Kitab nintika nî - 1
Livre de Calcul – 1
2
Kitab nintika nî - 1
Livre de Calcul - 1
SIL Tchad
Hadjer Hadid
2022
Langue: massalit, parlée dans la préfecture d’Assoungha à
l’est du Tchad, et au Soudan, surtout dans l’Etat fédéral du
Darfour occidental.
Titre en français : Livre de Calcul - 1
Genre : matériel didactique – livre de calcul
Adapté et utilisé avec la permission de DAPLAN, Tchad
Kanaa norgolon̰iŋa wî (Traducteurs) :
Juma Ibrahim Harun, Abderazik Mahamat Ahmat, Ishak
Kamis Mahamat, Gamaraddin Mahamat Harun, Abdelmajid
Abdalla Sileman, Juma Adam Yaya, Eunice Kua
Suran̰ nena wî (Illustrations) :
DAPLAN, Usman Ibrahim Adam (couverture)
Troisième édition 2022
Nombre d’exemplaires : 250
© 2019, 2020, 2022 SIL Tchad
Site de ressources en langue massalit -
https://masarak.org/
2
Kanaa ndâŋa
Kitab gi nintika nî 1 mbo 2 mbo ye. Kaa kâddunjar
kanaa masaraka nûre gâr enteye. Kitab gu gîlaŋ hâkkuma
Cad tag ndîŋar, kaŋgi yakunuŋ kana ta fandaŋ nogolon̰iŋ
nulte tulte mbo tîndiŋara. Kaa guca kâddi kanaa Gera taŋa
mbo nâyirii wî kul kanaa tuu rok ena. Mi du inta molo kul
kanaa masarak mbo morgolon̰iŋaye.
Kitab 1 ti kûde dora mbo ndisisa mbo tonosinje.
Hâgudu mi nîkariyaa tuu lîjira mîniŋa mâyiriwo rok menaye.
Nîkariyaa wîwo alle kitab “Nitika masaraka mosiŋi!” Adire
Sileman Abakar sene 1996 tena gi molo mulaye.
Kitab 2 gi du kûde nûmukura mbo nen̰a mbo
tonosinje. Hâgudu lêlen̰ subu taŋ mâri na wî mbo ayeje sene
taŋa mbo nintika njindi taŋa mbo koy tenegiye. Hâgudu
nintika njiŋanta nî mbo gâyiriya njiŋanta nî mbo tonosinje.
Préface
Ces livres de Calcul-1 et Calcul-2 sont destinés aux locuteurs de la
langue massalit. Les livres destinés aux classes de post-alpha des
associations membres de la FAPLG (Fédération des Associations de
Promotion des langues du Guera), à la base des livres de calcul du
Départment pour l'Alphabétisation et la Promotion des Langues Nationales
(DAPLAN) du Tchad ont été traduit en massalit.
Le livre Calcul-1 présente l’addition et la soustraction. Dans la
version massalit, nous avons ajouté plusieurs questions de la vie courante
tirées du livre du calcul « Nitika masaraka mosiŋi ! » réalisé par Collection
PROPELCA Cameroun et adapté par Souleyman Abakar (édition
expérimentale, 1996).
Le livre Calcul-2 présente la multiplication et la division ainsi que des
notions rudimentaires permettant à l’apprenant de connaître les sept jours
de la semaine, les douze mois de l’année et la lecture de l’heure. Il introduit
aussi la lecture et le calcul des pièces et des billets de banque ainsi que
quelques notions de gestion élémentaire (gestion du micro-commerce, des
micro-projets, etc.)
3
Giraye 1
Sumin̰ nintika nû
2
3
4
4
5
6
7
8
9
5
Katab geya sumin̰ nî
Bûtasi :
Kodoka mbo kodoka ta caki mbo :
6
Gosinja 1 mbo 2 mbo
1
//
2
7
Gosinja 3 mbo 4 mbo
3
3
8
Giraye 2 Gosinja 5 mbo 6 mbo
9
Gosinja 7 mbo 8 mbo
10
Giraye 3 Gosinja 9 tag
Kûyyo nosinja
4 3 2 1 0
11
Gosinja 0 tag
0 Igi fere ye !
0
0
0
Gulasira 1 : Landir jera – Kûlukta sânduk mo ninda wî
nitin, dîsir îniŋam sumin̰ nduŋ:
… … … … …
… … … … …
12
Gulasira 2 : Koran̰ sânduk ta mana wî nintina, sumin̰
îniŋa mbo njiraŋa nîbin:
2
9
3
6
1
5
0
8
3
7
4
13
Gulasira 3 : Sumu jîkala, sânduk mo âsurosi ken:
5 7 9
6 0 8
Gulasira 4 : Âsurosi jîkala, dîsir îniŋam sumin̰ nduŋ:
… …
… …
14
Giraye 4 Dora : « + » (rok)
2 + 1 = 3
Usumi gi « + » dora nî ye. Ti dora ambenjereye.
