Danza


A danza ou o baile é unha arte que consiste en expresarse mediante movementos do corpo, normalmente ao ritmo da música, como forma de expresión e de interacción social con fins de entretemento e artísticos.[1] É unha das principais artes escénicas da antigüidade, ao lado do teatro e da música.
É o movemento estático e en desprazamento que sucede no espazo e o tempo que se realiza cunha parte e todo o corpo do executante, con certo compás ou ritmo como expresión de sentimentos individuais ou de símbolos da cultura e a sociedade. A danza tamén é unha forma de comunicación; úsase a linguaxe non verbal entre os seres humanos onde o bailarín ou bailarina expresa sentimentos e emocións a través de xestos e movementos. Realízase maiormente con música, xa sexa unha canción, peza musical ou tons.
Os primeiros en recoñecer a danza como unha arte foron os gregos, que lle dedicaron na súa mitoloxía unha musa, Terpsícore. A súa práctica estaba ligada ao culto do deus Dioniso e, xunto coa poesía e a música, era elemento indispensable da traxedia grega, onde a catarse poñía ao individuo en relación cos deuses; aínda que tamén entre os gregos cumpría a danza unha función de comunicación e cohesión social.
Dentro da danza existe a coreografía, que é a arte de crear danzas. Á persoa que crea coreografías coñéceselle como coreógrafo. A danza pódese bailar cun número variado de bailaríns, que vai desde solitario, en parella ou grupos; pero o número polo xeral dependerá da danza que se vai a executar e tamén do seu obxectivo, e nalgúns casos máis estruturados, da idea do coreógrafo.
Características
[editar | editar a fonte]
A danza caracterízase polo uso do corpo seguindo movementos previamente estabelecidos (coreografía) ou improvisados (danza libre).
A danza pode existir como manifestación artística ou como forma de divertimento e/ou cerimonia. Como arte, a danza exprésase a través dos signos de movemento, con ou sen acompañamento musical, para un determinado público, que ao longo do tempo se foi desvinculado das particularidades do teatro.
Nas formas máis clásicas de danza os bailaríns adoitan bailar por parellas e en grupos, coordinando os pasos entre eles conxuntamente.
Actualmente, a danza manifestase nas rúas en eventos como «Danza en Tránsito», so a forma de vídeo, no chamado «vídeo-danza», e en calquera outro ambiente en que for contextualizado o propósito artístico.
Historia
[editar | editar a fonte]- Artigo principal: Historia da danza.

A orixe da danza pódese remontar á prehistoria, cando se facían pantomimas e bailes, e aínda que non quedan testemuños escritos, o estudo dos pobos primitivos contemporáneos fai pensar que os humanos máis primitivos debían acompañar os seus rituais con algún tipo de movemento rítmico que se podería considerar un baile ou danza, que podía pasar de ser de moi elemental a moi rico e sofisticado. Estes primeiros movementos rítmicos acompañaban actividades prácticas e rituais relixiosos.[2]
A danza tivo desde o principio un compoñente ritual e relixioso: as danzas tradicionais incorporan a miúdo símbolos de fecundidade e serven como exhibición de cortexo, e a historia da danza está marcada por funcións relixiosas, militares e sociais.[2]
No antigo Exipto as danzas cerimoniais foron instituídas polos faraóns. Estas danzas, que culminaban en cerimonias representando a morte e a reencarnación do deus Osiris, fóronse facendo cada vez máis complexas, ata o punto de que só podían ser executadas por profesionais altamente cualificados.
Ó redor de Dioniso ou Baco, o deus do viño e a embriaguez, grupos de mulleres chamadas ménades ían de noite ás montañas, onde baixo os efectos do viño celebraban as súas orxías con danzas extáticas. Estas danzas incluían, eventualmente, música e distintas figuras da mitoloxía clásica que eran representadas por actores e bailaríns adestrados. A finais do século V a.C. estas danzas comezaron a formar parte da escena social e política da antiga Grecia.
Entre os romanos, a aceptación da danza por parte dos poderes públicos foi decaendo. A cristianización do Imperio Romano introduciu unha nova era na que o corpo, a sexualidade e a danza resultaron unidas e foron obxecto de controversia e conflitos.
