0% ont trouvé ce document utile (0 vote)
481 vues429 pages

PAPA2

Le document présente une série pédagogique sur l'enseignement de la langue berbère, soulignant l'importance de la transmission de la langue dans son état naturel. Boussad Kebir, un pionnier de l'enseignement du berbère, propose des outils didactiques pour renforcer et consolider cet enseignement après des années d'ostracisme. L'approche méthodique de Kebir vise à éviter les dérives d'une pédagogie imposée et à promouvoir une éducation authentique et respectueuse de la culture amazighe.

Transféré par

aftyssmalak
Copyright
© © All Rights Reserved
Nous prenons très au sérieux les droits relatifs au contenu. Si vous pensez qu’il s’agit de votre contenu, signalez une atteinte au droit d’auteur ici.
Formats disponibles
Téléchargez aux formats PDF, TXT ou lisez en ligne sur Scribd
0% ont trouvé ce document utile (0 vote)
481 vues429 pages

PAPA2

Le document présente une série pédagogique sur l'enseignement de la langue berbère, soulignant l'importance de la transmission de la langue dans son état naturel. Boussad Kebir, un pionnier de l'enseignement du berbère, propose des outils didactiques pour renforcer et consolider cet enseignement après des années d'ostracisme. L'approche méthodique de Kebir vise à éviter les dérives d'une pédagogie imposée et à promouvoir une éducation authentique et respectueuse de la culture amazighe.

Transféré par

aftyssmalak
Copyright
© © All Rights Reserved
Nous prenons très au sérieux les droits relatifs au contenu. Si vous pensez qu’il s’agit de votre contenu, signalez une atteinte au droit d’auteur ici.
Formats disponibles
Téléchargez aux formats PDF, TXT ou lisez en ligne sur Scribd

Boussad KEBIR

AWFUS
n tutlayt tamaziɣt

- Tajerrumt, talɣiwin
- Tajerrumt, taseddast
- Taseftit
- Tirawalt, ilugan n tira
- Isental n uselkin n ulmud alemmas

Asqamu Unnig n Timmuzɣa


2011
ASNEMMER

Ma teẓra tezrart-agi tafat, tajmilt tameqqrant


ad tuɣal i kra n win / tin i yi-d-yefkan
afus n tallelt ɣas ula s wawal ẓiden.

Tanemmirt ay imeddukkal !

Tajmilt, ad tuɣal diɣen i


Usqamu Unnig n Timmuzɣa
(H.C.A.)
TAGURI

A widen iran ad lemden Tamaziɣt, tutlayt n tyemmat n wacḥal d amelyun


n Yizzayriyen akked Tezzayriyin, ha-tt-a-n gar yifassen-nwen tezrart-agi i
ssarameɣ ad awen-tili d asalel ara awen-yessifsessen almad n tutlayt-nwen.

Zrin leqrun rnan wiyaḍ, tutlayt-nneɣ tedder kan seg yimi s ameẓẓuɣ. Yella
wayen i tt-yessidren iḍelli : timucuha, inzan, tamedyezt akked temseɛraq.
Imdanen ttaken azal i wawal. Maca iḍelli mačči d ass-a : iḍelli d lkanun neɣ d
tajmeɛt, ass-a d tilibizyu, iḍelli d awal, ass-a d tugna… Ass-a, yessefk ad taɣ
Tmaziɣt abrid n tira. D ayagi kan ara tt-isellken di tallit am tagi ideg nettidir ass-
a, tallit ideg yejla wayen akk i tt-yessidren iḍelli. Ass-a, agdud ur neddim tira
yeḥkem s lmut ɣef yiman-is.

Adlis-agi, ad tafem deg-s 5 yiḥricen :


 Tajerrumt, talɣiwin.
 Tajerrumt, taseddast.
 Taseftit.
Tirawalt, ilugan n tira.
 Isental n uselkin n ulmud alemmas.

Ad tafem deg-sen akk iferdisen addayen n tutlayt-nwen, wid ara ken-


yawin deg ubrid n tira, s yisulal ilan assaɣ akked yidles amaziɣ : inzan, isefra,
innan, iḍrisen iwezzlanen… Ur tettafeḍ ara deg udlis-agi tirawalt (agemmay)
akked umawal imi i d-ffɣen yakan d idlisen i yiman-nsen.

D tidet, tasensegmit tatrart tedda deg ubrid n tzemmar akked usenfar


asnegman, tasensegmit ideg tajerrumt, taseftit, amawal akked wayen akk yeɛnan
tira, d allalen kan i ureṣṣi n tzemmar akked usenfar asnegman (Approche par
compétence et démarche du projet).

Maca akken ttwaliɣ, tamsalt-nneɣ temgirred acemma ɣef tin n wiyaḍ.


Tutlayt-nneɣ ass-a, yewi-d ad d-tenǧer abrid-nni i d-neǧrent tiyaḍ. Anelmad-
nneɣ ass-a-ladɣa win yellan d amazɣawal, yeḥwaǧ taɣessa n tutlayt acku tutlayt
yeṭṭeḍ-itt yakan ɣur yemma-s (Grammaire explicite). Ha-t-a wayen i yi-yeǧǧan
sumreɣ-awen-d tazrart-agi.

-7-
Maca tewi-d ad nerr lwelha-nneɣ ɣer yiwet n temsalt s wazal-is : aselmed
n Tmaziɣt deg uɣerbaz, ur d-yewwi ara ad yili d aselmed n tjerrumt i tjerrumt,
imi tajerrumt d allal kan gar wallalen-nniḍen ara aɣ-yessiwḍen ɣer ureṣṣi n
tzemmar akked usenfar asnegman (Grammaire textuelle).

Tazrart-agi tebɛed aṭas i wakken ad tili d amahil yemmden. Ẓriɣ aṭas i


txuṣ. Ssarameɣ kan ad tili d asurrif ara d-yawin wiyaḍ.

Ihi a win i tt-yufan txuṣ di kra ad t-yernu. Ma nedda deg ubrid-a, ɣas
yessawen yerna ɣezzif, awwaḍ ad naweḍ.

Ahaw ihi, aql-i ttekleɣ fell-awen.

Boussad Kebir

-8-
TAZWERT

Après une longue et laborieuse période d’une démarche militante, voilà


qu’apparaît en fin l’intervention professionnelle dans l’enseignement du berbère
devenu aujourd’hui officiel après de longues et pénibles années d’ostracisme.

La présente série pédagogique, bien alignée, que nous propose Mr


Boussad Kebir s’inscrit dans une prospective méthodique d’organisation, de
renforcement et de consolidation de l’enseignement de notre langue. Il est un
des pionniers dans la profession depuis 1995, année du boycott scolaire.

Maître assidu, connaisseur de la langue, attentif avec ses élèves, vivace,


Boussad va plus loin qu’enseigner. Il transmet la langue dans son état naturel.
Comme tous les promoteurs du domaine de l’enseignement, il s’inscrit de son
expérience et de celle des autres pour ensuite développer et concevoir des outils
didactiques. Il va encore davantage plus loin d’autant plus qu’il sait les
retombées négatives d’une démarche «pédagogique» orientée, dirigée et
imposée par toutes les formes tutélaires. Voilà pourquoi, ses productions
serviront à coup sûr de remparts immédiats aux tentations arbitraires qui se
corroient dans de vaines intentions.

Il est évident que Mr Kebir fait dans la continuité évolutive de l’œuvre du


grand amusnaw : Mouloud Mammeri.

Mass Kebir yewwi-tt-id abrid abrid, itellem-aɣ-d aselmed d tullma. Yedda


di lebɣi i temɣer n yinelmaden s lebɣi n wakken ttimɣuren. Yewwi-tt-id am
waman deg waman, ulac akukru, ur t-iɛedda uzaylal, ur deg-s laɛgez.

Dulaqrar yettunefk-as uselmed si zik-is, imi d amusnaw yessudumen


tamusni deg unnar.

Tanemmirt ay ameddakel s teqbaylit.

Abdennour Abdesselam

-9-
- 10 -
1

Deg tutlayt, yal awal ɣur-s sin


wudmawen : talɣa / tawuri.
Deg uḥric-agi, ad tissineḍ kan talɣiwin.

- 11 -
- 12 -
01 Tazwert :

Awal Di temsirt-agi, yewi-d ad terreḍ lwelha-k ɣer wassaɣan gar


Tafyirt wawalen di tefyirt, gar tefyar deg uḍris. Awal d aferdis
Aḍris agejdan n tutlayt. Di tefyirt, yal awal ɣur-s tawuri.

Ɣer

Yenna umusnaw :
…Axxam, ibennu ɣef llsas. Llsas-nneɣ nekni d ayen nnan d wayen gan yimezwura-nneɣ. D
win i aɣ-ilaq ad d-nejmeɛ ass-a. Awerrat iḥerzen ayen i as-d-yekkan sɣur lwaldin-is, yelha;
win yernan s ayen i as-d-yeǧǧa baba-s, yif-it.

Lmulud n At Mɛemmer
« Yenna-as Ccix Muḥend », asebter 26.

Lmed

* Deg uḍris-agi awezzlan, llant (4) n tefyar. Beddunt akk s usekkil ameqqran, keffunt akk s
wagaz n taggara. Yal tafyirt ɣur-s assaɣ d tin i tt-id-iḍefren.

* Tafyirt tamezwarut ɣur-s (4) wawalen, gar-asen assaɣen. Ma nbeddel-asen amkan, tafyirt ad
as-iruḥ unamek.

* Yal awal ɣur-s talɣa d unamek : sin wudmawen, ur yettili yiwen i yiman-is.

Ihi :
- D assaɣen gar wawalen i d-yettakken tafyirt.
- D assaɣen gar tefyar i d-yettakken aḍris.

Cfu

* Aḍris, d taggayt n tefyar gar-asent assaɣen.


* Tafyirt, d taggayt n wawalen gar-asen assaɣen.
* Awal, d taggayt n yisekkilen : tiɣra d tergalin.
* Awal, d aferdis agejdan n tutlayt. Ɣur-s sin wudmawen :
talɣa d unamek.
* Awal, yettili d isem, d amyag, d tanzeɣt…

- 13 -
Ssefru

1- Acḥal n tefyar deg uḍris-agi :

Yenna-as baba-s i mmi-s :


- A mmi, ḥader ad tettuḍ, lɛibad ur ɛdilen ara, yella walbaɛḍ yella ulac-it, yella walbaɛḍ ulac-it
yella.
Yenna-as :
- A baba, acu ay d lmeɛna n wawal-a ?
Yenna-as :
- Yella walbaɛḍ yedder, ileḥḥu, medden akk ttwalin-t, meɛna iɛac kan yeqqim, ur t-id-
yettadder yiwen, ur yewi ur yerri. Yella wayeḍ yemmut lameɛna igad i d-yeggran deffir-s
mazal la as-qqaren : akken i as-yenna neɣ akken yexdem leflani; ulamma iɣsan-is uɣalen d
aɣebbar, mazal isem-is ttaddren-t-id medden, awal-is d lfeɛl-is ttuṣerrafen.

Lmulud n At Mɛemmer
« Isefra n Si Muḥend u Mḥend », asebter 101.

2- Acḥal n wawalen di tefyar i d-iteddun :

- Win yebɣan, yettnadi amek; win yugin, yeqqar kan ulamek.


- Am win yettnadin tilkin deg uqerru uferḍas.
- Am win yettrebbin ibki, la taduṭ la ayefki.
- Yal wa yettṣerrif seg wayen yesɛa.
- Teḍra yid-neɣ am uɣyul iɛebban aman, netta yemmut si fad.
- Axxam-nneɣ yeččur d isɣaren, ur nufi swayes ara nenher aɣyul.
- Ur xeṭṭeb deg wass n tmeɣra, ur ttaɣ aɣyul di tefsut.
- D tirget yexsin iseg rɣiɣ.
- Daxel n waman i ffudeɣ.
- Rraḥa nnig usawen.
- Lexla ur nefrig, acemma ur d as-yedrig.
- Tixsi ɣef wakken d-nnan, d idammen-is i tt-yenɣan.
- Win yebɣan ad tṣeggem, iṣeggem iman-is.
- Teḥzen tneqlet ur yenqic bab-is.
- A win ifetren s lekdeb, i yimensi swayes ?

3- Ales tira i uḍris-agi tesqedceḍ asekkil ameqqran d usigez.

Aɣerbaz ladɣa iɣleb-itent akk skud meẓẓi uqcic aqerru-s fessus irḍeb am urekti akken tebɣid a
bnadem ad t- tɛarkeḍ mi ara yuɣal d argaz ad t- id- yaf lḥal yeqqur kan ɣef wayen yeḥfeḍ di
temẓi- s d ayen kan iwimi ara d- yettɛawad d tameslayt yelmed ass-nni ara d-izewwiren s iles-
is.

Lmulud n At Mɛemmer
« Yenna-as Ccix Muḥend », asebter 15.

- 14 -
4- Ssemyezwer awalen tsuffɣeḍ-d tifyar.

- Ala / uḍar / ḥafi / i / yenta / yeddan / usennan.


- Meqqrit / taddart / lecɣal / meẓẓiyit / n / nekkni / nekker-d.
- Tebɣu / tekk / -it / annect / i / ad t-id-yas / amcum / -is / wass.
- Iɣenni / mi / ad / yelluẓ.
- Zerriɛa / akken / temɣi / ad / teɣli.
- Di / ttwaɛqalen / ssuq / yirden.
- Igenni / win / am / ireǧmen.
- Is / usɣar / yeqqur.
- Ters / i / akken / anda / tufeg.
- Yimɣi / ṣṣaba / n / tettban.
- Di / luḍa / usyax / yekker.
- Aɣrum / laẓ / yettak / !
- Iɣunfa / teswa / azger / tajlibt.
- Aɣilas / mmi / -s / d / yizem / n.
- Tayni / tezdayt / tettarew.
- Deg / am / yeṭṭfen / waman / win.
- Amrar / win / am / yesbeddayen.

5- Ssemyezwer tifyar akken ad d-tsuffɣeḍ aḍris :

- Yerra- as winna-nniḍen : i lukan ad yeqqar ula d wagi, amek ara d-nali ?


- Yewweḍ-d unebdu, teqqur temduct-nni.
- Yenna-as yiwen deg-sen : ad nneggez ?
- Seg wass-nni i d-yeqqim wawal-a : meyyez qbel aneggez.
- Ufan anu d alqayan.
- Zik-nni, sin yigra ttidiren deg yiwet n temduct n waman.
- Ruḥen ad nadin tayeḍ.

- 15 -
02 Tazwert :

Di temsirt iεeddan, twalaḍ aferdis agejdan n tutlayt :


Isem "Awal". Awal yemmal tigawt, taɣara, taɣawsa… Tura, ad
twaliḍ win yemmalen taɣawsa. Nessawal-as "isem".

Ɣer

Abareɣ d waḍil

Yiwen wass, abareɣ yelluẓ. Ittnadi ittnadi, armi yufa ajgagal n waḍil s ufella n teslent. Mi
yessiked deg yiguza n waḍil, imi-s yettarew-d aman. Ijgugel ijgugel, awwah d awezɣi ! Yuɣal
ibeddel abrid, inna-as :
- Zegzaw ! Mazal ur yewwi ara. D nekk ara yeččen aẓberbur i d-ssagren leɛrur !

Lmed

- Am wakka tettwaliḍ, awalen: wass abareɣ. ajgagal, waḍil, teslent yiguza, imi, aman, awezɣi,
abrid, aẓberbur, leɛrur, mmalen akk taɣawsa-ama nettwali-tt ama ur tt-nettwali ara- Nessawal-
asen "Ismawen".

Cfu

Isem d awal yemmalen taɣawsa.

Ssefru

1- Kkes-d ismawen deg tefyar i d-iteddun :

- Win i as-yennan asif yeshel, ad t-yezger mi ara yeḥmel.


- Win i as-yennan yeshel qeḍran, ad iruḥ ad yessisen.
- Win i as-yennan teshel teɛfart, yeɛfes-itt melba arkasen.
- Win i as-yennan yeshel ubrid, ad yezwir nekkni ad t-neḍfer.
- A win igezzmen tiragliwin, taduṭ-ik teqqim d tibantiwin.
- Ma tsusmeḍ rebḥen yisɣan, ma tewteḍ ad tḥazeḍ iman-ik.
- Ul, yeččur; imi, yeqqur.
- Atmaten d atmaten; aɛebbuḍ, yedḍa-ten.

- 16 -
2- Fren-d ismawen gar wawalen i d- iteddun :

Lmed, anelmad, adrar, iles, yura, fell, am, aɣrum, tudert, amru, abrid, asaka, tadla, addag, iɣil,
tasga, tura, imal, mger, tarakna, alag, tarubya, amger, asagem, dmu, tidmi, atig, astag, aruy,
tafat, akal, ddaw, aselsu, talaba, taruka, ini, adlis, aru, amaru, abareɣ, asfel, krez, afeg, affug,
tira, axxu, aɣersiw, agḍiḍ, aḍris, tanekkra, amtiweg, ilel.

3- Err ajerriḍ ddaw yisem deg uḍris i d-iteddun :

Afrux di ccetwa

Yiwen ufrux di ccetwa, laẓ, asemmiḍ, yeɣli iri n ubrid, yeqqim-as-d kan ad yesselqef. Ha-t-a
yiwen ileḥḥu-d, yezzuɣer-d tafunast. Wwḍen-d nnig-s, tafunast tebra-d i ticict, a lxir-ik a
Rebbi : d taḥmayant d taččarant, dayen kan. Afrux-nni temḍel-it dinna. Cwiṭ kan, tezreɛ-it-id
terwiḥt. Ɣas yufa-d iman-is yenṭeḍ ddaw ticict, yekkes-as usemmiḍ-nni, yekkes-as laẓ.yerra-tt
i useffer. Yettseffir, yesčewčiw dinna, d tameɣra. Iɛedda-d wuccen :
- Ticict tesčewčiw !
Yewhem. Yebbeɣ aqamum-is, yufa afrux amcum. Yenna-as :
- Yya-d fell-ak i ttnadiɣ.
Yečča-t.

Muḥend u Yeḥya

Sgunfu

Yeqqar Saɛid Iɛemrac :


Ur yelli ttar ara d-yuɣalen
Atmaten fkan afus
Ur yelli nnif i d-yeqqimen
I wid iwumi yeɣli waggus
Ur yelli udabu yerẓen
S ugusim akked lḥerqus

- 17 -
03 Tazwert :

Akmam d Di temsirt iεeddan, twalaḍ awal yemmalen taɣawsa : isem.


umadwan Taɣawsa, tezmer ad tili d ayen i nettwali/ nettaṭṭaf. Tezmer
ad tili d takti neɣ d ayen iwimi nettḥulfu.

Ɣer

1- Win yebɣan ad iɣellet deg useggas, yezreɛ irden; win yebɣan ad iɣellet yal aseggas, yeẓẓu
isekla; win yebɣan ad iɣellet lebda, yesselmed tarwa.

2- Abrid n tlelli i t-ineǧren d tadukli.

3- Akken semmḍit i tekksen fad.

Lmed

- Err lwelha-k ɣer yismawen : irden, isekla, tarwa, deg umedya amezwaru. Mmalen
tiɣawsiwin i nezmer ad nwali, ad neṭṭef.
Nessawal i tɣawsa yecban tagi : "isem akmam".

- Deg umedya wis sin d umedya wis krad (3), awalen, tilelli, tadukli, fad, mmalen tiɣawsiwin
i aɣ-d-yettasen kan di lbal, yecban : tilelli, tadukli, neɣ ayen iwimi nettḥulfu, yecban : fad.
Nessawal i tɣawsa yecban tigi : "isem amadwan".

Cfu

Isem akmam : yemmal taɣawsa i nezmer ad nwali, ad neṭṭef.


Isem amadwan : yemmal taɣawsa i aɣ-d- yettasen kan di
lbal (d takti) neɣ ayen iwimi nettḥulfu.

Ssefru

1- Kkes-d isem deg tefyar-agi tiniḍ-d ma d akmam neɣ d amadwan :

- Win iteddun ɣef tidet yessawaḍ.


- Tawant tessexṣar lehdur.
- Axxam, d axxam nneɣ; aqjun, yesseglaf fell-aɣ.

- 18 -
- Tamusni, d asafu n wurɣu.
- Yettak laẓ aɣrum !
- Deg wass, d yir isallen; deg yiḍ, d yir tirga.
- Tamacahut, d ajlal n tmusni.

2- Err yal isem deg umkan-is di tfelwit i d-iteddun :

Isem akmam Isem amadwan

Tugdut, agḍiḍ, iṭij, aggur, aman, allaɣ, tasa, aẓref, targit, tannumi, talwit, argaz, tirrugza,
asaru, tasɣunt, isɣunen, taflest, tiḥerci, tudert, azebg, tamettant, afrag, uccen, tazdayt, tismin,
tazɣent, timri, amayeg, tasnit, tumert, atig, adlis, idles, tilelli, tiggdi, tasusmi, tafenṭazit,
tifeɣwa, izem, awtul.

3- Sseqdec ismawen i d-iteddun deg tefyar s ɣur-k :

Tamusni, tasusmi, asirem, tilelli, tadukli, laẓ, asemmiḍ, tasa, tissas.

4- Qqen yal tafyirt d unamek-is :

Tanfalit Anamek-is
d uccen yesɛa zzher
d amcic ur yesɛi lbaḍna
d azrem yeḥrec
d aɣerbal itett aṭas
ɣezzif ufus-is yettaker
yelha unyir-is iteddu ɣef uɛebbuḍ-is
meqqer uɛebbuḍ-is ur yesɛi yiwen wawal
d tata yeḥdeq
d bu yiles yeɣra

Sgunfu

Yeqqar Lmuhub Ɛemruc :


Nebɣa tamurt n yimawlan
Tameslayt n yibabaten nneɣ
Llḥen n tirga d ccnawi nneɣ
Ɣef ledwaḥ d yiẓekwan nneɣ
Ur nqebbel anemḍar
Deg wass ur nesɛi iḍelli d uzekka

- 19 -
04 Tazwert :

Acu yemmal Am wakken twalaḍ yakan, isem d awal yemmalen


yisem? taɣawsa. Acu i tezmer ad tili tɣawsa-agi ?
D ayagi dɣa ara twaliḍ di temsirt-a.

Ɣer

1- Argaz, d llsas; tameṭṭut, d ajgu alemmas.


2- Ccɣel, d izem; mi t-teɛniḍ, d awtul.
3- Teḥzen tneqlet ur yenqic bab-is.
4- Ibeddel adrum s uɣrum.

Lmed

- Err lwelha-k ɣer wawalen: argaz- tameṭṭut- izem- awtul- taneqlet- adrum- aɣrum.
Mmalen akk tiɣawsiwin. D ismawen.
- Deg umedya 1u, ismawen "argaz- tameṭṭut", mmalen amdan.
- Deg umedya w2, ismawen "izem- awtul", mmalen aɣersiw.
- Deg umedya w3, isem "taneqlet", yemmal imɣi.
- Deg umedya w4, ismawen "adrum- aɣrum" d tiɣawsiwin : ur llint d amdan wala d aɣersiw
wala d imɣi.
- Ismawen-agi akk i twalaḍ deg yimedyaten-agi, mgirrden d yismawen n yimdanen, n tmura,
n yimukan… ara twaliḍ di temsirin i d-iteddun.
- Yezmer yisem ad yemmal tigawt, taɣara, amigaw, allal, maca ayagi d ayen yerzan amawal.

Cfu

Isem, yemmal amdan, aɣersiw, imɣi neɣ taɣawsa nniḍen.

Ssefru

1- Qqen ismawen n wadar amezwaru ɣer wayen i mmalen deg wadar wis sin :

Adar 1u Adar w2
Azmam Amdan
Tazemmurt Taɣara
Taqcict Taɣawsa
Inisi Adeg

- 20 -
Tira Imɣi
Tezdeg Allal
Amru Ameggay
Amaru Tigawt
Tizi uzzu Aɣersiw

2- Efk-d (4) yinzan ideg isem yemmal amdan, aɣersiw, imɣi, taɣawsa-nniḍen.

3- Kkes-d isem deg tefyar-agi tiniḍ-d acu yemmal.

- Tuweḍ tyerza s aḥdid.


- Tamazirt m yizriben, tarewla ay iḥbiben.
- Argaz am tkermust, ɣer daxel ẓid, s ufella d asennan.
- Yettneqlab am tata.
- Win yeqqes uzrem, yettaggad aseɣwen.
- Melmi temẓi n yifilku? Yekker-d yerku !
- Azger amellal, d tassemt akk.
- Tasekkurt timellalin.

4- Smed ilem s yiwen ger yismawen-agi :

(tarubya- alim- ul- timẓin- iles- tilkin- tasedda- aferḍas- uglan- ulawen- awtul- anayna-
medden- aqjun)
* ………. yeččur ; ………. yeqqur.
* Am win yettnadin ………. deg uqerru ……….
* Wet-it ɣef ………. ad yettu ……….
* ………. d imellalen ………. d iberkanen.
* ………. aẓidan, yeṭṭeḍ ……….
* ………. n uxxam, ur tɣemm ara.
* ………. xfif, rnan-as ……….
* Ma yesɛa …….… ………. bɣan-t akk ………. i nnesba.

5- D acu-tt, d acu-tt ?

- Ssuq yeɛmer, imdanen ulac; aɣrum itewwa, times ulac.


- Ttejra ɛlayen, tnac n yifurkawen, yal afurk tlatin wafriwen.
- Ilul-d d netta, yuɣal d nettat, yuɣal d netta.
- Tazemmurt-iw ɛlayen, ur tt-ẓẓin yifassen, tefka-d tteẓẓina n yifurkawen, yal afurk yewwi
rebɛa n yigeḍman, yal ageṭṭum yesɛa iceḍban.
- Snat n tebbura meqlubi, ma ldint d ass, ma medlent d iḍ.
- Mugreɣ-d yemma jida, nniɣ-as anida akka, ɣer laxert ad d-uɣaleɣ.
- Yeksa umeksa, ur yeẓri acḥal yeksa ; ma ixus yiwen, yeḥṣa.
- Ttruɣ, yettru; ḍsiɣ, yeḍsa; anwa i d ameddakkel i t-yifen ?

- 21 -
Sgunfu

20 di yebrir

1 3
Teffeɣ-d teɣri seg yidurar Di ṭṭlam i d-yeldi allen
Ass n ɛecrin di yebrir. yettmurud ɣer tafat-is
Tufeg-d seg yigenni am yifer. S tmeslayt n yugurten
Deg tallunt ar d-tettferfir. I imeǧǧed i yimawlan-is
Amezruy yellan yeffer Asmi i as-d-slan yiderɣalen
Issaki-d wid ur nekkir Ɣef tidet zemmen-as imi-s

2 4
Ass n teɣri yimeṭṭi Yal tasuta ɣur-s aẓar
D llufan i d-yessawlen Yal aẓar ɣur-s idles-is
Amer nudan ayen ittnadi Ɣas ass-a azaglu imɛenṭar
D dduḥ-is i d-yujjaqen yeṭṭef seg yidis ɣer yidis
Yuggad ayen yettwali Ɣas ma qqaren d lbeṛbeṛ
Di ṭṭlam i d-yeldi allen D aserdun i iɣunfan jeddi-s

Said Iɛemrac
« Tasga n ṭṭlam », asebter 97.

- 22 -
05 Tazwert :

Isem Di temsirt iεeddan, twalaḍ isem d wayen akk yemmal.


amaẓlay Tura, ad twaliḍ ismawen n yimdanen, n tmura, n
yimukan… Nessawal-asen "ismawen imaẓlayen".

Ɣer

1- Ilul Ccix Muḥend u Lḥusin gar 1830 d 1840 di texliǧt At Ḥmed, n taddart Taqqa, di lɛerc
At Yeḥya.

2- Iseggasen 1857 d 1871 beddlen aṭas di tmeddurt n Si Muḥend u Mḥend i yuɣalen d


amentṛan, yettawi yettarra ger tmurt n Leqbayel, Lezzayer d Ɛennaba. Yuweḍ ula ɣer Tunes
anida yella gma-s amaẓuẓ Akli.

3- Yemmut Lmulud n At Mɛemmer ass n 25 di furar 1989 di Ɛin Ddefla, mi d-yuɣal si tmurt
n Lmerruk.

4- Racid Ɛellic, yura ungal Faffa d wungal Asfel. Ɛmer Mezdad, netta yura Iḍ d was, Tagrest
urɣu, Tuɣalin…

Lmed

- Err lwelha-k ɣer yismawen yeɣman s uzeggaɣ.


* Acu mmalen ?
* Amek uran ?
* Deg wacu i mgirrden ɣef yismawen-nniḍen ?

- Am wakka tettwaliḍ, ismawen-agi, mmalen: isem n umdan, n umkan, n wungal… anida


bɣun ilin di tefyirt, bdan s usekkil ameqqran.
Nessawal-asen "ismawen imaẓlayen".
Mgirrden ɣef yismawen isdukklanen.
Muqel.

Isem asdukklan Isem amaẓlay


Taxliǧt At Ḥmed
Taddart Taqqa
Lɛerc At Yeḥya
Tamurt Leqbayel. Lmerruk. Tunes
Azwel Faffa, Asfel

- 23 -
Cfu

Ismawen n yimdanen, n tmura, n yiɣerman, n tuddar,


n yimukan…, anida bɣun ilin di tefyirt, beddun s
usekkil ameqqran.
Nessawal-asen: "ismawen imaẓlayen"1.

Ssefru

1- Sseɣti tira n tefyar i d-iteddun :

* ɛebderreḥman bugermuḥ, isuffeɣ-d asaru tawrirt yettwattun, belqasem ḥeǧǧaǧ isuffeɣ-d


macahu, ma d ɛezdin meddur, netta isuffeɣ-d adrar n baya.
* maɛtub lwennas, yettwanɣa ass n lexmis 28 di yunyu 1998 di tala bunan, deg ubrid-is s at
dwala.
* ilul sliman ɛazem di lezzayer teṭṭef fransa, meqqer, yennuɣ mgal fransa; tefra, nfan-t ɣer
fransa; yuḍen, idiwa di fransa, yemmut, yemḍel di fransa.

2- Efk-d :

(4) yismawen n tmura.


(4) yismawen n yiɣerman (timdinin).
(4) yismawen n yimura.
(4) yismawen n yicennayen.

3- Efk-d :

(4) temnaḍin timazɣawalin di Lezzayer.


(4) tmura ideg ttutlayen Tamaziɣt.
(4) n yigelliden n tmurt n Tmazɣa.

1
Err lwelha-k :
Ismawen imaẓlayen, yewi-d ad d-yili fell-asen unadi lqayen; imi ar ass-a ur tefri ara tira n yismawen iberraniyen:
- Ad ten-naru akken llan di tutlayt n laṣel?
- Ad ten-naru s Tmaziɣt ?
- Amek ara naru isekkilen-nni ur nelli di Tmaziɣt (Ǧ, P, …)? Uɣal ɣer temsirin n yilugan n tira, aḥṛic w2.

- 24 -
06 Tazwert :

Isem n Di temsirin iεeddan, twalaḍ isem asdukklan d yisem


timmarewt amaẓlay. Tura, ad twaliḍ wid yemmalen iεeggalen n
twacult. Nessawal-asen "ismawen n timmarewt".

Ɣer

1- Win iwimi kkseɣ baba-s, ha-t-a-n deg yirebbi n yemma-s; win iwimi kkseɣ yemma-s, ha-t-
a-n deg ugudu nnḍen-as.

2- A mmi, tamusni d tafat n tidet.

3- Uh a uletma, ad am-iniɣ lehdur qerrḥen, yiwen ur kem-yebɣa, asmi d-tluleḍ i kem-


uggaden.

4- Ihi a gma acetki ulaḥed, azrem yuweḍ d talafsa.

5- Aɛudiw n baba d jeddi, rniɣ rrekba n deffir!

Lmed

- Deg yimedyaten-agi, awalen : baba- yemma- mmi- uletma- gma- jeddi, d iɛeggalen n
twacult; tuget deg-sen ur sɛin ara tiɣri n sdat acku d ireṭṭalen n taɛrabt.
Nessawal-asen "ismawen n timmarewt".

- Err lwelha-k ɣer yismawen n timmarewt "gma- uletma". Ad ak-d-banen am wakken uṣken
ɣef yiwen wawal.
Ala ! Di tilawt d uddisen : uṣken ɣef sin wawalen, akka :
1- "gma" deg-s : "g" neɣ "u" (mmi-s n…) + ma (yemma).
→ Mmi-s n yemma.
Deg usget : "ayt" (tarwa n…) + ma (yemma).
→ tarwa n yemma.
Ihi :
* gma (uma) = mmi-s n yemma.
* ayetma = arraw (tarwa) n yemma.

2- "uletma": deg- s: "ult / welt" (yelli-s n…) + ma (yemma)


→ yelli- s n yemma.
Deg usget: "yesset" (yessi- s n…) + ma (yemma)

Ihi :
* ultma = yelli-s n yemma.
* yessetma = yessi- s n yemma.

- 25 -
Cfu

Ismawen n timmarewt, d awalen yemmalen iɛeggalen


n twacult. Tuget deg- sen d ireṭṭalen n taɛrabt, ur sɛin
ara tiɣri n sdat.

Ssefru

1- Sseqdec (5) yismawen n timmarewt deg tifyar s ɣur- k.


2- Qqen isem n timmarewt ɣer unamek-is (d aqcic i yettmeslayen).

Isem n timmarewt Anamek- is


- baba - uletma- s n baba
- yemma - baba- s n baba / n yemma
- gma - win i iyi- d- yeǧǧan
- uletma - uletma- s n yemma
- ɛemmi - gma- s n yemma
- ɛemti - gma-s n baba
- jeddi - yelli- s n yemma
- setti (jida) - yemma- s n baba / yemma
- xali - tin i iyi- d- yesɛan
- xalti - mmi- s n yemma
3- Qqen isem n timmarewt ɣer unamek-is (d tameṭṭut i yettmeslayen).

Isem n timmarewt Anamek- is


- Argaz - Yemma-s n urgaz
- Amɣar - Uletma-s n urgaz
- Tamɣart - Baba-tsen n warraw-iw
- Alwes - Baba-s n urgaz
- Talwest - Gma-s n urgaz
- Tanuḍt - Tameṭṭut n gma-s n urgaz
4- Qqen isem n timmarewt ɣer unamek-is (d argaz i yettmeslayen).

Isem n timmarewt Anamek- is


- Tameṭṭut - Argaz n uletma-s n tmeṭṭut
- Ayyaw - Yemma-tsen n warraw-iw
- Tayyawt - Uletma-s n tmeṭṭut
- Aslif - Mmi-s n yelli/ n uletma
- Taslift - Yelli-s n yelli/ n uletma
5- Eg-d addag n yimarawen-ik.

- 26 -
Sgunfu

Tefkam lqima i wawal


Iseggmen wa sdat wayeḍ
Ur yezmir ad t-yeẓ lḥal
Ur yezmir ḥedd ad t-yesfeḍ
Ɣas zzman yettembeddal
Ɣas wa ad immet wayeḍ ad d-ilal
Kul lweqt ad t-id-yessiweḍ
Akken bɣun beddlen lecɣal
Ad yettɛeggiḍ ad yettazzal
Mkul amkan ar d ad t-yaweḍ.

Lewnis Ayt Mengellat

- 27 -
07 Tazwert :

Aḥerfi Tura, tessneḍ isem d wayen akk yemmal. Yeqqim-ak-d ad


d wuddis tissineḍ amek uṣken yismawen.
- wid yuṣken ɣef yiwen wawal: iḥerfiyen
- wid yuṣken ɣef sin wawalen neɣ ugar: uddisen.

Ɣer

1- Ur yettak laẓ aɣrum.

2- Yeqqar Yusef u Qasi : Weṣṣi-ten ɣef tegmat tenfeɛ, win yeɛran wayeḍ ad t-idel. Lḥif n
tegmat yewɛer, yessewrat ddel.

3- Am win iheddren i yanbaba-s.

4- Ay asɣersif, ma yettakk-d ugudu lexrif.

Lmed

- Deg umedya 1u, ismawen "laẓ, aɣrum" d iḥerfiyen acku uṣken ɣef yiwen wawal.

- Deg yimedyaten-nniḍen, ismawen "tagmat, yanbaba, asɣersif" d uddisen acku uṣken ɣef sin
wawalen neɣ ugar, akka :

Tagmat : t -------- t (talɣa tuntit) + gma : (g/u) + ma.


Yanbaba : ya + n+ baba = tameṭṭut n baba.
Asɣersif : Asɣar + asif = asɣar n wasif.

* Di temsirin n umawal, ad tafeḍ s telqey ismawen uddisen.

Cfu

Isem aḥerfi yuṣek ɣef yiwen wawal Isem uddis yuṣek ɣef
sin wawalen neɣ ugar.

- 28 -
Ssefru

Gzem ismawen uddisen i d-iteddun :

Isem uddis Yekka-d si:


- Amagraman - a + mager + aman

- Amagriṭij -…………………..

- Iɣesdis -…………………..

- Tizi uzzu -…………………..

- Ilmendis -…………………..

- Cufmejjir -…………………..

- Tiferzizwit -…………………..

- Akerdskil -…………………..

-Tagetnamka -…………………..

- Tasefnamka -…………………..

- Akerdis -…………………..

- Talɣaseddast -…………………..

- Tasnarrayt -…………………..

- Fudelɣem -…………………..

2- Ssemlil iferdisen tsuffɣeḍ-d ismawen uddisen:

Iferdisen Isem uddis


- iɣes + idis - iɣesdis

- iccer + agḍiḍ -…………….…

- qqes + ifereɛ (ifiɣer) - ………………

- asif + ger -………….……

- akal + ger - ……..………..

- 29 -
- tussna + asegmi -………….……
- awal + tussna - ……………..

- anamek + aber -……………...

- iɣes + tamart -……………..

- iles + tussna -………………

- ales + tussna -……………..

Sgunfu

Annaɣ a lezzayer
Annaɣ a lezzayer
Akken myufan bḍan-kem
Yal wa d amur yeddem
Laẓ zerɛen-t ɣef tarwa-m
Annaɣ a lezzayer
Tameɣrust ẓẓan
Ssarmen ad ččen lɣella-s
Asmi rɣan wussan
Mi d-yedhem uɛdaw fell-as
Ẓerrben-tt s yiɣsan
S yihni sswen lǧedra-s
Asmi d-ṣfan yigenwan
yezwar s aẓar-is maras

Ali Makur

- 30 -
08 Tazwert :

Am di tutlayin akk nniḍen, isem yezmer ad yili d amalay


Tawsit (awtem) neɣ d unti (tawtemt), assaɣ ger umalay d wunti:
yettemgirrid seg yisem ɣer wayeḍ.