Usumi gi du « = » tebet de lasira molo dûmmo
undunjiye. Tiro « gûkasa » uriye.
Usumi gi hâbutuu gê gê na ambenjereye « … = … ».
Dora tiro gi noŋ de mundunji: 7+2=9
hâgudu gi noŋ dole lo dîsir koy mundunji:
7
+ 2
9
Nenjera:
3+1=4
4+5=9
5+3=8
3 4 5
+ 1 + 5 + 3
4 9 8
15
Gulasira : Nintika meni:
2 + 5 = …
Mintini :
3+6= 1+3=
5+3= 4+4=
2+2= 6+1=
4+3= 5+4=
6+2= 4+2=
1+5= 7+1=
8+1= 1+4=
2+7= 2+5=
16
Lîjira mînim hâbutuu mige wî kûjom mintini:
1. Adam kimin̰ mbara tene. Kima yakunuŋ binu binu
tûn̰a, binije ŋgarna tûn̰a?
2. Kaŋgi koroo mbara tene. Koro yakunuŋ moŋgo
tene-ken, moŋgeta ŋgarna tene kaŋgi gi?
3. Nura binu tu ne, hâgudu binije mbara tarka. Toron
binije ŋgarna tene?
4. Katir moŋgeta mbara torona, baba ta du tu nda
todorona. Kooy ŋgarna ûka?
5. Adam kûn̰oo kaŋ tenen, baba ta du tu tûn̰a, Adam
toron kûn̰oo ŋgarna tene?
6. Katir subbo sû tu torona, hâgudu n̰erem kaŋ torona.
Ŋgarna torona lêle tîlem?
7. Da koran̰ as ne koro tu torona. Kooy toron koran̰
ŋgarna tene?
8. Dûŋga riyalko tene, baba ta riyalta as tûn̰a. Dûŋga
riyalta ŋgarna tene?
9. Adam dee kaŋ, tîce mbara tene. Kooy malta ŋgarna
tene?
10. Yaya kokor mbara subbo ron, hâgudu kaŋ n̰erem
torona. Kooy ŋgarna torona lêle tîlem?
17
Giraye 5 Mirsi sumin̰ nîŋ
Sumin̰ wî gâr mena mosiŋa, joo kaŋ kaŋ katab meni:
0 ____ ____ ___ kûyyo
1 ____ ____ ___ tîyaw
2 ____ ____ ___ mbara
3 ____ ____ ___ kaŋ
4 ____ ____ ___ as
5 ____ ____ ___ tur
6 ____ ____ ____ iti
7 ____ ____ ____ mâri
8 ____ ____ ____ aya
9 ____ ____ ____ âday
18
Lîjira mînim hâbutuu mige wî katab mena mintini:
1. Kaŋgi kimin̰ mbeli tur kara mbo tene, kooy kimin̰
ŋgarna tene? Masal: 5+1=6
2. Adam kokori mbo dîkta tur mbo tene, kooy kokor
ŋgarna tene?
3. Kala moŋgeta iti nôma, tîle rayŋgi mbo tene. Kooy
moŋgeta ŋgarna tene?
4. Nura asee kora mbo fîlta koran̰ iti mbo ndîŋ torona.
Kooy toron koran̰ ŋgarna tîndiŋa?
5. Dûŋga tîce jîsaa tur, dûni mbara tene. Toron kooy
ŋgarna tene?
6. Kima gendegu moŋgeta mbara n̰an, âmin du tur
tin̰ana. Kooy toron ŋgarna tin̰ana?
7. Adam binije as tenen, Katir du binije kaŋ tene. Kooy
lo toron binije ŋgarna ene?
8. Kala asee koran̰ kaŋ, kâcamuu koran̰ as torona.
Kooy toron ŋgarna ûka?
9. Yaya tîce mâri, jâwi mbo tene. Kooy toron malta
ŋgarna tene?
10. Dûŋga binu tîyarko n̰û, hâgudu binije mâri baba to
ko tûn̰a. Kooy binije ŋgarna tenere?
19
11. Taŋi tatarta tur caki dol ne, hâgudu kaŋ caki tu dol
tene. Kooy tatarta ŋgarna tene?
12. Nura moŋgeta kaŋ subbo n̰an, tur n̰erem tin̰ana.
Kooy ŋgarna tin̰ana?
13. Ahmat riyalta as tenen, baba ta riyalta as tûn̰a.
Kooy toron ŋgarna tene?