A partir do século IV e durante toda a Idade Media a actitude da igrexa cristiá respecto á danza foi ambivalente. Por un lado encontramos o rexeitamento da danza como catalizadora da permisividade sexual, a lascivia e a éxtase por líderes da igrexa como Agostiño de Hipona (354-430), cuxa influencia continuou durante toda a Idade Media. Por outro lado, algúns antigos Pais da Igrexa intentaron incorporar aos cultos cristiáns as danzas propias dos celtas, anglosaxóns, galos etc., e co xurdimento das primeiras igrexas promoveuse a danza tanto dentro como fóra delas como forma de expresión practicada polos crentes.[3]
O ballet xurdiu nas cortes italianas do Renacemento como entretemento cortesán e floreceu en Francia, onde Lois XIV fundou en 1661 a Académie Royale de Danse para preservar a escola clásica da danza nobre.[4] Na era romántica do século XIX o ballet acadou unha grande popularidade: as zapatillas de punta, introducidas arredor de 1820, permitiron bailar sobre as puntas, e o «tutú romántico», unha saia de varias capas de tul, fíxose estándar.[4]
A danza e a música
[editar | editar a fonte]A danza está estreitamente ligada á música, ata o punto de que raramente se desenvolve sen ela: o ritmo da música marca o ritmo da danza, enfatiza os movementos e axuda os bailaríns a manter o mesmo pulso.[2] A danza está tamén estreitamente conectada co deseño e co drama, e acompáñase a miúdo de vestiario e máscaras que realzan o seu contido dramático.[2] Moitas das primeiras formas de música e de danza creáronse e interpretáronse conxuntamente, un vínculo que continuou ao longo do tempo en formas de danza e música como o vals, o tango, a disco, a salsa, a electrónica ou o hip hop. Algúns xéneros musicais teñen unha forma de danza paralela, como a música barroca e a danza barroca, mentres que outros, como a música clásica e o ballet clásico, desenvolvéronse por separado.
Aínda que a danza é acompañada a miúdo pola música, tamén pode presentarse de forma independente ou proporcionar o seu propio acompañamento, como no caso do claqué. O xénero de música empregado na danza non levará necesariamente o mesmo estilo; a danza pode realizarse sen música, e o bailarín moverase entón co seu propio ritmo ou co suxerido polo coreógrafo.
Ritmo
[editar | editar a fonte]
O ritmo e a danza están profundamente vinculados na historia e na práctica. O bailarín estadounidense Ted Shawn escribiu: «A concepción do ritmo que subxace a todos os estudos da danza é algo do que poderiamos falar para sempre, sen esgotar o tema».[5] O ritmo musical baséase nun pulso que se repite regularmente e nun patrón de acentuación e silencios que lle dá carácter ao compás, e ese pulso básico ten aproximadamente a mesma duración que un simple paso ou xesto.
Os bailes teñen xeralmente un tempo e un patrón rítmico característicos; a música do tango, por exemplo, escríbese en compás de 2/4 e 4/4.[6]
Así como os ritmos musicais se definen por un patrón de tempos fortes e débiles, os movementos corporais repetitivos da danza adoitan apoiarse na alternancia de movementos musculares fortes e débiles, que coa repetición se fan cada vez máis precisos e sutís.[7] Ademais, as danzas complexas compostas por unha secuencia fixa de pasos requiren sempre frases e melodías de certa duración fixa para acompañar esa secuencia.

O acto mesmo de bailar, os pasos en si, xera un «esqueleto inicial de pulsos rítmicos» que debeu preceder a calquera acompañamento musical separado, mentres que a danza en si, tanto como a música, require manter o tempo,[8] do mesmo xeito que os movementos repetitivos utilitarios de camiñar, arrastrar e escavar adquiren, a medida que se refinan, algo da calidade da danza.[7]
Por iso, o acompañamento musical xurdiu na danza máis antiga, de xeito que os antigos exipcios tiñan un tal Athotus por inventor do baile, de quen se di que observou que a música que acompañaba os rituais relixiosos facía que os participantes se movesen ritmicamente.[9] Antes, na Europa medieval, Mechthild de Magdeburgo, aferrándose á danza como símbolo da vida santa anunciada nas palabras de Xesús «Toquei a frauta e vós non bailachedes»,[10] escribe: «Non podo bailar a menos que ti me dirixas. Se queres que salte en alto, canta ti e saltarei, no amor e do amor ao coñecemento e do coñecemento ao éxtase por riba de todo sentido humano».[11]
De feito, o célebre tratado de danza Orchésographie de Thoinot Arbeau, do século XVI, describe oitenta ritmos de tamboril distintos.[12]

Como se mostrou anteriormente, a danza foi representada ao longo dos séculos como unha resposta á música, mais, tal como indicou Lincoln Kirstein, é polo menos tan probable que a música primitiva xurdira da danza. Shawn está de acordo, afirmando que a danza «foi a primeira arte da raza humana, e a matriz a partir da cal xurdiron todas as demais artes», e que mesmo «a métrica da nosa poesía actual é o resultado dos acentos necesarios para o movemento corporal, xa que o baile e a recitación se realizaban simultaneamente»,[5] unha afirmación apoiada en parte polo uso común do termo «pé» para describir as unidades rítmicas fundamentais da poesía.