Ɣer

1- Argaz d llsas, tameṭṭut d ajgu alemmas.


2- Win iran ad iḍum, ad iḍum ɣef umnar-is, ad yesfeḍ iɣeblan n uɣref di tmurt-is.
3- Bu yiles, medden akk ines.
4- Tewweḍ tfidi s iɣes.
5- Sserr ma drus, ma yegget messus.
6- Lxir, d uzzal ; ccer, d uffal.
7- Awal, i t-iferrun d awal.
8- Iruḥ ɣer Sedduq ad yessenz taxsayt.
9- Yemlal yizem tasedda.
10- Aḍar iteddu s aẓar.
11- Ers-d ers-d a naddam, mmi d amgud n rremman, awer yaḍen awer yehlek, ṣṣeḥḥa d
tezmert yeqwan.

Lmed

- Deg umedya 1u, ad ak-d-banent snat n tewsatin n yisem: amalay (argaz) d wunti (tameṭṭut).
- Deg umedya w2, ismawen "amnar, iɣeblan, aɣref" d imalayen, bdan s teɣri (a - i).
- Deg umedya 1u, w2 d w4, ismawen "tameṭṭut, tamurt, tifidi" d untiyen, bdan s tergalt "t", ma
d taggara nsen tettemgirrid seg yisem ɣer wayeḍ.
- Deg umedya w5 d w6, ismawen "sserr, lxir, ccer" d ireṭṭalen n taɛrabt. Llan gar-asen wid
ibeddun s tussda: "sser, ccer" llan wid ibeddun s tergalt "l". Imezwura, d ismawen n taɛrabt
ideg amagrad (‫ )اﻟـ‬ur yettwanṭaq ara. Wiyaḍ d ismawen n taɛrabt ideg amagrad (‫)اﻟـ‬yettwanṭaq2.
- Deg umedya w7, isem "awal" d amalay, ur yesɛi ara unti.
- Deg umedya w8, isem "taxsayt" d unti, ur yesɛi ara amalay.
- Deg umedya wg, isem "izem" d awtem, isem "tasedda" d tawtemt.
- Deg umedya w10, isem "aḍar" d amalay, unti ines - "taqejjirt", yemmal "asemẓi". Yezmer
ad yili yisem unti d amagnu, asemɣer ines deg umalay yemmal "acmat", yecban:
- Tabburt abbur
- Taddart addar…
- Deg umedya w11, isem "rremman" d areṭṭal si taɛrabt, d amalay, d agraw (une espéce). Unti
ines "taremmant", yemmal aferdis deg ugraw. Yezmer ad yemmal yiwet n tɛeqqayt neɣ yiwen
useklu.

2
Uɣal ɣer yisekkilen iwimi ssawalen di taεrabt "isekkilen n waggur d yisekkilen n yiṭij.

- 31 -
Cfu

Isem ɣur-s snat n tewsatin: amalay d wunti.


1- Amalay : ibeddu s teɣri (a. i. u), slid: laẓ, fad, medden…
2- Unti, talɣa- s :
- t…t : tameṭṭut, tamurt,.tafat, talwit, tisegnit, talast…
- t…a : tala, talaba, tasga, talafsa, tasa…
- t…i : tifidi, tiẓgi, tilelli, tili, tisfi, tidli, timmi…
- t….t : (tt) : tayet, tidet, tagnit, tabrat, tagmat, tizit…
Llan yireṭṭalen, ladɣa wid n taɛrabt :
- Win ibeddun s umagrad "l": lxir, lbir, lɣerba, leḥya, lqaɛa,
lɣella, lmakla, lwerd, leḥcic, lmut, leḥzen, lxedma, lɛid,
lɛib, lɛebd, lɛecc, leɛmer, leɛqel, lfeṭṭa…
- Win ibeddun s tussda : sserr, ccer, ssuq, nneɛma, ṭṭbib,
ṭṭbel, ttmer, ddel, ṭṭlam, nnif, ssif, rrif, lluḥ, ddheb, ṣṣber.
- Mi ara tili talɣa n wunti tebded ɣef tin n umalay, assaɣ
gar umalay d wunti yezmer ad yili :
- D awtem / tawtemt : aydi / taydit, amcic/ tamcict,
amɣar / tamɣart…
- D amagnu / asemẓi : aɣenja / taɣenjayt, afus/ tafettust…
- D acmat / amagnu : addar / taddart, abbur/ tabburt…
- D agraw/ aferdis : azemmur / tazemmurt, ifires / tifirest…

Ssefru

1- Smed tafelwit-agi tiniḍ-d acu i twalaḍ :

Amalay Unti
- aqcic -………………...…..
- …………………. - tameṭṭut
- ikerri (akrar) -…………….……....
- …………………. - tafunast
- iḥiqel -…………………….
-…………..……… - tasedda
- aḍu -……………..……..
-…………………. - tament
- amru -……………………
-…………………. - tafat

- 32 -
2- Qqen yal isem ɣer wazal- is :

Isem unti Azal n wunti


- Tibkit - aferdis deg ugraw
- tamduct - awtem / tawtemt
- takermust - asemẓi

3- Qqen yal isem ɣer unamek- is :

Areṭṭal n taɛrabt Anamek-is s Tmaziɣt


- laṣel - ajeǧǧig
- lehna - beṭṭu
- leǧwab - aẓar
- lǧehd - tazmert
- lwerd - tiririt
- lfiraq - talwit
- lektiba - tallelt
- lqima - azal
- lɣaba - tiẓgi
- lmuɛawana - tira

4- Af-d isem n Tmaziɣt i yal isem areṭṭal :

Areṭṭal n taɛrabt Azal-is s Tmaziɣt


- lɛebd - amdan
- lfeṭṭa -……………………..
- ddheb -………………….….
- leɣna -……………………..
- lḥubb -………………….….
- lebḥer -……………………..
- leḥbab -………………….….
- llebsa -……………………..
- lmakla -………………….….
- ṭṭlam -……………………..
- leḥcic -………………….….
- lɣerba -……………………..
- lweqt -………………….….
- leḥzen -………………….….
- lmut -………………….….
- leḥyat -………………….….
- lxedma -……………….…….
- lbir -………………….….

- 33 -
5- Efk- d :
- 5 yismawen imalayen
- 5 yismawen untiyen yesɛan talɣa : t ………. t
- 5 yismawen untiyen yesɛan talɣa : t ………. a
- 5 yismawen untiyen yesɛan talɣa : t …….... i
- 5 yismawen untiyen yesɛan talɣa: t …….. t (tt)

Sgunfu

Yeqqar Maɛtub Lwennas :


Nḥemmel dderz nettɛeggiḍ
Nettkaw am uceṭṭiḍ
Ntettu ansi i d-nɛedda
Iɛreq ccedd n uyeddid
Nettnadi ɣef ssmid
Anda akken izad ukerfa
Tameslayt i aɣ-d-ineǧren abrid
Ḍlan-as ṣṣdid
Ula d bab-is yestehza
Ccɣel ur yelli d ajdid
Neggul ur nerkid
Seg-neɣ i d-tjebbu tyita

- 34 -
09 Tazwert :

Di temsirt iεeddan, twalaḍ tiwsatin n yisem (amalay d


Amḍan wunti). Isem yezmer ad yemmal yiwet n tɣawsa, nessawal-
as "asuf"; am wakken yezmer ad yemmal ugar n yiwet n
tɣawsa, nessawal- as "asget".

Ɣer

1- Axxam ur nesɛi tamɣart, am wurti ur mesɛi tadekkart.


2- Rrẓen yizmawen, ččan wuccanen.
3- Amedyaz d tiṭ yettwalin, anda akken ddreɣlent wallen.
4- Mmi-s n udrar ḥmed Rebbi, d amaziɣ cfu ɣef laṣel- ik.
5- Deg uxxam- is, ur yesɛi zzit; deg yixxamen n medden, icerreḍ udi.
6- Ddunit tedda d wi ibedden, ɣas ma yella baba- s d aɣyul.

Lmed

- Di tazwara, err lwelha-k ɣer wawal "asuf". Sseqdacen-t yimuhaq. Yemmal "win yezgan i
yiman-is"3. S ubrid n usnerni n unamek n wawal, yettunefk d awal n tjerrumt i yemmalen
yiwet n tɣawsa4.
- Deg umedya 1u, ismawen "axxam, tamɣart, urti, tadekkart, mmalen akk yiwet n tɣawsa.
Nessawal-as "asuf".
- Deg umedya w2, ismawen "izmawen, uccanen" mmalen ugar n yiwet n tɣawsa.
Nessawal-as "asget".

Isem

Taɣawsa

Yiwet Ugar n yiwet

Asuf Asget

3
Solitaire.
4
Singulier.

- 35 -
- Deg umedya w3, isem "amedyaz" d asuf. Deg usget, tettbeddil teɣri n sdat, yettuɣal
"imedyazen".
a i

- Deg umedya w2, nerna tahrayt i yisem asuf "izem", yuɣal d asget "izmawen".

Izem + awen = izmawen

- Deg umedya w4, isem "adrar" yettuɣal ɣer usget s :


- Ubeddel n teɣri n sdat (a / i).
- Tmerna n teɣri "u" ger tergalt "d" d tergalt "r" ayen iwimi nessawal "tamlellit" ( O / u).
- Deg umedya w5, ismawen "zzit, udi" d isegten, ur sɛin ara asuf.
- Deg umedya w6, isem "ddunit" d asuf, ur yesɛi ara asget.
- Deg umedya w3, isem "tiṭ" d yisem "allen" mgirrden deg uẓar, ɣas ulamma yella wanida
qqaren "tiṭṭawin" neɣ "tiṭṭucin".

Cfu

Llan di Tmaziɣt sin yimḍanen :


Asuf : yemmal yiwet n tɣawsa.
Asget : yemmal uger n yiwet n tɣawsa.

Asileɣ n usget yettili-d s (4) wudmawen :


- Abeddel n umagrad :
* a / i : axxam / ixxamen…
* i / a : iccer / accaren…
- Tamlellit :
* O / u : adrar / idurar…
* u / a : asefru / isefra…
- Tahrayt :
* izem / izmawen…
* tisegnit / tisegnatin…
- Abeddel n umagrag, tamlellit d tehrayt :
* aẓar / iẓuran...

Ssefru

1- Efk-d :
- (5) yismawen isufen
- (5) yismawen isegten
- (5) n yisufen ur nesɛi asget
- (5) n yisegten ur nesɛi asuf

- 36 -
2- Smed tafelwit i d-iteddun :

Asuf Asget
*afrag * ………
*……… *awalen
* tifeɣwet * ………
* ……….. * igran
*tiẓgi * ………
* ……….. * tizeɣwa
*tala * ………
* ………. * isura

3- Smed tafelwit tiniḍ-d acu i twalaḍ :

Asuf Asget
*............ * akraren
* aydi *………..
* ………. * inurar
* tixsi * ………
*………. * tistan
* tameṭṭut * ………
*……… * tullas

4- Qqen yal isem deg wadar 1u ɣer talɣa-s deg wadar w2 :

Isem asget Talɣa-s


* tuddar
* imedyazen * abeddel n umgrad
* itran
* ulawen * tahrayt
* iluɣma
* iẓuran * tamlellit
* igufa
* izerman * abeddel n umagrad, tamlellit d tehrayt
* iderma
* igumas * abeddel n umgrad d tehrayt
* iẓra
* tisura

5- Qqen yal isem areṭṭal ɣer unamek-is :

Isem areṭṭal Anamek-is s Tmaziɣt


Leɛbad Tisatin
Leɣwabi Tarwa
Lemḥayen Awalen / imeslayen
Lwaldin Igduden / iɣerfan
Dderya Allen
Leḥbab Imdanen

- 37 -
Ṭṭebba Imawlan
Leḥyuḍ Iɣerban
Nnwaḍer Addagen / ickan / isekla
Lxeḍra Axxuten
Lehdur Tiẓegwa
Leḍyur Imeddukkal
Ttjur Iɣeblan
Leǧnas Imejjayen
Lewḥuc Izegza
Llɛubat Igḍaḍ
Leɛyun Uraren
Leɣmam Asigna
Lɛulama Tikerkas
Lekdubat Imusnawen
lexbarat Isallen

Sgunfu

Ccna n tegrawla
Seg wasmi yebda useggas
Ur nezhi yiwwas
Aql-aɣ neggugem am yisɣi

A ṭṭir azegzaw n rras


Deg tegnaw ḍleq-as
Tarusi-k di Serkaǧi

Ad tsellmeḍ ɣef yimeḥbas


Ɛumer n Ṭṭifas
Muḥend Saɛid n At Qasi

Ad tsellmed ɣef yimeḥbas


Deg lɣerba kul ass
Ṣṣber d aḥbib n Rebbi

« Chants berbères de Kabylie »


recueillis et interprétés par :
Taous Amrouche

- 38 -
10 Tazwert :

Addad Di temsirt iεeddan, twalaḍ amek tettbeddil talɣa n yisem


I- Talɣiwin almend n tewsit d umḍan. Tura, ad twaliḍ amek tettbeddil
talɣa-s almend n twuri ines di tefyirt.

Ɣer

Inisi

Inisi, d aɣersiw. Tafekka-s, d tameẓẓyant, dlent-tt tsennanin seg yidis ufella d ucebbub seg
yidis n wadda. Ad yesɛu 27 cm di teɣzi, 15 cm di lqedd; ma di taẓeyt, yezmer ad iɛeddi cwiṭ i
kilu. Yettidir si 3 ar 5 n yiseggasen.
Taqerrut-is, d tameẓẓyant, idel-itt ucebub. Tinzarin-is, d timeẓẓyanin, d tilebbḍanin. Ɣur-s 36
tuɣmas d tiwezzlanin, d tumsidin. Tiqejjirin-is, d tiwezzlanin, yal yiwet terfed 5 tfednin deg-
sent tuccar d tumsidin. Taseṭṭa-s, d tawezzlant, tezga teffer ger tsennanin.
Deg uzal, yeggan. Mi d-yeɣli yiḍ, ad yeffeɣ i wakken ad inadi ɣef tgella-s: ibɛac, iɣerdayen,
igra, ula d izerman imeqqranen… Mi ara tekmer fell-as tegnit, ur irewwel ara. Ad yerr
taqqerrut-is ger tqejjirin n sdat, ad d-isbedd tisennanin-is; ma ulac, ad yekcem di tebḍant-is;
ad yuɣal amzun d takurt.
Inisi, yezmer ad yidir d umdan: ma yessa-as alim di kra n tekwat, yerna-as cwiṭ n uɣrum d
uyefki, akken kra n wussan, ad t-yerr d lɛecc-is.

Kebbir Busseɛd

Lmed

* Di tazwara, ɣer aḍris-agi tekkseḍ-d ismawen.


* Smed ilem di tefyar i d-iteddun:
- Inisi, d aɣersiw / D aɣersiw yinisi
- Tafekka-s, d tameẓẓyant / D tameẓẓyant …..
- Taqerrut-is, idel-itt ucebbub / Idel-itt ucebbub….
- Tinzarin-is, d tilebbḍanin / D tilebbḍanin…….
- Tuɣmas-is, d tumsidin / D tumsidin…………
- Tiqejjirin-is, d tiwezzlanin / D tiwezzlanin……
* Acu twalaḍ ?
- Talɣa n yisem tbeddel
- inisi → yinisi
- tafekka → tfekka
- taqerrut → tqerrut
- tiqejjirin → tqejjirin
* Tbeddel talɣa n yismawen merra ?

- 39 -
- Ala ! Llan wid ur nbeddel ara.
* Anwi ismawen ur nbeddel ara
- Tinzarin-is → tinzarin-is.
- Tuɣmas-is → tuɣmas-is.

Ihi :
- Ismawen : "inisi, tafekka, taqerrut, tiqejjirin" d ilelliyen ur urizen ara ɣer useɣru n tefyirt.
Nessawal i talɣa-agi nsen "addad ilelli".
- Ismawen : "yinisi, tfekka, tqerrut, tqejjirin" mačči d ilelliyen: urzen ɣer useɣru n tefyirt.
Nessawal i talɣa-agi nsen "addad amaruz".

Err lwellha-k :
Tamusni n yismawen n tɣawsiwin ur tenfiɛ ara i yiman-is, ma ur tessineḍ ara amek ara ten-
tesqedceḍ deg tefyar almend n twuri nsen.

Cfu

Llan di Tmaziɣt sin waddaden: addad ilelli d waddad


amaruz.
Di talɣa, ger yilelli d umaruz, i yettbeddilen d tiɣri n sdat,
akka :
Tiqejjirin/tqejjirin

Tuɣmas / tuɣmas
Tamusni/ tmusni

Tafat/ tafat
amedya

Tili/ tili
Isem unti

[Link]

φ φ
Tu
Ta

Ti
T

- 40 -
[Link]

Tu
Ta

Ta

Ti

Ti
Amezruy/umezruy

Udem / wudem
Awal/wawal

Inisi / yinisi
amedya
[Link]

Wa

wu
Isem amalay

Yi
U
[Link]

u
a

Ssefru

1- Kkes-d ismawen deg tefyar i d-iteddun tefkeḍ-d addad-nsen.


- Azger, yeɛqel gma-s.
- i uzger d-yeǧǧan lemtel, win yeɣlin ad yettwarkeḍ.
- Qqaren wat zik:"Si timmuɣbent umeslay i d-tekka tsusmi, si cwiṭ n wawal i d-tɣelli tmusni".
- Qqaren daɣen: "Tasusmi, tugar tamusni".
- Amennuɣ n yizem yiwen wass, amennuɣ n uydi yal ass.
- Bu yiles, medden akk ines.
- win iteddun ɣef tidet, yessawaḍ.

2- Smed tifyar i d-iteddun :


* Ul, yeččur; imi, yeqqur / yeččur… / yeqqur…
* Yekcem wuccen taqeḍɛit/… Yekcem taqeḍɛit
* Tizizwit, berriket; tament-is, ẓidet/berriket…, ẓidet….
* Iles-is, d uḥdiq; ul-is, d uḥriq/d uḥdiq…, d uḥriq…

3- Af-d addad amaruz n yismawen-agi :


allen, iṭij, ureɣ, ul, arrac, tullas, ameččim, tafat, adfel, asif, ungal, ilef, tameṭṭut, alag, tala,
talaba, tifawt, tilelli, aẓar, igenni, taddart, afrag, anelmad, aɣerbaz, iger, tadla, akud, taɣuri,
aḍris, targalt, tiẓgi, izem, azref, talwit, tugdut, tumert, amdan, tutlayt, uccen, aman, tasga,
akal, adlis, tasɣunt, aqrab, alim, itri, idurar, azal, agames, ugel, aɣref, agdud, adrum, aɣrum,
aglim, agelmim, imɣi, tadyant, uskir.

4- Af-d addad ilelli n yismawen-agi :

- 41 -
wussan, ufus, umur, yiseggasen, tbaqit, teẓrut, tsarut, tmurt, wagguren, uxxam, tebrat, yidis,
yiman, uḍar, yixxamen, tuɣmas, usirem, tẓurin, teɣrast, tzizwa, umusnaw, tgejdit, tasa,
yimezwura, yimeddukkal, yiberdan, tgemmi, tuffra, yiɣeblan, usigna, wul, tarwa, yimawlan,
tẓegwa, yilel, wuraren, yisallen, tdukli, tduli, trakna, truka, usaka.

5- Fren yiwen ger yismawen yellan ger tacciwin :


* D aɣrib d (aberrani/uberrani) di (timura/ tmura) n medden.
* D ṣṣwab d (awal/wawal) i iferrun (tilufa/tlufa).
* Ferqen leḥbab d (atmaten/watmaten).
* Texleḍ qeḍran d (aman/waman).
* Menyif takemmict n (tizizwa/tzizwa), Aḍellaɛ n (izan/yizan).
* Teksa taɣaḍt d (uccen/wuccen).
* Tedduɣ ur iban sani, am (aclim/ uclim) i d-yewwi (asif/ wasif).
* Bɣiɣ ad rebḥeɣ lemzeyya, fkiɣ cclaḍa i (aɣyul/uɣyul); ziɣemma ččureɣ d nneyya, ḍemɛeɣ
lxir di bu (axlul/ uxlul).
* Am (aɛeqqa/ uɛeqqa) n (ired/yired) yettfukti, mkul (amkan /umkan) deg-s yemɣi.
* Ur yelli nnif i d-yeqqimen, i wid iwimi yeɣli (aggus/waggus).
* Ur yelli (adabu/ udabu) yerẓen, s (agusim/ ugusim) akked lḥerqus.

6- Ssemyezwer awalen tgeḍ-d tifyar :


* amcum /yettwet/ aseɛdi /s.
* tabburt-is / ameslub / yessen.
* times / ur / tettales / yerɣan / i / ayen.
* takka / terwel / bu / -d/ i/ teɣli/ idɣaɣen/ ɣer.
* ur… ara / i / sidi-s/ tettḍuɛ / tilelli.
* yečča / ad / t- / ayen / ixelleṣ / aqelwac /aglim-is
* xali / n / yeqqar / aqjun / i / lḥewj / lwali.
* Tamellalt / i /ferqen / taddart.
* izmawen / tetten / ttruẓun / uccanen.
* usaɣur / yerna/ abaɣur/ yeqqur.
* alluy/ yeshel/ ma/ ḥader/ ak/ iman/ yella/ tarusi/ -ik/ di.

Sgunfu

Ccna n tegrawla

Aql-i di lḥebs ɛemliq


Rrṣas yeṭṭerḍiq
Ay ixef-iw ɛahed tadṣa
Arumi la yettfeqfiq
Yuɣ-d mkul amḍiq
Yesṭuqqet-d lehdur xilla
Ɣef leḥbab ḥedd ur yeɛtiq
Iẓri-w la yettsiq
D ṣṣber ay d ddwa n lmeḥna

Hand ou Saïd ou Abdoun


« Hommes et femmes de Kabylie », asebter 25.

- 42 -
11 Tazwert :

Di temsirt iεeddan, twalaḍ amek i tettbeddil talɣa n yisem


Addad ger yilelli d umaruz. Tura, ad twaliḍ melmi i d-yewi ad yili
I- Tiwuriwin yisem deg waddad amaruz, melmi i d-yewi ad yili deg
waddad ilelli, amek ara nakez addad n yisem, ladɣa ma ur
ibeddel ara di talɣa.

Ɣer

1- Iwet-iyi urumi, ccetkaɣ i gma-s.


2- Ma tsusmeḍ, rebḥen yisɣan; ma tewteḍ, ad tḥazeḍ iman-ik.
3- Asmi ara ken-id-qesden leɛwam, s ciṭuḥ n wayen nesɛedda, ad as-tinim ziɣ d asemmam
useqqi-nni n tegrawla.
4- Bu yiles, medden akk ines.
5- Awer aɣ-ttalasen ṭṭlaba wat yimi.
6- Axir yiwen uzwaw aḥrur, meyya di leɛrur.
7- Iṭij n tmeddit, ur yeskaw aceṭṭiḍ, ur itekkes asemmiḍ.
8- Si cwiṭ n wawal i d-tɣelli tmusni.
9- Win yeṭṭsen di trakna, yini-as ccetwa teḥma.
10- Aɛarus, ur yezmir i yiman-is; yezzuɣur ajeɣlal-is.

Lmed

* Err lwelha-k ɣer tenfalyin "Iwet-iyi urumi, rebḥen yisɣan, d asemmam useqqi" deg umedya
1u d umedya w2.
- D tifyar yemmden
- Yal yiwet ɣur-s (3) n yiferdisen :

Y Wweti
− iyi
asentel asalli urumi
(ameggay ) asemmad

Re bê n yis$ an
asalli asentel + asemmad

D asemmam useqqi
anmir ase$ ru asemmad

Tafyirt taddayt As. imsegzi

- 43 -
Ihi, mi ara d-yernu yisem ɣef tefyirt taddayt5, yettili deg waddad amaruz, yettuneḥsab d
asemmad imsegzi6.
* Llant talɣiwin-nniḍen anida yettili yisem d asemmad imsegzi, yecban mi ara yili yisem-nni.
Yessegzay-d amqim awṣil n yisem :
Md :
Isem-is uqcic-agi?
Yessegzay-d amqim udmawan :
Md:
Ssneɣ-t uqcic-agi.
Yessegzay-d amqim awṣil n tenzeɣt :
Md:
Cfiɣ fell-as uqcic-agi.
Yessegzay-d amqim awṣil n umqim amattar / n umernu n tuttra :
Md :
- Acu-t wass-a ?
- Anida-t ubrid ?
Yessegzay-d awṣil n umeskan udmawan :
Md :
- Ha-t uxxam nneɣ.

* Deg umedya w4, isem "yiles" yurez acku yerna-d ɣef uferdis "bu" i yemmalen isem.
Dagi, isem "yiles" yettuneḥsab d asemmad n yisem.

* Deg umedya w5, isem "yimi" yerna-d ɣef uferdis "at" i yemmalen ula d netta "isem".
Dagi, isem "yimi" yettuneḥsab d asemmad n yisem.
Llan yiferdisen nniḍen i yemmalen isem, yecban :
- M : m wallen tizerqaqin.
- Sut : sut taddart-iw.

* Deg umedya w6, isem "uzwaw" yurez acku yerna-d ɣef umḍan "yiwen" i yemmalen ula d
netta isem.
Dagi daɣen, isem "uzwaw" yettuneḥsab d asemmad n yisem.

* Deg umedya w7, isem "tmeddit" yurez acku yerna-d ɣef yisem "iṭij".
Dagi, isem "tmeddit "yettuneḥsab d asemmad n yisem.

* Deg umedya w8, isem "wawal" yurez acku yerna-d ɣef umernu n tesmekta "cwiṭ" i
yemmalen ula d netta isem.
Dagi, isem "wawal" yettuneḥsab d asemmad n yisem.

* Yezmer usemmad n yisem ad d-yernu ɣef umqim arummil "kra" am wakken ara twaliḍ di
temsirin i d-iteddun.

5
Uɣal ɣer udlis n tjerrumt, aḥric w2.
6
Yessawal-as S. Chaker, Le complément référentiel.

- 44 -
Ihi :

- isem
- bu, at, m, sut, lal isem deg
- amḍan + waddad asemmad
- amernu n tesmekta amaruz n yisem
- amqim arummil "kra"

* Deg umedya w9, isem "trakna" yurez acku yerna-d ɣef tenzeɣt "di/deg". Yettuneḥsab d
asemmad s tenzeɣt7.

Ihi :

Tanzeɣt + isem deg waddad amaruz As. S tenzeɣt

* Deg umedya w10, isem "yiman" yurez acku yeqqen ɣer useɣru n tefyirt s tenzeɣt "i".
yettuneḥsab d asemmad arusrid.

Cfu

Addad amaruz d talɣa n yisem mi ara yili :


- D asemmad amezwaru / imsegzi
- D asemmad n yisem
- D asemmad amaɣlayan…

Ssefru

1- Derrer ddaw tefyirt taddayt :


* Di ddiq i d-yettban urfiq.
* D aseɛdi wass-a.
* Yeggul wul-iw s wurfan
* Yessebla-t waṭṭan
* Teblules lqaɛa s uzemmur
* Yekcem wuccen taqeḍɛit
* Teksa taɣaḍt d wuccen

2- Kkes-d ismawen deg waddad amaruz tiniḍ-d acuɣer urzen :


Ɣas akken tilelli ur tesdukkul ara imdanen ɣef yiwet n tedmi neɣ yiwet n tmuɣli, tessekfal-d
tidet. Tidet tkemmez i wallen iḥaren, tesfaḍ imeṭṭawen ɣef wallen n wid yettrun. Tidet am
tafat. Tafat swayes iẓerr yiẓri deg wayen iferken. Tidet, tettekkes timedlin ɣef yiẓri yeffuden

7
Uɣal ɣer temsirt n yisemmaden deg udlis n tjerrumt, aḥric w2.

- 45 -
tafat. Tilelli, tidet, tafat, d abrid uɣris ideg ggunin aṭas n yilmeẓyen d telmeẓyin. Abrid
yettawin srid ɣer tala ideg yeswa Massensen d Yugurten.

Saɛid Iɛemrac
« Tasga n ṭṭlam », asebter 123.

3- Acuɣer urzen yismawen deg tefyar-agi :


* Tilisa n wawal am tlisa n wakal.
* D lḥewj n uksum i yesseknafen turin.
* At waylay, ur ksiben tira; at tira, ur ksiben ayla.
* Akken i tt-iwɛa wuccen iɣeẓẓ-itt.
* Ma deg uqerru n wuccen i yella ddwa, awer yelli wi yeḥlan.
* D lemri i k-ixuṣṣen a bu tiṭ ifexsen.
* Nnuɣen yiɣerdayen di lbext n umcic.
* Aɣezzfan ufus.
* Win k-ibeddlen s yibiw, beddel-it s yiclem-is.
* Tameṭṭut m yirbiben, tarewla ay iḥbiben.
* Aɣyul yella deg uddaynin, yuli-d ɣer tqaɛet, yeǧǧuǧeg yilili, texla tjujet, yezwar bu tkerkas,
yeggra bu tidet.
* Yiwen ufus ur yettserfiq.
* Nṭeq a bab n wawal, yezwar bab n wakal.
* Nelmed acrured n tsekkurt, teɛreq-aɣ tikli n tyaziḍt.
* Fkiɣ i yiɣeblan awal.

- 46 -
12 Tazwert :

Tazelɣa Di temsirt iεeddan, twalaḍ isem d wayen akk i t-yerzan.


"d"n tilawt Tura, ad twaliḍ kra n yiferdisen i t-yeṭṭafaren; gar-asen
"tazelɣa" d" n tilawt.

Ɣer

1- Aseggas, d taklit; yiwen wass, d tislit.


2- Zzwaǧ n walag, d amedlalag.
3- Yis-neɣ i yecbeḥ leɛlam, d nekkni i d tarwa n laṣel.
4- Ula d ayen ẓrant wallen-iw, qqaren la teshetrifeḍ.
5- Yal wa ad inadi ɣef wayla-s, d tagi i d taqbaylit
6- D acu ara d- tagmeḍ si lkanun? D iɣiɣden.

Lmed

* Deg yimedyaten-agi, aferdis "d" yezga i yiman-is. Yesselkem isem, arbib, amqim ilelli,
amqim ameskan, amqim amattar.
Nessawal-as "tazelɣa "d" n tilawt".
Tesselkam isem deg waddad ilelli.

* Deg umedya wis sin, tazelɣa "d" n tilawt tesselkem arbib i yemmalen taɣara n yisem am
wakken ara twaliḍ di temsirin i d-iteddun.

* Deg umedya w3, tazelɣa "d" n tilawt tesselkem amqim ilelli "nekkni".

* Deg umedya w4, tazelɣa "d" n tilawt tesselkem amqim ameskan arawsan "ayen" ara twaliḍ
di temsirin i d-iteddun.

* Deg umedya w5, tazelɣa "d" n tilawt tesselkem amqim ameskan "tagi" ara twaliḍ di temsirin
i d-iteddun.

* Deg umedya w6, tazelɣa "d" n tilawt tesselkem amqim n tuttra "acu" ara twaliḍ di temsirin i
d-iteddun.

Tinfalyin Tazelɣa "d" wayen i tesselkam


* d taklit, d tislit, d tarwa… * "d" + isem
* d amedlalag, d aberkan... * "d" + arbib
* d nekkni, d kečč, d netta… * "d" + amqim ilelli
* d acu, d anwa… * "d" + amqim n tuttra
* d tagi, d wagi, d ayen… * "d" + amqim ameskan

- 47 -
Err lwelha-k :
Tazelɣa "d" n tilawt d asalel n useɣru8 n tefyirt tarumyigt.
Isemmaden n tefyirt tarumyigt s tzelɣa "d" n tilawt d wigi9 :
Asemmad amezwaru (imsegzi).
Asemmad ilelli.
Tazelɣa "d" n tilawt tettwaseqdac s waṭas deg yiḍrisen ideg ggtent tbadutin10.

Cfu

Tazelɣa "d" n tilawt d yiwen wawal yezgan i yiman-is.


Tesselkam isem, arbib, amqim ilelli, amqim ameskan
d umqim n tuttra.
Tawuri ines d asalel n useɣru di tefyirt tarumyigt.

Ssefru

1- Efk-d :
(2) n tefyar ideg "d" n tilawt tesselkam isem.
(2) n tefyar ideg "d" n tilawt tesselkam arbib.
(2) n tefyar ideg "d" n tilawt tesselkam amqim ilelli.
(2) n tefyar ideg "d" n tilawt tesselkam amqim ameskan
(2) n tefyar ideg "d" n tilawt tesselkam amqim n tuttra.

2- Kkes-d deg tefyar-agi tazelɣa "d" n tilawt d wayen i tesselkem.


- Ihi ma ttuɣ ayen iɛeddan, yemma mačči d taqbaylit
- lḥiɣ iḍ d uzal.
- Swiɣ ayefki d aman.
- Swiɣ ayefki d waman.
- Inebgi n yiwen wass d afessas.
- D acu n nnffeɛ i d-tettarra tẓebbujt n terga, mi tettiɣzif tettnerni?
- Ma idel-d ṭṭlam iri-k, cfu d kečč i d as-yeknan.
- Ccnawi n Lmuhub d Faḍma, d asḥissef, d accetki ɣef tmurt ǧǧan…
- Adrum n–neɣ, yezga deg yimenɣi ger usammer d utaram, ger umidag d waggur, ger udrar d
tniri….
-Ay izzayriyen a tizzayriyin, ilit d inigan ɣef yiman nwen, ur qebblet ara ad tilim d
tiɣawsiwin, ddmet amru uqbel ad t-ddmen wiyaḍ…
-Asegres- nni i ak-ɛellqen, d takmamt i d ak- d-yezga.

3- Ssemyezwer awalen tgeḍ-d tifyar s tzelɣa "d" n tilawt.


* awal / tisusaf / rregmat / aman.

8
Auxiliaire de prédication, actualisateur de phrase nominale.
9
Uɣal ɣer udlis n tjerrumt, aḥric w2.
10
Texte explicatif. Expositif.

- 48 -
* lḥers / tt- / i / yessenɣaden.
* tamurt / Lezzayer / nneɣ.
* tamaziɣt / nneɣ / tutlayt.
* tasa / aɣ- / i / taḍsa / yeǧǧan.
* laṣel / lɛib / tettuḍ / -ik / ma.
* tidet / n / tafat / tamusni.
* ddunit / ddunit / telli / ur / ayen / kan / nniḍen.
* tuǧǧal / argaz / aḍu / n.
* aɣilas / mmi / n / -s / yizem.
* Akli / ssired / qqim / akli.

4- Efk-d talɣa d twuri n yal awal di tefyirt-agi :


"D asemmam useqqi-nni n tegrawla".

- 49 -
13 Tazwert :

Tasɣunt Di temsirt iεeddan, twalaḍ yiwet ger tzelɣiwin yeṭṭafaren


"d" n tɣuni isem. Tura, ad twaliḍ aferdis-nniḍen : iteqqen gar
yismawen neɣ ayen i ten-yemmalen.
Nessawal-as "Tasɣunt "d" n tɣuni".

Ɣer

1-Yeqqar Sliman Ɛazem, ad fell-as yeɛfu Rebbi :


Negguma ad netbeɛ leḥlal
D rray nneɣ i d ametluf.
Mmlet-iyi d acu mazal.
Neɛbed ccrab d uḥelluf

2- Yeqqar daɣen :
Tagi d yiwet n lqeṣṣa
D ayen yeḍran, uwiɣ-d ttbut
Ẓriɣ ad terwum taḍsa
Yennuɣ urgaz d tmeṭṭut

Lmed

Di tazwara, err lwelha- k ɣer tenfalyin"d rray, d ametluf, d acu, d ayen“.


Dagi, "d" d tazelɣa n tilawt i twalaḍ yakan di temsirt iɛeddan

*Err tura lwelha-k ɣer tenfalyin "ccrab d uḥelluf, urgaz d tmeṭṭut".


Dagi, "d" teqqen ger sin yismawen, wis sin yezga d amaruz.
Nessawal-as "Tasɣunt n tɣuni".

*Err lwelha-k :
Di tenfalit "yennuɣ urgaz d tmeṭṭut", "d" d tasɣunt n tɣuni acku teqqen ger sin yismawen
"argaz / tameṭṭut".
Lemmer ad nbeddel udem i tefyirt-agi, yecban ma nenna-d "argaz, ynnuɣ d tmeṭṭut", "d" ad
tuɣal d tanzeɣt, imi teqqen isem "tmeṭṭut" ɣer useɣru n tefyirt "yennuɣ"; ma d isem amezwaru
"argaz" yuɣal d asezwer n usemmad amezwaru / imsegzi.

Ihi :
"d" tettili:-d tazelɣa n tilawt
- D tasɣunt n tɣuni.
- D tanzeɣt.

- 50 -
Cfu

Tasɣunt "d" n tɣuni, d yiwen wawal yezgan i yiman-


[Link] ger sin yismawen neɣ ayen i ten-
[Link] isem deg waddad amaruz.

Ssefru

1- Kkes-d tasɣunt "d" n tɣuni deg tefyar i d- iteduun.


- Tayri-m tuzzel deg yiẓuran, d asif tettregrug deg-i
- Asegres-nni i ak-ɛellqen, d takmamt i ak-d-yezga
- S tawant, tbeddleḍ tirrugza; tettuḍ ula d imawlan.
- Teɣli tgejdit n tmusni, tin iɣef yuzzel iḍ d wass
- Tuggdi d uwexxer ulaḥed.
- Yezga deg wawal-is yeqqar : ɣurwat d idles i d tafat.
- Yuɣal urgaz yetḥeyyer, imi d tmeṭṭut i yennuɣ.
- Zik-nni zzher iṣeggem-d, lhaɣ d uǧewwed.
- Ɛuhdeɣ iɣimi d warrac, mi d laman ulac.
- Yexleḍ ccrab d lqahwa, yeɛreq lkas d ufenǧal.
- A tagersa n ddkir, ssembaḍen argaz d tmeṭṭut
am lfeṭṭa d leḥrir.
- Yekcem ger uɣerbal d terbut.
- Teksa taɣaḍt d wuccen.

2- Sseɣti tira n tefyar i d-iteddun :


* Tudert dabrid n tikli, tuɣalin ɣer deffir ur telli.
* Ttejra mebla iẓuran, leqrar-is ttamettant.
* Lemḥibba [Link]ɣilif, tamusni nsen dasawen.
* Tamacahut, dajlal n tmusni.
* Rregmat, dawal; tisusaf, daman.
* Ttafsut neɣ danebdu, theddrem nekkni nettargu.
* Ttirrugza ttisas dwawal ma yewzen ay ttaqbaylit.

3- Ffk-d :
(2) n tefyar i deg "d" d tazelɣa n tilawt
(2) n tefyar i deg "d" d tasɣunt n tɣuni.
(2) n tefyar i deg "d" d tanzeɣt.