14. Katir tumurta as subbo njiŋan, as n̰erem tinjiŋana.
Kooy toron ŋgarna tinjiŋana?
15. Kaa iti lo âsurum waka. Mbara dummo wanarka
tîran ŋgarna ûka?
16. Kala Asta kâli mbara, mbeli iti tene. Toron kimin̰
ŋgarna tene?
17. Nura tatarta iti tena, Kaltam kaŋ tena. Kooy
ŋgarna ena?
18. Adam riyalta kaŋ tenen, baba ta riyalta iti tûn̰a.
Kooy riyalta ŋgarna tene?
20
Giraye 6 Ûtukko gosinja
10
Koroo mbara na sîkal:
Koroo mbara na wîm, n̰agaramta ûtuk mene. Hâgudu
sumin̰ kûyya molo âday mosiŋa : 0, 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8,
9. Wî kooy ûtuk ye. Sumi ûtuk molo dole minnde-ken,
sumin̰ wî modoronti.
Bûtasi ucuŋa wî ûtuk-ûtuk ye. Sule ninda wî tîlo-tîlo
ye. Ûndi tîle gi ûtuk tenegiye.
Ûndi 1 mbo 0 mbo = 10 Ûndi 1 mbo 1 mbo = 11
21
Un̂di 1 mbo 5 mbo = 15 Ûndin̰ 2 mbo 2 mbo = 22
Ûtukta Tîle-Tîle
10 = 1 0
11 = 1 1
15 = 1 5
22 = 2 2
Sumi yakunuŋ joo kaŋ kaŋ katab ken:
10 ___ ___ ___
11 ___ ___ ___
12 ___ ___ ___
13 ___ ___ ___
14 ___ ___ ___
15 ___ ___ ___
22
16 ___ ___ ___
17 ___ ___ ___
18 ___ ___ ___
19 ___ ___ ___
20 ___ ___ ___
21 ___ ___ ___
22 ___ ___ ___
23 ___ ___ ___
24 ___ ___ ___
25 ___ ___ ___
26 ___ ___ ___
27 ___ ___ ___
28 ___ ___ ___
29 ___ ___ ___
23
30 ___ ___ ___
40 ___ ___ ___
50 ___ ___ ___
60 ___ ___ ___
70 ___ ___ ___
80 ___ ___ ___
90 ___ ___ ___
24
Lîjira mînim hâbutuu mige wî katab ken mintini:
1. Kaltam kokor aya tenen, Katir mbara tûn̰a. Toron
ŋgarna tene?
2. Yaya binije mbara torona, Katir du binije aya
torona. Kooy tîran ŋgarna orona?
3. Asta moŋgeta âday tenen, Nura tu tûn̰a. Kooy
ŋgarna tene?
4. Adam moŋgeta mâri sûbbo ndûn̰un, kaŋ n̰erem
tûndun̰una. Kooy ŋgarna ûka?
5. Nura koran̰ kaŋ asee nîŋ ne, hâgudu mâri kâcamuu
nîŋ tene. Kooy toron koran̰ ŋgarna tene?
6. Yaya mbeli iti, kâli as tene. Kooy kimin̰ ŋgarna tene?
7. Mama Mahamat leker tur Adre ne, tur Tôŋgori tene.
Kooy leker ŋgarna tene?
8. Ahmat dee mbara gendegu sûbbo ron, aya n̰erem
torona. Kooy ŋgarna torona?
9. Tîrimbilta as kusul inden, tuu iti kar usula. Kooy
ŋgarna ûka?
10. Dûŋga tîce tur gendegu tîban, tur âmin tidibana.
Kooy ŋgarna tîdibana?
25
Giraye 7 Acal sumin̰ nî 0 molo 99 :
0 1 2 3 4 5 6 7 8 9
10 11 12 13 14 15 16 17 18 19
20 21 22 23 24 25 26 27 28 29
30 31 32 33 34 35 36 37 38 39
40 41 42 43 44 45 46 47 48 49
50 51 52 53 54 55 56 57 58 59
60 61 62 63 64 65 66 67 68 69
70 71 72 73 74 75 76 77 78 79
80 81 82 83 84 85 86 87 88 89
90 91 92 93 94 95 96 97 98 99
Gulasira 1 : - kanaa mbo 20 molo 30 nintin
- kanaa mbo 35 molo 45 nintin
- kanaa mbo 52 molo 64 nintin
- kanaa mbo 70 molo 80 nintin
- kanaa mbo 88 molo 100 nintin
Gulasira 2 : Sumin̰ wî wo landira katab ken:
29 _____ 60 _____
42 _____ 14 _____
26
38 _____ 17 _____
53 _____ 76 _____
85 _____ 91 _____
68 _____ 99 _____
24 _____ 57 _____
Gulasira 3 : Ganii feree wîm sûmin̰ kûyya wî nandam:
20 21 .... 23 24 25 .... 27 28
46 .... 48 49 50 .... .... 53 ....