Tipos de danza
[editar | editar a fonte]
Existen moitos tipos de bailes e xéneros de danza, e as súas definicións dependen de factores sociais, culturais, estéticos, artísticos e morais. Os estilos de danza poden dividirse en teatrais e non teatrais: entre os primeiros están o ballet, a danza moderna e o jazz; entre os segundos, a danza folclórica e a danza social.[2] Cada danza, independentemente do estilo, ten algo en común: implica ter flexibilidade e movemento do corpo, así como unha boa condición física.
Danzas populares ou folclóricas
[editar | editar a fonte]As danzas folclóricas desenvolvéronse a partir de formas tribais antigas e manteñen a miúdo o seu significado orixinal.[2] Están profundamente enraizadas nas tradicións culturais dos pobos, desenvólvense dentro de comunidades específicas e son unha forma de expresión popular transmitida de xeración en xeración. Estas danzas reflicten a vida cotiá, os valores, as crenzas e a historia dun grupo ou nación.
As características da danza popular ou do folclore son:
- Expresión cultural: cada danza folclórica é propia dunha rexión ou país, como o flamenco en España, o tango na Arxentina ou a chacarera na Arxentina e Bolivia.
- Movemento libre: en xeral, as danzas folclóricas son moi expresivas e non se centran tanto na técnica perfecta como en transmitir emocións e contar historias.
- Vestimenta tradicional: os bailaríns adoitan vestir roupa típica que varía segundo a rexión.
- Música e ritmo: utilizan música popular e instrumentos tradicionais de cada cultura, como guitarras, tambores ou frautas.
Danzas clásicas
[editar | editar a fonte]As danzas clásicas, como o ballet, teñen as súas raíces nas cortes europeas do Renacemento e o Barroco, e foron formalizadas principalmente en Francia.[4] O ballet é a forma máis destacada de danza clásica, coñecido pola súa disciplina rigorosa, os seus movementos técnicos e a súa estética refinada.
As características da danza clásica ou do ballet son:
- Técnica estrita: céntrase no perfeccionamento de posturas e movementos precisos, como o uso das puntas (bailar sobre a punta dos pés).
- Estrutura formal: as coreografías seguen unha estrutura formal e en moitas ocasións contan historias mitolóxicas ou literarias.
- Vestimenta e escenografía: a vestimenta é altamente estilizada e os escenarios son elaborados, con énfase na estética visual e na música de compositores clásicos como Chaikovski ou Prokofiev.
- Clases e adestramento: os bailaríns de ballet pasan anos perfeccionando a súa técnica en escolas de danza especializadas.
Danza moderna
[editar | editar a fonte]
A danza moderna xurdiu a finais do século XIX e comezos do XX nos Estados Unidos e en Europa como unha revolta contra o ballet tradicional e a danza interpretativa, rexeitando as técnicas formais e buscando a expresión persoal a través do movemento, con pioneiras como Loie Fuller e Isadora Duncan.[13] Ruth St. Denis e o propio Ted Shawn fundaron en 1915 a escola Denishawn, na que se formaron coreógrafas como Martha Graham e Doris Humphrey, e a danza moderna aprendeu a transmitir emocións das que o ballet prescindía, abordando temas contemporáneos.[13]
Entre os principais exemplos de danzas modernas atópanse:
- A danza contemporánea: evolución da danza moderna que combina técnicas do ballet, da danza moderna e movementos naturais do corpo.
