154–160.
- 1 2 Gleijeses, Piero (1991). Shattered Hope: The Guatemalan Revolution and the United States, 1944-1954 (en inglés). Princeton University Press. ISBN 978-0-691-02556-8.
- 1 2 3 Immerman, Richard H. (1982). The CIA in Guatemala: The Foreign Policy of Intervention (en inglés). University of Texas Press. ISBN 978-0-292-71083-2.
- ↑ Schlesinger, Stephen; Kinzer, Stephen (1999). Bitter Fruit: The Story of the American Coup in Guatemala (en inglés). Harvard University Press. ISBN 978-0-674-01930-0.
- ↑ McClintock, Michael (1985). The American Connection, vol. 2: State Terror and Popular Resistance in Guatemala (en inglés). Londres: Zed Books. p. 50. ISBN 9780862322595.
- ↑ Rabe, Stephen G. (1999). The Most Dangerous Area in the World: John F. Kennedy Confronts Communist Revolution in Latin America (en inglés). Chapel Hill: University of North Carolina Press. pp. 73-75. ISBN 080784764X.
- 1 2 "Historic Earthquakes: Guatemala 1976 February 04". USGS Earthquake Hazards Program (en inglés). Archived from the original on 10 de abril de 2007. Consultado o 6 de novembro de 2026.
- ↑ LaFeber, Walter (1993). Inevitable Revolutions: The United States in Central America (en inglés). W. W. Norton & Company. p. 165. ISBN 978-0-393-30964-5.
- ↑ "Outright Murder". Time (en inglés). 11 de febreiro de 1980. Archived from the original on 11 de agosto de 2010. Consultado o 6 de novembro de 2026.
- ↑ "What Guilt Does the U.S. Bear in Guatemala?". The New York Times (en inglés). 19 de maio de 2013. Consultado o 6 de novembro de 2026.
- ↑ "Clinton: Support for Guatemala Was Wrong". The Washington Post (en inglés). 11 de marzo de 1999. Consultado o 6 de novembro de 2026.
- ↑ "Guatemala's REMHI Project: Memory From Below". NACLA (en inglés). Consultado o 6 de novembro de 2026.
- ↑ "Guatemalan Court Sentences 3 Soldiers for 1998 Murder of Bishop". The New York Times (en inglés). 9 de xuño de 2001. Consultado o 6 de novembro de 2026.
- ↑ "Guatemala to Extradite Portillo, but Real Problem Remains". InSight Crime (en inglés). 21 de novembro de 2011. Consultado o 6 de novembro de 2026.
- ↑ Tormenta “Ágatha” golpea Guatemala Arquivado 20 de maio de 2015 en Wayback Machine..
- ↑ "New Guatemala President Otto Perez Molina takes office". BBC News (en inglés). 15 de xaneiro de 2012. Consultado o 6 de novembro de 2026.
- ↑ "Gen. Efraín Ríos Montt of Guatemala Guilty of Genocide". The New York Times (en inglés). 10 de maio de 2013. Consultado o 6 de novembro de 2026.
- ↑ "Caso SAT: Así operaba La Línea según el informe de la CICIG". elPeriódico (en castelán). 10 de xuño de 2015. Arquivado dende o orixinal o 10 de xuño de 2015. Consultado o 6 de novembro de 2026.
- ↑ "Ex vicepresidenta Baldetti capturada esta mañana por tres delitos". elPeriódico (en castelán). 21 de agosto de 2015. Archived from the original on 21 de agosto de 2015. Consultado o 6 de novembro de 2026.
- ↑ "Maldonado Aguirre revela su terna vicepresidencial". Prensa Libre (en castelán). 3 de setembro de 2015. Consultado o 6 de novembro de 2026.
- ↑ "Jimmy Morales inaugurated as new Guatemala president". BBC News (en inglés). 15 de xaneiro de 2016. Consultado o 6 de novembro de 2026.
- ↑ "Guatemala says it will move its embassy from Tel Aviv to Jerusalem". Haaretz (en inglés). Arquivado dende o orixinal o 10 de abril de 2022. Consultado o 6 de novembro de 2026.
- 1 2 "Timeline: Guatemala's 2023 Election Crisis". Americas Quarterly (en inglés). 22 de abril de 2025. Consultado o 6 de novembro de 2026.
- ↑ "Guatemala swears in Alejandro Giammattei as president". Deutsche Welle (en inglés). 15 de xaneiro de 2020. Consultado o 6 de novembro de 2026.