- 51 -
14 Tazwert :

Tazelɣa Di temsirt iεeddan, twalaḍ kra n yiferdisen yeṭṭafaren


n usiwel isem. Tura, ad twaliḍ afedis-nniḍen, yezga sdat n yisem
neɣ ayen i t-yemmalen. Nesseqdac-it i usiwel.
Nessawal-as "tazelɣa n usiwel".

Ɣer

Yeqqar Belɛid n At Mejqan :


A Ccix Muḥend u Lḥusin
Ay udem imnewwer
Acḥal i nebɣa ad k-nissin.
Asmi akken nenṭer
Newwi tamusni-k d aɛwin
Isem-ik ad yedder

Lmed

*Err lewelha-k ɣer teɣri "a"iyes yebda usefru-agi.


-Tura i yiman-is : ur tenṭiḍ ara ɣer yisem i tt-id-iḍefren.
Nessawal-as " tazelɣa n usiwel."

* Deg tenfalit "ay udem imnewwer", tazelɣa n usiwel "a" tuwi azegnaɣri "y" i usifses n
ususru, imi i tt-id-yeḍfer yisem yebdan s teɣri "u", tuɣal "ay".

Err lwelha-k :
Taggara-agi, tella-d yiwet n tmuɣli s wazal-is: tessawal ɣer tukksa n kra n wayen ur nesɛi
tawuri di tefyirt.

Ihi :

Nezmer ad naru Maca ad d-nɣer


A udem… Ay udem…

Cfu

Tazelɣa n usiwel "a/ay" d yiwen wawal yezgan i yiman-is.


Tezga sdat yisem neɣ ayen i t-yemmalen. Nesseqdac-itt i
wakken ad d-nejbed lwelha n win iwimi nettmeslay.

- 52 -
Ssefru

1- Smed tifyar-agi s tzelɣa n usiwel "a" "ay".


*………. mmi, ḥader ad tettuḍ, lɛibad ur ɛdilen ara.
*………. asmi terɛed ur twit, ɛamayen ur d- tgir tiqqit.

Lmed

*………. abrid ttun medden, yemɣi-d leḥcic di later-ik.


*………. Rebbi deg nessutur, dawi-d lmeḍrur.
*………. arrac nneɣ, ad nemmet neɣ ad tt-id-nawi.
*Uh ………. uletma, ad am-iniɣ lehdur qerrḥen.
*………. aḍar jbu, ………. tiṭ cfu.
*Ṣṣer leɛyub …… akal.

2- Sseɣti tira n usefru-agi :


Asidibabuɣanim
Ayuḥdiq fhem ttḥessis
Tella tazdayt di ṣṣeḥra
Ḥekkun-d ay ɣezzif ixef-is
Lbaz iɛac suffella
Tasekurt deg ẓuran-is.

Seg «Tamacahut n tsekkurt »

Ad yeslek yilef ?

Sin yiṣeggaden wten ilef. Yiwen ɣur-s taseqqart 80% akken ad t-iḥaz, ma d wis sin, taseqqart
akken ad t-iḥaz tegda kan 70%. Af-d taseqqart akken ad yeslek yilef.

Ḥend Saɛdi
Tusnakt s wurar

Sgunfu

Anida-t ubrid Nettraǧu mazal nufa


Anida-tt tidet Tettnadi ur d aɣ-tufa
Anga-t lbaṭel Ittakken lǧehd i tlufa
Win ur t-ttnadi Teẓriḍ ɣer-k i d-yestufa
Rwu taguni Tiniḍ-as ishel i twakksa.

Lunis Ayt Mengellat

- 53 -
15 Tazwert :

Di temsirt-agi, ad twaliḍ aferdis-nniḍen ger yiferdisen


Tinzaɣ igejdanen n tutlayt nneɣ. Iteqqen isem neɣ ayen i t-
yemmalen ɣer useɣru n tefyirt. Nessawal-as"tanzeɣt".

Ɣer

1-Deg uxxam-is, ur yufi zzit; deg yixxamen n medden, icerreḍ udi.


2-Tidet ha-tt-a-n di tmurt-iw, ẓẓur fell-as yeckenṭeḍ
3-Si laman i d-yekka lxuf.
4-Ddaw ubrid, nnig ubrid, leqrar-is d abrid
5-Tamuɣli s aqerru, mačči s iḍarren.
6-S ujenwi ɣur-s i d-yuzzel, mi icekkel yebda leɛyaḍ.
7-Sliɣ i yemma tenna : a mmi ifadden kkawen, mačči s uclim d ukerfa iyes gemmun yirgazen.
8-Leɣwabi d yisaffen, ma tɛeddam ɣur-sen, seg wasmi llan, ẓran wi ten-ilan
9-yal wa yezha d wi iḥemmel.

Lmed

*Deg umedya 1u, imyagen "ur yufi, icerreḍ" d awalen igejdanen, ɣur-sen i d-qqnen wawalen-
nniḍen di tefyirt-agi tuddist.
Nessawal-asen "aseɣru n tefyirt".
Awal"deg" yeqqen isem "uxxam, yixxamen"ɣer useɣru n tefyirt.
Nessawal-as "tanzeɣt".

*Deg umedya 1u, tanzeɣt "deg"tesselkem isem; maca tezmer ad tesselkem amqim awṣil :
nezmer ad d-nini :" deg-s / deg-sen".

*Deg umedya w2, tanzeɣt "fell" tesselkem amqim awṣil "as", maca ur tezmir ara ad tesselkem
isem : ur nezmir ara ad d-nini "….ẓẓur fell tamurt-iw yeckenṭeḍ."

*Deg umedya w2 d umedya w3, tinzaɣ "di/si" ɣur-sent yiwen wazal d tenzaɣ "deg / seg"acku
di teqbaylit, mi ara yili yisem yebda s tergalt, nesseqdac tinzaɣ "di / si" deg umkan n tenzaɣ
"deg / seg".

*Deg umedya w4, awalen"nnig/ddaw"mačči d tinzaɣ, d imerna n wadeg acku tafyirt ideg
ttwasqedcen ur tesɛi ara aseɣu.
Err lwelha-k ɣer yimedyaten-agi :

Ddaw Ubrid yeqqim ddaw ubrid

Amernu tanzeɣt
n wadeg

- 54 -
*Deg umedya w5, "s" mačči d tanzeɣt imi ur temmal ara allal. D amqim amassaɣ, iga assaɣ
ger yisem d umyag.

*Deg umedya w7, "i" d tanzeɣt acku teqqen isem" yemma" ɣer useɣru n tefyirt "sliɣ".

*Deg umedya w8, "d" mačči d tanzeɣt, d tasɣunt n tuqqna, teqqen ger sin yismawen "leɣwabi/
yisaffen".

*Deg umedya w9, "d" d tanzeɣt acku teqqen awal "wi" i yemmalen isem ɣer useɣru n tefyirt"
yezha".

Cfu

Tanzeɣt d awal yettarzen isem neɣ ayen i t-yemmalen ɣer


useɣru n [Link] isem deg waddad amaruz.
Teggar-d asemmad amaɣlayan.
Ha-tent-a tenzaɣ : deg-seg-ɣef-ɣer-s (dat)-deffir-ddaw-
nnig-ger-gar-s-d-i-n-fell-yes-yid…
*Tinzaɣ : fell-gar-yes-yid sselkament kan imqimen :
- Fell-i, fell-ak, fell-am, fell-as, fell-aɣ....
- Yid-i, yid-k, yid-m, yid-s, yid-neɣ, yid-wen…
*Tinzaɣ : deffir-nnig-ddaw-sdat (zdat), ma ur qqinent isem
neɣ amqim ɣer useɣru n tefyirt, ur ttuneḥsabent ara d
tinzaɣ, d imerna n wadeg.
* "s" d tanzeɣt, ma temmal allal.
* "i" d tanzeɣt, ma tesselkem isem.
* "d" d tanzeɣt, ma teqqen isem ɣer useɣru n tefyirt.

Ssefru

1- Kkes-d tinzaɣ deg tefyar i d-iteddun.


- Win yesɛan deg udrar, ur yettaggad deg uzaɣar.
- Temẓi, txeddem ɣef temɣer.
- Yettak irden i yir tuɣmas.
- Ala agudu i yettimɣuren.
- Yettheggi unebdu i llyali.
- Ad k-yerr lḥewj ɣer teɣlaḍt, ɣas akken d tabusellawt.
- Yettwet useɛdi s umcum.
- Ttwaɛqalen yirden di ssuq.
- Qeḍran, ma yezwar s imi; tament, ma teggra iwimi
- Ibeddel adrum s uɣrum.
- Izem, yewqeɛ di tcerket; aqjun, la t-itett.

- 55 -
2- Smed tifyar-agi s tenzaɣ:seg-i-di-s-fell-n-ɣef-si-deg.
- Yeggul wul-iw ………. wurfan.
……... wasmi lliɣ d acawrar.
- Rewleɣ ………. bu yiblaḍen, ḥeṣleɣ .......... bu yislaḍen.
- A Rebbi ṣṣer-aɣ .......... urgaz ur nhedder ɣas d ajeɣlaf, ………. uqjun ur nesseglaf.
- Ma ur tesɛid nnwal, seddeq ………. wawal, mmel-as abrid ………. uderɣal.
- Qeṭṭu ………. lweqt, ttṣerrif ………. lḥeqq, axxam-ik ad yerẓeq.
- Ur xeṭṭeb ………. wass ………. tmeɣra, ur ttaɣ aɣyul ………. tefsut.
- Iles yesseblulusen, yettɛewwiq ………. unejmuɛ nsen.
- Tiqesrit-is ………. ubellaɛ, la yeṭṭammaɛ ddellaɛ.
- Tameṭṭut ………. lɛali, tettban ………. urgaz-is.
- Wi yebɣan aman, yerr ………. tala.
- Ad kem-idel Rebbi ………. ubernus ………. sserr.
- Iger ur iyi-nfeddu, efk-as asyax ………. unebdu.

3- Acu-t "i"deg tefyar-agi.


- D nekkni i d tafat n tmurt i d-iceɛlen.
- Fkiɣ i yiɣeblan awal.
Anta i d tanzeɣt "d" deg tefyar-agi :
- Ɛli d waɛli d irfiqen.
- Ddu d umcum, ad taɣeḍ di ccum-is.
Anta i d tanzeɣt "s" deg tefyar-agi :
- Win k-ibeddlen s yibiw, beddel-it s yiclem-is.
- Yettwet s ufus s afus.
Efk-d tasleḍt tawurant n tefyirt-agi :
- Yekker wabbu deg walim.

Sgunfu

Ccna n uzuzen
Zuzen-it zuzen-it ay iḍes
Yuba inu yebɣa ad yeṭṭes
Ur t-yettaɣ ur t-ibellu
Ala lxir deg wul ines

A lmalayek tiɛzizin
Awimt-iyi-d taciṭa
Ansi ara iyi-tt-id-tawimt
Seg udrar n Ccelya
Ad tt-id-tawimt i Yuba
Ad yeṭṭes di rreḥma

A lmalayek tiɛzizin
Awimt-iyi-d lkemmun
Ansi ara iyi-tt-id-tawimt
Si yemma Guraya m lefnun
Ad tt-id-tawimt i Yuba
Ad yeggan ad yessusum
Seg yidles nneɣ

- 56 -
16 Tazwert :

Di temsirt iεeddan, twalaḍ sin n yiferdisen igejdaren n


Amyag tutlayt nneɣ: isem d tenzeɣt. Tura, ad twaliḍ aferdis-
nniḍen, d netta i d taɣessa n tutlayt: "Amyag".

Ɣer

(I)
1- Bedd ad twaliḍ, ruḥ ad d-tawiḍ, qqim ulac.
2- Win yufan ur yeṭṭif, ad yettnadi ur yettaf.

(II)
1- Akken semmḍit i tekksen fad.
2- Lecɣal n taddart meqqrit, nekkni nekker-d meẓẓiyit.

Lmed

* Di tazwara, err-d awalen yeɣman s uzeggaɣ ɣer talɣa nsen taḥerfit, akka :

- Ad twaliḍ wali
- Semmḍit ismiḍ

*Di taggayt tamezwarut (I). Ad d-tafeḍ :"bedd-wali-ruḥ-awi-qqim-af-ṭṭef-nadi."

*Di taggayt tis snat (II), ad d-tafeḍ : "ismiḍ-imɣur-imẓi".

*Acu mmalen wawalen n taggayt tamezwarut ? - Mmalen lxedma, tigawt.


9Awal yemmalen tigawt, nessawal-as "amyag".

*I wawalen n taggayt tis snat, mmalen tigawt ?


-Ala ! Mmalen taɣara, amek tga tɣawsa.
9Awal yemmalen taɣara, nessawal-as "amyag".

*Ihi, di Tmaziɣt, amyag yebḍa ɣef snat n taggayin, d acu-tent ?


-Yella umyag yemmalen tigawt.
9Nessawal-as "amyag n tigawt.
-Yella umyag yemmalen taɣara.
9Nessawal-as "amyag n tɣara".

amyag
n tigawt n tɣara

- 57 -
*Am wakka tettwaliḍ di tenfalyin : "ad twaliḍ, ad d- tawiḍ, ur yeṭṭif, ad yettnadi, ur yettaf",
amyag ṭṭafaren-t yiferdisen-nniḍen, ad ten-twaliḍ yiwen yiwen di temsirin i d-iteddun.

Cfu

*Amyag, d awal yemmalen tigawt neɣ taɣara. Ifetti


almend n tmeẓri d umatar udmawan11.
* Yebḍa umyag ɣef snat n taggayin :
1- Amyag n tigawt
yemmal tigawt, yecban :
bedd-qqim-awi-af-ṭṭef-aru-krez-lmed-
mger-ddu-eǧǧ-els-efk…
2- Amyag n tɣara
yemmal taɣara, yecban :
ismiḍ-imɣur- imẓi-irqiq- uzur-ilqiq-
iẓid-irẓig-imlul-izwiɣ-ibrik-ilwiɣ-
imsus-ihriw-ismum-iwriɣ-aẓay…

Ssefru

1- Kkes-d seg usefru i d-iteddun; ismawen-tinzaɣ-imyagen.


Yeqqar si Muḥend u Mḥend :
Ɣef wasmi mmugren tafsut
Argaz tameṭṭut
Rebḥen akk medden fell-as

Albaɛḍ tufrar-as tagut


Ittmellik di tmurt
Ittarra ṣṣaba kul ass

Albaɛḍ rrbeḥ-is ifut


Wissen anda yemmut
Rran timedlin fell-as

2- Kkes-d imyagen n tigawt d yimyagen n tɣara deg tefyar-agi :


* Ur ttiẓid ar d ad k-ččen, ur ttirẓig ar d ad k-ǧǧen.
* Ma tenniḍ-d ad temmteḍ, ma tsusmeḍ ad temmteḍ; ihi ini-d temmteḍ.
* Wi yebɣan ad yuzur yirqiq.
* Yekker wabbu deg walim, ḥedd ur yeɛlim.
* Yir ccɣel yettgalla di bab-is.
* Aḥlil win ur nessendu, iɣil mazal d anebdu.

11
Uɣal ɣer udlis n tseftit.

- 58 -
* Akken mbaḍanen i myussanen.
* Tebges s uzrem, txellel s tɣirdmawin.
* Ulamma berriket tzizwit, tament-is ẓidet.
* Ulac aqerdac lewwaɣen.
* Leḥya, tessizwiɣ ; tiggdi, tessiwriɣ.
* Akken yella wass, ad as-yeks umeksa.

3- Af-d amyag n tɣara


* D tamellalt taduṭ-agi / mellulet taduṭ-agi.
* D taberkant tzizwit / ………. tzizwit.
* D taẓidant tament-is / ………. tament-is.
* D aɣezzfan n leɛmer / ………. leɛmer-is.
* D imellallen wuglan-is / ………. wuglan-is.
* D aberkan wul-is / ………. wul-is.
* D awraɣ ucebbub-is / ………. ucebbub-is.
* D aḥercaw ufus-is / ………. ufus-is.
* D izeddganen waman-is / ………. waman-is.

- 59 -
17 Tazwert :

Tazelɣa n Am wakken twalaḍ di temsirin n yisem, amyag daɣen


"wurmir" ṭṭafaren-t aṭas n [Link] temsirt-agi, ad twaliḍ yiwen
gar-asen. Nessawal-as "tazelɣa n wurmir.

Ɣer

1-Win ur nelli d uccen, ad t-ččen wuccanen.


2-A win yesɛan aqerru, ḥezzeb uqbel ad teḍru.
3-Win iran ad iḍum, ad iḍum ɣef umnar-is, ad yesfeḍ iɣeblan n uɣref di tmurt-is.
4-Ayen tmegreḍ ad t-tesrewteḍ.
5-Ay iles yellan d aksum, d acu ara k-yerren d iɣes.

Lmed

* Di tazwara, err lwelha-k ɣer tugniwin-agi :

Tanzeɣt Isem
"d"
"d" n tilawt
n tɣuni

Amyag
i-wi ur ad

*Err tura lwelha-k ɣer wawal "ad" deg yimedyaten-agi. Acu twalaḍ ?
*yezga i yiman-is.
*yezga sdat n umyag di talɣa n wurmir.
*yemmal tigawt ur neḍri.
9Nessawal-as"tazelɣa n wurmir"

*Deg umedya w5, tazelɣa n wurmir "ara" tettwaseqdec deg umkan n tzelɣa "ad".
Tazelɣa n wurmir "ara" :
- d tuddist :"a"(amassaɣ) + "ra" (tazelɣa n wurmir).
- tettili s waṭas sdat umaɣun12.
- tettili s waṭas di tefyirt tamassaɣt*.

12
Uɣal ɣer udlis n tseftit.

- 60 -
* Ger umyag d tzelɣa n wurmir, zemren ad kken yiferdisen-nniḍen.

Md :
- Ad t-ččen (amedya1u).
- Ad t-tesrewteḍ (amedya w4).

Cfu

*Tazelɣa n wurmir d yiwen wawal yezgan i yiman-is.


Nrennu-tt sdat umyag mi ara t-nessefti.
*Mi ara ternu tzelɣa n wurmir "ad" ɣer wurmir,
ttuɣalen d talɣa tilellit: tezmer ad tebdu yis-sen tefyirt.

Ssefru

1- Efk-d :
- Tafyirt ibeddun s tzelɣa "ad".
- Tafyirt ideg tazelɣa "ad" deg wammas n tefyirt.

2- Smed ilem s yiwet ger tzelɣiwin "ad", "ara".


* Acu ………. d-tagmeḍ si lkanun ?
* Win yeddren, ………. t-id-addren.
* Xas ruḥ nekk yid-m ………. nebḍu, neɣ qqim d nekk ………. iruḥen.
* Win yebɣan lḥerma ………. tugar, ………. yali s adrar, ………. yečč abelluḍ bu tcacit.
* Win ………. yemmten yella, win ………. yenɣen ulac.

3- Smed ilem s yiwet ger tzelɣiwin "ad", "ara"


Yeqqar Ben Muḥemmed :
Yiwwas ………. d-yenṭeq wakal
Kul tardast ………. tsiwel i mmi-s
Yiwwas ………. yefsi wuzzal
Lqid ………. d-yeǧǧ ala isem-is
Yiwwas ………. d-iwet uḥemmal
Kul wa leɛmer deg uẓar-is

- 61 -
18 Tazwert :

Tazelɣa n Am di temsirt iεeddan, di temsirt-agi ad twaliḍ yiwet ger


"tibawt" tzelɣiwin-nniḍen yeṭṭafaren amyag. Tagi tessekcam-d
tibawt. Nessawal-as "Tazelɣa n tibawt".

Ɣer

1- Taḍsa n wuglan ur yelli deg-s laman.


2- Ulac tirect ur nesɛi akerfa.
3- Ur yettuɣal ḥedd d lwali, alamma yeswa qeḍran d yilili.
4- Uccen, ur itett ara taqejjirt n gma-s.
5- Adrim ur teḥbis texriḍt, ur t-ḥesseb d ras lmal; zzit ur d-neɣli si tciṭa, ur as-ttheggi aqellal;
llufan ur nlul ara, ur t-ḥesseb d aɛeggal.
6- Ur ttzuxxu s temẓi imi d temɣer tella, ur ttzuxxu s yirgazen imi d lmut tella, ur ttzuxxu s
ttrika imi zzelṭ yella.
7- Imi d yemma temmut, awer d-teggri tmeṭṭut.

Lmed

* Di tazwara, err lwelha-k ɣer wawalen yeɣman s uzeggaɣ deg yimedyaten-agi. Acu twalaḍ ?
- Mmalen akk tibawt13.
- Di kra n yimedyaten, tazelɣa n tibawt d "ur … ara".
- Di kra n yimedyaten, yeɣli uferdis w2.
- Deg umedya aneggaru d aferdis-nniḍen "awer". (ad + ur = awer).

* D tidet : di tenfalyin"ur itett ara, ur d-nlul ara" deg umedya w4 d umedya w5, tazelɣa n
tibawt ɣur-s sin n yiferdisen : "ur … ara", yiwen sdat umyag wayeḍ deffir-s.
Deg yimedyaten-nniḍen, yeɣli uferdis wis sin "ara", yeqqim-d kan uferdis agejdan"ur"; ma ur
yelli, ur tettili tibawt.

* Deg umedya w7 mlalent-d snat n tzelɣiwin: tazelɣa n wurmir "ad" d tzelɣa n tibawt "ur",
uɣalent am wakken d yiwen wawal"awer". Nesseqdac-it mi ara nesfillet i wakken ur d-tḍerru
kra n tigawt, yecban ma nenna-d :
- Awer aɣ-ttalasen ṭṭlaba wat yimi.
- Awer tesɛuḍ tameṭṭut iɣef cennun yimeksawen.
- Awer tesɛuḍ dderya iɣef ttḍebbiren yiɛdawen…
-.Tezmer ad d-tili tibawt s umernu n tibawt14.
-.Tazelɣa n tibawt tettemgirrid seg tentala ɣer tayeḍ, ula si tmeslayt ɣer tayeḍ15.

13
La négation
14
Uɣal ɣer temsirt "imerna".
15
Uɣal ɣer udlis n tseflit.

- 62 -
Cfu

* Di teqbaylit, tazelɣa n tibawt ɣur-s sin n yiferdisen :


"ur ... ara".
* Ma ulac tazelɣa n tibawt "ur", ur d-tettili tibawt.
* Mi ara d-temlal tzelɣa n wurmir "ad" d tzelɣa n tibawt
"ur" ttakkent-d "awer" i yemmalen asfillet ibaw.

Ssefru

1- Err tazelɣa n tibawt anida i tlaq


* Iger iyi-nfeddu, efk-as asyax deg unebdu.
* Yekker wabbu deg walim, ḥedd yeɛlim.
* Ma tḥemmleḍ-iyi, iyi-tettbibbiḍ ɣer Mekka, ma tkerheḍ-iyi, iyi-teqqazeḍ aẓekka.
* Yettbeddil mejjir aẓar.
* Yelli yiwen am nettat : abeḥri tili.
* Teččiḍ terbiḥeḍ ay ul, temniɛeḍ seg ccḥani.
* Win neẓwir yenza yixef-is.
* Nɣiɣ ukireɣ, qqaren-as wagi d ḍḍalem.

2- Smed ilem s yiwen ger wawalen-agi (ula-ma-ur-ur… ara-fiḥel)


Yeqqar Ccix Muḥend u Lḥusin :
Muḥend ………. iḥezzeb
………. lḥizeb
………. ………. iḥezzeb
………. i as-yexdem lḥizeb
Laxert ………. teḥdaǧ ………. aqezzeb

3- Smed ilem s yiwen ger wawalen-agi (ur-ula-awer)


………. yeqqirs uyeddid ………. nɣilen waman.
………. nexdim ………. neɛsi lweqt.
………. yekkes i wallen ayen ẓrant.
………. aɣ-ttalasen ṭṭlaba, wat yimi.
………. wi ikemzen, ………. wi ineggzen.

- 63 -
19 Tazwert :

Amqim Am di temsirin iεeddan, di temsirt-agi diɣen ad twaliḍ


amassaɣ yiwen ger yiferdisen- nniḍen yeṭṭafaren amyag. Nessawal-
as "amqim amassaɣ".

Ɣer

(I)
1- Yiwen ufus yeslef-ak, mačči d lxir i ak-yebɣa; yiwen ufus iwet-ik, mačči d ccer i ak-yebɣa.
2- Sraḥen-aɣ yizan neḍɛef, d lweqt ay yebɣan akka.
3-Yemla-aɣ-d abrid-nni i neǧǧa geddac aya.
4- Anwa i d Yusef u Qaci, anwa i d Yusef u Lefqi ?
5- Teɣli tgejdit n tmusni, tin iɣef yuzzel iḍ d wass.
6- D nekkni i d tafat n tmurt i d-iceɛlen.

(II)
1- Ɣas ruḥ nekk yid-m ad nebḍu, neɣ qqim d nekk ara iruḥen.

(III)
1- Sebḥan wi ixelqen sserr-is.
2- Ur nufi iwimi ara neḥku, ur yemniɛ ḥedd si lehmum.
3- Tameslayt-nni ɣef waydeg nnuḍeḥ, iɣunza-tt yimi, taɣect tebbeḥbeḥ.

Lmed

* Di tazwara, err lwelha-k ɣer tugniwin-agi:

Isem
Tanzeɣt amaruz
"i"

1- Yezmer ad yesselkem tafyirt taddayt tarumyigt s tzelɣa « d » n tilawt, yecban : « D kemm i


d asalas ».

- amyag
Amqim - tafyirt taddayt
amassaɣ tarumyigt
"i"

- 64 -
* Deg umedya 1u, "i" iga assaɣ ger yismawen "lxir / ccer" i yellan deg usumer agejdan, d
umyag "yebɣa" i yellan deg usumer imsentel.
Ɣef wayagi i as-nessawal "amqim amassaɣ". Ur yettbeddil ara almend n tewsit d umḍan, maca
ɣur-s talɣa taɣezzfant "ay" (amedya w2).

* Deg umedya w2, amqim amassaɣ "i / ay" d amigaw n umyag amaɣun "yebɣan".

* Deg umedya w3, amqim amassaɣ "i", d asemmad n umyag udmawan "neǧǧa".

* Deg umedya w4, amqim amassaɣ "i", d anmeɣru n umqim amattar "anwa".

* Deg umedya w5, amqim amassaɣ "i" yenṭeḍ ɣer tenzeɣt "ɣef", uɣalen am wakken d yiwen
wawal "iɣef"16.

Err lwelha-k :
- Llan wid yessawalen ɣer beṭṭu n sin agi n yiferdisen, akka :
"i ɣef".

* Deg umedya w6, amqim amassaɣ "i" yenmeɣra netta d tzelɣa"d" n tilawt "d nekkni i….",
yerna-d ɣef tefyirt taddayt tarumyigt"d nekkni".

* Deg umedya w6, amqim amassaɣ "i" yewren imi d anmeɣru n tzelɣa "d" n tilawt d umqim n
tuttra "anwa"; anida nniḍen akk, yezmer ad yeɣli war ma yessenɣes deg unamek n tefyirt.

* Deg wurmir, tella yiwet n talɣa n umassaɣ "a" d tzelɣa n wurmir "ra" (amedya1u n taggayt
tis snat).

Err lwelha-k ɣer yimedyaten n taggayt tis kradet (III).


Acu i twalaḍ ?
- D talɣa-nniḍen n umqim amassaɣ:"wi".

* Deg yimedyaten-agi, amqim amassaɣ "wi"urǧin yelli d ilelli :


- Iteddu d umyag amaɣun, yettuɣal d amigaw-is (amedya1u)
- Iteddu d umyag udmawan, yettuɣal d asemmad-is (amedya w2)
- Ineṭṭeḍ ɣer tenzeɣt, akka : "wiɣur, wideg, wiseg, wiɣef, wid, iwimi, wiyes
- Yettili ger snat n tenzaɣ : yiwet sdat-s tayeḍ deffir-s :
"ɣefwaydeg, degwaydeg, segwaydeg, swayes…."

Err lwelha-k :
- "wi" d amassaɣ n yimdanen.
- "i" d amassaɣ n yiɣersiwen d tɣawsiwin.

Md :
- Argaz wiɣur ruḥeɣ.
- Taddart iɣer ruḥeɣ.

16
D asumer kan.

- 65 -
* Di taggara, ha-t-a wamek tezmer ad tili tesleḍt tawurant n tefyirt tamassaɣt :

Abrid i neḍfer ɣezzif

Asezwer - amqim amasaɣ asalli


n usumer + akenseɣru + amigaw
agejdan + amigaw = asumer
= asumer imsentel agejdan

Win yebɣan Tamaziɣt yissin tira-s

Amassaɣ akenseɣru asemmad amigaw asemmad


Usrid + asalli usrid
= asumer
agejdan

Cfu

Amqim amassaɣ d awal iteggen assaɣ ger yisem deg


usumer agejdan d usumer imsentel. Llan sin yimqimen
imassaɣen:
1- i/ay/a
2- wi

Ssefru

1- Sseqdec talɣiwin-agi n umassaɣ deg tefyar s ɣur-k.


(i-iɣef-ay-a-ɣefwaydeg-swayes-wi-iwimi…)

2- Acu i d talɣa n"i" deg tefyar i d-itedun :


* Aṭas i yezha lexrif, di ccetwa yedda ɛeryan
* Heddreɣ i warraw-iw, lemmden lǧiran-iw.
* D fad i yettnadin ɣef waman.
* D acu n tezdayt i nefka, d acu n ugḍi i as-nhegga !
* Lemmer yettuɣal lxir, yili yuɣal i uzger.
* Ɣas err-as tablaḍt i wul-ik.
* Adrim yewɛer i usisi, acemma ad yefsi.
* Imɣi n ṣṣaba meɛqul, ddaw tmurt i d-yettmuqul.
* Akken semmḍit i tekksen fad.
* Aɛwin n laxert, di ddunit i ittewwa.
* Akken mbaḍanen i myussanen.
* A nnger-ik ay ul, tarigt tuɣal i uɣyul.
* Alamma bran yiniɣman i lmerqa.
* Anda akken bniɣ tixsi i nsiɣ mebla imensi.

- 66 -
* Am win iceṭṭḥen i uderɣal.
* Ala udi d tament i d-iteffɣen seg yimi-s.
* D ṣṣber i d ddwa n lmeḥna.
* Iḍ yeǧǧa-t-id i ubrak, ass yeǧǧa-t-id i uḥbak.
* Deg yimi n tmeṭṭut-is i ifettu.

3- Smed ilmawen s yiwet ger talɣiwin n umassaɣ i d iteddun : (i-iɣef-wi-ideg-wid-iwimi.)


* ………. yebɣan ad yesɛu isem, ilaq-as ad yessusem, ma d nekkni ur nezmir ara.
* Win ………. tewwa timmist-iw, yesderɣel-iyi tiṭ-iw.
* Mi k-ssneɣ .......... yebɣun yaɣ-ik.
* ………. yebɣan lxir, ha-tt-a twaract;………. yebɣan ccer, ha-tt-a tqabact.
* Melmi ………. d zzman-ik ay ifker ? Akka seg wasmi d-nekker.
* Ad ruḥeɣ ad awen-ǧǧeɣ tafsut ………. ajeǧǧig yettwazlam.
* Win ………. kkseɣ baba-s, ha-t deg yirebbi n yemma-s; win ………. kkseɣ yemma-s, ha-t
deg ugudu nnḍen-as.
* Ala ccamat d leǧruḥ ………. ak-d-ǧǧan ………. iruḥen.
* D win yeǧǧan ………. yenǧan.

Sgunfu

Ameslay
Ameslay ḥedd ur t-ineqq
Wanag lɛebd yettmettat
Ameslay mi ara d iṭṭerḍeq
Lǧil i t-yebɣan yufa-t
Waqila xir lmenṭeq
Init-id qbel ur k-ifat

Lewnis Ayt Mengellat

- 67 -
20 Tazwert :

Amqim Di temsirin iεeddan, twalaḍ iferdisen igejdanen n tutlayt


awṣil nneɣ: isem, amyag d tenzeɣ[Link], ad tissineḍ akk
iferdisen iteqqnen ɣ[Link] d imqimen iwṣilen.

Ɣer

1- Axxam, d axxam nneɣ; aqjun, yesseglaf fell-aɣ


2- Mmi-s n yizem, d aɣilas.
3- Taḍsa n wuglan, ur yelli deg-s laman.
4- Iwet-iyi urumi, ccetkaɣ i gma-s
5- Nnan-as i uderɣal d acu i tebɣiḍ, yenna-asen d tafat.
6- Xdem lxir, ttu-t
7- Ma ur tesɛiḍ nnwal, seddeq s wawal, mmel-as abrid i uderɣal.
8- Iles, ixeddem-itent ; aqerru, yettaɣ-itent.
9- Win yesɛan irden, reṭṭlen-as awren.
10- Win yebɣan aksum yenfeq-it-id; win yebɣan mmi-s yarew-it-id;win yebɣan lesfenǧ iḥerr-
it-id.
11- Win iwimi ifut ccɣel yini-as xedmeɣ, win iwimi ifut wawal yini-as sliɣ, win iwimi ifut
seksu yini-as ṛwiɣ.
12- Win ur nelli d uccen, ad t-ččen wuccanen.
13- Win ijerrben, ad –as-yini aḥlil.
14- Yir aḥeccad, ur yettleqqim; yir aɣyul, ur t-deqqim; yir lɛebd, hder neɣ qqim.
15- Ur ḥdireɣ mi tzweǧ, ur as-qeṭṭuɣ leḥwayeǧ-is.
16- Win i ten-yesɛan, yerwa amdegger; win ur ten-nesɛi, yuggad nnger.
17- Win i as-yennan yeshel ubrid, ad yezwir nekkni ad t-neḍfer.

Lmed

*Di tazwara, err lwelha-k ɣer tugniwin-agi.


*Acu i twalaḍ ?

Isem
Awṣil-is

Amyag
Awṣil- is Awṣil-is

Tanzeɣt
Awṣil-is

- 68 -
- Isem, amyag d tenzeɣt, iteqqen ɣur-sen umqim awṣil.
- Amyag, itezzi-as umqim awṣil.

Err lwelha-k ɣer wawalen yeɣman s uzeggaɣ deg yimedyaten-a.


Acu twalaḍ ?
- Teqqnen ɣer yisem, amyag d tenzeɣt s tezdit.

* Deg umedya 1u, isem"Axxam" yeqqen-d ɣur-s wawal-nniḍen "nneɣ"17 yemmal wi t-ilan
uxxam. Ifetti almend n wudem, tawsit d umḍan.
Nessawal-as "amqim awṣil n yisem".

* Deg umedya w2, isem n timmarewt "mmi" yeqqen ɣur-s wawal-nniḍen "s", ifetti am umqim
awṣil n yisem.
Nessawal-as "amqim awṣil n yisem n timmarewt".

* Deg umedya w3, tanzeɣt "deg" yeqqen-d ɣur-s wawal-nniḍen "s", ifetti ula d netta am
yimezwura.
Nessawal-as "amqim awṣil n tenzeɣt".

* Deg umedya w4, amyag " iwet" yeqqen-d ɣur-s wawal-nniḍen"iyi", ifetti ula d netta am
yimezwura.
Nessawal-as "amqim awṣil n umyag".

* Am wakka tettwaliḍ, imqimen iwṣilen fettin almend n wudem; ɣef wayagi i asen-nessawal
"amqim udmawan".

Amqim
udmawan
Ilelli Awṣil

* Deg yimedyaten 4-6-10-12-14-16, amqim udmawan awṣil n umyag d asemmad usrid.


Deg yimedyaten 5-7-9-11-13-15-17, amqim awṣil n umyag d asemmad arusrid.

Amqim udmawan
awṣil n umyag
Iwumi ?
Asemmad Acu ? Asemmad
usrid Anwa ? arusrid

17
Llan wid yessawalen ɣer tukksa n tezdit(-) gar yisem d umqim awṣil deg usget acku yezmer ad yekk gar-asen
uferdis-nniḍen :"axxam-agi nneɣ", am wakken yezmer daɣen ad yili i yiman-is : /"nneɣ uxxam-agi".

- 69 -
* Am wakka tettwaliḍ, amqim udmawan awṣil n umyag itezzi i umyag, akka :

sdat Amyag deffir

* Di tfelwit i d- iteddun, ad twaliḍ melmi yettili umqim udmawan sdat umyag, melmi yettili
deffir-s :

Amqim sdat umyag mi ara yili Amqim deffir umyag mi ara


umyag-nni : amyag yili umyag-nni
- tezwar-as tzelɣa n wurmir "ad" - yefti deg wanaḍ (6-7)
(12-13) - yefti deg wurmir ussid (8-9)
- tezwar-as tzelɣa n tibawt "ur"(14-15) - yefti deg wurmir war "ad"
- yezwar-as umqim amassaɣ i"/"wi"(16-17) (10-11)
- yefti deg wussid amiran : "Yebda wul la - yefti deg yizri (4-5)
kem-yettḥibbi"

* Amqim awṣil iteqqen s awal agejdan s tezdit (-)


* Mi ara yili umyag ikeffu s teɣri, amqim udmawan ibeddu yes-s, nrennu azegnaɣri "y" i
umqim-nni. Maca taggara-agi, yettwakkes imi ur yesɛi ara tawuri, ad yeqqim kan deg ususru :
Yenna-(y) as.

Cfu

Llan di Tmaziɣt (3) wawalen d igejdanen: isem-amyag d


tenzeɣt; teqqnen-d ɣur-sen wawalen-nniḍen, nessawal-
asen "imqimen iwṣilen":
1-Amqim awṣil n yisem :
- axxam-(iw, ik, im, is, nneɣ, nteɣ, nwen, nkent,
nsen, nsent).
- ayla-(w-k-m-s…).
2- Amqim awṣil n tenzeɣt :
- deg-(i, k, m, s, neɣ, nteɣ, wen, kent, sen, sent).
- fell-(i, ak, am, as, aɣ, (aneɣ), anteɣ, awen, akent,
asen, asent)
3- Amqim awṣil n umyag :
a- usrid : (anwa)
- iwet-(iyi-ik, ikem, it, itt, aɣ (aneɣ), anteɣ, iken,
ikent, iten, itent)
- iwala-(iyi-k-kem, t, tt, aɣ(aneɣ), anteɣ, ken, kent,
ten, tent .)
b- arusrid (iwimi)
- yenna- (iyi-ak-am-as-aɣ-(aneɣ)-awen -akent -asen-
asent).