- O jazz: estilo dinámico que integra técnicas do ballet con movementos enérxicos, xiros e saltos influenciados pola música jazz.
- A danza urbana (street dance): conxunto de estilos nados en contextos urbanos e en comunidades afrodescendentes, como o hip hop, o breakdance, o popping e o locking.
- A danza experimental: estilos que exploran o corpo e o movemento desde perspectivas innovadoras, rompendo cos formatos tradicionais.
Enfoques
[editar | editar a fonte]Teatral
[editar | editar a fonte]A danza teatral ou de concerto imita a emoción, a personaxe ou a narrativa, mentres que a danza formal enfatiza os patróns de movemento.[2] Así, moita danza de concerto, como a ópera, depende dunha estrutura narrativa dramática, pero existen tamén formas sen trama: o ballet branco, xénero xurdido no século XIX, apartouse da narrativa para ofrecer interludios de danza rítmica.[14] Un exemplo ben coñecido é a «danza dos pequenos cisnes» do Lago dos cisnes.
O ballet desenvolveuse a partir de producións dramáticas cortesás de Francia e Italia dos séculos XVI e XVII,[4] e acadou unha grande popularidade na era romántica. Rudolf Laban observou que os europeos modernos parecían totalmente incapaces de captar o significado dos movementos rítmicos primitivos,[15] unha situación que comezou a cambiar no século XX con producións como A consagración da primavera de Igor Stravinski, cun novo idioma rítmico que evoca sentimentos primordiais dun pasado primitivo.[16]
Os estilos de danza clásica da India adoitan ter tamén forma dramática e distinguen entre o nritta ou danza pura e o nritya ou danza expresiva.[17]
Os estilos de danza e teatro clásicos xaponeses como o kabuki e o noh, como a danza e o teatro indio, distinguen entre producións de danza narrativa e abstracta. As tres categorías principais do kabuki son jidaimono (histórico), sewamono (doméstico) e shosagoto (pezas de danza).[18] De xeito similar, o noh se clasifica en dramático (geki) e refinado (furyū), segundo cal sexa o elemento principal da peza.[19]
Participativo e social
[editar | editar a fonte]Os bailes sociais, aqueles destinados á participación máis ca a un público, seguen de preto o patrón rítmico da música, polo que termos como vals e polca se refiren tanto a pezas musicais como ao baile en si. O ritmo dos pés dos bailaríns pode mesmo formar parte esencial da música, como no claqué. Entre os bailes sociais cóntanse formas como o baile de salón, o charlestón ou o twist.[2] A danza africana, pola súa banda, é profundamente rítmica: os bailaríns externalizan os patróns rítmicos da música percusiva, marcando ritmos cos pés e outros co torso, e a súa habilidade avalíase pola precisión rítmica.[20]
Estudos de danza
[editar | editar a fonte]
Na década de 1920, os estudos da danza (práctica da danza, teoría crítica, análise musical e da historia) comezaron a ser considerados como disciplinas académicas. Na actualidade estes estudos son unha parte integral das artes en moitas universidades e programas de humanidades. A finais do século XX recoñeceuse o coñecemento práctico como igual ao académico, o que conduciu á aparición de prácticas de investigación. Unha ampla gama de cursos de baile están dispoñibles, incluíndo:
- Práctica profesional: habilidades de interpretación e técnica, docencia.
- Práctica de investigación: a coreografía e o desempeño.
- Etnocoreoloxía, que abrangue os aspectos relacionados coa danza de: antropoloxía, estudos culturais, estudos de xénero, estudos de área, teoría post-colonial, etnografía etc.
- A danzaterapia ou terapia do baile.
- A danza e a tecnoloxía: os novos medios e tecnoloxías de alto rendemento.
- Análise do movemento Labán e estudos somáticos.
Hai títulos académicos dispoñibles, desde licenciaturas e mestrados ata doutoramentos e outras bolsas posdoutorais.
Coreografía e elementos da danza
[editar | editar a fonte]A coreografía (literalmente «escritura da danza», tamén chamada composición da danza) procede das palabras gregas «χορεία» (danza circular, corea) e «γραφή» (escritura). É a arte de crear estruturas en que suceden movementos; o vocábulo composición tamén se pode referir á navegación ou conexión destas estruturas de movementos. A estrutura de movementos resultante tamén pode ser considerada como a coreografía. As persoas que crean a coreografía chámanse coreógrafos.