79 .... .... 82 .... 84 .... .... ....
27
Giraye 8 Gulasira 4 : Ûndi yakunuŋ bûtasi 10 tene.
Sânduk mo jîkala, bûtasi ŋganna tene-ken katab ken:
… …
… …
… …
… …
…
…
28
Gulasira 5 : Bûtasi wî awun ambenin, nintika wî mintini
12 + 6 = 18
21 + 4 = ___
22 + 6 = ____
20 + 20 = ____
Gulasira 6 : Mintini:
12 + 7 = ..... 32 + 11 = ..... 27 + 20 = ..... 6 + 7 = .....
24 + 3 = ..... 20 + 15 = ..... 42 + 6 = ..... 51 + 5 = ....
74 + 13 = ..... 16 + 20 = ..... 84 + 10 = ..... 68 + 20= ....
29
Gulasira 7 : Mîkala dole lo dîsir mintini :
23 45 36 57 36
+ 4 + 4 + 21 + 22 + 41
34 16 73 47 23
+ 22 + 32 + 24 + 10 + 21
10 17 15 25 61
+ 12 + 30 + 4 + 32 + 18
+ 23 + 41 + 50 + 32 + 20
23 24 68 44 52
+ 23 + 31 + 10 + 3 + 20
+ 23 + 13 + 10 + 1 + 6
+ 20 + 10 + 11 + 40 + 11
30
Giraye 9 Landir jera
Sumin̰ wî wo landira katab ken :
19 _____ 60 _____
32 _____ 14 _____
35 _____ 17 _____
53 _____ 72 _____
82 _____ 91 _____
78 _____ 99 _____
26 _____ 57 _____
Mîkala dole lo dîsir mintini :
9 8 7 12 7
+5 +3 +4 +2 +6
31
42 50 20 15 62
+ 6 + 3 + 6 + 4 + 2
63 45 37 88 27
+21 +30 +62 +11 +10
20 40 50 80 30
+30 +10 +20 +10 +30
10 20 10 71 61
+ 12 + 30 + 40 + 18 + 23
+ 27 + 40 + 30 + 10 + 10
23 24 61 44 61
+ 21 + 30 + 10 + 2 + 20
+ 15 + 12 + 6 + 3 + 6
+ 20 + 12 + 21 + 30 + 10
32
Lîjira mînim hâbutuu mige wî katab ken mintini:
1. Lêle sûgko zazari kar tîce 6 tidibana. Noroke taŋ
kâddur ûka, hâkkoy tîce 2 tidibana. Lêle ilim tîce
ŋganna tidibanan dole lo dîsir katab gena toron.
masal: tîce 6
tîce +2
tîce 8
2. Babikir jâgiyetam moŋgeta 2 ndûn̰un, hâgudu
juwafata 3 ndûn̰un, lâmunko 1 tûndun̰una. Hâkkoy
moŋgeta 4 tûndun̰unto tinnde. Inko jâgiyetam sîŋgee
gon̰ ŋganna ûkasi-ken dole lo dîsir katab gena toron.
3. Yakub lêle sûgko kûn̰oo 14 ndîŋ torona, dîmiŋgatam
5 ndîŋ torona, lêle kaŋgalaŋam 10 ndîŋ torona. Yakub
kûn̰oo ŋganna ndîŋ toronan dole lo dîsir katab gena
toron.
4. Hawa fîlta koran̰ 10 torona, tô ta du koran̰ 12
torona. Da îni du 13 torona. Inko fîlta îniŋa koran̰
ŋganna ûkasi-ken dole lo dîsir katab gena toron.
5. Yaya asee chuwalta 6 karra tam tununcuna.
Hâkkoy chuwalta 8 tunucunto tinnde. Inko chuwalta
ŋganna tanaŋtiyan dole lo dîsir katab gena toron.
33
Giraye 10 Ndisisa : « – » (ndisisa / maya)
Usumi gi « – » ndisisa ambenjere. In ken hâbutuu
mindisto minnde-ken tiro mbo migegiye.
Ndisisa tiro dîsir munduŋa wî noŋ nindo migegiye:
10 – 6 = 4
10
Hâgudu dole lo dîsir koy migegiye: – 6
4
Nenjera 1 :
Sîŋgee n̰in̰ san mo 10 inde. Kima tu 6 kul n̰agatim
tucuŋa, nêreŋa wî san mo 4 ye.