- ↑ "Guatemala protesters set congress on fire during budget protests". The Guardian (en inglés). 22 de novembro de 2020. Consultado o 6 de novembro de 2026.
- ↑ "Arevalo wins Guatemala presidency in landslide amid hopes for change". Al Jazeera (en inglés). 21 de agosto de 2023. Consultado o 6 de novembro de 2026.
- ↑ "Arevalo Wins Election in Guatemala, in Rebuke to Establishment". The New York Times (en inglés). 21 de agosto de 2023. Consultado o 6 de novembro de 2026.
- ↑ "Bernardo Arévalo sworn in as Guatemala's president despite months of efforts to derail inauguration". Associated Press (en inglés). 15 de xaneiro de 2024. Consultado o 6 de novembro de 2026.
- ↑ "Search Called Off For Hurricane Eta Landslide Victims in Guatemala". The Weather Channel (en inglés). 9 de novembro de 2020. Consultado o 6 de novembro de 2026.
- ↑ "Guatemala Volcanoes". Global Volcanism Program (Instituto Smithsoniano) (en inglés). Consultado o 6 de novembro de 2026.
- ↑ "Guatemala presenta su primer inventario de humedales en la historia" (PDF). Unión Internacional para a Conservación da Natureza (UICN) (en castelán). Arquivado dende o orixinal (PDF) o 06 de abril de 2006. Consultado o 6 de novembro de 2026.
- ↑ "MAB Biosphere Reserves Directory: Maya". UNESCO (en inglés). Archived from the original on 22 de marzo de 2017. Consultado o 6 de novembro de 2026.
- ↑ "Anthropogenic modification of forests means only 40% of remaining forests have high ecosystem integrity". Nature Communications, vol. 11 (en inglés). 2020. Consultado o 6 de novembro de 2026.
- ↑ "César Bernardo Arévalo De León". Congreso da República de Guatemala (en castelán). Consultado o 6 de novembro de 2026.
- ↑ Pope Atkins, George (1997). Encyclopedia of the Inter-American System (en inglés). Westport: Greenwood Press. p. 36.
- ↑ "OAS Mediates in Belize-Guatemala Border Dispute". ASIL Insights (Sociedade Americana de Dereito Internacional) (en inglés). Archived from the original on 21 de marzo de 2015. Consultado o 6 de novembro de 2026.
- ↑ "Treaty on the Prohibition of Nuclear Weapons". United Nations Treaty Collection (en inglés). Consultado o 6 de novembro de 2026.
- ↑ "Violence and Genocide in Guatemala". Genocide Studies Program (Universidade de Yale) (en inglés). Consultado o 6 de novembro de 2026.
- ↑ "Where women are killed by their own families". BBC News (en inglés). 5 de decembro de 2015. Consultado o 6 de novembro de 2026.
- ↑ "GDP, current prices (nominal): Guatemala". Fondo Monetario Internacional (en inglés). abril de 2026. Consultado o 6 de novembro de 2026.
- ↑ "GDP, current prices (PPP): Guatemala". Fondo Monetario Internacional (en inglés). abril de 2026. Consultado o 6 de novembro de 2026.
- 1 2 "Guatemala: Macro Poverty Outlook" (PDF). Banco Mundial (en inglés). abril de 2026. Consultado o 6 de novembro de 2026.
- ↑ "The World Market for Cardamom" (PDF). USAID (en inglés). Arquivado dende o orixinal (PDF) o 07 de xuño de 2023. Consultado o 6 de novembro de 2026.
- ↑ "Guatemala's coffee exports to fall up to 3% this season". Reuters (en inglés). 19 de maio de 2021. Consultado o 6 de novembro de 2026.
- ↑ "Guatemala - Agribusiness and Equipment". International Trade Administration (en inglés). 3 de marzo de 2026. Consultado o 6 de novembro de 2026.
- ↑ "As Biofuel Demands Grows, So Do Guatemala's Hunger Pangs". The New York Times (en inglés). 5 de xaneiro de 2013. Consultado o 6 de novembro de 2026.
- ↑ "Gold production". Our World in Data (en inglés). Consultado o 6 de novembro de 2026.
- ↑ "Inguat: Más de 2.5 millones de personas visitan el país durante 2023". Axencia Guatemalteca de Noticias (en castelán). Consultado o 6 de novembro de 2026.