Os elementos (movementos) e características específicas dunha danza empréganse para elaborar unha coreografía, e a partir deles poden inventarse novos movementos para crear novas coreografías. A coreografía tamén se emprega en situacións especiais, como na cinematografía, o teatro, os musicais, os concertos, as performances, eventos e presentacións artísticas.
Elementos que conforman a danza
[editar | editar a fonte]
A danza componse de diversos elementos básicos que se interrelacionan, logrando transmitir emocións ao público e ao propio bailarín:
O uso predominante dun ou doutro elemento non é sempre parexo; nalgúns bailes predomina o ritmo, noutros o uso do espazo, noutros o estilo etc. É importante destacar que, de acordo co tipo e o xénero de baile, acentuarase o uso dun ou doutro elemento. Dentro do baile vanse creando novos xéneros e variantes ao crear novas coreografías e desta forma vanse diversificando.
Cando a danza se manifesta cunha intención determinada, diferente do que é o puro bailar ou do equilibrio estético que é o ballet clásico, pódese complementar co que se pode denominar «adicionais non danzantes»: a mímica, o xesto simbólico, o canto e a palabra.
Psicoloxía da danza
[editar | editar a fonte]De principio a fin o que foi a historia da danza viuse dentro dos métodos tradicionais para a preparación dun bailarín, mais ao longo deste tempo os profesores percatáronse de que estes métodos non sempre deixan o alumno de danza da forma mellor preparada. Por iso é importante ver os avances que se tiveron na ciencia do deporte e a psicoloxía, para así poder ter unha información máis intelixible para poder aplicar a psicoloxía no ensino da danza e poder outorgar un mellor rendemento aos estudantes desta disciplina, ao igual que dará un mellor panorama para a preparación mental que implica a danza.[21]
Pirámide da actitude escénica
[editar | editar a fonte]É a que experimentan os bailaríns durante a súa actuación, conducíndoos a unha actitude escénica, o cal é orixinado polos cambios realizados polo bailarín para poder render ao máximo. Na base atópase a motivación, posteriormente a confianza nun mesmo, consecuentemente a intensidade e por último a concentración.[21]
- Motivación
A motivación lógrase cando unha persoa atopa por certo medio un xeito de satisfacer algunha necesidade e así crea unha mellor disposición ou aumento pola realización de dita acción.[22]
Hai algunhas situacións onde se pode observar que o bailarín o ten todo (extensión, técnica, forza), mais non chegan a dar o seu máximo. En cambio atópanse outras situacións de bailaríns aos que lles custa máis traballo, é dicir, carecen do talento pero chegan a obter un nivel máis alto.
- Confianza nun mesmo
É o segundo nivel da pirámide de actitude escénica, sendo un dos niveis máis influentes na actuación da danza, ao igual que parte integral do programa psicolóxico de rendemento. Esta confianza dentro da danza identificarase pola sólida fe que obteña o bailarín no momento de aprender e realizar certa técnica ou representar algún papel. Polo tanto, nunca se debe limitar a un bailarín o ensino de habilidades técnicas e artísticas, polo que se lles debe mostrar a confianza en canto á capacidade da execución de devandita técnica.[21]
- Intensidade
Refírese ao grao de preparación psicolóxica que terá o bailarín no momento previo da súa actuación. Esta caracterízase polas diversas evolucións que presentarán no estado fisiolóxico, como son os latidos do corazón, a presión sanguínea, a produción de adrenalina e mesmo o medo. Os bailaríns pódena presenciar dun xeito tanto positivo como negativo.[21]
- Concentración
O máximo punto da pirámide de actitude escénica. En certas ocasións é o menos comprendido, non obstante ser o que sintoniza os bailaríns na súa actuación. É a capacidade que se ten cara a unha cousa nun longo período de tempo.[21]
A danza noutras aplicacións
[editar | editar a fonte]A danza incorpórase tamén a disciplinas deportivas como a ximnasia, a patinaxe artística sobre xeo ou sobre rodas, a natación sincronizada e a ximnasia rítmica, así como o kata, das artes marciais, que se pode asociar a un tipo de baile. Por outra banda tamén se utiliza como figura literaria metafórica, por exemplo ao describir o movemento de obxectos inanimados: «as follas bailaban co vento». Así mesmo, a danza desempeña un papel comunicativo dentro dos patróns de comportamento dos animais: as abellas forraxeiras, por exemplo, empregan a chamada «danza das abellas» ou danza de meneo para comunicar a localización e a abundancia de fontes de alimento afastadas.[23]
Galería de imaxes
[editar | editar a fonte]- Baile asturiano.