10 - 6 = 4
Nenjera 2 :
Waldaman̰ 6 lo markuban̰
n̰uŋ saam wamalanjen îŋa. Si in sêynu, 2 na înim
wâlandira, 4 na ûyom waka.
6–2=4
34
Lîjira mînim hâbutuu mige wî kûjom mintini:
1. Katir dee mbara tene, Nura tu tula. Ŋgarna nda
êrenji Katirko?
2. Baba halawa mbara ândiya, halawa mbara na
Adamko ân̰a. Ŋgarna mba êrenji?
3. Adam galamta kaŋ ne, Katirko tu tûn̰a. Ŋgarna nda
êreŋa?
4. Asta galamta kaŋ raku, Katirko mbara tûn̰a. Ŋgarna
nda êreŋa?
5. Kokori mînig kedem kaŋ tena, kedem kaŋ na mi
mula. Ŋgarna êreŋa?
6. Nura dee as ne, Adamko dee mbara tûn̰a. Dee
ŋgarna nda êreŋa?
7. Nura gonja tur ron, gonjo tu kala wo tûn̰a. Ŋgarna
nda êreŋa?
8. Kala tumurta tur torona, Nura as na tula, ŋgarna
nda êreŋa?
9. Ahmat malta mâri tene, tu gu ndîŋ torona, ŋgarna
nda êreŋa?
35
Lîjira mînim hâbutuu mige wî katab ken mintini:
10. Taŋi tatarta mâri tenen, iti na wâdara, ŋgarna
êreŋa? Masal: 7 – 6 = 1
11. Kokori kedem mâri tenen, mbara na wân̰ina,
ŋgarna kallaa êreŋa?
12. Adam kitabta mâri ron, mbara na ndîŋ torona.
Ŋgarna nda êreŋa?
13. Kora kedem mâri tenen, kaŋ na wârmina, ŋgarna
êreŋa?
14. Katir kokor mâri ne, as na tîyarko tûn̰a, ŋgarna
nda êreŋa?
15. Asta kedem aya tenen, mbara na wârmina, ŋgarna
êreŋa?
16. Adam kokor aya tene, iti na sesi ye, dîkta ŋgarna
tene?
17. Dûŋga binije aya ne, tu Adumko tûn̰a, ŋgarna
êreŋa?
18. Kaŋgi tîce mâri ne, tîce mâri na ndîŋ torona,
ŋgarna nda êreŋa?
19. Taŋi sîŋgee aya tenen, kaŋ kaŋgi tefela. Ŋgarna
êreŋa?
36
20. Ahmat malta aya ne tur na ndîŋ torona, ŋgarna
êreŋa?
21. Nura moŋgeta ûtuk ne, tu tin̰ana. Ŋgarna nda
êreŋa?
22. Katir fîlta chuwalta ûtuk ne, âday na ndîŋ torona.
Ŋgarna nda êreŋa?
23. Kala kôdokosi ûtuk tenen, mbara na wârmina.
Ŋgarna êreŋa?
24. Asta jôci mbo tîce mbo toron ûtuk tenen, kaŋ na
tîce ye. Jôci ŋgarna tene?
25. Ahmat hamamta ûtuk tene, kaŋ na dûni ye. Jîsaa
ŋgarna tene?
26. Katir dee ûtuk tenen, iti na îsana. Ŋgarna nda
êreŋa?
27. Kimin̰ ûtuk lo ratmo ûkan waka, as na lûkan îŋara.
Ŋgarna lûko inde?
28. Yaya moŋgeta ûtuk tarka, tur na ama awula.
Ŋgarna nda êreŋa?
10 – 1 = 10 – 3 =
10 – 2 = 10 – 4 =
37
10 – 5 =
9–1=
9–2=
9–3=
9–4=
9–6=
8–1=
8–2=
8–3=
8–4=
38
Gulasira 1 : Mintini:
7– 5= 10 – 3 = 15 – 2 =
16 – 9 = 20 – 10 = 48 – 4 =
17 – 4 = 35 – 10 = 9– 6=
36 – 10 = 89 – 9 = 66 – 4 =
33 – 3 = 29 – 5 = 24 – 12 =
Gulasira 2 : Dole lo dîsir mintini:
35 26 49
– 4 – 5 – 7
78 54 67
– 15 – 23 – 43
93 87 38
– 63 – 46 – 25
65 54 74 44 68
– 23 – 31 – 42 – 32 – 13
37 52 82 99 57
– 34 – 22 – 21 – 11 – 33
23 25 58 36 49
– 3 – 10 – 26 – 12 – 27
39 48 56 55 73
– 18 – 27 – 13 – 34 – 12
46 63 84 85 97
– 33 – 22 – 11 – 14 – 12
47 83 65 35 77
– 34 – 33 – 15 – 21 – 32
40
Giraye 11 Selteŋ gosinja
Gê de 88 lo 99 mintini…
99 ti ûtukta 9, hâgudu tîlota 9 tenegiye. Tiro molo dole
mintiki-ken, selteŋ tûkasi.