- 70 -
Ssefru

1- Kkes-d amqim awṣil deg tefyar i d-iteddun tefkeḍ-d talɣa-s


* Iger ur iyi-nfeddu, efk-as asyax deg unebdu.
* Ayetma-s, iɣunfa-ten; ijenṭaḍ, ur t-bɣin ara.
* Ayla nneɣ yuɣal d lmecmel, menwala deg-s yettalas.
* Yemlal wabbu nneɣ.
* Teḍra yid-s tbuciḍant.
* Win iɣef tewwa timmist-iw, yesderɣel-iyi tiṭ-iw.
* Lexxer n zzman, ad d-yeggri uffellaḥ d mmi-s, d win yettaṭṭafen imi-s.

2- Acu n umkan i yeṭṭef umqim awṣil n umyag di tefyar-agi ? Acuɣer ?


* Rebbi, ixleq-aɣ-d; medden, bɣan ad aɣ-kksen.
* Imezwura iban-asen, ineggura iban-asen, aḥlil ay ilemmasen.
* Yal tizi teḥwaǧ aɛbar, nekk lbarud yekfa-iyi.
* Ayla n umecḥaḥ, itett-it umertaḥ
* Heddreɣ-as ɣef nnger, yeqqar acḥal d-yeǧǧa.
* Ttu lhemm ad k-yettu.
* Win yeddren, ad t-id-addren.
* Wi kem-icekkren a tislit, d yemma teḥder xalti.
* Amek lɛecc tebna tninna, i t-izedɣen d imiɛruf.
* Ma tḥemmleḍ-iyi, ur iyi-tettbibbiḍ ɣer Mekka; ma tkerheḍ-iyi, ur iyi-teqqazeḍ aẓekka.

3- Kkes-d amqim awṣil n umyag di tefyar i d-iteddun tiniḍ-d ma d usrid neɣ d arusrid
* Win k-ibeddlen s yibiw, beddel-it s yiclem-is.
* Akken i as-tenna tweṭṭuft i umceddal: deg unebdu ḥuf ḥuf, di ccetwa rḍel-iyi-d a taweṭṭuft.
* Ad kem- idel Rebbi s ubernus n sserr.
* Ay ifer n yibawen, yegman d asawen; amek ara kem-id-–yas yiḍes, a tin yesɛan yiwen.

4- Sseɣti tuccḍiwin ma llant :


* Axxam is ur as yezmir, lǧameɛ yeṭṭef as amezzir.
* Yednes wul is fell i.
* Imeṭṭawen, ddurin as lecfar.
* Adfel, lḥu as; ageffur, ddari as.
* Akli ɣer yemma s, yif sidi s.
Lezzayer, d tamurt nneɣ; tamaziɣt, d tutlayt nneɣ.
* Wet-it ɣef walim, ad yettu timẓin.
* Aḥbac, ur t yekkat buseṭṭaf.
Iles is, d uḥdiq; ul is, d uḥriq.
* Weṣṣaɣ k a bu yiwet n tiṭ, ur ggan yes s deg utemmu.
* Tixsi ɣef wakken d nnan, d idammen is i tt yenɣan.
* Win i as yennan yeshel meɣres, tiftirin deffir s.

- 71 -
21 Tazwert :

Tazelɣa Di temsirt-agi, ad twaliḍ aferdis-nniḍen yettarzen s amyag.


n tnila Yemmal tanila n tigawt.
Nessawal-as "Tazelɣa n tnila".

Ɣer

1- Yeqqar Sliman Ɛazem:"Ttxil-wen ḍeggret-iyi-d amrar, tedɛum-iyi ad n-uɣaleɣ".


2- Ssefhem-iyi-d s lmeɛna, fiḥel ma ttebteḍ leḥruf.
3- Ɣef wasmi lliɣ d acawrar, zzin-iw yufrar, ixeddem-d baba fell-i.
4- Win qqsen warẓeẓẓen, yerr-d ttar deg yibẓiẓen.
5- Awal ma wezzil yefra, ma ɣezzif ad d-yini kra.
6- Ur d-itekk ujgu seg umagraman.
7- Si laman i d-yekka lxuf.
8- Amcum ad t-id-yas wass-is.
9- Llum yellan ɣef wuccen, rran-t-id ɣef uyaziḍ.
10- Iruḥ wul ad yekkes lxiq, yufa-n leḥbab d imuḍan.
11- Ad kem-in-ɛeqleɣ ger tullas, fell-am ad cfunt wallen-iw.

Lmed

* Di tazwara, err lwelha-k ɣer tugniwin-agi :

1-

Amyag

d/n/id/in d/n/id/in

2-

Ḍeggret-iyi-d amrar
Win Win iwimi
yettmeslayen ttmeslayen
Tedεum-iyi ad n-uɣaleɣ

- 72 -
- Acu i twalaḍ ?
- Ha-t-a wacu walaɣ:
- am umqim awṣil n umyag, tazelɣa n tnila tettezzi i umyag.
- tazelɣa "d" terra tigawt ɣer win yettmeslayen.
- tazelɣa "n" terra tigawt ɣer win iwimi ttmeslayen.

Err tura lwelha-k ɣer yimedyaten.


* Deg umedya 1u, ad ak-d-banen sin yiferdisen, mmalen tanila n tigawt: yiwen yerra tigawt
ɣer win yettmeslayen "d", wayeḍ yerra-tt ɣer win iwimi ttmeslayen "n".
Nessawal-asen "tizelɣiwin n tnila".

*Am wakka tettwaliḍ deg yimedyaten-agi, tazelɣa n tnila tettezzi i umyag, akka.

Tazelɣa n tnila sdat umyag mi Tazelɣa n tnila deffir umyag


ara yili umyag-nni: amyag mi ara yili umyag-nni
- Tezwar-as tzelɣa n wurmir "ad" - yefti deg wanaḍ (1-2)
(5) - yefti deg yizri ilaw
- Tezwar-as tzelɣa n tibawt "ur" - yefti deg wurmir ussid (3)
(6) - yefti deg wurmir war tazelɣa
- Yezwar umqim amassaɣ "ad" (4)
"i /wi" (7)18
- Yefti deg wussid amiran :" la d-
ttawḍen yinebgawen"

* Deg umedya w2 d umdya w3, tazelɣa n tnila "d" tuwi "i" tuɣal "id" acku yezwar-as umqim
usrid "t".
* Deg umedya aneggaru, tazelɣa n tnila "n" tuwi "i" tuɣal "in" acku yezwar-as umqim usrid
"kem".

Cfu

* Tizelɣiwin n tnila "d/n" d awalen yemmalen tanila n


tigawt. Tezzint-as i umyag.
* Tizelɣiwin n tnila "d/n" ttawint "i" ma yezwar-asent
umqim asemmad usrid*. Ttuɣalent "id, in"
* Ma temlal-d tzelɣa n tnila d umqim asemmad usrid d
urusrid, ttemyezwaren di tefyirt akka:

amqim arusrid amqim usrid tazelɣa n tnila


Amedya : Fkiɣ-ak-ten-id.

18
Tikwal, amqim amassaɣ iɣelli.
* Di kra n temnaḍin, tizelɣiwin n tnila “d / n” ttawint “I”, ttuɣalent “id / in” ma yezwar-asent umqim asemmad
arusrid; yecban ma nenna-d : Yuɣ-as-id isɣunen.

- 73 -
Ssefru

1- Smed ilem s tzelɣa n tnila.


* Ruḥeɣ-…….… ɣur-k s axxam nwen, ur k- …….… -ufiɣ ara.
* Yebɣa ad tt- …….… -yeẓẓeg ur turiw.
* A wadi agemmaḍ, teɛmiḍ-iyi …….…
* Tesweqɛeḍ-t s yifassen-ik, kkes-it- …….… s wuglan ik.
* A leḥbab ad ken- …….… -awḍeɣ, ma irad Llah rreḥman.

2- Acu n umkan i teṭṭef tzelɣa n tnila deg tefyar i d-iteddun ? Acuɣer ?


* A saddat mkul mqam, recdeɣ-ken-id s ttmam,
ɛawnet-iyi ad d-nehdu rray-iw.
* Mi d-nusa nebɣa ad nuɣal, mi nuɣal nebɣa ad d-nas.
* A wi d-yettin d aẓerẓur, melmi i as-yehwa ad isafer.
* Gar-aneɣ ur d-yeggri usirem.
* Yebda wul la kem-yettḥibbi, asmi kem-id-xeḍben wiyaḍ.
* Fell-am ilaq ad cnuɣ, d ayagi i iyi-d-iṣaḥen.
* Cfiɣ ɣef wasmi d-luleɣ, ur d-yelli udriz fell-i.
* Melmi ara d-yas uzekka, melmi tidet ad d-tenṭeq.
* Lehwa tafukt, yewi-d wuccen tameṭṭut.
* La d-yekkat umeččim, ad nečč ad neqqim.

Sgunfu

Tayemmat, tamurt, tameslayt


Yemma,
Lliɣ ttmerẓaɣ d gma
Mi rẓan fell-am lḥerma
Tasa tegzem
Amnar yezzem
Yekker-d yizem
Yenna: yemma, yemma!
Yemma,
Lliɣ tturareɣ tiddas
Asmi d am-d-rẓan tilas
Yezri wurar
Yefsi umrar
Yendeh udrar
Yenna: yemma, yemma!
Yemma,
Kerfeɣ di tsuret itezzmen
Asmi d am-summen idammen
Tamaẓẓagt teččur
Ayeddid yeqqur
Amanun ituṛ
Yenna: yemma, yemma !
Ben Muḥemmed, yettkemmil

- 74 -
22 Tazwert :

Arbib Di temsirt-agi daɣen, ad tlemdeḍ yiwen uferḍis, yezga


ameskan yeqqen ɣer yisem, nettwehhi yes-s ɣer kra n tɣawsa.
Nessawal-as arbib ameskan.

Ɣer

1- Fell-ak ad thedder ad trennu, tsuta i d-trebbaḍ ass-a


2- Deg udrar-ihin i ɣlin yimarawen nneɣ
3- Yemla-aɣ-d abrid-nni i neǧǧa geddac aya.
4- Win d-iruḥen, yerfed iman-is yis-neɣ, ɣer leǧnas-iḍen, mechuret lefhama nneɣ.
5- Tennam wessir wudem-is, tzewǧem-d anda nniḍen.

Lmed

* Di tazwara, err lwelha-k ɣer tugna-agi :

a/nni/ihin/
iḍen/nniḍen

* Deg umedya 1u, isem" ass" yeqqen-d ɣur-s wawal nniḍen " a" i izemren ad yesɛu talɣiwin
tiɣezzfanin " agi, aya, agikana".
Nesskan yes-s taɣawsa i yemmal yisem, ur yettili urǧin i [Link]-as " arbib
ameskan"

* Arbib ameskan yettbeddil almend n umkan i teṭṭef tɣawsa i d-nesken yes-s:


- Nesseqdac arbib ameskan"a-agi-aya-agikana" mi ara tili tɣawsa tama n win yettmeslayen.
Ɣef wayagi i as-nessawal "ameskan n tama".
Nessawal-as arbib acku ur yezmir ara ad yili i yiman-is.
- Nesseqdac arbib ameskan "ihin" mi ara tili tɣawsa tebɛed ɣef win yettmeslayen. Ɣef wayagi
i as-nessawal : " ameskan n ugemmaḍ".
- Nesseqdac arbib ameskan "nni" mi ara tili tɣawsa tettwabder-d kan, ama tella sdat umseflid
ama ur telli. Ɣef wayagi i as-nessawal :"ameskan n ubdar"

*Ameskan n ubdar yezmer ad yernu ɣef umernu, yecban ma nenna-d : "azekka-nni"


- Nesseqdac arbib ameskan" iḍen" mi ara tili tɣawsa d tarummilt
- Nesseqdac arbib ameskan" nniḍen" mi ara tili tɣawsa d tummilt. Nessawal-as: "ameskan n
tiḍent "
* Ger yisem d urbib ameskan, tettekk tezdit (-), slid ameskan n tiḍent" nniḍen" acku ger yisem
d urbib ameskan"nniḍen" zemren ad kecmen wawalen nniḍen, yecban :

- 75 -
- axxam-agi nniḍen.
- adlis-nni nniḍen…

* Arbib ameskan"nniḍen" yezmer ad yernu ɣef :


- yisem : amdan nniḍen….
- umqim ameskan : wagi nniḍen.
- umqim n tuttra : acu nniḍen.
- umernu n tuttra : anida nniḍen…

Cfu

Arbib ameskan d awal iteqqnen di teggti ɣer yisem.


Yesskan taɣawsa-nni yemmal yisem.
* Yella :
- umeskan n tama : a- agi- aya-agikana.
- umeskan n ugemmaḍ : ihin- ahin –ihinna (inna).
- umeskan n ubdar : nni.
- umeskan n tiḍent : nniḍen-iḍen.

Ssefru

1- Sseqdec arbib ameskan: a/ihin/nni/ nniḍen deg tefyar s ɣur-k.

2- Smed ilem s urbib ameskan.


* Yella wass ………., yella uzekka.
* Taslent- ………. akken yeɣlin, neǧreɣ-d seg-s taciṭa.
* Taddart ………. agemmaḍ, d taddart-iw.
* Qqim di lehna, ar tikkelt ………. ma yebɣa Rebbi.
* Tameslayt- ………. ɣef waydeg i nnuḍeḥ, iɣunza-tt yimi, taɣect tebbeḥbeḥ.

- 76 -
23 Tazwert :

Di temsirin iεeddan, twalaḍ awal yemmalen taɣawsa:


Arbib isem. Tura, ad twaliḍ aferdis nniḍen yezga yaṭṭafar isem,
yemmal amek tga tɣawsa. Nessawal-as "Arbib".

Ɣer

1- Tameṭṭut m yirbiben, tarewla ay iḥbiben.


2- Uglan, d imellalen; ulawen, d iberkanen.
3- Inebgi n yiwen wass, d afessas; Inebgi n sin wussan, d amessas; Inebgi n yal ass, ddu-tt
fell-as.
4- Iles aẓidan, yeṭṭeḍ tasedda.
5- S yiɣil aberkan i ntett aɣrum azedgan.
6- Yedda uzegzaw d uquran.
7- Argaz d llsas, tameṭṭut d ajgu alemmas.
8- Udem ucmit, ur yuklal tisusaf.

Lmed

* Deg umedya 1u, awal "arbib" ɣur-s anamek di tmetti : d aqcic ara tawi yid-s tmeṭṭut mi ara
tɛawed zzwaǧ. Maca mačči d ayagi i d-neqsed di temsirt-agi.

* Deg umedya w2, awalen "imellalen" "iberkanen" mmalen taɣara n tɣawsiwin" uglan"
"ulawen". D wa i d anamek n urbib i d-neqsed di temsirt nneɣ.

Ihi :
Awalen : imellalen, iberkanen, afessas, amessas, aẓidan, aberkan, mmalen akk taɣara n yisem.
Nessawal-asen" irbiben"

* Irbiben : imellalen, iberkanen, afessas, amessas, aẓidan, aberkan, ucmit, kkan-d akk seg
yimyagen n tɣara" imlul, ibrik, ifsus, imsus, iẓid, icmit".

* Deg umedya w6, arbib "alemmas" yekka-d seg yisem "ammas19".

Err lwelha-k :
* Tawsit n urbib tettili almend n tin n yisem.
Md :
- ul aberkan.
- tament taẓidant.

* Amḍan n urbib yettili almend n win n yisem.

19
Le centre.

- 77 -
Md :
- ul aberkan
- ulawen ibarkanen.

* Arbib yezga deg waddad ilelli imi d-irennu ɣef yisem.


Err tura lwelha-k ɣer wawalen "uzegzaw, uquran" deg umedya w6. Acu twalaḍ ?
- urzen.

* Teẓriḍ acuɣer urzen ?


- Acku mačči d irbiben

9Ihi :
Ma yurez "urbib" deffir umyag, yettuneḥsab d isem/ asemmad imsegzi :

Yedda uzegzaw d uquran


Tafyirt asemmad asemmad
Taddayt imsegzi amaɣlayan n
tumyigt uzday

Ma yurez deffir yisem, yettuneḥsab d isem/ asemmad n yisem :


S ufus "umellal" i yeɣli acḥal d aberkan
As.n yisem
Ma terna ɣer-sen tzelɣa "d" n tilawt, ad yettuneḥsab d isem/ asemmad amezwaru (imsegzi):

D afus umellal i yenɣan acḥal d aberkan

Tafyirt asemmad
Taddayt amezwaru (imsegzi)
Tarumyigt

Err lwelha-k :
* Irbiben "aẓidan- azedgan- afessas- ucmit" mgirrden di talɣa acku mgirrden yimyagen n
tɣara seg d-kkan20.

Cfu

*Arbib, d awal yemmalen taɣara n yisem, amek tga


tɣawsa-nni yemmal [Link]-d seg umyag n tɣara.
Maca yezmer ad d-yekk seg yisem neɣ si talɣiwin-nniḍen.
*Am yisem, arbib ɣur-s tawsit d umḍan
*Talɣa n urbib almend n tin n umyag n tɣara seg d-yekka.

20
Asileɣ n urbib d ayen ara twaliḍ deg udlis n umawal.

- 78 -
1-Kkes-d arbib deg yimedyaten i d-iteddun :
-Yuɣal wakli d amellal.
-Sawleɣ-ak nekk sidi, keččini issin leqder ik, ameqqran siwa Rebbi, ahat nekkini axir-ik.
-Yenṭeq umeqqran deg-sen, yenna deg wawal-is.
-Isɣaren irqiqanen, sserɣayen izuranen.
-Ulac aqerdac lewwaɣen.
-Mi yemmečč uzger amellal i ẓriɣ tineggura ɣur-i.
-Taduṭ mellulen, lemmer d izmawen, mačči d ulli i tt-yesburren, qlil wi ara yelsen abernus.
-Azwaw s umendil awraɣ.

2- Efk-d talɣa d twuri n yal awal di tefyirt-agi :


" Yedda uzegzaw d uquran"

3- Af-d irbiben seg yimyagen n tɣara i d-itedun :


ilqiq-ismum-iɣzif-imlul- izwiɣ-aẓay- icbiḥ- iḥric- ilṭif- imɣur- ibrik- imẓi- izdig- imsus- irẓig.

4- Err lwelha-k ɣer ususru n yirbiben-agi tiniḍ-d acu i twalaḍ.


* ilqiq aleqqaq
* izwiɣ azeggaɣ/ azewwaɣ (?)
* ilwiɣ aleggaɣ/ alewwaɣ (?)
* imɣur ameqqran

- 79 -
24 Tazwert :

Amqim Di temsirin iεeddan, twalaḍ arbib ameskan i yezgan


ameskan yeqqen ɣer [Link], ad twaliḍ aferdis nniḍen iyes
neskan taɣawsa; maca, wagi yezga i yiman-is. Nessawal-
as "amqim ameskan".

Ɣer

1- Wa yessager leqran, wa ur yufi lḥemdu.


2- A widen ijebbden leqlam, init-iyi-d ma turam, ɣef widenni iɣur zzman.
3- Ayen yelhan uwin-t lefḥul, tabarda terǧa aɣyul.
4- Tekna tseṭṭa ɣef wayen turew.
5- Aql-i am yigider amerrẓu, i tt-yuɣen deg wafriwen.
6- Tidet ha-tt-a-n di tmurt-iw, ẓẓur fell-as yeckenṭeḍ.

Lmed

* Err lwelha-k ɣer wawalen yeɣman s uzeggaɣ deg yimedyaten-agi.


Acu twalaḍ ?
- D ilelliyen, ur qqinen ara s awalen nniḍen.
- Skanen yis-sen taɣawsa.
9Ɣef wayagi i asen-nessawal " imqimen imeskanen"

* Err lwalha-k ɣer umqim ameskan "wa" deg umedya 1u. Yezmer ad ibeddel talɣa almend :
- n wudem : wa, win, wahin.
- n tewsit : wa/ta, win/tin, wahin/tahin.
- n umḍan : wa/wi, ta/ti, win/widen, tin/tiden, wahin/wihin, tahin/tihin.

* Deg umedya w2, amqim ameskan"widen" yuɣal-d s talɣa taɣezzfant "widenni"

* Deg umedya w3, amqim ameskan "ayen"d arawsan: ur yettbeddil ara almend n tewsit d
umḍan : "ayen yelhan":
- yezmer ad yili d amalay neɣ d unti.
- yezmer ad yili d asuf neɣ d asget.
Maca :
- yezmer ad yesɛu talɣa taɣezzfant "ayenni".
- ɣur-s talɣa n waddad amaruz "wayen, wayenni".
- yezmer ad ibeddel almend n wudem "aya-ayen-ayahin".

* Err tura lwelha-k ɣer yimqimen imeskanen "aql-i, ha-tt-a-n deg umedya w5 d umedya w6.
Acu i twalaḍ ?

- 80 -
Qqnen-d ɣur-sen yimqimen udmawanen i yemmalen yiwen ger (3) wudmawen, ama anida
yella wudem-nni neɣ sani iteddu :

* aql-i (iyi) da
* aql-iyi-n ɣer din
* aql-ak-id da
* aql-ak din

9Ɣef wayagi i asen- nessawal "amqim ameskan udmawan". Ɣur-s ula d netta talɣiwin
tiɣezzffanin, yerna ifetti almend n wudem, tawsit d umḍan :

* aql-(ak, akem, aken, akent)


* ha-(t, tt, ten, tent.)

* Imeskanen udmawanen ddukkulen d yimerna n wadeg, akka :


ha-t-a da, ha-t-a-n din, ha-t dihin, ha-t-a-ya ɣer da…

* Imeskanen udmawanen n wudem w3 sselkamen amaruz, yecban ma nenna-d :


- ha-t-a-ubrid n tnaṣlit
- ha-tt taddart-iw

* Ha-tt-a tfelwit n yimqimen imeskanen :

Amqim
Udem

Amalay Unti Arawsan


Asuf asget asuf asget
Wa-wagi Wi-wigi- ta-tagi- Ti-tigi tigikana (w)ayen
1 wagikana wigikana tagikana

Win-winna- Widen- Tin-tinna- Tiden-tidenni-tidak- (w)ayen


winnakin Widdenni tinnakin tidakenni (w)ayenni
widak tigad
2
widakenni
wigad
wahin Wihin tahin Tihin
wahinna wihinna tahinna tihinna
wahinnakin wihinnakin tahinnakin tihinnakin Ayahin
wahi wihi tahi tihi ayahi
3 wahikana wihikana tahikana tihikana

- 81 -
*Ha-tt-a tfelwit n yimeskanen udmawanen:

Talɣa Anida?

da ɣer da ɣer din din dihin


Udem
1 SF -aql- i (iyi) -Aql-iyi-n
-aql-aɣ (aneɣ) -Aql-aɣ-n
1SG
2 [Link] -Aql-ak -Aql-ak-id -aql-ak
[Link] -Aql-akem -aql-akem-id -aql-akem
-aql-aken -aql-aken-id -aql-aken
[Link]
-aql-akent -aql-akent-id -aql-akent
[Link]

3 [Link] -Ha-t-a -Ha-t-a-ya Ha-t-a-yen -Ha-t-a-n -Ha-t


[Link] -Ha-tt-a -Ha-tt-a-ya Ha-tt-a-yen -Ha-tt-a-n -Ha-tt
-Ha-ten-a -Ha-ten-i-yi Ha-ten-a-yen -Ha-ten-a-n -Ha-ten
[Link]
-Ha-tent-a -Ha-ten-a-ya Ha-tent-a-yen -Ha-tent-a-n -Ha-tent
[Link] -Ha-tent-i -Ha-tent-i-yi

1- Smed ilem s umqim ameskan :


* Wagi d yidir.
* ………. d Tiziri.
* ………. d yidir akked Tiziri.
* ………. d Tiziri akked Kahina.

2- Smed ilem s umqim ameskan :


* Winna d Masil.
* ………. d Masilya.
* ………. d Maziɣ akked Masil.
* ………. d Masilya akked Tinhinan.

3- Smed ilem s umqim ameskan :


* Wahin d Takfarinas.
* ………. d Dihya.
* ………. d Takfarinas akked Yuba.
* ………. Dihya akked Taseɛdit.

4- Smed ilem s umqim ameskan :


* Ha-t-a-ya Aɣilas.
* ………. Cabḥa.
* ………. Aɣilas d Yugurten.
* ………. Cabḥa d Milisa.

- 82 -
5- Smed ilem s yiwen ger wawalen: da, ɣer da, ɣer din, din, dihin:
* Aql-i ………. * ha-ten-a-ya……….
* Aql-ak-id ………. * ha-ten-a-yen……….
* Aql-aɣ ………. * ha-ten-a……….
* Aql-iyi-n ………. * ha-ten-a-n……….
* Aql-ak ………. * ha-t……….

6- Smed tifyar i d- iteddun s umqim ameskan :


* ………. wul-iw yesnehtit.
* ………. tmegreḍ ad t-tesrewteḍ.
* D ………. i ken-yeslexsen i aɣ-yesseḥlulin.
* ………. imeččen yebleɛ, ………. yeqqimen yenfeɛ.
* Ma yeggul urgaz deg-k, tselkeḍ; ma teggul deg-k tmeṭṭut, ………. tḥeṣleḍ.
* Win iwimi yemmut baba-s, ………. deg yirebbi n yemma-s; win iwimi temmut
yemma-s, deg ugudu nnḍen-as.
* ………. i as-yeqqaren Tamaziɣt tefna, d ………. iɣellten ………. ur d-ḥerren ara.
* D ………. ixeddem ufalku i yettcukku.

Sgunfu

Taluft n zzman
A kra ittɛassan lefjer
S tẓallit d ddker
Ɛawnet-iyi abrid-a nṭerreɣ

Ufad-iw ittuɛemmer
S ccrab d lexmer
Ur ddireɣ ur mmuteɣ

Win qesdeɣ ad iyi-iṣṣer


Izga-d iwexxer
Tezwar si tegmat nneɣ

Aṭas aya ay neṣber


Rbaɛ snin akter
Netbeɛ lɣerba tefles-aɣ

Amallah a kra nkerrer


Iruḥ deg yiɣzer
Ula d lḥemdu iɛreq-aɣ

Si Muḥend u Mḥend

- 83 -
25 Tazwert :

Di temsirt-agi ad twaliḍ yiwen wawal, nrennu-t i yisem


Amernu neɣ i umyag akken ad ibeddel kra deg unamek nsen.
Nessawal-as "amernu".

Ɣer

1- Meyyez uqbel aneggez.


2- Akken yella wass, ad as-yeks umeksa.
3- Aṭas i yezha lexrif, di ccetwa yedda ɛeryan
4- D izem n uxxam, d awtul n berra.
5- Yerbeḥ a baba, i as-yenna uqcic.
6- Mačči d azger i kerrzen, d tayuga.
7- Acḥal aya nessaram, neqqar ahat ad tṣeggem.

Lmed

* Di tazwara, err lwelha-k ɣer wawalen yeɣman s uzeggaɣ deg yimedyaten-agi. Acu i twalaḍ?
- Rennun s amyag neɣ s isem.
- Ttbeddilen kra deg unamek n tefyirt.
- Ur fettin ara almend n tewsit d umḍan.
9D tidet. Ɣef wayagi i asen-nessawal imerna.

* Di tfelwit i d-iteddun, ad twaliḍ acu yemmal yal amernu deg yimedyaten-agi :

Imerna n tuttra
Amedya Amernu yemmal Isem-is
iyes t-id- nettaf
1 -melmi, acḥal aya, si
uqbel akud Amernu n wakud
melmi
2
Akken Taɣara Amernu n tɣara amek

3
aṭas tasmekta Amernu n tesmekta amek
Anida- ansi- sani-
4 berra adeg Amernu n wadeg
aniɣer- aniwer…
5
yerbeḥ tilawt Amernu n tilawt /

6
mačči tibawt Amernu n tibawt /

7
ahat arilaw Amernu n warilaw /

- 84 -
Am wakken ara twaliḍ deg udlis n tjerrumt, aḥric w2, yezmer umernu ad ibeddel amkan di
tefyirt war ma ibeddel aṭas deg unamek-is21. Ɣef wayagi i as-nessawal "asemmad ilelli"

Md:
Azekka ad iruḥ/ad iruḥ azekka / Azekka ara iruḥ

Err lwelha-k :
Yella umernu n tɣara s tenzeɣt "s" + isem

Md :
Teddun s tazzla / S tazzla i teddun
Dagi, d tanfalit "s tazzla ay d asemmad ilelli.

Cfu

* Amernu d awal armeskil, irennu ɣer yisem, ɣer umyag


neɣ ɣer umernu nniḍen i wakken ad d-yernu kra deg
unamek nsen.
* Llan yimerna :
1- n wakud : acḥal aya, aṭas aya, akkaḍani, akkamira, akk
ass, aseggas-a, aseggas-nni, ass s wass, ass-a, ass-nni,
azekka, azekka-nni, di tazwara, iḍ yezin, iḍelli, iḍelli-nni,
ilindi, seldilindi, slilindi, ilindi-nni, imir-a imir-nni, kullas,
llin, llinna, sgellin, sgellinna, qabel, seldiḍelli, seldiḍelli-
nni, selliḍelli, selliḍelli-nni, sellazekka, sellazekka-nni,
seldazekka, seldazekka-nni, ssya d asawen, taggara,
taswaεt, ticki, tikkelt, tikwal, tura, umbeεd, uqbel, ya,
yakan, zik, zik-nni, ardeqqal…
2- n tɣara : akka-akken-baṭel-bennegni-bessif- fellahi-
jelweḥ- jmiε- lwaḥid- meqlubi- mezleg-mliḥ, s leεqel,
Timendeffirt, -tinnegnit-timennegnit-, tiɣendist-, εinani-,
iman-iw. mṣeggem-, εeryan, ḥafi…
3- n tesmekta : acemma-aṭas-cwiṭ- ddeqs-drus- kan-
ugar(kter)-qell, mennaw…
4- n wadeg: agemmaḍ, akkin, berra, tama, da, daxel,
deffir, nnig, sdat, ddaw, din, dihin, s ufella, s wadda, ssya,
ssyihin, ssyin, ukessar, usawen, yeffus, zelmeḍ, metwal…
5- n tilawt : ih, anεam, yerbeḥ…
6- n tibawt : ala-xati-ur….ara, urǧin, leεmer, urεad, mačči-
ulac…
7- n warilaw : ahat-ammer…

21
Yettili-d ubeddel d afessas deg unamek n tefyirt (une nuance).

- 85 -
Ssefru

1- Kkes-d amernu deg usefru-agi tiniḍ-d acu yemmal


Yeggar Ccix Muḥend u Lḥusin :
Win yettaggaden yiwen
Ur yettaggad ula yiwen
Ama deg ukessar ama deg usawen
S anda yerra ad t-iɛiwen
Ma d win yefkan rray i yigawawen
Ɣer sdat ad as-gen imeẓẓuɣen
Ɣer deffir ad as-gen acciwen
2- Kkes-d amernu deg usefru-agi tiniḍ-d acu yemmal :
Yeqqar Sliman Ɛazem :
A win yellan d lfahem
Ssefhem-iyi-d amek akka
Acu i d sebba n yiniɣem
Mi tezdeɣ deg-s twekka
S ufella yecbeḥ yerqem
Daxel mi t- ldiɣ yerka
3- Smed ilem s umernu ilaqen :
* I yenta usennan, ala i uḍar yeddan ……….
* Yella wass-a, yella ………. , yella uẓekka.
* ………. wi ikemzen, ………. wi ineggzen.
* Sawleɣ-ak nekk sidi, keččini issin leqder-ik; ameqqran siwa Rebbi, ………. nekkini axir-ik.
* ………. axxam ur nseww nnaɛ-is, ………. tisirt ur yenǧir ufḍis.
* ………. tasa ur nejriḥ leɛmer-is.
* ………. t-id-tseww tderɣalt, ad t-ččen warraw-is.
4- Smed ilem s umernu ilaqen :
* ………. yella, ………. yerna.
* ɛiwen-iyi ad k-ɛiwneɣ, zwer-iyi ad ak-t-id-rreɣ, ………. d Rebbi ad k-uggadeɣ.
* At lxir bxir, nekkni ………. ay axir.
* ………. ccɣel yettgalla di bab-is.
* ………. agḍi, ………. tameɣrust.
* ………. aɛbar deg ………. akerṭuc, ………. awal deg ………. axenfuc.
* ………. d azger i ikerrzen, d tayuga.
* ………. ad k-issineɣ saḥeɣ, ………. jerrbeɣ-k rtaheɣ.
* Tedder terwiḥt ………. tečča d uɛeṭṭar.
* ………. aqerdac leggaɣen.
5- Deg tefyar s ɣur-k, sseqdec :
- amernu n wakud
- amernu n wadeg
- amernu n tɣara
- amernu n tesmekta
- amernu n tibawt.
6- Efk-d talɣa n wawal "nnig" di tefyar-agi :
* Yeqqim nnig ubrid.
* Rraḥa nnig usawen.

- 86 -
26 Tazwert :

Tuttra Di temsirt-agi, ad twaliḍ amek i d-tettili tuttra di tutlayt


nneɣ.

Ɣer

Adiwenni d Rwiced
- Ansi-k a Rwiced ?
- Nekk seg Uẓeffun.
- Anida i tluleḍ ?
- Luleɣ di Lqesba.
- Ɣur-k axxam di tmurt ?
- Ssegrurjen-t lɛesker n yirumyen.
- Wi ak-isemman Rwiced ?
- D yiwet n tmeṭṭut i iyi-isemman Rwiced.
- Acuɣer ?
- Nekk isem-iw Ɛeyyad Ḥmed, ssawalen-iyi Racid deg1942. Racid Qsenṭini, zgiɣ yid-s… dɣa
yiwet n tmeṭṭut tenna-iyi d kečč i d ameẓẓyan, ihi ad ak-nessawal Rwiced…
- Isem-is usaru amezwaru i txedmeḍ umbaɛd timunent n tmurt ?
- Umbaɛd timunent, asaru inu amezwaru d"Ḥasan Ṭirru"
- D kečč i yettarun isura inek?
- D nekk i ten-yettarun.
- I umezgun turiḍ?
- Uriɣ "le concierge", "lɣula", "Lli fat mat".
- Inaẓuren i k-icban di l'Europe, ttgen aṭas n yisura, kečč drus, acuɣer ?
- Acuɣer ! Acku di Lezzayer, ur ttakken ara aṭas n wazal i ssinima wala i yidles s umata… ur
ẓrin ara belli ssinima am "le pétrole" am baṭaṭa, am ččina, tezmer ad d-tessekcem.
- Acu i d rray-ik ɣef yisura n Maṣer, ladɣa wid i d-ittɛeddin ɣef ssebɛa ?
- Ur ten-ḥemmleɣ ara. Sɛan isura yelhan, lameɛna widak n ssebɛa ḥaca "mamma" i ten-
yettwalin… (yettkemmil)

Iga-tt-id Belɛid n At Mejqan d


Sid Ɛli n At qasi i uɣmis "Asalu"
Uṭṭun 00, wamber 1989.

Lmed

* Di tazwara, ɣer tadiwennit-agi tiniḍ-d acu i twalaḍ.


- Awalen "ansi-anida-wi-acu-acuɣer" mmalen akk tuttra.
- Tafyirt tamsestant (n tuttra) tbeddu :
s umqim n tuttra "wi-acu-…"
s umernu n tuttra"ansi-anida…"
s teɣect kan "ɣur-k axxam di tmurt ?"
- tafyirt tamsestant tkeffu s wagaz n tuttra(?)

- 87 -
Err lwelha-k :
Di tutlayin tatlayin akka am Tmaziɣt, tikwal d taɣect22 i yettakken anamek i wawal, yecban
tiyugwin-agi n wawalen23
- Iɣil / iɣil
- Iger / iger
- Iẓra / iẓra
- Imal / imal
- Tura / tura…

Akka i yella lḥal deg tefyar :


- Ɣur-k axxam di tmurt.
- Ɣur-k axxam di tmurt ?
- Ɣur-k axxam di tmurt !

* Err lwelha-k ɣer wawalen"wi", "acu".


- Nessawal-asen"imqimen n tuttra"

* Err lwelha-k ɣer wawalen"ansi", "anida".


- Nessawal-asen"imerna n tuttra".

* Amqim n tuttra "wi" d lebda yurez : ha ɣer umyag amaɣun, yecban :"wi iruḥen ?" neɣ ɣer
umyag udmawan, yecban : "wi twalaḍ ?" neɣ ɣer tenzeɣt, yecban : "wideg d-teddiḍ ?", "wiɣef
d-yemmeslay ?...
Tikwal yettban-d s talɣa taɣezzfant ger snat n tenzaɣ, yecban :
- Ɣefwaydeg i d-tusiḍ ?
- Degwaydeg i d-teddiḍ ?
- Swayes i t-turiḍ ?

*Llan (4) yimqimen n tuttra :"wi, iwimi, anwa, acu"

*Amqim n tuttra"iwimi" d asemmad arusrid n umqim"wi".

*Err lwelha-k ɣer umqim n tuttra "anwa"


- Ifetti almend n tewsit d umḍan: anwa/anta, anwi/anti.

*Err lwelha-k ɣer umqim n tuttra"acu"


- Nesseqdac-it i waxxuten d tɣawsiwin.
- Irennu ɣef tenzeɣt : deg wacu, seg wacu, ɣef wacu, i wacu, s wacu".
- Ineṭṭeḍ ɣer tenzeɣt :"acuɣer, acuɣef, acimi"24

*Err tura lwelha-k ɣer wawalen "ansi, anida"


- D imerna n tuttra.
- Yis-sen i d-nettaf amernu n wadeg.
- Llan wid i d-yeggaren imerna n tɣara, n tesmekta, n wakud… am wakken i twalaḍ
yakan.

22
L'intonation.
23
Di tyugwin-agi n wawalen, yiwen d isem neɣ d amernu, wayeḍ d amyag.
24
Acimi: d awal uddis. Yekka-d seg : acu+iwimi.

- 88 -
Cfu

Tettren medden taɣawsa :


1- S yimqimen n tuttra : wi- iwimi- anwa- acu.
2- S yimerna n tuttra :
* tuttra n wadeg:anida(anda, anga), sani
(aniɣer , aniwer, sanda), ansi.
* Tuttra n wakud:melmi, (si melmi, ar melmi), acḥal aya.
* Tuttra n tɣara: amek
* tUttra n tmentilt :ayen-acuɣer, acimi, acuɣef.
* Tuttra n tesmekta: annect, acḥal.
3- S taɣect kan :
9 D kečč i yettarun isura-k ?
9 D kečč i yettarun isura-k neɣ ?
9 D kečč i yettarun isura-k neɣ ala ?

Ssefru

1- Kečč d aneɣmas, efk-as(5) tuttriwin i umusnaw Lunis Ayt Mengellat.


