Falla
| Falla | |||||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| |||||||||||||
| |||||||||||||
| |||||||||||||
| Wikidata C:Commons | |||||||||||||
- Este artigo trata sobre a fractura de dúas rochas, para o artigo sobre a festa valenciana véxase Fallas.
Unha falla,[1] en xeoloxía, é unha fractura ou zona de fracturas entre dous bloques de rocha que lles permite desprazarse un con respecto ao outro.[2] As fallas poden medrar dende uns poucos milímetros ata miles de quilómetros de lonxitude, e a maioría produce desprazamentos repetidos ao longo do tempo xeolóxico.[2] O movemento pode ser rápido, en forma de terremoto, ou lento, en forma de reptación (en inglés creep).[2] A zona de ruptura ten unha superficie xeralmente ben definida denominada plano de falla, e a súa formación vai acompañada dun esvarado tanxencial dos bloques ao longo dese plano.
O movemento causante da dislocación pode ter diversas direccións: vertical, horizontal ou unha combinación de ámbalas dúas. Nas masas montañosas que se alzaron por movemento de fallas, o desprazamento pode ser de miles de metros e mostra o efecto acumulado, durante longos períodos, de pequenos e imperceptíbeis desprazamentos, no canto dun gran levantamento único.[3] Con todo, cando a actividade nunha falla é repentina e brusca, pódese producir un gran terremoto e ata unha ruptura da superficie terrestre, xerando unha forma topográfica chamada escarpe de falla.[3]
Elementos dunha falla
[editar | editar a fonte]- Plano de falla: plano ou superficie ao longo da cal se desprazan os bloques que se separan na falla. Con frecuencia o plano de falla presenta estrías, chamadas estriacións ou slickensides en inglés, que se orixinan polo rozamento dos dous bloques.[3]
- Beizo levantado: tamén chamado "bloque superior" ou "teito" (en inglés hanging wall), é o bloque que queda por enriba do plano de falla.[3]
- Beizo afundido: tamén chamado "bloque inferior" ou "piso" (en inglés footwall), é o bloque que queda por debaixo do plano de falla.[3]
Características dunha falla
[editar | editar a fonte]As seguintes características permítennos describir fallas:
- Dirección: ángulo que forma unha liña horizontal contida no plano de falla co eixe norte-sur.[3]
- Buzamento: ángulo que forma o plano de falla coa horizontal.[3]
- Salto de falla: distancia entre un punto dado dun dos bloques (por exemplo, unha das superficies dun estrato) e o correspondente no outro, tomada ao longo do plano de falla. O desprazamento total pode ir dende menos dun centímetro ata varios centos de quilómetros.[3]
- Escarpe: distancia entre as superficies dos dous beizos, tomada en vertical.
- Espello de falla: é a superficie plana, aínda que con declive, que se produce ao longo do escarpe de falla.
- Facetas triangulares: son espellos de fallas que mostran o corte producido nunha fila montañosa cando a falla se presenta en forma perpendicular á dirección de devandita fila montañosa. Tanto a parte afundida como o propio espello de falla teñen aspecto triangular, de aí o seu nome.
Zona de falla e rochas de falla
[editar | editar a fonte]Nalgúns casos o movemento non se concentra nun só plano, senón que se distribúe por unha zona de falla composta por moitas fallas individuais que ocupan unha faixa de centos de metros de largo.[3] O deslizamento dos bloques pode puílles e pulir as paredes do plano de falla ou triturar a rocha ata formar unha substancia fina e arxilosa chamada ganga de falla (en inglés fault gouge); cando a rocha triturada é máis grosa, denomínase brecha de falla.[3] Nas zonas profundas, onde a deformación é dúctil, as rochas da zona de falla transfórmanse en milonitas, mentres que en niveis someros, de comportamento fráxil, fórmanse cataclasitas.[4]
Fallas activas e inactivas
[editar | editar a fonte]

Unha falla considérase activa cando deforma sedimentos cuaternarios. O Servizo Xeolóxico dos Estados Unidos (USGS) emprega o limiar de movementos nos últimos 1,6 millóns de anos,[5] mentres que a base de datos QAFI do IGME, que recolle as fallas activas do Cuaternario de Iberia, rexistra fallas con actividade demostrada nos últimos 2,6 millóns de anos, aínda que a maioría delas non presenta evidencias de actividade nos últimos 125.000 anos.[6] Algunhas fallas activas adoitan ter terremotos asociados, o que demostra que seguen funcionando. O esvarado pode ser repentino, en forma de saltos que dan lugar a sismos, e seguido de períodos de inactividade; o movemento da rocha ao longo dunha falla pode producirse en sacudidas de poucos metros durante uns poucos segundos, separadas por intervalos nos que a tensión se acumula ata vencer o rozamento do plano de falla.[3] O esvarado tamén pode darse de xeito lento e continuo, só perceptíbel con instrumentos tales como estacións GPS logo de varios anos de observacións.[2]
O primeiro tipo son fallas sísmicas, mentres que as segundas son asísmicas ou reptantes. Con todo, ao considerar intervalos grandes de tempo, da orde de miles de anos, ambos os tipos desprázanse a velocidades medias duns cantos milímetros a uns cantos centímetros por ano.