10 + 10 + 10 +
10 + 10 + 10 +
10 + 10 + 10 +
10
= n̰in̰ 100
ûtukta ûtuk mene-ken, selteŋi muri.
41
Acal: Gani selteŋ ta Gani ûtuk ta Gani tîle ta
(s) (û) (t)
1 0 0
Gulasira 1 : Sumin̰ wî gâr meni :
selteŋ ûtukta tîleta selteŋ ûtukta tîleta
s û t s û t
9 9 1 7 0
1 0 0 1 9 5
1 0 1 1 9 9
1 0 4 2 0 0
1 1 0 2 0 6
1 1 1 2 1 0
1 2 0 3 0 2
1 2 3 3 3 7
1 3 4 4 5 0
1 4 7 6 9 8
1 6 4 9 1 6
42
Gulasira 2 : Sumin̰ wî mîkala, selteŋ nene wî gûrko
kucuŋi :
301 31
99 528 275
455 45 62
768 184
Gulasira 3 : Sûmin̰ wî mîkala, ganii îniŋam munduŋi :
231 534 103 448 820
s û t
… … …
… … …
… … …
… … …
… … …
43
Giraye 12 Dora lama mbo
Hawa ligematta ûtuk-ûtuk kucuŋ ndîŋ toronto tinnde.
Yagu ti 19 ne, kîs tîlo tucuŋa, kîs tu gim tîle timira.
Hâgudu da ta karu 13 tûn̰a, kîsta 3 nandanarku
tucuŋa, 2 êreŋa.
(1)
1 9
ûtukta 1 mbo tîleta 9 mbo
+ 1 3
ûtukta 1 mbo tîleta 3 mbo
3 2
ûtukta 3 mbo tîleta 2 mbo
Nintika dole lo dîsir na wî gani tîle tam 9 molo dole
tûkan, lamin gani ûtuk tam naŋ, ûtukta tuu wî mbo
modoronteye.
44
Gulasira 1 : Sumin̰ wîwo jîkala nintina nod:
(1) (1) (1)
4 6 4 5 6 2
+ 1 5 + 3 7 + 2 8
6 … … 2 … 0
Gulasira 2 : Nintina toron:
5 8 7 6 4 8
+ 1 9 + 1 5 + 2 6
3 5 6 2 9 3
+ 2 7 + 3 6 + 2 4
2 9 4 4 5 6
+ 2 7 + 4 4 + 7 7
45
7 9 8 8 8 1
+ 6 5 + 1 8 + 3 7
9 9 4 7 7 4
+ 8 6 + 5 9 + 4 8
7 8 3 8 9 1
+ 5 4 + 2 8 + 2 7
9 9 3 7 5 4
+ 5 6 + 7 9 + 9 8
46
Giraye 13 Nintika selteŋ mbo
Nintika selteŋ nî gi lama ûtukta gi noŋ deye.
Gani ûtuk ta gim 9 molo dole tûkan, lamin gani selteŋ
nîm naŋ modoronteye.
1 2 6 2 6 1 8 9
+ 2 3 7 + 1 6 5 + 3 0 4
2 0 8 1 5 8 6 7 0
+ 4 0 5 + 1 7 4 + 3 2 8
5 5 5 3 9 2 4 8 8
+ 2 9 9 + 4 0 8 + 4 1 8
8 0 4 5 4 0 3 9 7
+ 1 0 9 + 2 8 0 + 3 9 7
2 5 6 4 9 5 6 7 4
+ 8 9 + 1 6 8 + 9 1
47
Dole lo dîsir katab ken mintini:
1. Lâbuse sûg kamisiya ko, asee koran̰ 179 torona.
Hâgudu sûg jimme na ko, asee koran̰ 105 torona. In
ko ti asee kooy koran̰ ŋganna torona?
2. Kono musumarta dûsuŋo tentiŋ 48 tinnde, târbezo
tentiŋ 34 tinnde, hâgudu kûtu tentiŋ 28 tinnde. Kono
musumarta kooy toron ŋganna tinnde?
3. Âli mbo Adiren̰ila mbo Dokona mbo tîran, kaŋgi
yakunuŋ morkolan̰ 250 udaŋa. Morkolan̰ kooy toron
ŋganna ena?
4. Dabala leru tene, înjo tene, dîk dan̰o tene, kokor
mbara tene, hâgudu bisko tene. Yagu bis gi tisinda-
kede jo tu tindiyana. Inko Dabala taŋ malta wî kooy lo
joo ŋganna enegiye?