- Escena típica da danza asiática oriental.
- Ballet clásico.
Notas
[editar | editar a fonte]- ↑ Definicións no Dicionario da Real Academia Galega e no Portal das Palabras para danza.
- 1 2 3 4 5 6 7 8 "Dance". Encyclopædia Britannica (en inglés). Consultado o 2026-11-02.
- ↑ "La danza en la Edad Media". Ciudad de la Danza (en castelán). Consultado o 2026-11-02.
- 1 2 3 4 "Ballet". Encyclopædia Britannica (en inglés). Consultado o 2026-11-02.
- 1 2 Shawn, Ted (1946). Dance We Must (en inglés). Londres: Dennis Dobson Ltd. p. 50.
- ↑ Fallon, Dennis J. (1977). The Art of Ballroom Dance (en inglés). Minneapolis: Burgess Publishing.
- 1 2 Kirstein, Lincoln (1969). Dance (en inglés). Nova York: Dance Horizons Incorporated. p. 4.
- ↑ Kirstein, Lincoln (1969). Dance (en inglés). Nova York: Dance Horizons Incorporated. p. 3.
- ↑ Kirstein, Lincoln (1969). Dance (en inglés). Nova York: Dance Horizons Incorporated. p. 12.
- ↑ Evanxeo de Mateus 11,17.
- ↑ Kirstein, Lincoln (1969). Dance (en inglés). Nova York: Dance Horizons Incorporated. p. 108.
- ↑ Arbeau, Thoinot (1967). Orchesography (en inglés). Nova York: Dover.
- 1 2 "Modern dance". Encyclopædia Britannica (en inglés). Consultado o 2026-11-02.
- ↑ Greskovic, Robert (2005). Ballet 101. A Complete Guide to Learning and Loving the Ballet (en inglés). Limelight Editions.
- ↑ Laban, Rudolf (1960). The Mastery of Movement (en inglés). Londres: MacDonald and Evans. p. 86.
- ↑ Wagner, Abigail. "A Different Type of Rhythm" (PDF). Lawrence University, Wisconsin (en inglés). Arquivado dende o orixinal (PDF) o 08 de outubro de 2016. Consultado o 2026-11-02.
- ↑ Devi, Ragini (1990). Dance Dialects of India (en inglés). Delhi: Motilal Banarsidass.
- ↑ "Kabuki". MIT Global Shakespeares (en inglés). Consultado o 2026-11-02.
- ↑ Nakamura, Yasuo (1971). Noh. The Classical Theater (en inglés). Nova York: Walker/Weatherhill.
- ↑ "African dance". Encyclopædia Britannica (en inglés). Consultado o 2026-11-02.
- 1 2 3 4 5 Taylor, Jim; Taylor, Ceci (1995). Gaia, ed. Psicología de la danza (en castelán). Madrid. ISBN 978-84-8445-223-2.
- ↑ Pinillos, José Luis (1977). Principios de psicología (en castelán). Madrid. ISBN 84-206-2100-5.
- ↑ "Honeybee". Encyclopædia Britannica (en inglés). Consultado o 2026-11-02.
Véxase tamén
[editar | editar a fonte]| Wikimedia Commons ten máis contidos multimedia na categoría: Danza |
Bibliografía
[editar | editar a fonte]- Cohen, S. J., Dance As a Theatre Art: Source Readings in Dance History from 1581 to the Present. Princeton Book Co. 1992. ISBN 0-87127-173-7.
- Marcelle Michel, Isabelle Ginot, La danse au XXe siècle. París, Larousse, 1995 (ISBN 2-04-019984-5).
- Amelie Soyka, Tanzen und tanzen und nichts als tanzen. Tänzerinnen der Moderne von Josephine Baker bis Mary Wigman. AvivA, Berlín, 2004. ISBN 3-932338-22-7.