Un exemplo coñecido é o sistema de fallas de Santo André, no sur e centro de California (Estados Unidos), que xerou o gran terremoto de San Francisco de 1906, cunha magnitude de momento estimada de 7,9 e unha ruptura de case 480 quilómetros da falla.[7][8] Nese terremoto o desprazamento máximo foi duns 6 metros.[3] Outros terremotos recentes da rexión foron o de Northridge (1994, magnitude 6,7), producido por movemento inverso nunha falla de cabalgamento soterrada,[9] e o de Hector Mine (1999, magnitude 7,1), que deixou un escarpe de falla visible na superficie.[5] A parte central do sistema de Santo André, pola contra, deslízase asismicamente por reptación.[8]
Tamén existen fallas antigas inactivas, creadas en eras xeolóxicas pasadas, que sobreviven como estruturas fósiles ata os nosos días e non representan ningún perigo para as poboacións próximas.
Clasificación das fallas segundo o seu movemento
[editar | editar a fonte]

As fallas clasifícanse segundo o buzamento do plano e a dirección do movemento relativo dos bloques:[3]
- Falla normal: xérase por tensión horizontal (extensión da codia). O movemento é predominantemente vertical e o plano de falla ten tipicamente un ángulo duns 60 graos respecto da horizontal. O beizo levantado (teito) desprázase cara abaixo con respecto ao beizo afundido (piso).[2] As fallas normais son comúns e delimitan moitas das cadeas montañosas do mundo e dos vales de rift dos bordos diverxentes das placas tectónicas; conxuntos de fallas normais poden dar lugar á formación de horsts e grabens.[3]
- Falla inversa: xérase por compresión horizontal. O movemento é preferentemente vertical e o plano de falla ten tipicamente un ángulo duns 30 graos respecto da horizontal. O beizo levantado móvese cara arriba e por riba do beizo afundido.[2] Cando o buzamento é inferior a 45º, a falla inversa recibe o nome de encabalgamento (en inglés thrust fault); as de ángulo moi baixo e gran desprazamento total chámanse mantos de corremento, característicos de cadeas de forte deformación coma o Himalaia ou as zonas de subdución da costa occidental de Suramérica.[3]
- Falla de desgarre ou transversal: o plano é practicamente vertical e o movemento dos bloques é horizontal.[3] Estas fallas son típicas dos límites transformantes das placas tectónicas. Distínguense dous tipos: dereitas, ou destras, nas que o desprazamento do bloque oposto é cara á dereita, e esquerdas, ou sinistras, nas que é o oposto.[2] Tamén se coñecen como fallas transcorrentes.
- Falla rotacional ou de tesoiras: orixínase por un movemento basculante dos bloques, que viran ao redor dun punto fixo, como as dúas partes dunha tesoira.[3]
- Falla oblicua: presenta unha compoñente de movemento vertical e outra horizontal ao mesmo tempo.[2]
Asociacións de fallas
[editar | editar a fonte]As fallas pódense presentar asociadas nunha serie de estruturas:
- Fallas en chanzos: conxunto de fallas normais de planos paralelos.
- Escamas tectónicas: conxunto de fallas inversas de planos paralelos.
- Alicerce tectónico: conxunto de fallas normais que forman unha estrutura convexa.
- Cadea cabalgante: conxunto de fallas inversas que forman unha estrutura convexa.
- Fosa tectónica: conxunto de fallas normais que forman unha estrutura cóncava. Un bloque que descende relativamente entre dúas fallas normais que buzan un cara ao outro denomínase graben, mentres que un bloque levantado entre dúas fallas que buzan en sentidos opostos denomínase horst.[3]
- Manto de corremento: pregue recumbente no que se chegou a producir unha falla entre o flanco superior e o inferior, de modo que aquel se despraza sobre este.
Fallas notables
[editar | editar a fonte]- Falla de Santo André (California), límite transformante entre as placas do Pacífico e Norteamericana, famosa polo terremoto de San Francisco de 1906.[3]
- Falla de Anatolia do Norte (Turquía), falla de desgarre que no terremoto de İzmit de 1999 presentou un movemento superior aos 2,5 metros.[3]
- Falla de Hayward (California), na que se rexistra reptación asísmica medida con instrumentos.[5]
- Falla de Altyn Tagh (China).
- Falla de Ramón (Israel).
- Na Península Ibérica, a base de datos QAFI recolle, entre outras, as fallas de Alhama de Murcia, Carboneras, Ventas de Zafarraya e Baza.[10]
Véxase tamén
[editar | editar a fonte]| Wikimedia Commons ten máis contidos multimedia na categoría: Falla |
Outros artigos
[editar | editar a fonte]Notas
[editar | editar a fonte]- ↑ Definicións no Dicionario da Real Academia Galega e no Portal das Palabras para falla.
- 1 2 3 4 5 6 7 8 USGS (ed.). "What is a fault and what are the different types?" (en inglés). Consultado o 15 de novembro de 2026.
- 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 Encyclopædia Britannica (ed.). "Fault" (en inglés). Consultado o 15 de novembro de 2026.
- ↑ Fossen, Haakon (2016). Structural Geology (en inglés) (2ª ed.). Cambridge University Press.
- 1 2 3 USGS (ed.). "What is the relationship between faults and earthquakes? What happens to a fault when an earthquake occurs?" (en inglés). Consultado o 15 de novembro de 2026.
- ↑ IGME-CSIC (ed.). "Geología Estructural y Tectónica" (en castelán). Consultado o 15 de novembro de 2026.
- ↑ USGS (ed.). "What was the magnitude?" (en inglés). Consultado o 15 de novembro de 2026.
- 1 2 USGS (ed.). "The 1906 San Francisco earthquake a century later: Introduction to the special section" (en inglés). Consultado o 15 de novembro de 2026.
- ↑ USGS (ed.). "M6.7 January 17, 1994 Northridge, California Earthquake" (en inglés). Consultado o 15 de novembro de 2026.
- ↑ IGME (ed.). "Quaternary Faults Database of Iberia > List of faults" (en castelán). Consultado o 15 de novembro de 2026.