2- Fren yiwen umurar i tḥemmleḍ, tgeḍ-as tadiwennit tawezzlant n 5 ar 6 n tuttriwin.
3- Af-d tuttriwin iwulmen i tririyin i d- iteddun:

* Di ssuq, walaɣ lɣaci, iselsa, izegza d yigumma…

*Uwiɣ-d kawkaw ččina, rniɣ uɣeɣ-d iselsa.

* Ala ! Rniɣ-d aqerru n uzger.

* Idrimen, yefka-iyi jeddi, yerna-iyi xali Rabeḥ.

* Ih ! Yeɛǧeb-iyi lḥal, daɣnetta ssuq i d-iteddun ad uɣaleɣ.

- 89 -
27 Tazwert :

Amqim Di temsirt-agi, ad twaliḍ yiwet n taggayt n wawalen,


arummil mmalen taɣawsa am yisem; maca anamek-is d arbadu:
yemmal taɣawsa war ma isemma-tt-id s yisem-is.
Nessawal-as "Amqim arummil".

Ɣer

1- Yella walbaɛḍ yella ulac-it, yella walbaɛḍ ulac-it yella.


2- Tamurt tettwagzer tekfa, ur d-yeqqim deg-s wacemma.
3- Mi tbeddeḍ medden akk inek, mi teɣliḍ ḥedd ur k-yessin.
4- Yeqqar Muḥya :
Winna yessuli-t winnat
Yerra-t d imḍebber uyennat
Wten-as afus wat winnat
5- Ur yettuɣal ḥedd d lwali alamma yeswa qeḍran d yilili.
6- Yeqqar Si Muḥend u Mḥend :
Kra n win igemmren addad
Yeqqel d aḥeddad
Menwala iɛellaq ssaɛa
7- Yal tizi teḥwaǧ aɛbar, nekk lbarud yekfa-iyi.
8- Yiwen ixeddem ɣef tmurt-is, wayeḍ txeddem fell-as.

Lmed

* Err lwelha-k ɣer wawalen yeɣman s uzeggaɣ deg yimedyaten-agi.


* Acu i twalaḍ ?
- Mmalen akk amdan neɣ taɣawsa s umata
- Anamek nsen d arbadu
- Mmalen taɣawsa war ma semman-tt-id s yisem-is
9 Nessawal-asen "amqim arummil"25

* Err lwelha-k ɣer umqim arummil "acemma"


- D awal agetnamkan : ɣur-s ugar n yiwen unamek:
acemma = tameddit (amernu n wakud).
- Acemma = taɣawsa (amqim arummil).

* Err lwelha-k ɣer umqim arummil "wayeḍ"


- Ifetti almend n tewsit d umḍan" wayeḍ / tayeḍ, wiyaḍ / tiyaḍ"
- Nesseqdac-it deg umkan n urbib ameskan n tiḍent"nniḍen" yecban ma nenna-d :
- Axxam nniḍen / axxam wayeḍ.

25
Arummil ≠ ummil (in) define.

- 90 -
Err lwelha-k ɣer umqim arummil "winnat", "ayennat".
- Fettin almend n tewsit: "winnat / tinnat", "ayennat / tayennat".
- Amqim arummil "ayennat", "tayennat / tiyennatin". Ifetti almend n umḍan "ayennat /
iyennaten"; tayennat/tiyennatin".

Cfu

* Amqim arummil d awal yemmalen taɣawsa, maca


anamek-is d [Link]-ten-a yimqimen arummilen:
Wayeḍ / tayeḍ, wiyaḍ / tiyaḍ, acemma, akk, merra, albaεḍ,
ayennat / tayennat, ḥedd, yiwen, kra, yal, kul, medden,
winnat / tinnat…

Ssefru

1- Smed ilem s umqim arummil


* Win ẓran ………. yeḍlem, amek armi cehden s ẓẓur.
* ………. yedder yemmut, ………. yemmut yedder.
* Rebbi, ixleq-aɣ-d; ………., bɣan ad aɣ-kksen.
* Ur nufi iwimi ara neḥku, ur yemniɛ ………. si lehmum.
* ………. wass inṭeq-d ………., yenna-d nexdem ………., am yirgazen am lxalat, kkret ad
tewtem afus.
* Amecwar lliɣ deg uxxam, ferḥen ………. widak ḥemmleɣ.
* ………. yella, ………. yerna.
* Lqaɛa, nedda ………. fell-as; igenni, ………. ur t-yewwiḍ.
* Lexla ur nefrig, ………. ur d as-yedrig.

- 91 -
Aseɣti n yiluɣma

Tamsirt Alaɣmu Aseɣti

1 Deg uḍris-agi, llant (8) n tefyar

Tafyirt Amḍan n Tafyirt Amḍan n


wawalen wawalen
1 10 9 5
2 7 10 3
2 3 8 11 8
4 6 12 11
5 11 13 7
6 11 14 6
7 11 15 8
8 5

Aɣerbaz ladɣa yeɣleb-itent akk. Skud meẓẓi


uqcic, aqerru-s fessus, yerḍeb am urekti,
akken tebɣiḍ a bnadem ad t-tɛarkeḍ.Mi ara
3 yuɣal d argaz, ad t-id-yaf lḥal yeqqur kan
ɣef wayen yeḥfeḍ di temẓi-s, d ayen kan
Awal - Tafyirt - Aḍris

iwimi ara d-yettɛawad, d tameslayt yelmed


ass-en ara d-izewwiren s iles-is.
* I yenta usennan ala i uḍar yeddan ḥafi.
* Lecɣal n taddart meqqrit, nekkni nekker-d
meẓẓiyit.
* Annect i tebɣu tekk-it, amcum ad t-id- yas
wass-is.
* Mi yelluẓ, ad iɣenni.
* Akken teɣli zerriɛa ad temɣi
* Ttwaɛqalen yirden di ssuq.
* Am win ireǧmen igenni.
4 * Yeqqur usɣar-is.
* Anda akken tufeg i ters.
* Tettban ṣṣaba n yimɣi.
* Yekker usyax di luḍa.
* Yettakk laẓ aɣrum!
* Tajlibt, teswa; azger, iɣunfa.
* Mmi-s n yizem d aɣilas.
* Tettarew tezdayt tayni.
* Am win yeṭṭfen deg waman.
* Am win yesbeddayen amrar.

Zik-nni, sin yigra ttidiren deg yiwet n


temduct n waman. Yewweḍ-d unebdu,
teqqur temduct-nni. Ruḥen ad nadin tayeḍ,

- 92 -
Ufan anu d alqayan. Yenna-as yiwen deg-
sen :" ad nneggez ?"
5 Yerra-as-d winna nniḍen : "i lukan ad
yeqqar ula d wagi, amek ara d-nali ?"
Seg wass-nni i d-yeqqim wawal-a :"meyyez
qbel aneggez".

Tafyirt Ismawen
1 asif
2 qeḍran
3 teɛfert-arkasen
4 ubrid
1 5 tiragliwin-taduṭ- tibantiwin
Isem

6 yisɣan-iman
7 ul-imi
8 atmaten-aɛebbuḍ

Ger wawalen i d-yettunefken, ha-ten-a


yismawen :
Anelmad- adrar- iles- aɣrum- tudert- amru-
abrid- asaka- tadla- addag- iɣil-tasga- imal-
tarakna-alag- tarubya- amger- asagem-
tidmi- atig- astag- aruy- tafat- akal-aselsu-
2 talaba-taruka- idni-adlis-amaru-abareɣ-
asfel- affug- tira- axxu-aɣersiw-agḍiḍ-aḍris-
tanekkra-amtiweg-ilel.

Ha-ten-a yismawen yellan deg uḍris:


Ufrux- ccetwa- laẓ- asemmiḍ- iri- ubrid-
3 tafunast-ticict-lxir-Rebbi- afrux-terwiḥt-
iman- usemmiḍ-useffer-tameɣra- wuccen-
aqamum.

Tafyirt Isem
akmam Amadwan
1 tidet
2 tawant-lehdur

3 axxam-
1 aqjun
4 asafu tamusni-urɣu

Akmam 5 aɣrum laẓ


d
umadwa 6 wass-isallen-iḍ-
n tirga
7 tamacahut-ajlal-
tamusni

- 93 -
Isem akmam Isem amadwan
Agḍiḍ-iṭij-aggur- Tugdut-aggur-tasa-
aman-allaɣ-tasa- azref- targit-tannumi-
aẓref-argaz- talwit-tirrugza-taflest-
asaru-tasɣunt- tiḥerci-tudert-tamettant-
2 isɣunen-azebg- tismin-tazɣent-tasnit-
afrag-uccen- tumert-atig-idles-tilelli-
tazdayt-timri- tiggdi-tasusmi-
amayeg-adlis- tafenṭaẓit-tasa.
tifeɣwa-izem-
awtul-tasa.

* Si cwiṭ n wawal i d-tɣelli tmusni


* Si timmuɣbent umeslay i d- tɣelli tsusmi.
* D asirem ay d tudert.
* Abrid n tlelli i t-ineǧren d tadukli.
3 * Uqbel ad aɣ-ɛezzin s ttwab, kkret ad d-
njab isufar i tdukli nneɣ.
* Yettak laẓ aɣrum.
* Ur nettɣimi ara i usemmiḍ d ugeffur
* Ur yesɛi ara tasa.
* D argaz bu tissas.
Tafyirt Anamek-is
* d uccen * yesɛa zzher
*d amcic *ur yeɛsi lbaḍna
*d azrem *yeḥrec
*d aɣerbal *itett aṭas
4 *Ɣezzif ufus-is *yettaker
*yelha unyir-is *iteddu kan ɣef
*meqqer uɛebbuḍ-is
uɛebbuḍ-is *ur yesɛi yiwen wawal
*d tata *yeḥdeq
*d bu yiles.
Adar 1u Adar w2
-azmam -amdan
-tazemmurt -taɣara
-taqcict -taɣawsa
Acu -inisi -adeg
yemmal 1 -tira -imɣi
yisem? -tezdeg -allal
-amru -amigaw
-amaru -tigawt
-Tizi uzzu -aɣersiw

* Argaz, d llsas ; tameṭṭut, d ajgu


alemmas.(amdan).
* D izem n uxxam, d awtul n
2 berra.(aɣersiw)
* Teḥzen tneqlet ur yenqic bab-is.(imɣi)

- 94 -
* Times tettaǧǧa-d iɣed.(taɣawsa).

Tafyirt Isem yemmal


1 Tyerza Tigawt
aḥdid Taɣawsa
2 tamazirt Taɣawsa
izriben Taɣawsa
tarewla Tigawt
iḥbiben Amdan
3 Argaz Amdan
3 Tkermust Imɣi
asennan Taɣawsa
4 tata Aɣersiw(axxu)
5 Uzrem- Axxu
aseɣwen taɣawsa
6 Temẓi- Taɣara
yifilku Imɣi
7 Azger- Axxu-
tasemt taɣawsa
8 Tasekkurt Axxu
timellalin Taɣawsa
* Ul, yeččur ; imi, yeqqur.
* Am win yettnadin tilkin deg uqerru
uferḍas.
* Wet-it ɣef walim, ad yettu timẓin.
4 * Uglan, d imellalen; ulawen, d iberkanen.
* Iles aẓidan, yeṭṭeḍ tasedda.
* Tarubya n uxxam, ur tɣemm ara.
* Awtul xfif, rnan-as anayna.
* Ma yesɛa uqjun timẓin, bɣan-t akk
medden i nnesba.
1 d taɣrast n tzizwa
2 d aseggas
3 aqerquc/tabexsist
/iniɣem
4 d aseggas
5 5 d allen
6 d zerriɛa
7 d azeṭṭa
8 d lemri(tasit)

Ɛebderreḥman Bugermuḥ isuffeɣ-d asaru


Tawrirt yettwattun, Belqasem Ḥeǧǧaǧ
isuffeɣ-d Macahu, ma d Ɛezdin Meddur,
1 netta isuffeɣ-d Adrar n Baya.
Isem amaẓlay

* Maɛtub Lwennas yettwanɣa ass n lexmis


28 di yunyu 1998 di Tala Bunan, deg ubrid-
is s At Dwala.
* Ilul Sliman Ɛazem di Lezzayer teṭṭef

- 95 -
Fransa, meqqer, yennuɣ mgal Fransa ;
yemmut, yemḍel di Fransa.
* (4)Yismawen n tmura :
- Lezzayer- Fransa-Tunes-Lmerruk…
* (4)Yismawen n yiɣerman:
- Tizi uzzu-Bgayet-Paris-Barcelǧne…
*(4)Yismawen n yimura :
2 - Mulud Mɛemri-Mulud Ferɛun-Jean Marie
Dallet-Pierre Bǧurdieu…
* (4)Yismawen n yicennayen :
- Crif Xeddam-Sliman Ɛazem, Ccix
Lḥesnawi- Enricǧ Macias…
* (4)temnaḍin timazɣawalin di Lezzayer :
- Tamurt n Leqbayel- AT Wawras-
Taɣerdayt-Ilizi…
3 * (4)Tmura ideg ttutlayen Tamaziɣt:
- Lezzayer-Lmerruk-Niger-Mali.
* (4) n yigelliden n tmurt n Tmazɣa:
- Massensen- Yugurten-Yuba1-Yuba 2
- Baba, ur iyi-d- yeǧǧi ɛmumi;yemma, ur
iyi-d-teǧǧi xwali.
- Kker a mmi-s umaziɣ, iṭij nneɣ yuli.
1 - Uh a uletma, ad am -iniɣ lehdur qerrḥen,
yiwen ur kem-yebɣa, asmi d- –tluleḍ i kem-
uggaden.

Isem timmarewt Anamek-is


(d aqcic i yettmeslayen)
-baba -d win i iyi-d-yeǧǧan
-yemma -d tin i iyi- d-yesɛan
-gma - mmi-s n yemma
-uletma - yelli-s n yemma
2 -ɛemmi - gma-s n baba
-ɛemti - uletma-s n baba
-jeddi - baba-s n baba/yemma
-setti(jida) -yemma-s n baba/yemma
-xali - gma-s n yemma
-xalti - uletma-s n yemma
Isem n timmarewt

Isem n Anamek-is (d tameṭṭut i


timmarewt yettmeslayen)
-argaz -d baba-tsen n warraw-iw
-amɣar -d baba-s n urgaz
3 -tamɣart -d yemma-s n urgaz
-alwes -d gma-s n urgaz
-talwest -d uletma-s n urgaz
-tanuḍt -d tameṭṭut n ulwes

- 96 -
Isem n Anamek-is
timmarewt (d argaz i yettmeslayen)
-tameṭṭut -d yemma-tsen n warraw-iw
4 -ayyaw -d mmi-s n yelli/n uletma
-tayyawt -d yelli-s n yelli/ n uletma
-aslif -argaz n uletma-s n tmeṭṭut
-taslift -uletma-s n tmeṭṭut.

5 Addag n yimarawen
Isem uddis Yekka-d si:
*amagraman a+ mager+aman
*amagriṭij a+mager+iṭij.
*Iɣesdis Iɣes+idis
*Tizi uzzu *Tizi+ uzzu
*ilmendis *ilem+n+idis
*cufmejjir *cuf+mejjir
1 *tiferzizwit *ifer+tizizwit
*akerdskil *krad+asekkil
*tagetnamka *aget+anamek
*tasefnamka *asuf+anamek
*akerdis *krad+idis
Aḥerfi *talɣaseddast *talɣa+taseddast
d wuddis *tasnarrayt *tussna+tarrayt
*fudelɣem *afud+alɣem
Iferdisen Isem uddis
*iɣes+idis *Iɣesdis
*iccer+agḍiḍ *ccergḍiḍ
2 *qqes+ifireɛ *ifireɛqes
*asif+ger *agersif
*akal +ger *agrakal
*tussna+tudert *tasnudert
*tussna+asegmi *tasensegmit
*awal+tussna *tasnawalt
*anamek+aber *abernamek
*iɣes+tamart *aɣesmar
*iles+tussna *tasnilsit
*ales+tussna *tasnalsa

- 97 -
Amalay Unti
*aqcic *taqcict
*argaz *tameṭṭut
*ikkerri(akrar) *akraren
*azger *tafunast
1 *iḥiqel *tasekkurt
*izem *tasedda
*aḍu */
*/ *tament
*amru */
*/ *tafat
*Llan yismawen ideg amalay d wunti yezdi-
ten uẓar
* Llan yismawen ideg amalay d wunti
mgirrden deg uẓar.
*Yella umalay ur nesɛi unti.
*Yella wunti ur nesɛi amalay.
Tawsit
Isem unti Azal n wunti
*tibkit *Aferdis deg ugraw
2 *tamduct *awtem/ tawtemt
*takermust *asemẓi
Areṭṭal n Azal-is s
Taɛrabt Tmaziɣt
. laü¨üṣel . aẓar
. lehna . talwit
. leǧwab . tiririt
. lǧehd . tazmert
3 . lwerd . ajeǧǧig
. lfiraq . beṭṭu
. lektiba .tira
. lqima . azal
. lɣaba . tiẓgi
. lmuɛawana . tallelt
Areṭṭal n Azal-is s
Taɛrabt Tmaziɣt
. lɛebd . amdan
. lfeṭṭa . aẓref
. ddheb . ureɣ
. ddwa . asafar
. leɣna . ccna
4 . lḥubb . tayri
. lebḥer . ilel
. leḥbab .imeddukkal
. llebsa . iselsa
. lmakla . tagella
. ṭṭlam . tillas
. leḥcic . tuga
. lɣerba . inig

- 98 -
. lweqt . akud
. leḥzen . tasnit
. lmut . tamettant
. leḥyat . tudert
. lxedma . amahil
. lbir . anu

(5) yismawen imalayen:


- axxam- asif- uccen- udem- iles…
(5) yismawen untiyen at talɣa: t-t:
- tibkit - taydit - tugdut - tamurt – tagrest…
(5) yismawen untiyen at talɣa: t- a:
5
- tadla - tasga - tala - tira - tasedda…
(5) yismawen untiyen at talɣa : t-i
- tilleli - tiẓgi - tisfi - timmi - tayri…
(5) yismawen untiyen at talɣa t-t(tt):
- tayet- tidet - tabrat - tamacahut - tagnit..

(5) yismawen isufen:


adlis - aɣerbaz - amru - tadla - tala…
(5) yismawen isegten :
isaffen - tiliwa - tiẓegwa - inelmaden- –
ulawen…
1 (5) yismawen isufen ur nesɛi asget :
tagrest- tidet - aḍu - tayri- tafat…
(5) yismawen isegten ur nesɛi asuf.
Aman - ijdi - zzit - udi - tisent - tuga…

Asuf Asget
* afrag * ifergan
Amḍan

2 * awal *awalen
*tifeɣwet *tifeɣwa
*iger *igran
*tiẓgi *tiẓegwa
*tazeqqa *tizeɣwa
*tala *tiliwa
*asaru *isura
Asuf Asget
*Akrar *Akraren
*aydi *iydan
*anrar * inurar
*tixsi * ulli
*tafunast (tisut) *tistan
*tameṭṭut *tulawin
*tallest * tullas

- 99 -
*Di kra n yismawen, asuf d usget mgirrden
deg uẓar, yecban :-tixsi/ ulli, tameṭṭut/
tulawin…
3 *Di teqbaylit, kra n yisegten ur ddin ara d
yisufen-nsen, yecban:
-aydi/ iydan (neqqar "iḍan")…
* Di teqbaylit, kra n yisufen ur ddin ara d
yisegten nsen, yecban:
-inurar/ anrar (neqqar "annar")…
* Di teqbaylit, iruḥ usuf n kra n yismawen,
yecban: - tallest/ tullas (neqqar "taqcict")
Isem asget Talɣa n usget
*tuddar *abeddel n umagrad
*itran
*imedyazen *abeddel n umagrad d
*ulawen tehrayt
*iluɣma
4 *iẓuran *tahrayt
* igufa *abeddel n umagrad
*izerman
*iderma *abeddel n umagrad d
*igumas temlillit
*iẓra
*tisura *Abeddel n umagrad,
tamlellit d tehrayt
Areṭṭal n Anamek-is s Tmaziɣt
taɛrabt
*Leɛbad *imdanen
*leɣwabi *tiẓegwa
*lemḥayen *iɣeblan
*lwaldin * imawlan
*dderya *tarwa
*leḥbab *imeddukkal
5 *ṭṭebba *imejjayen
*leḥyuḍ *iɣerban
*nnwaḍer *tisatin
*lxeḍra *izegza
*leḍyur *igḍaḍ
*ttjur *isekla
*leǧnas *igduden/iɣerfan
*lewḥuc *axxuten
*llɛubat *uraren
*leɛyun *allen
*leɣmam *asigna
*lɛulama *imusnawen
*lekdubat *tikerkas
*lexbarat *isallen

- 100 -
Tafyir Isem Addad
t Ilelli Amaruz
1 azger x
2 uzger x
Lemtel x
1 3 timmuɣbent x
umeslay x
Addad tmusni x
(talɣiwin Wawal x
) tmusni
4 Tasusmi/ x
tamusni
Amennuɣ x
wass x
uydi x
ass x
6 yiles x
medden x
7 tidet x
*yeččur wul, yeqqur yimi
*uccen, yekcem taqeḍɛit.
2 *Berriket tzizwit, ẓidet tament-is
*D uḥdiq yiles-is, d uḥriq wul-is.

Wallen- yiṭij- wureɣ- wul- warrac- tullas-


umeččim- tafat- udfel- wasif- wungal- yilef-
tmeṭṭut- walag- tala- tlaba- tifawt- tlelli- uẓar-
yigenni- taddart- ufrag- unelmad- uɣerbaz-
yiger- tadla- wakud- tɣuri- uḍris- tergalt-teẓgi-
3 yizem- uẓref- talwit- tugdut- tumert- umdan-
tutlayt- wuccen- waman- tesga-wakal- udlis-
tesɣunt- uqrab- walim- yitri- yidurar- uzal/
wazal- ugames- wugel- uɣref- ugdud- udrum-
uɣrum- uglim- ugelmim- yimɣi- tedyant-
wuskir.

Ussan- afus- amur- iseggasen-tabaqit-taẓrut-


tamurt-agguren- axxam- tabrat- idis- iman-
aḍar- ixxamen- tuɣmas- asirem- tiẓurin-taɣrast-
tizizwa- amusnaw- tigejdit- tasa- imezwura-
4 imeddukkal- iberdan-tigemmi- tuffra- iɣeblan-
asigna- ul- tarwa- imawlan- tiẓegwa- ilel-
uraren- isallen- tadukli- taduli- tarakna- taruka-
asaka.
*D aɣrib d aberrani di tmura n medden.
*D ṣṣwab d wawal i iferrun tilufa.
*Ferqen leḥbab d watmaten.
*Texleḍ qeḍran d waman.
*Menyif takemmict n tzizwa, aḍellaɛ n yizan.

- 101 -
*Teksa taɣaḍt d wuccen.
5 *Tedduɣ ur iban sani, am uclim d-yewi wasif.
*Bɣiɣ ad rebḥeɣ lemzeyya, ḍemɛeɣ lxir di bu
uxlul.
*Am uɛeqqa n yired yettfukti, mkul amkan
deg-s yemɣi.
*Ur yelli nnif i d-yeqqimen, i wid iwimi yeɣli
waggus.
* ur yelli udabu yerẓen s ugusim akked
lḥerqus.
-yettwet useɛdi s umcum.
-Yessen umeslub tabburt-is.
-Ur tettɛawad tmes i wayen yerɣan.
-Terwel i bu takka, teɣli-d ɣer bu yidɣaɣen.
-Tilelli ur tettḍuɛ ara i sidi-s
-Ayen yečča uqelwac, ad t- ixelleṣ uglim-is.
6 -Lḥewj n lwali, yeqqar i uqjun sidi.
-Ferqen tamellalt i taddart.
-yeqqur usaɣur, yerna ubaɣur.
-Ma yella yeshel-ak walluy, ḥader iman-ik di
trusi.
Derrer ddaw tefyirt taddayt
*Di ddiq i d yettban urfiq.
1 *D aseɛdi wass-a
Addad *yeggul wul-iw s wurfan.
(tiwuriwi * Yessebla-t waṭṭan.
n) *Teblules lqaɛa s uzemmur
*Yekcem wuccen taqeḍɛit.
*Teksa taɣaḍt d wuccen.
2 Isem amaruz Tawuri-s
- tedmi Asemmad n yisem
- tmuɣli Asemmad n yisem
- wallen Asemmad arusrid
- wallen Asemmad s tenzeɣt (adeg)
- tafat Asemmad s tenzeɣt (aserwes)
- yiẓri Asemmad imsegzi
- yiẓri Asemmad s tenzeɣt (adeg)
- yilmeẓyen Asemmad n yisem
- telmeẓyin Asemmad n yisem
- tala Asemmad s tenzeɣt (adeg)

3 Isem amaruz Tawuri-s


- wawal Asemmad n yisem
- tlisa Asemmad s tenzeɣt (aserwes)
- wakal Asemmad n yisem
- uksum Asemmad n yisem
- wayla Asemmad n yisem
- tira Asemmad n yisem
- wuccen Asemmad imsegzi
- uqerru Asemmad s tenzeɣt (adeg)
- wuccen Asemmad n yisem
- tiṭ Asemmad n yisem
- yiɣerdayen Asemmad imsegzi

- 102 -
- lbext Asemmad s tenzeɣt
- umcic Asemmad n yisem
- ufus Asemmad n yisem
- yibiw Asemmad s tenzeɣt (allal)
- yiclem Asemmad s tenzeɣt (allal)
- yirbiben Asemmad n yisem
- Uddaynin Asemmad s tenzeɣt (adeg)
- tqaɛet Asemmad s tenzeɣt (adeg)
- yilili Asemmad imsegzi
- tjujet Asemmad imsegzi
- tkerkas Asemmad n yisem
- tidet Asemmad n yisem
- ufus Asemmad n yisem
- wawal Asemmad n yisem
- wakal Asemmad n yisem
- tsekkurt Asemmad n yisem
- tyaziḍt Asemmad n yisem
- yiɣeblan Asemmad arusrid
Tazelɣa 1 Snat n tefyar ideg tazelɣa “d” n tilawt tesselkem isem:
“d” - Ccbaḥa n yiger, d imɣi.
n tilawt - Ccbaḥa n unebdu, d tirni.
Snat n tefyar ideg tazelɣa « d » n tilawt tesselkem arbib :
- Uglan, d imellalen.
- Ulawen, d iberkanen.
Snat n tefyar ideg tazelɣa « d » n tilawt tesselkem amqim
ilelli :
- D nekkni ay d tarwa n tmurt.
- D kemm i d asalas.
Snat n tefyar ideg tazelɣa « d » n tilawt tesselkem amqim
ameskan:
- Widak i as-yeqqaren tamaziɣt tefna, d widen iɣellten
ayen ur d-ḥerren ara.
- D ayen ixeddem ufalku ideg yettcukku.
Snat n tefyar ideg tazelɣa « d » n tilawt tesselkem amqim n
tuttra:
- D acu i k-yeblan?
D acu ara d-tagmeḍ si lkanun? D iɣiɣden.
2 Tafyirt Tazelɣa »d » n tilawt Tesselkem
1 D taqbaylit isem
2 / /
3 D aman isem
4 / /
5 D afessas arbib
6 D acu Amqim n tuttra
7 D kečč Amqim ilelli
8 D asḥissef/accetki isem
9 / /
10 D inigan/ isem
d tiɣawsiwin
11 D takmamt isem
3 - Rregmat, d awal ; tisusaf, d aman.
- D lḥers i tt-yessenɣaden.
- Lezzayer,d tamurt nneɣ.
- Tamaziɣt, d tutlayt nneɣ.
- D tasa i aɣ-yeǧǧan d taḍsa.
- D lɛib ma tettuḍ laṣel-ik.
- Tamusni, d tafat n tidet.
- Ddunit d ddunit kan, ur telli d ayen nniḍen.

- 103 -
- Aḍu, d argaz n tuǧǧal.
- Mmi-s n yizem, d aɣilas.
- Ssired, d akli; qqim, d akli.
4 Talɣa:
D: d tazelɣa n tilawt
asemmam: d arbib
useqqi: d isem amalay asget deg waddad amaruz
nni: d arbib ameskan n ubdar
n: d tanzeɣt
Tegrawla: d isem unti asuf deg waddad amaruz
Tawuri:
D asemmam
Anmir/ asilaw aseɣru

Tafyirt taddayt tarumyigt


useqqi: d asemmad imsegzi
n tegrawla: d asemmad n yisem
Tasɣunt 1 Hatenta tefyar ideg tella tesɣunt « d » n tɣuni :
“d” n - Teɣli tgejdit n lḥerma, tin iɣef yuzzel iḍ d wass.
tɣuni - Tiggdi d uwexxer ulaḥed.
- Yexleḍ ccrab d lqahwa, yeɛreq lkas d ufenǧal.
- A tagersa n ddkir, ssembaḍen argaz d tmeṭṭut am lfeṭṭa d
leḥrir.
- Yekcem ger uɣerbal d terbut.
- Teksa taɣaḍt d wuccen.
2 - Tudert, d abrid ntikli; tuɣalin ɣer deffir, ur telli.
- Ttejra melba iẓuran, leqrar-is d tamettant.
- Lemḥibba nsen,d aɣilif; tamusni nsen, d asawen.
- Rregmat, d awal; tisusaf, d aman.
- D tafsut neɣ d anebdu, theddrem nekkni nettargu.
D tirrugza d tissas d wawal ma yewzen ay d taqbaylit.
3 Snat n tefyar ideg “d” tazelɣa n tilawt:
• atmaten, d atmaten; aɛebbuḍ, yebḍa-ten.
• Lbaz, d lbaz; lɛecc-is, d isɣaren.
Hatenta tefyar ideg tella tesɣunt “d” n tɣuni:
• Zik d Rrus d Marikan, tura terna-d ccinwa.
• Asmi llan d imecṭaḥ, rwan llɛeb d unecreḥ.
Snat n tefyar ideg “d” d tanzeɣt:
• Ddu d umcum, ad taɣeḍ di ccum-is.
• Yettnaɣ d waḍu!
Tazelɣa 1 A mmi, ḥader ad tettuḍ, lɛibad ur ɛdilen ara.
n usiwel • Ay asmi terɛed ur twit, ɛamayen ur d-tgir tiqqit.
• Ay abrid ttun madden, yemɣi-d leḥcic di later-ik.
• A Rebbi deg nessutur, dawi-d lmeḍrur!
• Ay arrac nneɣ, ad nemmet neɣ ad tt-id-nawi!
• Uh a uletma, ad am-iniɣ lehdur qerrḥen!
• Ay ul-iw yebḍan ɣef sin, yebɣa Ḥsen yebɣa Lḥusin.
• Ay aḍar jbu, a tiṭ cfu.
ṢṢer leɛyub ay akal!
2 A Sidi bab uɣanim
Ay uḥdiq fhem ttḥessis
Tella tezdayt di Ṣṣeḥra
Ḥ ekkun-d ay ɣezzif yixef-is
Lbaz iɛac s ufella
Tasekkurt deg yiẓuran-is
3 Urar:
Ma wten-t 100 n yiberdan, amezwaru ad t-yezgel 20 n

- 104 -
yiberdan. Di 20 n yiberdan-agi yezgel umezwaru, wis sin ad
t-yezgel di 30% deg-sen. Ittusemma 20 x 0,3 = 6. Akka, iban
belli ala 6% n yimuren i as-d-yeqqimen I yilef akken ad
yeslek.
Tinzaɣ 1 Tafyirt Tinzaɣ
1 Deg
2 ɣef
3 i
4 /
5 i
6 ɣer
7 s
8 di
9 /
10 S
11 Di
12 /

2 • Yeggul wul-iw s wurfan.


• Ɣef wasmi lli^d acawrar.
• Rewleɣ ɣef bu yiblaḍen, ḥeṣleɣ di bu yislaḍen.
• A Rebbi sser-aɣ seg urgaz ur nhedder ɣas d ajeɣlaf,
seg uqjun ur nesseglaf.
• Ma ur tesɛiḍ nnwal, seddeq s wawal, mel-as abrid i
uderɣal.
• Qeṭṭu di lweqt, ttṣerrif s lḥeqq, axxam-ik ad yerẓeq.
• Ur xeḍḍeb deg wass n tmeɣra, ur ttaɣ aɣyul di tefsut.
• Iles yesseblulusen, yettɛewwiq deg unejmuɛ nsen.
• Tiqesrit-is deg ubellaɛ, la yeṭṭammaɛ ddellaɛ.
• Tameṭṭut n lɛali, tettban deg urgaz-is.
• Wi yebɣan aman, yer ɣer tala.
• Ad ken-idel Rebbi s ubernus n sser.
• Iger ur iyi-nfeddu, efk-as asyax deg unebdu.
3 Tafyirt Talɣa n uferdis “i”
1 “i” d amim amassaɣ
2 “i” d tanzeɣt

4 Tafyirt Tanzeɣt “d”


2 Ddu d umcum, ad taɣeḍ di
ccum-is

5 Tafyirt Tanzeɣt “s”


1 Win k-ibeddlen s yibiw,
beddel-it s yiclem-is.
Yettwet s ufus s afus.
2
6 Tasleḍt tawurant:
Yekker wabbu deg walim
Y: damigaw/asemmad imsegzi/asemmad s tenzeɣt
Kker: d aseɣru
Yekker: d tafyirt taddayt tumyigt
Amyag 1 Ismawen Tinzaɣ Imyagen
Tafsut, wass, ɣef, fell, di, Mmugren, rebḥen,
argaz, tufrar, yettmellik,
tameṭṭut, yettarra, ifut,
madden, tagut, yemmut, rran.
tmurt, ṣṣaba,
ass, rrbeḥ,
timedlin

- 105 -
2 Amyag n tigawt Amyag n tɣara
Ad ččen, ad ǧǧen, Ur ttiẓid, ur ttirẓig, ad
tenniḍ, ad temmteḍ, yuzur, yirqiq, berriket,
tsusmeḍ, ini, ẓidet, lewwaɣen, tessizwiɣ,
temmteḍ, yebɣan, tessiwriɣ.
yekker, ur yeɛlim,
mbaḍanen,
myussanen, tebges,
txellel, yella, ad yeks
3 • Mellulet taduṭ-agi.
• Berriket tzizwit.
• Ẓidet tament-is.
• Ɣezzif leɛmer-is.
• Mellul-it wuglan-is.
• Berrik wul-is.
• Werraɣ ucebbub-is.
• Ḥercaw ufus-is.
• Zeddigi waman-is.
Tazelɣa 1 Tazelɣa n wurmir deg tazwara n tefyirt:
n wurmir • Ad d-yas wass, mkul wa ad inadi ɣef waylay-s.
• Ad d-yefk Rebbi lɣit n waman.
Tazelɣa n wurmir di tlemmast n tefyirt:
• Ay arrac nneɣ, ad nemmet neɣ ad tt-id-nawi.
• Akken teɣli zerriɛa, ad temɣi.
2 • Acu ara d-tagmeḍ si lkanun?
• Win yeddren, ad t-id-addren.
• Xas ruḥ nekk yid-m ad nebḍu, neɣ qqim d nekk ara
iruḥen.
• Win ara yemmten yella, win ara yenɣen ulac.
• Win yebɣan lḥerma ad tugar, ad yali s adrar, ad yečč
abelluḍ bu tcacit.
3 Yeqqar Ben Muḥemmed:

Yiwwas ad d-yenṭeq wakal


Kul tardast ad tsiwel i mmi-s
Yiwwas ad yefsi wuzzal
Lqid ad yeǧǧ ala isem-is
Yiwwas ad d-iwet uḥemmal
Kul wa leɛmer deg uẓar-is
Tazelɣa 1 • Iger ur iyi-nfeddu, efk-as asyax deg unebdu.
n tibawt • Yekker wabbu deg walim, ḥedd ur yeɛlim.
• Ma tḥemmleḍ-iyi, ur iy-tettbibbiḍ ɣer Mekka; ma
tkerheḍ-iyi, ur iyi-teqqazeḍ aẓekka.
• Ur yettbeddil mejjir aẓar.
• Ur yelli yiwen am nettat, abeḥri tili.
• Ur teččiḍ ur terbiḥeḍ ay ul, ur temniɛeḍ seg ccḥani.
• Win ur neẓwir, yenza yixef-is.
2 Yeqqar Ccix Muḥend u Lḥusin:
“ Muḥend ma iḥezzeb
Fiḥel lḥizeb
Ma ur iḥezzeb
Ula i as-yexdem lḥizeb
Laxert ur teḥwaǧ ara aqezzeb”.
3 • Ur yeqqirs uyeddid, ur nɣilen waman.
• Ur nexdim ur nesɛi lweqt.
• Awer yekkes i wallen ayen ẓrant.
• Awer aɣ-ttalasen ṭṭlaba wat yimi.
• Ula wi ikemzen, ula wi ineggzen.

- 106 -
Amqim 1 * “ Am win ikerrzen, am win ineqqcen, am win yettaǧwen
amassaɣ iqnucen, yiwen akk i ten-iɛeyycen”, i Yeqqar Ccix Muphend
u Lḥusin
* Win iɣef tewwa timmist-iw, yesderɣel-iyi tiî-iw.
* Anda yeqqen ay yebra.
* Leɛyaḍ ara yekkren ɣef wuccen, yekker fell-am a taɣaḍt.
* Tameslayt-nni ɣefwaydeg nnuḍeḥ, iɣunza-tt yimi, taɣect
tebbeḥbeḥ.
* Axxam, yepcpcur d isɣaren, ula swayes nenher aɣyul.
* Mi k-ssneɣ,wi yebɣun yaɣ-ik.
* Tin iwumi tzad ṣṣifa, inint-as hattan am ubellar ur nesɛi
leɣyar.
2 • Aṭas i yezha…/ “I” d amqim amassaɣ.
• Heddreɣ i warraw-iw…/ “i” d tanzeɣt.
• D fad I yettnadin…/ “i” d amqim amassaɣ.
• Akken tazdayt i nefka…/ “i” d amqim amassaɣ
• Akken agḍi i as-nhegga / “i” d amqim amassaɣ.
• “… yili yuâl i uzger” / “i” d tanzeɣt
• …i wul / “i” d tanzeɣt.
• … i usisi / “i” d tanzeɣt.
• … i d-yettmuqul / “i” d amqim amassaɣ.
• … i tekksen fad / “i” d amqim amassaɣ.
• … i ittewwa/ “i” d amqim amassaɣ.
• …i myussanen / “i” d amqim amassaɣ.
• … i uɣyul / “i” d tanzeɣt.
• … i lmerqa / “i” d tanzeɣt.
• …i nsiɣ…/ “i” d amqim amassaɣ
• … i uderɣal/ “i” d tanzeɣt.
• … i d-iteffɣen…/ “i” d amqim amassaɣ.
• … i d ddwa…/ “i” d amqim amassaɣ.
• …i ubrak… i uḥbak…/ “i” d tanzeɣt.
• … i ifettu / “i” d amqim amassaɣ.
3 - “ Win yebɣan ad yesɛu isem, ilaq-as ad yessusem, ma d
nekkni ur nezmir ara”, iyeqqar Sliman Ɛazem.
- Win iɣef tewwa timmist-iw, yesderɣel-iyi tiî-iw.
- Mi k-ssneɣ,wi yebɣun yaɣ-ik.
- Wi yebɣan lxir, hatta twaract; wi yebɣan ccer, hatta
tqabact.
- Melmi I d zzman-ik ay ifker? Akka seg wasmi d-nekker.
- Ad ruḥeɣ adawen-ǧǧeɣ tafsut ideg ajeǧǧig yettwazlam.
- win iwumi kkseɣ baba-s, ha-t deg yirebbi n yemma-s; win
iwumi kkseɣ yemma-s, ha-t deg ugudu nnḍen-as.
- Ala ccamat d lejruḥ i ak-d-ǧǧan wid iruḥen.
- D wid yeǧǧan i yenǧan.
Amqim 1 Amqim awṣil n Amqim awṣil n Amqim
awṣil yisem umyag awṣil n
tenzeɣt
- ayetma-s; - ur iyi-nfeddu - deg-s
- ayla nneɣ - efk-as - yid-s
- wabbu nneɣ - iɣunfa-ten
- timmist-iw - ur t-bɣin ara
- tiṭ-iw - yesderɣel-iyi
- mmi-s
- imi-s
2 Amqim awṣil n Ansi i Acuɣer?
umyag as-d-
yekka i
umyag?