- ↑ "Guatemala: Population Statistics". Populstat (en inglés). Archived from the original on 22 de maio de 2010. Consultado o 6 de novembro de 2026.
- ↑ Squier, Ephraim George (1858). The States of Central America (en inglés). Nova York: Harper & Brothers.
- ↑ "Guatemala: Departments & Cities". City Population (en inglés). Consultado o 6 de novembro de 2026.
- 1 2 "Portal de Resultados del Censo 2018". Instituto Nacional de Estadística de Guatemala (en castelán). Consultado o 6 de novembro de 2026.
- ↑ "State of the World's Minorities and Indigenous Peoples 2013 - Guatemala". Minority Rights Group International (en inglés). 24 de setembro de 2013. Consultado o 6 de novembro de 2026.
- ↑ "El español en el mundo: Anuario Instituto Cervantes 2024" (PDF). Instituto Cervantes (en castelán). 2024. Consultado o 6 de novembro de 2026.
- 1 2 "Ley de Idiomas Nacionales, Decreto Número 19-2003" (PDF). Congreso da República de Guatemala (en castelán). 2003. Archived from the original on 27 de setembro de 2007. Consultado o 6 de novembro de 2026.
- ↑ "Public opinion polls on religious affiliation in Guatemala: 1990-2018" (PDF). PROLADES (en inglés). Consultado o 6 de novembro de 2026.
- ↑ "Guatemala is the 'most evangelical' country in Latin America". Evangelical Focus (en inglés). 7 de marzo de 2016. Consultado o 6 de novembro de 2026.
- ↑ "Historia de la fundación de la Universidad de San Carlos de Guatemala". Aprende Guatemala (en castelán). 29 de xaneiro de 2022. Consultado o 6 de novembro de 2026.
- ↑ "World Bank Open Data". Banco Mundial (en inglés). Consultado o 6 de novembro de 2026.
- ↑ "Education (all levels) profile - Guatemala". Instituto de Estatística da UNESCO (en inglés). Archived from the original on 12 de xaneiro de 2012. Consultado o 6 de novembro de 2026.
- ↑ "Health expenditure, total (% of GDP): Guatemala". Banco Mundial (en inglés). Archived from the original on 25 de maio de 2014. Consultado o 6 de novembro de 2026.
- ↑ "Global Hunger Index Scores by 2024 GHI Rank". Global Hunger Index (en inglés). Consultado o 6 de novembro de 2026.
- ↑ "Carlos Mérida". Latin Art Museum (en inglés). Consultado o 6 de novembro de 2026.
- ↑ "Elmar Rojas y la utopía pictórica latinoamericana". Latin Art Museum (en castelán). Consultado o 6 de novembro de 2026.
- ↑ "Miguel Angel Asturias - Facts". NobelPrize.org (en inglés). Consultado o 6 de novembro de 2026.
- ↑ "Rigoberta Menchú Tum - Facts". NobelPrize.org (en inglés). Consultado o 6 de novembro de 2026.
- ↑ "Prensa Libre - Periódico líder de Guatemala". Prensa Libre (en castelán). Consultado o 6 de novembro de 2026.
- ↑ "Siglo21". Siglo21 (en castelán). Arquivado dende o orixinal o 03 de marzo de 2011. Consultado o 6 de novembro de 2026.
- ↑ "Decreto Número 66-78, La Marimba Instrumento Nacional". Sistema de Información Cultural de Guatemala (en castelán). Consultado o 6 de novembro de 2026.
- 1 2 "What to eat and drink in Guatemala". Lonely Planet (en inglés). Consultado o 6 de novembro de 2026.
- ↑ "Norceca 1967: Así se gestó el triunfo más importante de la Bicolor en su historia". Axencia Guatemalteca de Noticias (en castelán). Consultado o 6 de novembro de 2026.
- ↑ "Barrondo claims Guatemala's first-ever Olympic medal". Olympics.com (en inglés). Consultado o 6 de novembro de 2026.
- ↑ "Paris 2024 shooting: Adriana Ruano Oliva wins Guatemala's first gold medal with Olympic record in women's trap". Olympics.com (en inglés). Consultado o 6 de novembro de 2026.
Véxase tamén
[editar | editar a fonte]| Wikimedia Commons ten máis contidos multimedia na categoría: Guatemala |
Outros artigos
[editar | editar a fonte]Ligazóns externas
[editar | editar a fonte]- Goberno da República de Guatemala (en castelán)
- Literatura (en castelán)
- Guatemala en The World Factbook (en inglés)