48
Giraye 14 Âdumar gosinja
a) Âdumo : 1000
100 kg + 100 kg + 100 kg + 100 kg + 100 kg +
100 kg + 100 kg + 100 kg + 100 kg + 100 kg
Chuwalta asee nîŋ 10, chuwal yakunuŋ kîlon̰ 100 tene.
Inko asee kooy lo tîran kîlon̰ 1000 ûkasi.
100 kg gani 10 = 1000 kg
Gulasira 1 : Acal gu nodi:
990 991 992 993 994 995 996 997 998 999
1000 1001 1002 1003 1004 1005 1006 1007 1008 1009
1010
1020
1030
1040
49
b) 1000, 2000, 3000…
Sumin̰ 2548 mbo 1726 mbo inko ninin̰iŋiraye:
2000 1000
+ 500 + 700
+ 40 + 20
+ 8 + 6
2548 1726
âdumar selteŋ ûtukta tîlo-tîlo
1000 1 0 0 0
2548 2 5 4 8
1726 1 7 2 6
Gulasira 2 : Sumin̰ wî kîkala, ganii îniŋam nduŋi :
1033 ; 3564 ; 6208 ; 2190 ; 5576
âdumar selteŋ ûtukta tîlo-tîlo
… … … …
… … … …
… … … …
… … … …
… … … …
50
Gulasira 3 : Acal gu nodi:
1070
1080 1081
1090
2001
Gulasira 4 : Sumin̰ wî jîkala gi noŋ de nen̰eŋer:
124 = 100 + 20 + 4
3691 = 3000 + 600 + 90 + 1
1273 = .......... + .......... + .......... + ............
657 = .......... + .......... + .............
15 = ......... + ............
4705 = ......... + ........... + .......... + ..............
2528 = ........... + ........... + .......... + ..............
5019 = ........... + ........... + .......... + ..............
8006 = ........... + ........... + .......... + ..............
1540 = ........... + ........... + .......... + ..............
51
Giraye 15 Ndisisa gulusa mbo
Hawa ti ligematta kîs mo ûtuk-ûtuk kucuŋ ndîŋ toroke,
hâgudu tîlo-tîlo koy ndîŋ toroke.
Tiro kîsta 2
ligematta 4 (+10)
nda êreŋa,
hâgudu kaŋgi 2 4
noroke kar 7 (-1)
tinnden, kîsko tu
caciŋ tondorona.
- 7
In ken tiro kîs 1
noŋ ligematta 7
nda êreŋa.
1 7
Gulasira 1 : Gim ninda wî noŋ de nintini:
(+10) (+10) (+10)
44 45 62
(–1) (–1) (–1)
– 19 – 18 – 26
25 …7 ……
52
Gulasira 2 : Nintini:
50 37 47 55 54
– 25 – 19 – 28 – 18 – 27
25
22 52 76 84 68
– 6 – 15 – 48 – 17 – 29
145 212 246 630 426
– 68 – 145 – 157 – 162 – 177
235 670 144 608 517
– 54 – 189 – 48 – 374 – 98
262 300 613 216 421
– 75 – 143 – 91 – 169 – 336
53
Giraye 16 Nintini:
1. Kaa tuu tîran fîlta koyoŋ chuwalta 45 ônoma. Ila
molo chuwalta 16 ndîŋ orona. Inko fîlta îniŋ chuwalta
ŋganna nda êreŋoŋ?
2. Iyaŋa kodirta nige gi lo, kodirta 500 ron, 384 na
wîwo n̰eleŋayen tucuŋa. Tiro nda nêreŋa wî ŋganna
yoŋ?
3. Kîte makatarko Anjimena lo Mûndu tîŋa. Wâri
bûgan̰ mbara olona gi kîlon̰ 494 tene. Kîte ti kîlon̰ 258
târiŋa-kodo, tîrimbil ta tân̰ina. Hâgu tiro kîlon̰ ŋganna
nda êreŋoŋ?
4. Hille tum kûjo ken, neren̰o unduŋto innde. Jiciriya
kaa 3 na nda enteyaka, kaa 187 îdirana. Jiciriya nda
ena, kaŋgi gîlaŋ na gu kaa 49 nda ôlona, mbarlaŋa gu
kaa 56 nda ôlona, kaŋgi kaŋgalaŋa gu kaa ŋganna nda
ôlonoŋ?
5. Dûŋga tîce 652 tene. Dâwway kar 385 ibiro tocha.
Tîce nêreŋa ibiro ochnda wî ŋganna yoŋ?