- 107 -
- yexleq-aɣ Deffir Amyag deg yizri
- ad aɣ-kksen S dat Amyag degwurmir s ad
- iban-asen Deffir Amyag deg yizri
- yekfa-iyi Deffir Amyag deg yizri
- itett-it Deffir Amyag deg wurmir ussid
- heddreɣ-as Deffir Amyag deg wurmir ussid
- ad k-yettu S dat Amyag degwurmir s ad
- ad t-id-addren S dat Amyag degwurmir s ad
- Wi kem-icekkren S dat Amyag, yezwar-as
umqim amassaɣ “wi”
- tḥemmleḍ-iyi Deffir Amyag deg yizri
- ur iyi-tettbibbiḍ S dat Amyag, tezwar-as tzelɣa
n tibawt “ur”
- tkerheḍ-iyi Deffir Amyag deg yizri
- ur iyi-teqqazeḍ S dat Amyag, tezwar-as tzelɣa
n tibawt “ur”

3 Amqim awṣil n umyag usrid arusrid


• Win k-ibeddlen X
• Beddel-it X
• Akken i as-tenna X
• Rḍel-iyi X
X
• Ad kem-idel
• Amek ara kem-id-yas… X
• Xellun-tt X
• Iɛemmer-itt X
4 Aseɣti n wagulen ( tizdit):
- Axxam-is, ur as-yezmir; lǧameɛ, yeṭṭef-as amezzir.
- Yednes wul-is fell-i
- Imeṭṭawen, ddurin-as lecfar.
- Adfel, lḥu-as; ageffur, ddari-as.
- Akli ɣer yemma-s, yif sidi-s.
- Lezzayer, d tamurt nneɣ; tamaziɣt, d tutlayt nneɣ.
- Wet-it ɣef walim, ad yettu timẓin.
- Aḥbac, ur t-yekkat buseṭṭaf.
- Iles-is, d uḥdiq; ul-is, d uḥriq.
- Weṣṣaɣ-k a bu yiwet n tiṭ, ur ggan yis-s deg utemmu.
- Tixsi ɣef waken d-nnan, d idammen-is i tt-yenɣan.
- Win i as-yennan yeshel meɣres, tiftirin deffir-s.
Tazelɣa 1 - Ruḥeɣ-n ɣur-k s axxam, ur k-in-ufiɣ ara.
n tnila - Yebɣa ad tt-id-yeẓẓeg ur turiw.
- A wadi agemmaḍ,teɛmiḍ-iyi-d.
- Teweqɛeḍ-t s yifassen-if, kkes-it-id s wuglan-ik.
- Win ur nesɛi nnif, awer t-id-yaf lexrif.
- A leḥbab ad ken-in-awḍeɣ, ma irad Llah Rreḥman.
2 Tazelɣa n tnila Ansi i Acuɣer?
as-d-
tekka i
umyag?

- 108 -
recdeɣ-ken-id Deffir Amyag deg yizri
ad d-nehdu S dat Amyag degwurmir s “ad”
mi d-nusa S dat Yezwar-as umassaɣ “i”
ad d-nas S dat Amyag degwurmir s “ad”
a wi d-yettin S dat Yezwar-as umassaɣ “wi”
Ur d-yeggri S dat Tezwar-as tzelɣa “ur”
Asmi kem-id- S dat Yezwar-as umassaɣ “i”
xeḍben
i iyi-d-yeqqimen Deffir Yezwar-as umassaɣ “i”
ɣef wasmi d- S dat Yezwar-as umassaɣ “i”
luleɣ
ara d-yas S dat Yezwar-as umassaɣ “ara”
ad d-tenṭeq S dat Amyag degwurmir s “ad”
yuwi-d Deffir Amyag deg yizri
la d-yekkat S dat Amyag, yezwar-as umalal la
Arbib 1 • Aḥezzeb i yimir-a, Ameyyez i tmezwura, Aḥebber i
ameskan tneggura
• Aggur-ihin, iɣumm-it usigna.
• Asegres-nni i d ak-ɛellqen, d takmamt i d ak-d-yezga.
• Ass-agi, d tamegra; azekka, d ccɣel nniḍen.
2 • Yella wass-a,yella uzekka, yella uẓekka.
• Taslent-nni akken yeɣlin, neǧreɣ-d seg-s taciṭa.
• Taddart-ihin agemmaḍ, d taddart-iw.
• Qqim di talwit, ar tikkelt-nniḍen.
Arbib 1 Tafyirt Arbib
1 Amellal
2 Ameqqran
3 /
4 Irqiqanen, izuranen
5 /
6 Amellal
7 /
8 Awraɣ
2 Talɣa:
Yedda: d amyag n tigawt, yefti deg wudem wis krad amalay
asuf deg yizri ilaw.
Uzegzaw: d isem amalay asuf deg waddad amaruz.
D : d tasɣunt n tɣuni.
Uquran: d isem amalay asuf deg waddad amaruz.
Tawuri:
Yedda uzegzaw d uquran
Y: d amigaw d asemmad imsegzi d asemmad imsegzi
Dda: d aseɣru
Yedda : d tafyir taddayt tumyigt
3 Amyag n tɣara Arbib
Ilqiq Aleqqa
Ismum Asemmam
Iɣzif Aɣezzfan
Imlul Amellal
Izwiɣ Azewwaɣ
Aẓay Aẓayan
Icbiḥ Acebḥan/ ucbiḥ
Iḥric Uḥric
Ilṭif Aleṭṭfan
Ismiḍ Asemmaḍ
Imɣur Ameqqran
Ibrik Aberkan
Imẓi Ameẓẓyan
Izdig Azeddgan

- 109 -
Imsus Amessas
Irẓig Arẓagan/ amerẓagu

4 Talɣa n urbib Tamawt


Ilqiq/aleqqaq D targalt tis snat n umyag n târa”q” i
yessden, tefka-d “aleqqaq”.
Izwiɣ/azewwaɣ D targalt tis snat n umyag n tɣara “w” i
yessgen, tefka-d “gg”deg ususru.
Ilwiɣ/ alewwaɣ Ihi, ɣas ma nenna-d azeggaɣ, yessefk
ad naru azewwaɣ.
Imɣur/ Dagi daɣen, d tussda n tergalt tis snat n
ameqqran umyag n tɣara “ɣ” i d-yefkan « qq”di
talɣa n urbib .

Amqim 1 Wagi , d Yidir.


ameskan Tagi, d Tiziri.
Wigi, d Yidir akked Tiziri.
Tigi, d Tiziri akked Kahina.
2 Winna, d Masil.
Tinna, d Masilya.
Widak, d Masil akked Masilya.
Tidak, d Masilya akked Tinhinan.
3 Wahin, d Takfarinas.
Tahin, d Dihya.
Wihin, d Takfarinas akked yuba.
Tihin, d Dihya akked Taseɛdit.
4 Ha-t-a-ya Uɣilas.
Ha-t-a-ya Taseɛdit.
Ha-ten-a-ya Uɣilas akked Yugurten.
Ha-tent-a-ya Dihya akked Taseɛdit.
5 Aql-i da. Ha-ten-a-ya ɣer da.
Aql-ak-id ɣer da. Ha-ten-a-yen ɣer din
Aql-aɣ da. Ha-ten-a da
Aql-iyi-n ɣer din . Ha-ten-a-n din
Aql-ak din/ da. Ha-t dihin
Tamawt: Akka tura, yella umgired di tira n yimeskanen-agi:
- hat, hatt, haten hatent…
- hatna, hatenta, hatnaya, hatnayen., hatnan…
- aqli, aqlak, aqlakem, aqlaken, aqlakent…
6 • Ha-t-a wul-iw yesnehtit.
• Ayen tmegreḍ , ad t-tesrewteḍ.
• D ayen i ken-yeslexsen I aɣ-yesseḥlulin.
• Ayen imeččen, yebleɛ; ayen dyeqqimen, yenfeɛ.
• Ma yeggul deg-k urgaz, tselkeḍ; ma teggul deg-k tmeṭṭut,
aql- ak a gma tḥeṣleḍ.
• Win iwumi kkseɣ baba-s, ha-t deg yirebbi n yemma-s;
win iwumi kkseɣ yemma-s, ha-t deg ugudu nnḍen-as.
• Widak i as-yeqaren tamaziɣt tefna, d widen iɣellten ayen
ur d-ḥerren ara.
• D ayen ixeddem ufalku I yettcukku.
Amernu 1 Ha-ten-a yimerna I yellan deg usefru-agi: ukessar, usawen, s
dat, deffir.
2 Ha-ten-a yimerna I yellan deg usefru-agi: s ufella, daxel,
akka.
3 • I yenta usennan, ala i uḍar yeddan ḥafi.
• Yella wass-a, yella uzekka, yella uẓekka.
• Ula wi ikemzen, ula wi ineggzen.
• Sawleɣ-ak nekk sidi, kečč issin leqder-ik; ameqqran siwa
Rebbi, ahat nekk axir-ik.

- 110 -
• Ulac axxam ur nseww nnaɛ-is,ulac tisirt ur yenǧir ufḍis,
ulac tasa ur nejriḥ leɛmer-is.
• Akken i t-id-tseww tderɣalt ad t-ččen warraw-is.
4 • Cwiṭ yella, cwiṭ yerna.
• Ɛiwen-iyi ad k-ɛiwneɣ, zwe-iyi ad ak-t-id-rreɣ, mačči d
Rebbi ad k-uggadeɣ.
• At lxir bxir, nekkni akken ay axir.
• Yir ccɣel, yettgalla di bab-is.
• Yir agḍi, yir tameɣrust.
• Yir aɛbar, deg yir akerṭuc; yir awal, deg yir axenfuc.
• Mačči d azger i ikerrzen, d tayuga.
• Uqbel ad k-issineɣ, saḥeɣ; tura mi k-ssneɣ, rtaḥeɣ.
• Tedder terwiḥt armi tečča d uɛeṭṭar.
• Ulac aqerdac lewwaɣen.
5 • Lemmer am zik tella ttrika, nezga-d netwekka, kul ḥa
yeǧǧa-d limara-s.
• A wahin agemmaḍ, teɛmiḍ-iyi.
• Akken yella uxxam-im ay llan ula d lǧiran-im.
• Si cwiṭ n wawal I d-tɣelli tmusni.
• Ulac tirect ur nesɛi akerfa.
6 Tafyirt “nnig”
- Yeqqim nnig ubrid. - d tanzeɣt
- Rraḥa nnig usawen - d amernu n wadeg

Tuttra 1 Ha-tent-a 5 tuttriwin i nezmer ad nefk I umusnaw Lunis Ayt


Mengellat :
• Anwa i d Lunis Ayt Mengellat ?
• Melmi i tebdiḍ ccna ?
• Melmi i d-tsuffɣeḍ tasfift-ik tamezwarut ?
• Acḥal n tesfifin i d-tsuffɣeḍ ar tura ?
• D kečč i iteggen aẓawan i yiḍrisen-ik ?
• D kečč i yetarun iḍrisen-ik ?
• Tecniḍ iḍrisen n wiyaḍ ?
• Amek i twalaḍ ccna n teqbaylit ass-a ?...
2 Ha-tent-a kra n tuttriwin i nezmer ad nefk i umurar Lexḍer
Bellumi:
• Anwa i d Lexḍer Bellumi?
• Melmi i tebdiḍ urar n ddabex uḍar?
• Acu n trebbaɛ deg turareḍ?
• Melmi i turareḍ i tikkelt tamezwarut di terbeɛt taɣelnawt?
• Aswir n ddabex uḍar di Lezzayen, simmal ɣer deffir,
acuɣer ?
• Anwa i d amurar i tesmenyafeḍ akka tura di Lezzayer?
• Acuɣer Lexḍer Bellumi ur yurar ara berra n tmurt ɣas
ulamma yufrar-d am yitri ?...
3 Ha-tent-a tuttriwin ilaqen:
• Acu i twalaḍ akk di ssuq a mmi ?
• Acu akk i d-tuwiḍ si ssuq?
• D aya i d-tuwiḍ !
• Wi ak-yefkan idrimen?
• Yeɛǧeb-ak lḥal di ssuq?
Amqim 1 • Win ẓran medden yeḍlem, amek armi cehden s ẓẓur.
arummil • Yiwen, yedder yemmut; wayeḍ, yemmut, yedder.
• Rebbi, yexleq-aɣ-d; medden, bɣan ad aɣ-kksen.
• Ur nufi iwumi ara neḥku, ur yemniɛ ḥedd si lehmum.
• Yiwen wass, yenṭeq-d winnat; yenna-d nexdem ayennat,
am yirgazen am lxalat, kkren la kkaten afus.

- 111 -
• Amecwar lliɣ deg uxxam, ferḥen akk widak ḥemmleɣ.
• Srewteɣ, ɛebban wiyaḍ.
• Lqaɛa, nedda akk fell-as; igenni, ḥedd ur t-yuwiḍ.
• Iger ur nefrig, acemma ur as-yedrig.

- 112 -
Amawal n tjerrumt

Tamaziɣt Tafransist Tamziɣt Tafransist


addad Etat-situation Ameskil Variable
Adday Minimal Ameskar Operateur-auteur
adeg lieu Amqim Pronom
Aḍris Texte Amseɣru Predicatif
aferdis Elément-unité Amsezwar Thématiseur
Agdal (nnmara) Opposition Amsukk Transitif
Agejdan Principal Amyag Verbe
Aḥerfi Simple Amyaɣ Réciproque
Akenseɣru Expansion predicatoïde Anaḍ Impératif
Akmam Concret Anaḍan (amanaḍ) Injonctif
Akud Temp Anagar Sauf
Akudan Temporel Anagraw Systeme-ensemble
Allal Instrument Anagrawan Systematique
Allus Répitition Analkam Conséquence
Almend En fonction de Anamek Sens-signification
Amagnu Normal-ordinaire Anamkan Significatif
Amaɣlay Circonstance Anmeɣru Correspendant
Amaɣlayan Circonstanciel Anmir Actualisateur
Amalay Masculin Arawsan Neutre
Amaruz Lier, -d'annexion Arbadu Indéfini
Amassaɣ Relatif Arbib Adjectif
Amatar Indice Aremsukk Intransitif
Amattar Interrogatif Armeskil Invariable
Amaẓlay Particulier-propre Arudmawan Impersonnel
Amazzay Peripherique Arummil Indéfini
Amḍan Nombre Arilaw Irréel
Amigaw/ Agent-sujet Arusrid Indirect
ameskar
Amnir Guide Asalli Information, prédicat
Amernu Adverbe Asemmad Complément
ameskan démonstratif asemmadan complementaire
Asenfar Projet Talɣa Forme
Asentel Sujet/ thème Talɣaseddast Morpho/syntaxe
Asentil subordonné Tamassaɣt Relative
Aserwes Comparaison Tamawt Remarque,
obeservation
Aseɣru prédicat Tamentilt Cause
Asnegman Pédagogique tamlellit Altérnance
Asezwar Thématisation. Tanessabt Flèche
Asget Pluriel Tanila Direction
Asmizwer Juxtaposition, Tantala Variante-dialecte
classement
Assaɣ Rapport-relation Tanzeɣt Préposition
Asswaɣ Factitif Taɣara Qualité-état-manière
Asuf Singulier Taɣessa Structure
Asumer proposition Taseddast Syntaxe
Attwaɣ Passif Taseftit Conjugaison
Awṣil Affixe Tasentilt Subordonnée
Awtem Mâle Tasmekta Quantité
Awuran Fonctionel Tasmilt Classe
Azal valeur Tasnalɣa Morphologie

- 113 -
Azellum dérivé Tasleḍt Analyse
Azelman dérivationnel Tasɣunt Conjonction
Azewwar antécédent Tatrart Moderne
Ibaw Négatif Tawsit genre
Ilaw Affirmatif Tawtilt Condition
Imal Futur Tawtemt Femelle
Isem nom Tawuri Fonction
Isulal supports Tawurant Fonctionelle
Iswi but Tayunt Unité
Izri Prétérit-accompli Tazelɣa Particule
Srid directement Tazrart Série
Tafyirt phrase Tibawt Négation
Taggayt Groupe-catégorie Tigawt Action
Tagrayt conclusion Tihawt Présence
tahrayt Terminaison Tilawt Réalité
tajerrumt Grammaire Timerna Gradation
Tizemmar Compétences-capacités Timmarewt Parenté
Tuddsa Composition Uddis Composé
Tuget Majorité Udmawan Personel
Tuqqna/ Corrdination Ummid Entier/complet
taɣuni
Turda Hypothèse Unti Feminin

- 114 -
2

Awal “Taseddast” yakka-d seg umyag “ddes”, d isem n


wallal. Ihi, taseddast d ayen yemmalen amek teddes tefyirt
deg tutlayt. Taseddast d tazrawt n wassaɣen ger wawalen deg
tefyirt.
Σellawa Rabḥi

- 115 -
01 Tazwert :

Deg uḥric amezwaru, twalaḍ akk iferdisen n tutlayt, ayen iwimi


Tafyirt nessawal “talɣiwin”. Deg uḥric-agi wis sin, ad twaliḍ, ulamma s wudem
ugzil, amek teddes tefyirt di tutlayt nneɣ, ayen iwumi nessawal
“taseddast”. Taseddast d tazrart n wassaɣen ger wawalen di tefyirt, ayen
iwumi nessawal “tiwuriwin”. Ihi taseddast, d twuriwin; ur d-ttilint
alamma tella tefyirt

Ɣer

Ttif iḍelli ass-a


Kra n yibujmilaten akken, zik-nni, sεan aɣyul. Ihi, sserwan-as-tent mačči d kra. Yiwen wass, yemmut-asen. Kkren
amek ara xedmen, uzan-t, kksen-d aglim-is, gan-t d ṭṭbel.
Yiwen wass, yenna-asen yiwen : “I uɣyul-nni nwen, anda i t-in-teǧǧam akka?” Nnan-as: “Aɣyul yemmut, lameεna
yugar wayen yettrusun deg-s ass-a wala asmi yella ɣef yiḍarren-is.”
Muḥend U Yeḥya,
Bulletin d’études berbères, N° 12

Lmed

• Di tazwara, yuwi-d ad d-nger tamawt : tutlayt nneɣ d tutlayt tatlayt, akken kan tebda tettaɣ abrid n tira. Ɣef wayagi
i d-yuwi i wakken ad d-yili yiwen unadi lqayen ɣef umyezwer n yiferdisen n tutlayt.
• Deg uḍris-agi, llant (8) n tefyar, snint ta deffir ta, llan wassaɣen gar-asent, ayen i as-yefkan i uḍris anamek.
Lemmer ad nbeddel amyezwer n tefyar, aḍris ad as-iruḥ unamek, acku ruḥen wassaɣen yellan gar-asent.
• Deg tefyirt tamezwarut, llan (8) wawalen snin wa deffir wa, llan wassaɣen gar-asen, ayen i as-yefkan i tefyirt
anamek. Ma nbeddel amkan i wawalen, tafyirt ad as-iruḥ unamek acku ruḥen wassaɣen yellan gar-asen. Ihi, d
assaɣen ger wawalen deg tefyirt iwimi nessawal “taseddast”.

Cfu

Tafyirt d taggayt n wawalen gar-asen assaɣen. Tbeddu s usekkil


ameqqran, tkeffu s wagaz n taggara. Ɣur-s aṭas n tewsatin.

Ssefru
1- Acḥal n tefyar deg uḍris-a :
Meyyez qbel aneggez
Sin n yigra, zedɣen tamduct. Yusa-d unebdu, teqqur temduct-nni. Ruḥen ad d-nadin tayeḍ. Ufan anu d alqayan.
Yenna-asen yiwen deg-sen :
- Ad nneggez ?
Yerra-as-d winna nniḍen :
- I lukan ad yeqqar ula d wagi, amek ara d-nali ?
Extrait de ‘Bulletin d’études berbères” N° 12
- 116 -
2- Acḥal wawalen di yal tafyirt :
1 - Am win iceṭṭḥen i uderɣal.
2 - Ma tesbezgeḍ din, ttḍila-k da.
3 - Yečča beẓẓi, yerẓa aqessul.
4 - Albaεḍ deg usenduq, sserr-is di ssuq; albaεḍ di ssuq, sserr-is deg usenduq.
5 - Ttemcabin am sin n yifuraẓ.
6 - Urfan n umceddal, mi yerfa ad iɣeẓẓ taqejjirt-is.
7 - Ulac ccedda ur tetbiε talwit.
8 - Anda yuweḍ yicc-is, ad yaweḍ yiseɣ-is.
9 - Sewwqeɣ ɣer sin leswaq : yiwen yexla, wayeḍ ur yeεmir ara, lbiε ssenzeɣ, aqbaḍ ur d-qbiḍeɣ ara.
10 - Aḍebbal n taddart, ur as-ttnezzihen ara medden.

3- Gzem tifyar-agi d awalen :


- Winurnettaggadyessaggad
- Azgeryeεqelgmas
- Uzzaliεewwejɣeflḥamu
- Yirzzitternaleɣla
- Yiraceqqufleεmeryerriẓ
- Dtasebbalttilemtiyettawinṣṣut

4- Ssemyezwer awalen akken ad d-tesuffɣeḍ tifyar :


• ad / berra / ɣer / ffeɣ / timɣureḍ
• deg / tɣemm / ur / tarubya / ara / uzqaq
• Rebbi / yečča / yeḥmed / abelluḍ
• yesseblulusen / iles / unejmuε / deg / -nsen / yettεewwiq
• lεali / n / tameṭṭut / -is / urgaz / tettban / deg
• imensi / bniɣ / i / melba / nsiɣ / anda / tixsi
• aman / yebɣan / yerr / tala / ɣer / wi
• taduṭ / a / win / tiragliwin / -ik / d / igezzmen / tibantiwin / teqqim
• ungif / laṣel / itettu / iceffu
• ddu / ad / umeksa / ṭṭaleb / teɣreḍ / tekseḍ / d
• walim / yettu / -it / ewt / ad / timẓin / ɣef
• udi / tettawi / tidi / -d
• isemmaḍen / deg / am / unebdu / waman
• ssuq / di / yirden / ttwaεqalen
• am / ireǧmen / igenni / win

- 117 -
02 Tazwert:

Tiwsatin d talɣiwin n
Di temsirt yezrin, twalaḍ tafyirt d wamek i d-yettili wassaɣ
tefyar ger wawalen. Tura, ad twaliḍ ayen akk i temmal tefyirt: alɣu,
asendeh, asesten, abhat ; ayen iwumi nessawal “tiwsatin n
tefyar”.
Ɣer

Iruḥ yiwen wass yiwen ukumirsi ɣer Ccix Muḥend, ar as-iḥekku: “Anεam a Ccix, ad xedmeɣ akka, ad rreɣ akka...”
Inna-as Ccix: Ayen? Σni rqiqet liḥala-k?
Inna-as: Ala, anεam a Ccix, ur iyi-ixuṣ wara, lḥemdulleh !
- Ihi?
Inna-as: Anεam a Ccix, ad ḍelbeɣ di Rebbi ad d-irnu lxir ɣef lxir.
Inna-as Ccix:I syin akkinna, kker bded.
Ibded winna.
Inna-as Ccix: freq iḍarren-ik.
Ifreq-iten.
Rnu.
Irna.
-Clex-iten akter.
Iclex-iten armi d ayen iwumi yezmer. Inna-as Ccix:
-Aha tura lḥu !
Inna-as: Anεam a Ccix, amek ara lḥuɣ yili iḍarren-iw ferqen akka?
Inna-as Ccix: Ilha ! Aha ziɣ jmeε-iten !
Ijmeε winna iḍarren-is.
Inna-as Ccix: Aha εreḍ tura ma ad telḥuḍ.
Inna-as: Akka a Ccix, d ayen isehlen, aql-ih !
Inna-as Ccix: Ihi, aql-ak teẓriḍ s yiman-ik anwa abrid ara taɣeḍ.
Mouloud Mammeri
Inna-as Ccix Muḥend,
asebter 121/122 .

Lmed

Ɣer aḍris-a, terreḍ lwelha-k ɣer tefyar:


A/ 1-Iruḥ yiwen wass yiwen ukumirsi ɣer Ccix Muḥend.
2-Iclex-iten armi d ayen iwumi yezmer.
B/ 1-Ayen? Σni rqiqet liḥala-k?
2-Ihi?
3-Anεam a Ccix, amek ara lḥuɣ yili iḍarren-iw ferqen akka?
C/ 1-I syin akkinna, kker bded.
2 Freq iḍarren-ik.
3-Rnu.
4-Clex-iten akter.
5-Aha tura lḥu.

- 118 -
D/ 1 –Ala, anεam a Ccix, ur iyi-ixuṣ wara, lḥemdulleh !
2-aha tura lḥu !
3-Ilha !Aha ziɣ jmeε-iten !
4-Akka a Ccix d ayen isehlen, aql-ih !

Am wakka tettwaliḍ, tifyar n taggayt tamezwarut beddunt akk s usekkil ameqqran, ttfakkant s wagaz n taggara (.)
uwint-d akk kra n yisalli, kra n umaynut ama yeḍra (tilawt ) ama ur yeḍri (tibawt). Nessawal-as “Tafyirt tamseɣrut”.
Tifyar n taggayt tis snat beddunt akk s usekkil ameqqran, ttfakkant s wagaz n usesten(?). Mmalent akk asesten neɣ
tuttra. Ɣef wayagi i as-nessawal “Tafyirt tamsestant”neɣ “Tafyirt tamattart”, i nettaf s waṭas deg udiwenni.
Am wakken twalaḍ yakan, di teqbaylit, tettili-d tuttra s yiwen ger (3) wudmawen-agi:
* s umqim n tuttra: wi, anwa, acu.
* s umernu n tuttra, yemmalen adeg, akud, taɣara, tamentilt, tasmekta.
* s taɣect kan1.
Tifyar n taggayt tis 3 beddunt akk s usekkil ameqqran, ttfakkant s wagaz n taggara (.). Ɣur-sent akk yiwen umyag
yeftin deg wanaḍ:
1 kker, bded
2 freq
3 rnu
4 clex
5 lḥu
Ɣef wayagi i as-nessawal “Tafyirt tamanaḍt”. Nettaf-itt s waṭas deg uḍris amanaḍ.

Err lwelha-k:
Di teqbaylit, tezmer ad tili tefyirt tamanaḍt s umyag yeftin deg wurmir s tzelɣa “ad”.
Amedya 1u:
Ẓẓeg-d ayefki n taɣaḍt neɣ n Ad d-teẓẓgeḍ ayefki n taɣaḍt neɣ n
wulli, rnu-as lliqa n tqerqucin, wulli, ad as-ternuḍ lliqa n
mi yekres d aguglu, ečč yis-s tqerqucin, mi yekres d aguglu, ad
aɣrum. teččeḍ yis-s aɣrum.

Amedya w2:
Aha εreḍ tura lḥu. Aha εreḍ tura ma ad telḥuḍ.
Tifyar n taggayt tis 4 beddunt akk s usekkil ameqqran, ttfakkant s wagaz n ubhat( ! ). Mmalent tumert(lferḥ), tasnit(
leḥzen) neɣ abhat
( ayen ɣef ur yebni umdan). Ɣef wayagi i as-nessawal “Tafyirt n ubhat”.
Err lwelha-k:
Tafyirt n ubhat tezga d tawezzlant.
Amedya:
-Ilha !Ih ! Ala ! Akka !
-Lḥmdulleh !
-Yemmut !
-Aha ziɣ !
-Qqim di lehna !
-A Lḥaǧ Muḥend ! Anεam a Ccix !
-A Rebbi barek !
-A wi yufan !
-D kra !...

1
Uɣal ɣer temsirin n tjerrumt, talɣiwin.

- 119 -
Cfu

• Llant (4) tewsatin n tefyar:


1-Tafyirt tamseɣrut: yettawi-aɣ-d deg-s umsawal kra n yisalli. Tbeddu s usekkil ameqqran, tettfakka s
wagaz n taggara(.)
2- Tafyirt tamsestant: Yessestan yis-s [Link] s usekkil ameqqran, tettfakka s wagaz n
usesten(?)Tezmer ad d-tili s umqim n tuttra, s umernu n tuttra neɣ s taɣect kan.
3- Tafyirt tamanaḍt: Yessendah yis-s [Link] s usekkil ameqqran, tettfakka s wagaz n taggara(.)
4- Tafyirt n ubhat:Yessenfalay yis-s umsawal afrayen-is:
- abhat
- aḥulfu: s tumert, s tesnit
Tbeddu s usekkil ameqqran, tefakka s wagaz n ubhat(!)

Ssefru

1- Err amidag (+) deg umkan-is:

Tafyirt
N ubhat
Tamseɣ

tamana
tamses

1-Kker ad d-tawiḍ,bded ad twaliḍ.


2-D kra i yewten leεca !
3-Tanemmirt !
4-Yerbeḥ !
5-Meyyez qbel aneggez.
6-Ay tecbeḥ tefsut !
7-Tedda d tislit ilindi.
8-Adfel, lḥu-as; ageffur, ddari-as.
9-Yella kra i d-tewwiḍ?

2 -Ssemres isɣalen n usigez deg uḍris-agi:


Ssuq amerbuḥ

Faṭima Lεeslama-k a mmi Ssuq amerbuḥ


Racid Ay a setti aṭas n lɣaci i yellan
Faṭima D acu i d-tewwiḍ si ssuq
Racid Uɣeɣ-d ajewwaq d tmekḥelt
Faṭima D aya i d-tewwiḍ
Racid Ala Rniɣ-d aqerru n uzger
Faṭima Wi ak-yefkan idrimen
Racid Yefka-iyi-d xali Yusef yerna-iyi-d dadda Σli
Faṭima Ay a lxir-iw D argaz
Racid Jeddi yuɣ-iyi-d kawkaw Ax a setti
Faṭima Ala a mmi Ulac ɣur-i tuɣmas
Nadya Ay argaz ddu d Racid ɣer nanna-s
Faṭima Ini-as imensi ɣur-neɣ ass-a imi d ssuq-is amezwaru

- 120 -
Seg Tizi n wuccen

3 -Ssemres isɣalen n usigez deg uḍris-agi:


Aḥeddad n Lqalus
Taddart n Lqalus tura trab Qqaren asmi tt-mazal tebded illa deg-s yiwen uḥeddad isεa cci irna ɣur-s tameṭṭut tzad di
ṣṣifa yiwen wass qqimen kra n lɣaci la heddren di tejmaεit inṭeq yiwen inna-as
Lemmer ad iyi-tcehdem ad d-kkseɣ i uḥeddad tameṭṭut-is
Nnan-as – I kečč s leεqel-ik
Inna-asen Öeggmet-iyi kan ar d iyi-tcehdem öÖeggmen-as
Iruḥ ɣer tejmaεit n ccreε inna-asen
Sliɣ i uḥeddad ibra i tmeṭṭut-is n tlata fi tlata
Ihi yekkes-as-tt ccreε aql-i nekk bɣiɣ ad tt-aɣeɣ
Nnan-as d lmuḥal
Inna-asezn D ayen ẓran medden
Nnan-as Awi-d inagan
Iruḥ yewwi-d widen akken i –as-iôeggmen di tejmaεit cehden-as
Tajmaεit teḥkem tebra tmeṭṭut truḥ yaɣ-itt urgaz-nni Ɣer taggara uɣalen armi kksen i uḥeddad ula d tiferkiwin-is
Tella di taddart n Lqalus yiwet n temɣart teggra-d weḥd-s ur tesεi ḥedd tewweḍ-d tefsut bdan medden la teffɣen ɣer
tferkiwin nsen ar tamɣart-nni acku ula wuɣur teǧǧ axxam-is Ass-en truḥ s aḥeddad tru-as Inna-as
Ma tebɣiḍ ad am-geɣ ttawil
Tenna-as Lemmer ad txedmeḍ tinna
Inna-as Ad am-xedmeɣ tasekkart ara yettsekkiren axxam-im si berra
Di lweqt-nni tibbura ttsekkirent kan si daxel At taddart akken walan tamɣart-nni mi tsekker tabburt-is ad truḥ bdan
ar d-ttazzalen ɣer uḥeddad i wakken ad asen-ixdem tisekkarin si berra ula d nitni Ixdem-itent maca mkul yiwet yuqem-
as snat n tsura yiwet iǧǧa-tt ɣur-s
Yiwwas amesbaṭli-nni d tmeṭṭut-is txuṣ-iten tmes inna-as i tmeṭṭut-is
Ruḥ awi-aɣ-d times s ɣur uḥeddad
Tenna-as Annaɣ anwa udem iyes ara t-qableɣ
Inna-as Nniɣ-am ddem aceqquf truḥeḍ
Truḥ Mi tewweḍ ɣer tnebdadt n tebburt tebded tegguma ad tqerreb
Aḥeddad iwala-d tili inna-as
Qerreb-d
Tenna-as d nekk
Inna-as Nniɣ-am qerreb-d
Tenna-as Nniɣ-ak d nekk ur iyi-d-teεqileḍ ara
Inna-as Ẓriɣ d kemm qerreb-d
Tekcem tenna-as
Acu la txeddmeḍ a bu nnkuz
Yerra-as-d s tmeɣrut-agi (“uz”):
Xedmeɣ i medden akk lxir
Nekk d aḥeddad n Lqalus
Ul-iw ittagem ineqqel
A-t-a di lhemm ur ixuṣ
Tuled-iyi lmeḥna d lmerta
Afwad-iw ɣer daxel isus
Ad ken-ttreɣ a lawliyya
At mraw akked Wat Σrus
Aql-i la neǧǧreɣ azduz
Ay at Rebbi get-as afus
Tuɣal tmeṭṭut s axxam Inna-as urgaz-is
- 121 -
Acu i am-d-inna
Teḥka-as tεawed-as ifyar d as-d-inna uḥeddad Inna as
Tettakeḍ awal i bu tergin
Tama n Lqalus tella yiwet n taddart temseεdaw yid-s wwḍen armi qrib i tt-xlin Iruḥ yiwwas uḥeddad ɣer yimḍebbren n
taddart-nni inna-asen
Ayen iḍran yid-i teẓram-t Tura ma tebɣam ad awen-d-ssenzeɣ taddart ad tt-texlum
Nnan-as Amek
Inna-asen Ilaq taεessast nwen mkul iḍ ad n-tqareε s axxam-iw Mi n-twalam ɣer ṭṭaq ajajiḥ n tmes azzlet-n
Yiwen yiḍ aḍu la yessafag iqremyad Medden akk ṭṭsen Aḥeddad ikker ibda-d i taddart si ṭṭerf Axxam iɣef iεedda
isekker-as tabburt si berra Yuli ɣer teεrict n uxxam-is iddem-d tadla n yiɣlel issaɣ-itt isεedda-tt-id si ṭṭaq Iεdawen
walan-d ajajiḥ mbaεid uzzlen-d s leslaḥ Zzin i taddart si mkul idis mekknen-as times tendeh tleḥḥu armi d-tewweḍ s
ixxamen imezwura n taddart
Leεyaḍ ikker Win immɣen ɣef tmekḥelt-is ad iruḥ ad d-illi tabburt yaf-itt tsekker si berra
Akka i texla taddart n Lqalus
Mouloud Mammeri
Poèmes kabyles anciens
4 - Smed ilem s yiwen ger wawalen yemmalen tibawt.
* ...nɣiɣ....ukireɣ, qqaren-as wagi d ḍḍalem.
*....yeqqirs uyeddid ....nɣilen waman.
*Win...neẓwir, yenza yixef-is.
*....d-yusi ...d-iceyyeε.
*....d azger i ikerrzen, d tayuga.
*....aqerdac lewwaɣen.
*....ddireɣ ....mmuteɣ.
*....teččiḍ ....terbiḥeḍ ay ul, ....temniεeḍ seg ccḥani.
*....nerǧu asirem , ma nsenned ɣef ṣṣber.
*....aɣ-ttalasen ṭṭlaba wat yimi.
*....tuggi ....ncaḍ.
*....ticraḍ mebla idammen.
*aḥbib d aḥbib mi tekmer, ....di tizi n liser.
*....tirect ....nesεi akerfa.
*Anida ....awal, yettili ccwal.
*Yir aceqquf, ....yerriẓ.
*Ma kunwi tukim, nekkni ....neṭṭis.

- 122 -
03 Tazwert:
Di temsirin iεeddan, twalaḍ tafyirt d tewsatin n tefyar s
umata. Tura, ad tissineḍ adda n tefyirt. Di tefyirt, yella
Tafyirt taddayt
wayen yellan d adda (llsas), ma ur yelli ur tettili tefyirt.
tumyigt
Nessawal-as “tafyirt taddayt”. Di temsirt-agi, ad twaliḍ
tafyirt taddayt yuṣken ɣef umyag. Nessawal-as” tafyirt
taddayt tumyigt”.
Ɣer

1 -Tettarew tezdayt tayni.


2 -Yessen umeslub tabburt-is.
3 -Ttruḥun wudmawen, ttɣimin-d yismawen.
4 –- Iwet-d ubruri, yessa-d i udfel.
5 -–Yekker usyax di luḍa.

Lmed

Am wakka tettwaliḍ deg yimedyaten-agi, yal tafyirt d taggayt n wawalen. Anwa gar-asen ay d adda iɣef tebna tefyirt?
Ma nekkes di tefyirt tamezwarut awal “tettarew”, ad d-qqimen wawalen “tezdayt tayni”Acu i twalaḍ?
- Ur sεin ara anamek.
Maca ma nekkes awalen “tezdayt tayni”seg umedya amezwaru, ad d-yeqqim wawal “tettarew”. Acu i twalaḍ?
- Ɣur-s anamek i yiman-is.
- Yuwi-d amaynut.
Ihi, d netta ay d adda n tefyirt, ɣur-s i d-qqnen wawalen nniḍen. Ɣef wayagi i as- –nessawal “tafyirt taddayt”.
Akka i yella lḥal ula deg yimedyaten nniḍen:

Tafyirt Tafyirt taddayt


2 Yessen
3 Ttruḥun, ttɣimin
4 Iwet, Yessa
5 Yekker

Am wakka tettwaliḍ, tafyirt taddayt di yal amedya, d amyag. Ɣef wayagi i as-nessawal tafyirt taddayt tumyigt.
Err tura lwelha-k ɣer tefyar taddayin “yessen, ttruḥun, ttɣimin, iwet, yessa, yekker”.
- Ulamma banen-d d awalen, d tifyar, yal wa deg-s sin wawalen, akka:
T ttarew
Y ssen
Ttruḥu n
Ttɣimi n
I wet
Y ssa
Y kker
Am wakka tettwaliḍ, yal tafyirt taddayt deg-s sin wawalen:
* Amezwaru yekki deg umawal “ttarew”, “ssen”, “ttruḥu”, “ttɣimi”, “”wet, “ssa”, “kker”: d ul n tefyirt, d taɣayemt n
tefyirt, d ayen yellan d amaynut, d netta i d adda iɣer d- qqnen wawalen nniḍen. Nessawal-as aseɣru neɣ asalli .
* Wis sin, d awal n tjerrumt, d amatar udmawan, d ayen yemmalen udem iɣer yefti [Link]-as asentel neɣ
amigaw .
Amedya:
T ttarew
asentel (amigaw) aseɣru

- 123 -
Ihi : tafyirt taddayt tumyigt deg-s sin wawalen. Ma rnan-d ɣur-sen wawalen nniḍen, ad uɣalen d isemmaden am wakken
ara twaliḍ di temsirin i d-iteddun.

Cfu

• Tafyirt taddayt tumyigt deg-s sin wawalen :


T ttarew
Asentel Aseɣru
(amigaw) (Asalli)
• Asentel : d amatar udmawan.
• Aseɣru (asalli) : d afeggag, d ayen yellan d amaynut, d taɣayemt n yefyirt, ɣur-s i d-qqnen wawalen-nniḍen
(amyag, isem, arbib, amqim, ilelli, amḍan, amqim ameskan…)
• Ayen yernan nnig usentel d useɣru, d asemmad.

Ssefru

1- Derrer ddaw tefyirt taddayt tumyigt :


-Isuḍ-d waḍu, iḍumm-as.
-Iwet-d ubruri, yessa-as.
-Adfel amellal, iεennec fell-as.
-Isuffeɣ lbuq-is.
-Tuweḍ tkerza s aḥdid.
-Teksa taɣaḍt d wuccen.
-Yessebla-t waṭṭan.
-Cehhment-t tlufa.
-Teclec nneεma.
-Yekcem wuccen taqeḍεit.
-Ibeddel adrum s uɣrum.
-Azger, yeεqel gma-s.

2- Semmi yal awal di tefyar taddayin i d-iteddun:


- Yednes wul-is.
- Yeččur wul.
- Yeqqur yimi.
- Tettwakkes lxemsa ɣef yimi.
- Knant-d tseḍwa ibeεden
- Yekker umulab i tlafsa.
- Yufa umger titar-is.
- Ittheggi unebdu i llyali.

Urar
Tagella d lmeḥ
Tlata yimeddukkal, ččan imensi akken. Amezwaru, yefka-d (5) n yimuren deg yimensi-nni, wis sin, (3) n yimuren, ma d wis
tlata, yefka-d idrimen. Yefka (8) n yidinaren, d ssuma n wayen yečča.

Amek ara bḍun (8) yidinaren-agi sin-nni imezwura i d-yefkan lqut, i wakken wa ur yettɣurru wa ?

Tusnakt s wurar,
Ḥend Saεdi

- 124 -
04 Tazwert :

Tafyirt taddayt Di temsirt iεeddan, twalaḍ tafyirt taddayt yuṣken ɣef umyag, tin iwumi
tarumyigt nessawal “tafyirt taddayt tumyigt”. Yya tura ad twaliḍ tafyirt taddayt
ideg ulac amyag, tin iwumi nessawal “tafyirt taddayt tarumyigt”.

Ɣer

Faḍma n Sumer

Faḍma n Sumer, d tagrawliwt. D tameṭṭut yezdin lhiba d tissas. Tigzi ɣur-s, d timilas. Tabɣest, d ayla-s. Tekker-d d
tareqqaqt maca simmal tettimɣur, simmal tettnerni tfulki ines. Asmi tuweḍ mraw d sdis n yiseggasen, tibeddi ines, d
talemmast; tafekka-s, d taččurant; d tuntimt; ma d tikli ines, d tafessast. Udem-is, d aglayan, d amellal; tiwjatin-is, d
timizwiɣin. Udem-agi ines, yeskan-d tadawsa-s igerrzen i d-yessenker uzwu azedgan n Ǧerǧer. Amzur-is, d akbal,
yettaweḍ-as armi d ammas. Ur tḥemmel ara ad t-tarez, tettanef-as iɣelli-d ɣef tuyat-is. Allen-is, d tizegzawin am tignewt
n tefsut, tettcercur seg-sent leḥnana d tmella. Tḥemmel ad tels iselsa izeggaɣen, ssemgaraden-tt ɣef tmeddukkal-is.

Ṭaher Useddiq
Seg udlis « Lla Fatma n Soumeur »
Tasuqilt : R. Σacur d Σli Lunis

Lmed
Ɣer aḍris, terreḍ lwelha-k ɣer tefyar i d-iteddun :
- Faḍma n Sumer, d tagrawliwt.
- D tameṭṭut m lhiba d tissas.
- Tabɣest, d ayla-s.
- Tibeddi ines, d talemmast.
- Tafekka-s ,d taččurant.
- Tikli ines, d tafessast.
- Udem-is, d aglayan.
- Tiwjatin-is, d timizwiɣin.
- Amzur-is, d akbal.
- Allen-is, d tizegzawin.
)Ddu-d yid-i ad neṭṭef yiwet ger tefyar-agi d amedya.

D tameṭṭut m lhiba d tissas.

* Acḥal wawalen di tefyirt-agi ?


- Di tefyirt-agi, llan (6) wawalen.
* Anwa ger wawalen-agi ay d agejdan?
- D tameṭṭut, m lhibad tissas (?)
* I wakken ad d-terreḍ ɣef tuttra-agi, ddu-d yid-i.
* Kkes sin wawalen ineggura n tefyirt.
- Ad d-teqqim tefyirt “D tameṭṭut m lhiba”.
* Acu i twalaḍ?
- Ɣur-s anamek.
* Rnu kkes awalen “ m lhiba”.
- Ad d-teqqim tefyirt “D tameṭṭut”.
* Acu i twalaḍ?
- Ɣur-s anamek.
* Kkes tura awalen “D tameṭṭut”.
- Ad d-qqimen wawalen “m lhiba d tissas”.

- 125 -
* Acu i twalaḍ?
- Ur tesεi ara anamek.

Ihi, awalen “D tameṭṭut” d adda (llsas) n tefyirt, d taɣayemt n tefyirt, ɣur-s i d-qqnen wawalen nniḍen, ulac gar-asen
amyag. Degmi i asen-nessawal:

Tafyirt taddayt tarumyigt


* Aha tura kkes-d tafyirt taddayt tarumyigt seg tefyar nniḍen.
1 D tagrawliwt
2 D tameṭṭut
3 D ayla
4 D talemmast
5 D taččurant
6 D tafessast
7 D aglayan
8 D timizwiɣin
9 D akbal
10 D tizegzawin

* Acu i d talɣa n wawalen “tagrawliwt, tameṭṭut, ayla, akbal”?


- D ismawen.
* Acu i d talɣa n wawalen “talemmast, taččurant, tafessast, aglayan, timizwiɣin, tizegzawin”?
- D irbiben.
* Ihi, tafyirt taddayt tarumyigt deg-s sin wawalen, d acu-ten?
- Tazelɣa “d” n tilawt + isem / arbib.
*Err lwelha-k ɣer tefyar i d-iteddun:
1- D kemm i d asalas.
2- D yiwet n tmeṭṭut i iyi-isemman Rwiced.
3- d tagi i d taqbaylit.
* Acu i twalaḍ?
- Tazelɣa “d” n tilawt, tezmer ad tesselkem amqim ilelli, amḍan, amqim ameskan…
* Err lwelha-k ɣer tefyirt-agi:
D tagrawliwt.
* Anwa ger sin wawalen n tefyirt-agi i d agejdan?
- D awal “tagrawliwt”.
Nessawal-as :
Aseɣru
* Amek ihi i nezmer ad nsemmi i tzelɣa “d” n tilawt?
-Nezmer ad –as-nsemmi “asentel”.
* Ala! “Asentel” yettili di tefyirt tumyigt. Di tefyirt taddayt tarumyigt, tazelɣa “d” n tilawt d asilaw neɣ d anmir n
tefyirt n yisem .
Amedya:
D tagrawliwt
Asilaw Aseɣru
(Anmir n tefyirt n yisem)
Err lwelha-k:
Di teqbaylit, tafyirt taddayt tarumyigt tettili-d s umata s tzelɣa “d” n tilawt. Maca, tezmer ad d-tili s :
a/ tenzeɣt d umqim awṣil n tenzeɣt :
Deg- neɣ
Anmir n tefyirt n yisem Aseɣru
b/ umeskan udmawan:
Ha- t
Anmir n tefyirt n yisem Aseɣru
c/ tenzeɣt « n » d yisem :
N mmi-s
Anmir n tefyirt n yisem Aseɣru
Err lwelha-k:
Am di tefyirt taddayt tumyigt, ayen yernan nnig unmir d useɣru, d asemmad.
Amedya:
Allen-is , d tizegzawin .
Asemmad Asilaw Aseɣru

- 126 -
(isem anammal n usentel)
N mmi-s uxxam-agi.
Asilaw aseɣru asemmad
(Anmir n tefyirt n yisem)

Cfu

Tafyirt taddayt tarumyigt deg-s sin wawalen :


1- Asilaw (anmir n tefyirt n yisem): deg tuget n tegnatin, d tazelɣa “d” n tilawt. Maca, tezmer ad tili d tanzeɣt, d
ameskan udmawan…
2- Aseɣru:d ayen yellan d amaynut, d ul n tefyirt, d taɣayemt n tefyirt, ɣur-s i d-qqnen wawalen nniḍen. Yettili:
; d isem
; d arbib
; d amqim ilelli
; d amqim ameskan, d amḍan…

Ssefru

1- Seg tefyar-agi tarumyigin, suffeɣ-d tifyar tumyigin:


- D ageffur.
- D amaru.
- D amakar.
- D amusnaw.
- D akerraz.
- D anelmad.
- D aččaran.
- D isellawen.
- D tameqqrant.

2- Ssufeɣ-d tafyirt taddayt tarumyigt deg tefyar i d-iteddun:


™ D amgud ucamlal.
™ D taseεdit s yibɣuren.
™ Ccbaḥa n yiger d imɣi.
™ D nekkni i d tarwa n laṣel.
™ Ccbaḥa n lexrif, d tilwi.
™ Ccbaḥa n unebdu ,d tirni.

3- Efk-d talɣa d twuri n yal awal di tefyar-agi:


a/ D uḥdiq yiles-is, d uḥriq wul-is.
b/ Uglan, d imellalen; ulawen, d iberkanen.
c/ Teksa taɣaḍt d wuccen.

- 127 -
05 Tazwert :

Tafyirt Am wakken twalaḍ di temsirin iεeddan, tafyirt taddayt , ama d tumyigt


taḥerfit ama d tarumyigt, deg-s sin wawalen. Ma yerna-d ɣur-sen yiwen
tumyigt usemmad neɣ ugar, ad d-fken “tafyirt taḥerfit”, ayen iwumi nessawal
“asumer”. Di temsirt-agi, ad twaliḍ asumer umyig.
Ɣer

Imjuhad
Salem d terbeεt-is, d imjuhad. Uɣalen-d seg usammer. Muggren at-tlisa ad d-awin amur nsen n leslaḥ. Di mraw i d-
gan tarbeεt, d azrar n warraw n tmeṭṭut i la inebbcen di tsawent. Tuget deg-sen knan i teεkemt yeggten. Ddurt, ur yekkis
yiwen wass, anagar d tikli. Teddun ɣer Tala-Ufella. Dinna ara nsen. Tura, bdan teffɣen-d adrar, tama ur nezdiɣ. Udren
armi nnulen asif. Ɣas akka aṭas n waman i d-yeɣlin, asaka ur iɣumm ara; nnig-s , ddaw-as, asif ireεεed, yugar izem
yelluẓen. Zegren wa deffir wa, d tacalba n tweḍfin.
Zegren asaka, bdan la ttalin daɣen, tama n usammer. Segmi i d-fflen i tizi, tiẓgi n zzan teǧǧa tin n uxnac. Tura, ula
d axnac ibda ineqqes, la d-ttkadent kra n tegrurin yeǧǧa yifer. Ifurkawen nsent bedden-d agemmaḍ, amzun d iɣsan,
qqujjren. Tigrurin, ggureslent i ugris, ulac ambiwel, ulac afriwes, yerna aḍu i d-yettsuḍun yezmer ad tent-id-yeqleε seg
yiẓuran. A-tent-ad mnennint agemmaḍ, ta ɣer ta amzun d zziyyar, imdanen yerwan ṣṣber d leεqel, ifurkawen d ifassen
yeldin, ha d lfattiḥa i la ttakkent neɣ d urawen i ssemdint i talwit ur d-nɣelli. La ttraǧunt iṭij melmi ara d-yuɣal, la
ttraǧunt tafsut melmi ara d-tennunet. Ur qqurent ara. […] mi teffeɣ yir tallit, tigrurin, ad d-tuɣal tzegzewt nsent, ad d-
uɣalen yiferrawen yetteclawan deg yigenni
Ɣas akka yegget usigna, tettkad-d tmurt tdel s yibidi amellal, agemmaḍ-a, agemmaḍ-in. Kra iteddun, d lmal agugam
neɣ d amdan, ur yeffir ɣef tiṭ. Ccwi kann, tura, cwiṭ i d-yeqqimen ad awḍen.
Σmer Mezdad
Tagrest Urɣu, sb. 11, 94, 95

Lmed
Ɣer aḍris-agi , terreḍ lwelha-k ɣer tefyar yuran s yini azeggaɣ. Suffeɣ-d seg tefyar-agi tafyirt taddayt.
- Uɣalen-d seg usammer.
- Teddun ɣer Tala-Ufella.
- Zegren wa deffir wa.
- Zegren asaka
- Tigrurin , ggureslent i ugris.
* Tifyar-agi taddayin, d tumyigin neɣ d tarumyigin?
- Tifyar-agi, d tumyigin: uṣkent ɣef umyag.
* Am wakka tettwaliḍ, di yal tafyirt, tella kan yiwet n tefyirt taddayt. Maca, yal tafyirt taddayt rnan-d ɣur-s wawalen
nniḍen i d-nenna d isemmaden. Amek i nessawal i tefyirt taddayt iwumi nerna yiwen usemmad neɣ ugar?
- Nessawal-as:

Tafyirt taḥerfit tumyigt neɣ Asumer

Err lwelha-k:
Am wakken ara twaliḍ di temsirin i d-iteddun, asumer yezmer ad yili d tafyirt taddayt i yiman-is.
Amedya:
Yuker, ḥedreɣ; yeggul, umneɣ.
1 2 3 4

- 128 -
Cfu
• Tafyirt taḥerfit tumyigt d tafyirt ilan yiwet n tefyirt taddayt tumyigt d yiwen usemmad neɣ ugar, ayen iwumi
nezmer ad nsiwel “asumer”.
Amedya:
Yečča: d tafyirt taddayt tumyigt. Nezmer ad as-nernu yiwen usemmad neɣ ugar, ad tuɣal d tafyirt taḥerfit
tumyigt, akka:
-Yečča urgaz.
-Yečča urgaz aɣrum.
-Yečča urgaz aɣrum aquran.
-Yečča urgaz aɣrum aquran deg uxxam.
-Iḍelli, yečča urgaz aɣrum aquran deg uxxam.

Ssefru

1- Anta i d tafyirt taḥerfit tumyigt ger tefyar i d-iteddun:


- Muggren at-tlisa ad d-awin amur nsen n leslaḥ.
- Tuget deg-sen, knan i teεkemt yeggten.
- Tura, bdan teffɣen adrar.
- Udren armi nnulen asif.
- Ɣas akken aṭas n waman i d-yeɣlin, asaka ur iɣumm ara.
- Segmi i d-fflen i tizi, tiẓgi n zzan teǧǧa tin n uxnac.
- Tura, ula d axnac ibda ineqqes.
- Tettkad-d tmurt tdel s yibidi amellal.
- La ttraǧunt iṭij melmi ara d-yuɣal.
- Yegget usigna.
- Mi teffeɣ yir tallit, tigrurin ad d-tuɣal tzegzewt nsent.
- Dinna ara nsen.
- D tacalba n tweḍfin.

2- Anta i d tafyirt taḥerfit tumyigt ger tefyar i d-iteddun:


• Tamusni ,d tafat n tidet .
• Anida yeqqen ay yebra.
• Anida akken tufeg i ters.
• Yeɣli-d yigenni ɣef tmurt.
• Yečča abelluḍ, yeḥmed Rebbi.
• Ferqen tamellalt i taddart.
• Nnuɣen yiɣerdayen di lbext n umcic .
• Igenni, ur yerfid; tamurt, ur tessebleε.
• Yusa-d win i k-yernan, a win i iyi-yernan.
• Argaz, ikerrez; tameṭṭut, tḥerrez.
• Ma tesεiḍ izimer, heggi-d asarez.
• Mcelqafen imeslayen.
• Leεyub, ttraǧun tewser.
• Ittheggi unebdu i llyali.
• Leḥya, tessizwiɣ; tiggdi, tessiwriɣ.
• Ttejra, teṭṭafar aẓar.
• Ulamma berriket tzizwit, tament-is, ẓidet.
• Ïṭmeε, yessazzal amɣar.
• Teksa taɣaḍt d wuccen.
- 129 -
• Tuweḍ tyerza s aḥdid.
• Mi d-yuweḍ yisɣi, tban tefsut.
• Yufa umger titar-is.
• Ewt-it ɣef walim, ad yettu timẓin.
• Ttwaεqalen yirden di ssuq.

- 130 -
06 Tazwert :

Tafyirt Di temsirt iεeddan, twalaḍ tafyirt taḥerfi tumyigt: tin yuṣken ɣef yiwet n
taḥerfit tarumyigt tefyirt taddayt tumyigt d yiwen usemmad neɣ ugar. Tura, ad tlemdeḍ tafyirt
taḥerfit tarumyigt, tin yuṣken ɣef tefyirt taddayt tarumyigt d yiwen
usemmad neɣ ugar.

Ɣer

Tamusni
Tamusni, d asafu n wurɣu, eǧǧ asafu ad yesserɣ ayen yerkan d wayen yeblan d wayen ur nesεi iẓuran. Eg-as-d
asaber ɣef wayen yelhan, ɣef wayen yelḥan deg yiberdan d amsebrid mačči d amenṭran.
Tamusni, d asafu: wa yettak-it i wa, i wakken ad d-yezg dayem yeεla, urǧin yettendella neɣ yulwa neɣ yeqqim
am uɣerrus di tesga.
Seg uḍris “Tabrat i Muḥend Azwaw ɣef tmusni”
Mouloud Mammeri, Isefra n teqbaylit iqburen, 1980 .

Lmed

• Ɣer aḍris- –a, terreḍ lwelha-k ɣer tefyirt:
Tamusni, d asafu n wurɣu
Kkes-d tafyirt taddayt.
- Ha-tt-a tefyirt taddayt:
D asafu
• Acḥal wawalen di tefyirt-agi taddayt?
- Tafyirt-agi taddayt deg-s sin wawalen.
• D acu-ten?
- D asafu
Asilaw Aseɣru
(Anmir n tefyitr n yisem)
• Am wakken i twalaḍ di temsirin iεeddan, ayen yernan nnig unmir d useɣru, d asemmad. Kkes-d isemmaden n
tefyirt-agi.
Tamusni, d asafu n wurɣu
Asemmad Asemmad
• Am wakka twalaḍ di tefyirt-agi, tella kan yiwet n tefyirt taddayt tarumyigt d sin n yisemmaden. D tagi iwumi
nessawal :
Tafyirt taḥerfit tarumyigt

• Ḥader ad tettuḍ : Tafyirt taddayt tarumyigt tettili-d s umata s tzelɣa “d” n tilawt; maca, tezmer ad d-tili s wawalen
nniḍen am wakken i twalaḍ yakan.

Cfu

Tafyirt taḥerfit tarumyigt d tafyirt ilan yiwet n tefyirt taddayt tarumyigt d yiwen usemmad neɣ ugar, ayen iwumi
nezmer ad nsiwel “asumer”.
Amedya:
Tamusni, d asafu n wurɣu
asemmad tafyirt taddayt asemmad
tarumyigt

- 131 -
Ssefru
1- Bḍu tafyirt-agi almend n twuri n wawalen:
“Allen-is, d tizegzawin am tignewt n tefsut”.
2- Anta i d tafyirt taḥerfit tarumyigt ger tefyar i d-iteddun:
- Yettakk laẓ aɣrum !
- D isellawen yiẓenẓaren n yiṭij.
- D izem n uxxam.
- Ha-t uxxam-iw di tiɣilt.
- N tmurt, yizegza-agi.
- D nekkni i d tarwa n laṣel.
- D taseεdit s yibɣuren.
- D amgud ucamlal.
- D kemm i d asalas.
- Yuɣal d anesbaɣur.
3- Efk-d talɣa d twuri n yal awal di tefyirt-agi:
“D asemmam useqqi-nni n tegrawla”.

Tawuri n yisem

Aseɣzef n tefyirt taddayt s yisemmaden, nezmer ad t-nebḍu ɣef snat n taggayin:


A /Aseɣzef ideg isemmaden qqnen ɣer tefyirt taddayt, ayen iwumi ssawalen s tefransist “les expansiǧns primaires”.
B/Aseɣzef ideg isemmaden qqnen ɣer yisemmaden nniḍen, ayen iwumi ssawalen s tefransist les “expansiǧns nǧn
primaires”.
Ha-ten-a yisemmaden n taggayt tamezwarut:
1- Asemmad imsegzi
2- Asemmad usrid
3- Asemmad arusrid
4- Asemmad s tenzeɣt
5- Asezwer.

- 132 -
07 Tazwert :

Asemmad Am wakken twalaḍ di temsirin iεeddan, ayen yernan nnig tefyirt taddayt,
Imsezgi d [Link], ad twaliḍ isemmaden yiwen yiwen. Ad nezwir seg
yisemmaden igejdanen: wid yeqqnen ɣer tefyirt taddayt, gar-asen
“asemmad imsegzi”.

Ɣer

1- Yeqqar Sliman Σazem:


“ Ih ya lqern n rbeεṭac
Dayen ɣaben yizmawen
Üaben yimcac
Ih ya lqern n rbeεṭac
Tura bekkmen yimɣaren
Heddren warrac”.

2- Yeqqar Maεtub Lwennas:


“Asmi ara ken-id-qesden leεwam
S ciṭuḥ n wayen nesεedda
Ad as-tinim ziɣ d asemmam
Useqqi-nni n tegrawla”.

Lmed
Ɣer amedya amezwaru, terreḍ lwelha-k ɣer yimyagen : ɣaben, ṣaben, bekkmen, heddren. Acu i twalaḍ deg
yimyagen-agi?
- Ha-t-a wacu i walaɣ deg yimyagen-agi:
* D inemgalen: ɣaben/ ṣaben, bekkmen/ heddren.
* Ftin deg wudem wis krad(3) amalay asget: yemmal-it-id umatar udmawan “n” .
* D tifyar taddayin tumyigin.
- Err lwelha-k ɣer tenfalit “Ɣaben yizmawen”.Kkes-as isem “yizmawen”.
- Ad d-teqqim tefyirt taddayt “Ɣaben”.
- Acu i twalaḍ deg unamek n tefyirt taddayt “Ɣaben”?
- Anamek n tefyirt-agi ur yemmid ara: teḥwaǧ isem ara tt-isemden.
- Acu i as-d-yerna yisem “yizmawen”?
- Yesmed anamek-is.
- Ɣef wayagi i as-nessawal:

Asemmad
- Err lwelha-k ɣer tefyirt taddayt “Ɣaben”?.Anwa i iɣaben?
- D nutni, maca ur neẓri ara d anwi.
- Amek teẓriḍ ayagi ?
- Yemmal-it-id umatar udmawan « n ».
- Acu ihi i d-yessegzi yisem “yizmawen” ?
- Yessegzi-d amatar udmawan, yessegzi-d asentel, yessegzi-d amigaw, yessegzi-d anwi i iɣaben, yesban-d s tiseddi
anwi i ixedmen tigawt.
- Ɣef wayagi i as-nessawal:
Asemmad imsegzi
Qqaren-as daɣen:
- Asemmad n usentel
- Asemmad n umigaw
- Asemmad amezwaru2

2
Salem Chaker yessawal-as « Le complément référenciel »

- 133 -
Ihi:
- Di tefyirt “Ɣaben yizmawen”, isem “yizmawen” d asemmad imsegzi: yessegzay-d anwi i iɣaben.
- Di tefyirt “Üaben yimcac”, isem “yimcac” d asemmad imsegzi: yessegzay-d anwi i iṣaben.
- Di tefyirt “Bekkmen yimɣaren”, isem “yimɣaren”d asemmad imsegzi: yessegzay-d anwi i ibekkmen.
- Di tefyirt “Heddren warrac”, isem “warrac” d asemmad imsegzi: yessegzay-d anwi i iheddren.
Amedya:
Heddren warrac
Tafyirt taddayt tumyigt Asemmad imsegzi
- Err tura lwelha-k ɣer umedya wis sin, ladɣa tafyirt “D asemmam useqqi-nni n tegrawla”. Kkes-d tafyirt taddayt.
- D asemmam.
- Acu i twalaḍ di tefyirt-agi taddayt?
- D tarumyigt, deg-s sin wawalen: asilaw d useɣru.
- Kkes-as awalen “useqqi-nni n tegrawla” .
- Ad d-teqqim tefyirt taddayt “D asemmam”.
- Acu i twalaḍ deg unamek n tefyirt-agi?
- Anamek-is ur yemmid ara: yeḥwaǧ isem ara aɣ-d- yessegzin acu i d asemmam neɣ anwa i d asemmam.
- Acu ihi i as-d-rnan wawalen “useqqi, tegrawla” i tefyirt taddayt?
- Semden anamek-is.
- Ihi, awalen “useqqi, tegrawla” d isemmaden.

- Err tura lwelha-k ɣer usemmad “useqqi”. Acu i d-yuwi d amaynut i tefyirt taddayt “D asemmam”?
- Yessegza-d , yesban-d s tiseddi acu / anwa i d asemmam.
- Ɣef wayagi i as-nessawal “asemmad imsegzi”
Amedya:
D asemmam useqqi
Tafyirt taddayt tarumyigt Asemmad imsegzi
Err lwelha-k:
- Asemmad imsegzi yezga deg waddad amaruz.
- Asemmad imsegzi, yessegzay-d daɣen:
A / Amqim awṣil n umyag:
Ssneɣ-t uqcic-agi.
B / Amqim awṣil n tenzeɣt :
Cfiɣ fell-as uqcic-agi.
C / Awṣil n umqim/ n umernu n tuttra:
Anida-t ubrid n tnaṣlit?
Acu-t wawal-agi ?
D / ameskan udmawan :
Ha-t uxxam-iw.
E / allus n yisem i yellan di tefyirrt taddayt tarumyigt :
D adlis yelhan, udlis-agi i turiḍ.

Cfu

Asemmad imsegzi, d isem deg waddad amaruz, yessegzay-d asentel di tefyirt tumyigt, aseɣru di tefyirt
tarumyigt.
Asemmad imsegzi, d yiwet ger twuriwin tigejdanin n yisem: yeqqen srid ɣer tefyirt taddayt.

Ssefru

1- Bḍu tifyar-agi almend n twuri n yal awal:


- Yekcem wuccen taqeḍεit.
- D isellawen yiẓenẓaren n yiṭij.

2- Kkes-d tifyar deg yella usemmad imsegzi:


- Yemlal wabbu nneɣ.
- Cehhment-t tlufa.
- Teḍra yid-neɣ tbuciḍant.
- 134 -
- Yessebla-t waṭṭan.
- Ur yettbeddil mejjir aẓar.
- Wi yebɣan aman, yerr ɣer tala.
- Ayen yečča uqelwac, ad t-txelleṣ teglimt-is.
- Teblules tmurt s uzemmur.
- Yekker wabbu deg walim.
- D tizegzawin wallen-is.
- D aberkan ucebbub-is.
3- Efk talɣa d twuri n yal awal di tefyar-agi:
- Yufa umger tutar-is.
- D uḥdiq yiles-is, d aberkan wul-is.
4- Suffeɣ-d asemmad imsegzi deg usefru i d-iteddun:
Σeyyben tamurt ur tuklal
La tettmeǧǧid tessawal
Wi ara tt-iṣeggmen.

Di zik-is teεa azal


Ttawin-tt-id di mkul lawan
Widak i tt-yessnen.

Tura d annar i tuɣal


Deg-s la sserwaten yiɣyal
Bab-is ur tufi mazal
Ksan yizgaren.
Crif Ḥamani

- 135 -
08 Tazwert :

Asemmad Di temsirt iεeddan, twalaḍ yiwen ger yisemmaden yeqqnen srid ɣer
Usrid tefyirt taddayt, d asemmad imsegzi. Tura, ad twaliḍ asemmad nniḍen,
yeqqen ula d netta ɣer tefyirt taddayt, d asemmad usrid.

Ɣer

Agawa d ufexxar
Yiwen wass, yiwen ugawa iεebba d afexxar, iruḥ ad t-yessenz ɣer Wat Jennad. Deg ubrid-is, ihedder d yiman-is,
yeqqar:“Tura, ad awḍeɣ ɣer Wat Jennad, ad ssenzeɣ tabuqalt neɣ tarbut, ad d-aɣeɣ tayaziḍt.
Tayaziḍt-nni ad iyi-d-teǧǧ timellalin. Ad as-tent-greɣ, ad d-tessefrurex. Ifrax ad imɣuren, ad uɣalen d tiyuzaḍ, ad
ssefruruxen am yemma-tsen. Ad snuzuɣ tiyuzaḍ, ad snuzuɣ timellalin alamma semdeɣ-d aṭas n yidrimen. Ad as-zewǧeɣ
i mmi.
Ad d-truḥ teslit akken ad tessuden aqerruy-iw. Nekk ad as-qqareɣ:“ Ḥaca-m , ḥaca-m, a yelli ! „
Ihedder yettwexxir, ihedder yettwexxir, amzun dɣa akken d tidet ! Yemderkal , yeɣli, yeɣli ufexxar, kra din iruḥ „.

Camille Lacoste
Légendes et contes merveilleux de
La Grande Kabylie

Lmed

Ɣer aḍris-a terreḍ lwelha-k ɣer yismawen: tabuqalt, tarbut, tayaziḍt, timellalin, tiyuzaḍ, aqerru. Akk ismawen-agi:
• deg waddad ilelli
• qqnen srid ɣer useɣru n tefyirt
• nezmer ad ten-id-naf s umqim n tuttra acu/anwa, akka:
-Ad ssenzeɣ, acu? -– tabuqalt neɣ tarbut
- Ad d-aɣeɣ, acu? - tayaziḍt
- Ad iyi-d-teǧǧ, acu?- timellalin
-Ad tessuden, acu? - aqerruy-iw

Nessawal-as:
Asemmad usrid
Err lwelha-k ɣer tefyirt-agi: Ad as-greɣ timellalin, ad d-tessefrurex.
- Ssenfel isem“timellalin „ s umqim awṣil n umyag i t-yemmalen.
- Ad as-tent-greɣ, ad d-tessefrurex.
- Ihi, amqim udmawan“tent „di twuri, d asemmad usrid.
Err lwelha-k:
* Isem asemmad usrid, yezmer ad d-yernu ɣef tenzeɣt d uwṣil-is, akka: Ɣur-i axxam di tmurt.
* Llan yimyagen ur nesselkam ara asemmad usrid, ad ten- twaliḍ di temsirin i d-iteddun.

Cfu

Isem asemmad usrid, d isem deg waddad ilelli, yeqqen srid ɣer useɣru n tefyirt.
Asemmad usrid, yezmer ad yili d isem neɣ d amqim udmawan awṣil n umyag, akka:
¾Ad ssenzeɣ tabuqalt / ad tt-ssenzeɣ.
¾Ad as-greɣ timellalin. / Ad as-tent-greɣ.
Ama d isem ama d amqim udmawan, asemmad usrid d tiririt ɣef tuttra: acu/ anwa, anta, anwi, anti

- 136 -
Ssefru

1- Suffeɣ-d isem asemmad usrid deg tefyar i d-iteddun.


* Yettakk iles, iheddef iḍarren.
* Iles aẓidan, yeṭṭeḍ tasedda.
* Tettarew tezdayt tayni.
* Wi yebɣan aman, yerr ɣer tala.
* Win yesεan irden, reṭṭlen-as awren.
* Leεyub, ttraǧun temɣer.
* Ma tesεiḍ izimer, heggi-d asarez.

2- Efk-d talɣa d twuri n yal awal di tefyirt-agi:


“Ferqen tamellalt i taddart.”
3- Ssenfel isem asemmad usrid s umqim udmawan i t-yemmalen.
* Ma tesεiḍ izimer, heggi-d asarez.
* Argaz ur nxeddem, efk-as taruka ad yellem.
* Yuzen-as-d idrimen.
* Ewt-it ɣef walim, ad yettu timẓin.
* Yura-as tabrat i umeddakkel-is.
* Fkiɣ i yiɣeblan awal.

4- Ssemres isem asemmad usrid di (4) tefyar s ɣur-k.

5- Ssemres amqim asemmad usrid di (4) tefyar s ɣur-k.

6- Smed ilem s yisem asemmad usrid.


- yečča…
- Ferqen…
- Teqqim…
- Tekksem…
- Kkren…
-Yegguni …
- Ruḥent…
- Yuli…
- Adder…
- Heggi…
- Kecmen…
- Fkiɣ...

7- Smed ilem s yisem asemmad usrid, tiniḍ-d acu i twalaḍ.


Yuder……….
Yeswa………
Iruḥ…………
Yekker……..
Yura………..
Yeqqers……

- 137 -
09 Tazwert :

Asemmad Di temsirin iεeddan, twalaḍ sin n yisemmaden igejdanen: wid yettarzen


arusrid srid ɣer useɣru n tefyirt. Tura, ad twaliḍ asemmad nniḍen, d agejdan ula
d netta, maca iteqqen ɣer useɣru n tefyirt s tenzeɣt “i”. Nessawal-as
“asemmad arusrid”.

Ɣer

1- Fkiɣ i yiɣeblan awal.


2- Am win iceṭṭḥen i uderɣal.
3- Yefka tayet i yiεdawen.
4- Yekker umulab i tlafsa.

Lmed

* Ɣer tifyar-agi tsuffɣeḍ-d tafyirt taddayt.


-1................fkiɣ
2................iceṭṭḥen
3................yefka
4................yekker
* Err tura lwelha-k ɣer wawalen yuran s uzeggaɣ. Acu i twalaḍ?
- D ismawen deg waddad amaruz.
- Qqnen akk ɣer tefyirt taddayt s tenzeɣt “i”.
* Ssenfel tanfalit “i yiɣeblan” s umqim i tt-yemmalen.
- fkiɣ-asen awal.
* Ssenfel tanfalit “i uderɣal” s umqim i tt-yemmalen.
- am win i as-iceṭṭḥen.
* Ssenfel tanfalit “i yiεdawen” s umqim i tt-yemmalen.
- Yefka-asen tayet.
* Ssenfel tanfalit “i tlafsa” s umqim i tt-yemmalen.
- Yekker-as umulab.

Ihi: isem asemmad arusrid yemmal-it umqim awṣil n umyag. Nessawal-as: amqim udmawan asemmad arusrid.
Err lwelha-k:
- “i” d tanzeɣt, ma tesselkem isem deg waddad amaruz.
Fkiɣ i yiɣeblan awal
- “i” d amqim amassaɣ, ma tesselkem:
Amyag: Akka i yura di twenza.
Tafyirt taddayt tarumyigt: D kemm i d asalas.
- Amqim asemmad usrid/arusrid, itezzi-as i umyag, akka:
A/ Yettili s dat-s mi ara yili umyag-nni:
a/ Tezwar-as tzelɣa n wurmir “ad”.
Amedya:
-Ayen txedmeḍ, ad t-tafeḍ.
-Tamusni, ad as-ǧǧuǧgen wussan; tidet, ad as-d-yuɣal lmenṭeq.
b/ Yezwar-as umqim amassaɣ “i / wi” .
Amedya:
-Tixsi ɣef wakken d-nnan, d idammen-is i tt-yenɣan.
-Wi awen-yennan d acu i d tafat, init-as d iɣallen yeddukklen.
c/ Tezwar-as tzelɣa n tibawt “ur”.
Amedya:
- Aḥbac, ur t-yekkat buseṭṭaf.
- Axxam-is ,ur as-yezmir; lǧameε, yeṭṭef-as amezzir.
d/ Yefti deg wussid amiran.
- 138 -
Amedya:
- Yebda wul la kem-yettḥibbi, asmi akken i kem-id-xeḍben wiyaḍ.
- Netta la iyi-d-yettru, nekk la as -ttruɣ.
B/ Yettili deffir-s mi ara yili umyag-nni:
a/ yefti deg wanaḍ.
Amedya:
- Xdem lxir, ttu-t.
- Efk-as i umeɣbun turin, ur yessin tifessugin.
b/ Yefti deg wurmir ussid.
Amedya:
- Xellun-tt εecra, iεemmer-itt yiwen.
- Heddreɣ-as ɣef nnger, yeqqar acḥal d-yeǧǧa!
c/ yefti deg wurmir war “ad”.
Amedya:
-Wi yebɣan ad ijerreb arfiq, yawi-t ɣer ddiq.
-Win iwumi ifut wawal, yini-as sliɣ.
d/ yefti deg yizri ilaw.
Amedya:
- Rebbi ixleq-aɣ-d, medden bɣan ad aɣ-kksen.
- Yal tizi teḥwaǧ aεbar, nekk lbarud yekfa-iyi.
Err lwelha-k:
Yezmer ad d-yemlal yisem asemmad arusrid akked umqim udmawan i t-yemmalen deg yiwet n tefyirt. Dagi, d
amqim-nni ay d asemmad arusrid; ma d isem ad yettuneḥsab d allus n usemmad arusrid (c.o.I. repris).
Amedya:
-Yenna-as baba-s i mmi-s.
-Yura-as tabrat i umeddakkel-is.