54
Giraye 17 Acalko nosinja
Mi rok geya mbo ndisisa mbo mosiŋa. Yagu maŋ
njiŋanta yoŋ mâmunta yoŋ kaa nîŋa yoŋ naŋa yoŋ acal
ginoŋ nindo genan, nîyembo tafak ndenin hâbutuu naci
mbo nînji mbo gosinjeti. Hâgudu nêrenji koy gosti.
Masal:
Sene tu, mûcoo tur lo tîran kûcaŋ somko njiŋanta nû
ena. Njiŋanta nîbi ti acal dîsir na gi ta kawo tena.
Hâbutu yakunuŋ nûka gu, lêle noŋ gâyiriya taŋa noŋ
nîŋa yoŋ naya yoŋ nduŋ-kodo, nêreŋa gu nintin kosiŋ
tunduŋaye.
Lêle Mâyirna wî Naci Nînji Nêrenji
(+) (-) (=)
1/1/2020 Kon̰oma tanara 1200 1200
3/1/2020 Nditi tanara 1200 2400
5/1/2020 Labuse tanara 1200 3600
6/1/2020 Ilili tanara 1200 4800
8/1/2020 Njîkiya tanara 1200 6000
2/2/2020 Njiŋanta 5000 1000
menen̰eŋa
Lêle 1 aye 1 sene 2020 Kon̰oma njiŋanta 1200 tanara.
Njiŋanta nîbi gi nintin acal mo gani naci nî gim
tunduŋa, hâgudu gani nêreŋa wî nî gim koy tunduŋa.
Lêle 3 aye 1 sene 2020 Nditi koy 1200 tanara, njiŋanta
nîbi 1200 naya mbo 1200 nêreŋa mbo todorona, 2400
ûka gani nêreŋa wî nî gim tunduŋa. Hâkkoy lêle 5 aye 5
sene 2020 Lâbuse 1200 tanara, njiŋanta nîbi 1200
naya mbo 2400 nêreŋa mbo todorona, 3600 ûka gani
55
nêreŋa nîm tunduŋa. Inko ke-de, Ilili tanara mbo
Nĵikiya tanara mbo acal mo katab ken tunduŋa.
Lêle 2 aye 2 sene 2020 mûcoo kooy lo îdirana, njiŋanta
nîbi gi mbo njiŋanta nîdirana wîwo kosiŋ 6000 ûka,
1000 gu sânduk mo le 5000 na wîwo inta 1000, 1000
tenen̰eŋa, tendekere ente ta jam. In ken njiŋanta nîbi
gi ti acal mo njiŋanta 6000 nêreŋa gi molo 5000 nîŋa
wî ndis, 1000 nêreŋa ilu gani tam tunduŋa.
Gulasira:
1) Jâgalo wo aye naro koy gâyiriya tam njiŋanta 12000
ûnjiye. Lêle 10/2/2020 nar ûn̰a. Lêle 11/2/2020 ilim
n̰ûgi taŋa 3000 ndîŋar, kaya nîŋa 2000 ndîŋar, hâgudu
sukkar taŋa 1200 tîndiŋara. Hâgudu 18/2/2020 ilim
jîne taŋa mbo kitabta nîŋa mbo 2800 tîndiŋara. Kallo
ndeteŋa-kodo acal dîsir na gim nduŋ.
Lêle Âyirna wî Naci Nînji Nêrenji
(+) (-) (=)
56
2) Dalma sene tu kârifi tûka fîlta koyoŋ, chuwalta 17
tônoma, 11/11/2020 ilim tîrimbilko nucun toŋo
tanara. 15/11/2020 ilim chuwalta 2 ndîŋ n̰amu
tîndinjimana. 20/11/2020 ilim du chuwalta 6 ndîŋ ron
kimin̰wo binije îndiye taŋ nda tena. Hâgudu
24/11/2020 ilim du chuwalko tîlo caciŋ tôsi mbo jîre
mbo baka-baka tenen̰eŋa. Kallo ndeteŋa-kodo acal
dîsir na gim nduŋ.
Lêle Âyirna wî Naci Nînji Nêrenji
(+) (-) (=)
Hâgu acalko geya gi mosiŋa! Maŋ ba jiya-ken, gâyirin
njiŋanta mbûnjiyoŋ, sûg mo gâyirigiyoŋ, âsur koyoŋ
fîlta mbo asee mbo nôm nara yan koy, hâbutu yakunuŋ
acal to fandaŋko genan nda ûrgurtariteyande, kallo de
gâyiriteye. In ken acal gi nîyembo ndaŋ-ndaŋte.
Hâbutu yakunuŋ acal gi ta kawo but-buta genteye,
acal tîlem rûgurtaŋ genteyande. Kitab 2 ilim de acal
hâbutuu but-but na gani tîlem undunji gu mosiŋki.
57