Cfu

Isem asemmad arusrid, d isem deg waddad amaruz, yeqqen ɣer useɣru n tefyirt s tenzeɣt “i”3.
Isem asemmad arusrid, yemmal-it umqim udmawan awṣil n umyag, nessawal-as “amqim udmawan asemmad
arusrid”.
Ama d isem ama d amqim, asemmad arusrid d tiririt ɣef tuttra: “i wacu/ iwumi”.
Amqim udmawan asemmad arusrid, itezzi-as i umyag: yettili s dat-s, yettili deffir-s.
Anida yebɣu yili umqim asemmad arusrid, gar-as d umyag, tettili tezdit (-).

Ssefru

1- Suffeɣ-d isem asemmad, tefkeḍ-d talɣa-s.


- Alamma bran-d yiniɣman i lmerqa.
- Heddreɣ i warraw-iw, lemmden lǧiran-iw.
- Ttif wi yeddurin tacḍaḍt, wi yeggunin tanebdadt.
- Yura uqcic tabrat i umeddakkel-is.
- Uɣen yilfan tamurt.
2- Efk-d talɣa d twuri n yal awal di tefyirt-agi:
“ Rriɣ-as tablaḍt i wul”.
3- Efk-d talɣa n uferdis “i” di tefyat-agi:
- Yettheggi unebdu i llyali.
- Anida akken bniɣ tixsi i nsiɣ mebla imensi.
- Anda akken tufeg i ters.
- Yis-neɣ i yecbeḥ leεlam, d nekkni i d tarwa n laṣel.
4- Ssenfel isem s umqim udmawan i t-yemmalen.
- Sseftutsemt aɣrum i tyaziḍt./ Sseftutsemt-as-t.
- Sseftutsemt aɣrum i tyuzaḍ. / ………………..
- Sseftutsemt aɣrum i uyaziḍ. / ……………….
- Sseftutsemt aɣrum i yiyuzaḍ. / ………………

3
Ɣer kra n yimusnawen, akk tinzaɣ sselkament asemmad arusrid.
- 139 -
- Sseftutsemt iɣerman4 i tyaziḍt. / ……………..
- Sseftutsemt iɣerman i tyuzaḍ. / ……………..
- Sseftutsemt iɣerman i uyaziḍ. / ……………..
- Sseftutsemt iɣerman i yiyuzaḍ. / ……………
- Sseftutsemt tileqmatin i tyaziḍt. / …………...
- Sseftutsemt tileqmatin i tyuzaḍ. / …………..
- Sseftutsemt tileqmatin i uyaziḍ. / …………..
- Sseftutsemt tileqmatin i yiyuzaḍ. / …………

4
D tidet, ur neqqar ara iɣerman.

- 140 -
10 Tazwert :

Asemmad Di temsirin yezrin, twalaḍ krad(3) n Yisemmaden igejdanen : Aneggaru deg-


sen, d asemmad arusrid: win yeqqnen ɣer useɣru n tefyirt s tenzeɣt “i”. Tura, ad
s tenzeɣt twaliḍ asemmad nniḍen i izemren ad yili d arusrid ula d netta imi yeqqen ɣer
useɣru n tefyirt s tenzeɣt. Ssawalen-as “asemmad s tenzeɣt”neɣ “asemmad
amaɣlayan”.

Ɣer

1- yekker wabbu deg walim.


2- Ur xeṭṭeb deg wass n tmeɣra, ur ttaɣ aɣyul di tefsut.
3- Tebges s uzrem, txellel s tɣirdmawin.
4- Iteddu ɣef uεebbuḍ am uzrem.
5- Ddu d umcum, ad taɣeḍ di ccum-is.

Lmed

- Ɣer imedyaten-agi tekkseḍ-d tinzaɣ.


- Ha-tent-a tenzaɣ:
Amedya Tinzaɣ
1 Deg
2 Deg, di
3 S
4 ɣef, am
5 D, di
- Err tura lwelha-k ɣer wawalen i d-yernan ɣef tenzaɣ. Acu i twalaḍ?
- Ha-t-a wacu i walaɣ deg wawalen-agi:
* D ismawen.
* Zemren ad ilin d imalayen neɣ d untiyen.
* Llan akk deg waddad amaruz.
* Anamek n tenzeɣt, yemmal-it-id yisem i d-yernan fell-as, akka:
Amedya Tanzeɣt+ isem Anamek-is
1 Deg walim Adeg
2 Deg wass Akud
2 Di tefsut Akud
3 S uzrem Allal
3 S tɣirdmawin Allal
4 ɣef uεebbuḍ Taɣara
4 Am uzrem Aserwes
5 D umcum azday

Ihi: tinzaɣ, sselkament isem deg waddad amaruz, yettuneḥsab d asemmad s tenzeɣt. Anamek-is, yettemgarad seg tefyirt
ɣer tayeḍ.
- Efk-d tasleḍt tawurant n yal awal di tefyirt-agi:
Yekker wabbu deg walim .
- Yekker wabbu deg walim
Tafyirt taddayt Asemmad Asemmad s
tumyigt imsegzi tenzeɣt, yemmal
adeg
- Ɣer tafyirt-agi tekkseḍ-d asemmad s tenzeɣt:
Yeffeɣ si tmurt, yekcem ɣer tayeḍ.

- 141 -
- Ha-t-a usemmad s tenzeɣt: si tmurt / ɣer tayeḍ5.
- Kkes-as i tefyirt-agi tinzaɣ.
- Ad tuɣal: Yeffeɣ tamurt, yekcem tayeḍ.
- Acu i twalaḍ?
- Ha-t-a wacu i walaɣ:
* isem tamurt, yuɣal d ilelli.
* ur ibeddel ara unamek n tefyirt.
* isem tamurt yuɣal d asemmad usrid.
Ihi: asemmad s tenzeɣt, mi ara yili yemmal adeg, tikwal tɣelli-as tenzeɣt, yettuɣal d asemmad usrid.

- Err lwelha-k ɣer tefyirt-agi: Yemma, tedda ḥafi. Acu i twalaḍ?


- Awal ḥafi d asemmad, yemmal taɣara:
- Amek tedda?
- –Ḥafi.
Ihi: asemmad n tɣara, yezmer ad yili war tanzeɣt, yettuneḥsab d asemmad amaɣlayan n tɣara, akka:
Yemma , tedda ḥafi
Isem anammal tafyirt taddayt asemmad
n usentel tumyigt amaɣlayan n tɣara

Cfu

Asemmad s tenzeɣt, d isem i d-ggarent tenzaɣ. Yezga deg waddad amaruz. Ssawalen-as daɣen asemmad
amaɣlayan . Yemmal: adeg, akud, taɣara, allal, azday, aserwes…

Ssefru

1- Suffeɣ-d asemmad s tenzeɣt tiniḍ-d acu yemmal.


- Tiqesrit-is deg ubellaε, la yeṭṭammaε ddellaε.
- Teblules lqaεa s uzemmur.
- Wi yebɣan aman, yerr ɣer tala.
- Yedda d gma-s ɣer ssuq.
- Anda akken bniɣ tixsi i nsiɣ mebla imensi.
- Zik, ttarun s tfinaɣ.
- Win k-ibeddlen s yibiw, beddel-it s yiclem-is.
- Leḥlal am seksu n yirden, di tbaqit i yettnerni; leḥram am yijdi n wasif, ger yifassen i d-iɣelli.
- Iger ur iyi-nfeddu, efk-as asyax deg unebdu.
2- Efk-d talɣa d twuri n yal awal di tefyirt-agi:
Yura uqcic tabrat i umeddakkel-is ɣer Fransa.
3- Ssemres asemmad s tenzeɣt di (5) tefyar s ɣur-k.

4- Smed ilem s tenzeɣt iwulmen.


- Yettneqlab…tata.
- Win yesεan …udrar, ur yettaggad …uzaɣar.
- Yettwet useεdi …umcum.
- Ibeddel adrum …uɣrum.
- Rewleɣ...bu yiblaḍen, ḥeṣleɣ...bu yislaḍen.
- Ala udi d tament i d-iteffɣen …yimi-s.
- Wet-it …walim, ad yettu timẓin.

5
tayeḍ: d amqim arummil, anamek-is tamurt nniḍen.

- 142 -
11 Tazwert :

Am wakken twalaḍ di temsirin n yisemmaden, asemmad irennu-d ɣef


Asezwer tefyirt taddayt neɣ ɣef yisemmaden nniḍen. Tura, ad twaliḍ amek i d-
yettuɣal usemmad ɣer tazwara n tefyirt. Ayen iwumi nessawl “asezwer”.

Ɣer
(A) (B)
1. Ul, yeččur; imi, yeqqur. 1. Yekkat udfel/ D adfel i yekkaten.
2. Aman, tugem-d; imensi, tseww, d 2. Yura adlis / D adlis i yura.
lawan ad d-tger tisirt. 3. Yerra tablaḍt i wul-is / D ul-is
3. Aman, tugem-iten-id; imensi, iwumi yerra tablaḍt.
tseww-it, d lawan ad d-tger 4. Truḥ ɣer tala / Ɣer tala i truḥ
tisirt.
4. Takerza, yekrez; ṣṣaba ur telli.
5. Adfel, lḥu-as; ageffur, ddari-as.
6. Ilindi ay tedda d tislit.

Lmed
• Am wakka tettwaliḍ, di Tmaziɣt yettili usemmad di tazwara n tefyirt. Nessawal-as “asezwer n usemmad”. S
Tefransist, ssawalen-as “thématisation, focalisation, mise en relief”.
• Err tura lwelha-k ɣer yimedyaten n taggayt tamezwarut (A).
• Deg umedya 1u, asemmad imsegzi“wul”, “yimi“ i yellan niqal deffir n useɣru deg waddad amaruz, yuɣal-d ɣer
tazwara n tefyirt deg waddad ilelli. Nessawal-as “asezwer n usemmad imsegzi”. Lionel Galand yessawal-as :
“Indicateur de thème”.D wagi iwumi nezmer ad nsiwel “isem anammal n usentel”.
Err lwelha-k: Ɣer kra n yimusnawen, akk isezwar d inammalen n usentel.
Amedya :
Yeččur wul , yeqqur yimi Ul, yeččur ; imi, yeqqur.
Asemmad
imsegzi
Asemmad

taddayt

n usemmad
Tafyirt

Asezwer n
imsegzi

taddayt
Asezwaer

usemmad
taddayt

taddayt
Tafyirt
Tafyirt

Tafyirt
imsegzi

imsegzi

• Deg umedya w2, asemmad usrid “aman”, “imensi”, i yellan niqal deffir useɣru “tugem”, “tseww” deg waddad
amaruz, yuɣal-d ɣer tazwara n tefyirt deg waddad ilelli. Nessawal-as : “asezwer n usemmad usrid”.
Md. Tugem-d aman Aman, tugem-d .
Asezwer n
usemmad
Asemmad
taddayt

taddayt
Tafyirt

usrid

Tafyirt
usrid

• Deg umedya w3, asezwer n usemmad usrid “aman” yettwaseqdec yid-s umqim i t-yemmalen “iten”. Dagi, amqim
udmawan yettuneḥsab d “allus n usemmad usrid”.
Amedya :
Aman, tugem – iten - id , imensi, tseww - it
usem. usrid
Asezwer n

usem. usrid
usem. usrid

usem. usrid
Asezwer n
taddayt

taddayt
Tafyirt

Tafyirt
Allus n

Allus n

- 143 -
• Deg umedya w4, isem n tigawt “takerza” yeṭṭef amkan n usemmad usrid.
Amedya : Takerza , yekrez

usem. usrid
Asezwer n

taddayt
Tafyirt
• Deg umedya w5, asemmad arusrid “i udfel” i yellan niqal deffir useɣru deg waddad amaruz, yuɣal ɣer tezwara n
tefyirt deg waddad ilelli. Nessawal-as : “asezwer n usemmad arusrid”.
Amedya : Lḥu i udfel – , ddari i ugeffur
Asemmad

Asemmad
taddayt

taddayt
arusrid

arusrid
Tafyirt

Tafyirt

Adfel, lḥu -– as ; ageffur, ddari - as .


usem. arusrid
usem. arus

usem. arus.
usem. arusrid

Asezwer n
Allus n
Asezwer n

Allus n

• Am wakka twalaḍ, asezwer n usemmad arusrid yezga yid-s umqim i t-yemmalen.


• Deg umedya w6, awal “ilindi” d amernu n wakud. Yella niqal di taggara n tefyirt, yuɣal-d ɣer tazwara, am wakken
yezmer ad yeṭṭef ammas n tefyirt. Nessawal-as “asezwer n usemmad ilelli”.

Amedya :
Tedda d tislit ilindi , Ilindi i tedda d tislit
Asemmad

usem. ilelli
Asezwer n
ilelli

• Deg yimedyaten-agi imezwura, asemmad yettbeddil amkan, maca ur ibeddel ara useɣru n tefyirt. Ɣef wayagi i as-
nessawal “asezwer amagnu” neɣ “asezwer aḥerfi”.
• Err tura lwelha-k ɣer yimedyaten n taggayt tis snat (B).
• Deg umedya 1u, yella-d ubeddel deg useɣru n tefyirt :
Yekkat udfel D adfel i yekkaten
Akense$ru
Asemmad

taddayt
taddayt

Tafyirt
Tafyirt

imsegzi

Am wakka tettwaliḍ, asezwer n usemmad imsegzi ibeddel aseɣru n tefyirt. Dagi, d awal-nni yettwaszewren i yuɣalen
d aseɣru n tefyirt tarumyigt, imi i d-iger tazelɣa “d” n tilawt ; ma d aseɣru-nni amezwaru “yekkat” yuɣal d
akenseɣru. Ssawalen-as : “asezwer uzmir”. Andrẓ Basset yessawal-as : “anticipatiǧn renfǧrcẓe”.

- 144 -
Asezwer

Aêerfi Uzmir

• Deg umedya w2, d asezwer uzmir n usemmad usrid.


Yura adlis D adlis i yura

Akense$ru
Asemmad

taddayt
taddayt

Tafyirt
Tafyirt

usrid

• Deg umedya w3, d asezwer uzmir n usemmad arusrid.


Yerra tablaḍt i wul-is D ul-is iwumi yerra tablaḍt
Asemmad

Asemmad

Akense$ru
taddayt
Tafyirt
arusrid
taddayt
Tafyirt

usrid

• Deg umedya w4, d asezwer n usemmad s tenzeɣt.


Truḥ ɣer tala Ɣer tala i truḥ
Akense$ru
Asemmad

(n wadeg)
s tenze$t
taddayt

taddayt
Tafyirt

Tafyirt

Mi ara yili usezwer, tettili-d tesgunfut gar-as d yiḥricen nniḍen n tefyirt. Di tira, tasgunfut-agi, nemmal-itt-id s tefrayt (,)
i yettbeddilen kra deg unamek n tefyirt.
Amedya:
-Tseww imensi imensi, tseww

Cfu

• Asezwer d tuɣalin n yisem asemmad i yellan niqal deffir useɣru ɣer tazwara n tefyirt. Yella :
c Usezwer amagnu (aḥerfi) : yettbedil usemmad amkan war ma ibeddel useɣru. Yella usezwer :
- n usemmad imsegzi
- n usemmad usrid
- n usemmad arusrid
- n usemmad ilelli
- n usemmad s tenzeɣt.
d Usezwer uzmir : Dagi, yettbedil useɣru n tefyirt. D awal-nni yettwaszewren i yettuɣalen d aseɣru n tefyirt,
imi d-iger tazelɣa “d” n tilawt; ma d aseɣru-nni amezwaru yettuɣal d akenseɣru. Yella usezwer :
- n usemmad imsegzi
- n usemmad usrid
- n usemmad arusrid…

- 145 -
Ssefru
1- Sleḍ tifyar i d-iteddun :
- Tamusni, ad as-ǧǧuǧgen wussan.
- Iles-is, d uḥdiq; ul-is, d uḥriq.
2- Af-d asezwer amagnu n tefyar i d-iteddun tiniḍ-d taɣara-s :
1. Bekkmen yimɣaren, heddren warrac.
2. Yečča aɣrum, yeswa aman.
3. Yečča, netta ur iban fell-as.
4. Yesnuzgum aṭas.
5. Rẓen yizmawen, ččan wuccanen.
3- Af-d asezwer uzmir n tefyar-agi tiniḍ-d taɣara-s :
1. Yebna axxam.
2. Iceṭṭeḥ i uderɣal.
3. Yuwi-t wasif.
4. Yebra i tùmeṭṭut-is.
5. Yessaceḍ-as awal.
6. Yedda tameɣra.
7. Yessebla-t waṭṭan.
8. Yesderɣel-iyi tiṭ-iw.
9. Yeqqur usɣar-is.
10. Yuɣ ujrad tamurt.
11. Telha tnekra tanzit.
12. Iruḥ ɣer tmurt.
4- Err yal tafyirt deg umkan-is di tfelwit i d-iteddun :

Asezwer amagnu (aḥerfi) Asezwer uzmir

….. …..

- D urfan i yeččur wul-is.


- Yessenz, netta ur d-iqbiḍ ara.
- Uglan, d imellalen; ulawen, d iberkanen.
- Ɣer uɣerbaz i iruḥ.

Tiwuriwin n yisem

Aseɣzef n tefyirt taddayt s yisemmaden, nezmer ad t-nebḍu ɣef snat n taggayin:


A /Aseɣzef ideg isemmaden qqnen ɣer tefyirt taddayt, ayen iwumi ssawalen s tefransist “les expansions primaires”.
B/Aseɣzef ideg isemmaden qqnen ɣer yisemmaden nniḍen, ayen iwumi ssawalen s tefransist les “expansions non
primaires”.
Ha-ten-a yisemmaden n taggayt tis snat:
- Asemmad n yisem
- Arbib.

- 146 -
12 Tazwert :

Asemmad n Di temsirin iεeddan, twalaḍ isemmaden igejdanen: wid yeqqnen ɣer


yisem useɣru n tefyirt. Tura, ad twaliḍ yiwen usemmad, mačči d agejdan acku
yeqqen ɣer usemmad nniḍen. Nessawal-as “asemmad n yisem”.

Ɣer

1- D acu-tt, d acu-tt?
Greɣ afus-iw ɣer lbir, kkseɣ-d tamellalt n yitbir.
- Tawaract n wudi.
2- Bu yiles, medden akk ines.
3-Yenna-as: Nṭeq a bab n wawal.
Yerra-as-d: yezwar-iyi bab n wakal.
4- Awer aɣ-ttalasen ṭṭlaba wat yimi.
5- D yiwet n tmeṭṭut i iyi-isemman Rwiced.
6- Mmi-s n yizem, d aɣilas.
7- Si tmuɣbent n umeslay i d-tɣelli tsusmi, si cwiṭ n wawal i d-tɣelli tmusni.
8- Usan-d aṭas n yimferrǧen.
9- Drus n yinelmaden i d-yusan.
10- Yessen kra n tmura.
11- ḍefren ansayen n berra, ǧǧan wid n tmurt nsen.

Lmed

- Ɣer imedyaten-agi, terreḍ lwelha-k ɣer wawalen yeɣman s uzeggaɣ. Acu i twalaḍ?
- Ha-t-a wacu i walaɣ:
* d ismawen
* kra deg-sen d imalayen, wiyaḍ d untiyen.
* llan akk deg waddad amaruz.
* Ur qqinen ara srid ɣer useɣru n tefyirt am yimezwura.
* qqnen ɣer yisemmaden nniḍen.
- Nessawal-asen: “asemmad n yisem”.
- Am wakken i d-nenna di tezwert n temsirt-agi, asemmad n yisem yeqqen ɣer usemmad nniḍen. Suffeɣ-iten-id seg
yimedyaten.
- Ha-t-a:

Amedya Asemmad Asemmad


amezwaru n yisem
1 Tamellalt Yitbir
1 Tawaract Wudi
2 Bu Yiles
3 Bab Wawal
3 Bab Wakal
4 At Yimi
5 Yiwet Tmeṭṭut
6 Mmi-s Yizem
7 Cwiṭ Wawal
8 Aṭas Yimferrǧen
9 Drus Yinelmaden
10 Kra Tmura
11 wid tmurt

- 147 -
- Acu i twalaḍ?
Ha-t-a wacu i walaɣ:
Asemmad n yisem, irennu-d ɣef :
• yisem: tamellalt n yitbir, tawaract n wudi...
• kra n yiferdisen yemmalen isem: at, bu, m, sut, bab, lal
• amḍan: yiwet n tmeṭṭut
• isem n timmarewt d uwṣil-is: mmi-s n yizem
• amernu n tesmekta: cwiṭ, drus, ddeqs, aṭas...
• amqim arummil: kra...
• amqim ameskan: wid...

Cfu

Asemmad n yisem, d isem i d-irennun srid ɣef yisem neɣ kra n yiferdisen i t-yemmalen, am:
a/ iferdisen: bab, lal, m, sut, bu, at
b/ amḍan: yiwen, yiwet, sin, snat…
c/ isem n timmarewt d uwṣil-is: mmi-s, baba-s…
d/ imerna n tesmekta: cwiṭ, drus, ddeqs, aṭas, mennaw…
e/ amqim arummil: kra…
f/ amqim ameskan: win, tin, wid, tid…

Ssefru

1- Suffeɣ-d asemmad n yisem di tefyar i d-iteddun:


- Lezzayer, d tamurt umaziɣ.
- Am tarrawt n yilef, win ur nɣiz, ur itett.
- Bu wawal aẓidan, yeṭṭeḍ tasedda.
- D asemmam useqqi-nni n tegrawla.
- Tarubya n uxxam, ur tɣemm ara.
- Deg yimi n tmeṭṭut-is i ifettu.
- Ttnaɣen yiɣerdayen di lbext n umcic.
- Am win yettnadin tilkin deg uqerru n uferḍas.

2- Ssemres asemmad n yisem di (5) tefyar s ɣur-k.

- 148 -
13 Tazwert :

Arbib Di temsirt iεeddan, twalaḍ yiwen usemmad i iteqqnen ɣer yisemmaden


nniḍen, d asemmad n [Link], ad twaliḍ asemmad nniḍen. Nessawal-
as “arbib”.

Ɣer
1-Yelsa abernus amellal.

Lmed
Am wakka tettwaliḍ, deg umedya-agi, arbib “amellal”, ur yeqqin ara ɣer tefyirt taddayt “yelsa”. Yeqqen ɣer usemmad
usrid “abernus”.
Yelsa abernus amellal

Cfu
Arbib, d yiwen usemmad yettarzen ɣer yisemmaden nniḍen.

Tafyirt tuddist
• Tafyirt tuddist tumyigt.
• Tafyirt tuddist tarumyigt.
• Tafyirt tuddist tumyigt/ tarumyigt.
• Tafyirt tuddist: asumer amassaɣ.
• Tafyirt tuddist ideg assaɣ d taɣuni.
• Tafyirt tuddist ideg assaɣ d asagel.
• Tisɣunin n tɣuni.
• Tisɣunin n usagel.

- 149 -
14 Tazwert :

Tafyirt Di temsirin iεeddan, twalaḍ tafyirt ilan kan yiwen usumer: tin iwumi
tuddist nessawal “tafyirt taḥerfit”. Tura, ad twaliḍ tafyirt ilan ugar n yiwen
tumyigt usumer: tin iwumi nessawal “tafyirt tuddist”.Di temsirt-agi, ad twaliḍ
tafyirt tuddist yuṣken ɣef umyag, ti iwumi nessawal “tafyirt tuddist
tumyigt”.

Ɣer

(A)
1- Yuker, ḥedreɣ ; yeggul, umneɣ.
2- Ur nɣiɣ ur ukireɣ.
3- Yesla usiɣ-d.
(B)
1- ttruḥun wudmawen, ttɣimin-d yismawen.
2- Iwet-d ubruri, yessa-d i udfel.
3- Laṣel, iceffu; ungif, itettu.

Lmed

- Err lwelha-k ɣer yimedyaten n taggayt tamezwarut (A). Acu i twalaḍ ?


- Ha-t-a wacu i walaɣ:
* Deg umedya amezwaru, llant (4) tefyar taddayin ; yal tafyirt taddayt, d asumer i yiman-is, akka:
Yuker, ḥedreɣ; yeggul, umneɣ.
Asumer 1u Asumer w2 Asumer w3 Asumer w4

* Deg umedya w2, llant snat (2) n tefyar taddayin; yal tafyirt taddayt d asumer i yiman-is, akka:
Ur nɣiɣ ur ukireɣ.
Asumer 1u Asumer w2
* Deg umedya w3, llant snat(2) n tefyar taddayin; yal tafyirt d asumer i yiman-is, Akka:

Yesla usiɣ-d.
Asumer 1u Asumer w2
Ihi:
Deg yimedyaten n taggayt tamezwarut (A), yal tafyirt ɣur-s ugar n yiwen
usumer, nessawal-as “tafyirt tuddist”.

- Acu i twalaḍ deg yisumar n tefyar-agi?


- Ha-t-a wacu i walaɣ:
* D tifyar taddayin weḥd-sent: ur sεint ara isemmaden.
* Isumar n tefyar-agi, uṣken ɣef yimyagen.
Ihi:
*Isumar n tefyirt tuddist zemren ad ilin d tifyar taddayin.
*Isumar n tefyar-agi, uṣken ɣef yimyagen; degmi i asent-
nessawal “tafyirt tuddist tumyigt”.

- Err tura lwelha-k ɣer yimedyaten n taggayt tis snat (B). Acu i twalaḍ ?
Ha-t-a wacu i walaɣ di tefyar-agi:
* Tafyirt tamezwarut, ɣur-s snat n tefyar taddayin; maca, yal tafyirt taddayt yerna ɣur-s usemmad, ayen iwumi
nessawal “tafyirt taḥerfit”. Akka i yella lḥal ula deg yimedyaten nniḍen:
Ttruḥun wudmawen, ttɣimin-d yismawen.
Tafyirt taḥerfit 1ut tafyirt taḥerfit tis 2
Iwet-d ubruri, yessa-d i udfel.
Tafyirt taḥerfit 1ut Tafyirt taḥerfit tis 2
Laṣel, iceffu; ungif, itettu.
Tafyirt taḥerfit 1ut Tafyirt taḥerfit tis 2
- 150 -
Ihi:
Isumar n tefyirt tuddist, zemren ad ilin d tifyar
taddayin neɣ d tifyar tiḥerfiyin.

Err lwelha-k:
Assaɣ ger yisumar, d ayen ara twaliḍ di temsirin i d-iteddun.

Cfu

Tafyirt tuddist tumyigt: d tafyirt ilan ugar n yiwen usumer umyig. Asumer umyig, yezmer ad yili:
1- d tafyirt taddayt i yiman-is: d amyag weḥd-s.
2- d tafyirt taḥerfit: d tafyirt taddayt iɣer yerna yiwen usemmad neɣ ugar.

Ssefru

1- Anti ger tefyar-agi i d tafyirt tuddist tumyigt:


- Anida bniɣ tixsi i nsiɣ mebla imensi .
- Ayen yečča uqelwac, ad t-txelleṣ teglimt-is.
- Ulamma berriket tzizwit, tament-is ẓidet.
- Ul, yeččur; imi, yeqqur.
- Yečča beẓẓi, yerẓa aqessul.
- Argaz, ikerrez; tameṭṭut, tḥerrez.
- Yečča lmal, yefreḥ bab-is.
- Tidi, tettawi-d udi.
- Tarubya n uxxam, ur tɣemm ara.
- Tamusni , d tafat n tidet.
- Yir aceqquf, leεmer yerriẓ.
- Tettarew tezdayt tayni.
- D taseεdit s yibɣuren.
- Anida akken tufeg i ters.
- Yufa umger titar-is.

2- Bḍu tifyar-agi d isumar:


- Tebges s uzrem, txellel s tɣirdmawin.
- Ma tesεiḍ izimer, heggi-d asarez.
- Yečča abelluḍ, yeḥmed Rebbi.
- Igenni, ur yerfid; tamurt, ur tessebleε.
- Mi d-yuweḍ yisɣi, tban tefsut.
- Akken yella wass, ad as-yeks umeksa.
- Üṣber, ijebber; tasusmi, txeddem leqher.
- Wet-it ɣef walim, ad yettu timẓin.

3- Efk-d (5) tefyar tuddisin tumyigin anida isumar d tifyar taddayin.

4- Efk-d (5) tefyar tuddisin tumyigin anida isumar d tifyar tiḥerfiyin

Urar
Yiwen urgaz, yexdem ɣer yiwen n ugellid (7) wussan. Deg wass amezwaru, yenna-as ugellid I uxeddam-nni ines:
- Ha-tent –a (7) teḥjurin n wureɣ( ddheb) neṭḍent :

1 2 3 4 5 6 7
- Ha-tent-a snat(2) n tmencarin, yal yiwet ad tgezmeḍ yis-s yiwet n tikkelt kan. Tura, yal ass mi tfukkeḍ axeddim, awi
yid-k taḥjurt n wureɣ.
Amek ara yexdem uxeddam-agi akken yal ass, ad yawi taḥjurt n wureɣ?

- 151 -
15 Tazwert :

Tafyirt Di temsirin iεeddan, twalaḍ tafyirt tuddist ideg isumar d umyigen; tin
tuddist iwumi nessawal “tafyirt tuddist tumyigt”.Tura, ad twaliḍ tafyirt tuddist
tarumyigt ideg isumar mačči d umyigen: ur sεin ara amyag. Nessawal-as “tafyirt
tuddist tarumyigt”.

Ɣer

1- D axeddam yerna d aneεmar.


2- D ṣṣber i d ddwa n lmeḥna.
3- D kemm i d asalas.
4- D nekkni i d tarwa n laṣel.
5- D tamusni i d tafat n tidet.

Lmed
- Ɣer tifyar-agi tekkseḍ-d tifyar taddayin.
- Ha-tent-a tefyar taddayin:
1 d axeddam / d aneεmar
2 d ṣṣber / d ddwa
3 d kemm / d asalas
4 d nekkni / d tarwa
5 d tamusni / d tafat

- Acu i twalaḍ ?
- Ha-t-a wacu i walaɣ:
* Yal tafyirt, deg-s snat n tefyar taddayin.
Amedya: D axeddam yerna d aneεmar
Tafyirt taddayt Tafyirt taddayt tis snat
tamezwarut

* Yal tafyirt taddayt d asumer.


* Yal tafyirt , deg-s sin n yisumar: d tuddist.
Amedya: D ṣṣber i d ddwa n lmeḥna.
Asumer 1u Asumer w2
* Isumar, ur sεin ara imyagen: d arumyigen.
- Ɣef wayagi i as-nessawal :
tafyirt tuddist tarumyigt
Err lwelha-k:
Ula di tefyirt tuddist tarumyigt, isumar, zemren ad ilin:
* d tifyar taddayin: D kemm i d asalas.
* d tifyar tiḥerfiyin: D tamusni i d tafat n tidet.

Cfu

Tafyirt tuddist tarumyigt: d tafyirt ilan ugar n yiwen usumer arumyig. Asumer arumyig, yezmer ad yili:
1- d tafyirt taddayt i yiman-is.
2- d tafyirt taḥerfit: d tafyirt taddayt iɣer yerna yiwen usemmad neɣ ugar.

- 152 -
Ssefru

1- Anti ger tefyar-agi I d tafyirt tuddist tarumyigt:


- Tamusni, d asafu n wurɣu.
- Argaz, d llsas ; tameṭṭut, d ajgu alemmas.
- Tamacahut, d ajlal n tmusni.
- D asemmam useqqi-nni n tegrawla.
- D tarewla i yefren
- Yuɣal d anesbaɣur.
- Allen-is , d tizegzawin am tegnewt n tefsut.
- Iles-is, d uḥdiq; ul-is, d uḥriq.
- Uglan, d imellalen; ulawen, d iberkanen.
- D tagrest neɣ d anebdu.
- D tameṭṭut i d tigejdit n uxxam.
- D wagi i d argaz-is.

2- Efk-d (5) tefyar tuddisin tarumyigin.

3- Efk-d (2) n tefyar tuddisin tarumyigin ideg isumar d tifyar taddayin.

4- Efk-d (2) n tefyar tuddisin tarumyigin ideg isumar d tifyar tiḥerfiyin.

- 153 -
16 Tazwert :

Tafyirt Di temsirin iεeddan, twalaḍ tafyirt tuddist tumyigt d tefyirt tuddist


tuddist tarumyigt. Tura, ad twaliḍ amek i d-yettemlili usumer umyig d usumer
tumyigt/ arumyig deg yiwet n tefyirt tuddist.
tarumyigt

Ɣer

1- Yuɣal d anesbaɣur.
2- Azger, d arewwal; rnan-as anayna.
3- D tafsut i iḥemmel.

Lmed
- Ɣer imedyaten-agi, tekkseḍ-d tafyirt taddayt.
- Ha-tent-a tefyar taddayin:
1 yuɣal / d anesbaɣur
2 d arewwal / rnan
3 d tafsut / iḥemmel
- Acu i twalaḍ?
- Yal tafyirt , deg-s sin n yisumar: yiwen d umyig , wayeḍ d arumyig, akka:
Yuɣal d anesbaɣur.
Asumer umyig Asumer arumyig
Azger, d arewwal ; rnan-as anayna.
Asumer arumyig Asumer umyig
D tafsut i iḥemmel
Asumer arumyig Asumer umyig

Cfu

Deg yiwet n tefyirt tuddist, isumar, zemren ad mgirrden: yiwen d umyig, wayeḍ d arumyig.
Amedya : Azger , d arewwal; rnan-as anayna.
Asumer arumyig Asumer umyig

Ssefru

- Efk-d (5) tefyar anida isumar mgirrden: yiwen d umyig wayeḍ d arumyig.

- 154 -
17 Tazwert :

Tafyirt Am wakken twalaḍ di temsirin yezrin, tafyirt tuddist deg-s sin n yisumar
tuddist neɣ ugar. Tura, ad twaliḍ amek i d-yettili wassaɣ ger yisumar. Di
temsirt-agi, assaɣ ad d-yili s umqim amassaɣ neɣ kra n uferdis i t-
tamassaɣt
yemmalen; ayen ara aɣ-d-yefken “tafyirt tuddist tamassaɣt”.

Ɣer

1- Yedrem uxxam i ssuliɣ.


2- Wi yebɣan tamaziɣt, yissin tira-s.
3- Ssneɣ axxam anida yezdeɣ.
4- Ḥemmleɣ taddart (i)deg luleɣ.
5- Ssneɣ argaz ukkud yedda.

Lmed

- Ɣer tifyar-agi, tebduḍ-tent d isumar.


Tafyirt Isumar
1 Yedrem uxxam / ssuliɣ
2 Yebɣan tamaziɣt / yissin tira-s
3 Ssneɣ axxam / yezdeɣ
4 ḤḤḤemmleɣ taddart / luleɣ
5 ssneɣ argaz / yedda

- Ihi: tifyar-agi d tuddisin: ɣur-sent ugar n yiwen usumer.


- Err tura lwelha-k ɣer wawal yuran s uzeggaɣ deg yimedyaten. Acu i twalaḍ?
- Ha-t-a wacu i walaɣ:
Assaɣ ger yisumar, yella-d:
* s umqim amassaɣ “i”.
* s umqim amassaɣ “wi”
* s kra n yiferdisen nniḍen, am:
- umernu n tuttra “anida”
- amqim amassaɣ “i” + tanzeɣt
- tanzeɣt
- tasɣunt “ukkud”
- Anwa ger sin n yisumar n yal tafyirt tuddist ay d agejdan?
-Tafyirt tuddist Asumer agejdan
1 Yedrem uxxam
2 Yissin tira-s
3 Ssneɣ axxam
4 Ḥemmleɣ taddart
5 Ssneɣ argaz

- Acuɣer d wigi i d isumar igejdanen?


- D isumar igejdanen, acku zemren ad ilin i yiman nsen mebla isumar nniḍen, sεan anamek i yiman nsen, ur ḥwaǧen ara
isumar nniḍen, deg-sen i yella useɣru n tefyirt…
- Suffeɣ-d si yal tafyirt tuddist asumer yeqqnen ɣer usumer agejdan.

Tafyirt Asumer agejdan Asumer i


tuddist d-yeqqnen ɣur-s
1 Yedrem uxxam Ssuliɣ
2 Yissin tira-s Yebɣan tamaziɣt
3 Ssneɣ axxam Yezdeɣ
4 Ḥemmleɣ taddart Luleɣ
5 Ssneɣ argaz Yedda

- 155 -
- Acu i twalaḍ deg yisumar-agi i d-yeqqnen ɣer usumer agejdan?
- Ur sεin ara anamek i yiman nsen, ḥwaǧen asumer agejdan, ulac deg-sen aseɣru n tefyirt, qqnen ɣer usumer agejdan s
umqim amassaɣ neɣ ayen i t-yemmalen.
- Ɣef wayagi i asen-nessawal: Asumer amassaɣ.
Ihi:
- Mi ara tesεu tefyirt ugar n yiwen usumer, nessawal-as tafyirt tuddist.
- Mi ara qqnen sin n yisumar s umqim amassaɣ neɣ kra n uferdis i t-yemmalen, yiwen ger yisumar-nni d agejdan,
wayeḍ d asumer amassaɣ, akka:
Yedrem uxxam i ssuliɣ.
Aseɣru Amqim amassaɣ
+asentel +akenseɣru
+asemmad imsegzi = asumer amassaɣ
= asumer agejdan
Ssneɣ axxam anida yezdeɣ.
Aseɣru Amqim amassaɣ
+asentel +akenseɣru
+asemmad usrid =asumer amassaɣ
=asumer agejdan
Err lwelha-k:
Asumer agejdan, yezmer ad yesεu asezwer, akka:
Axxam i ssuliɣ, yedrem.
Asezwer
n usumer Amqim amassaɣ Aseɣru
Agejdan +akenseɣru +asentel
=asumer amassaɣ =asumer agejdan
-Tafyirt tamassaɣt , yeggar-itt-id umqim amassaɣ. Dagi,
Amassaɣ d amazan n yisem azewwar. Azewwar, n tefyirt tagejdant; ma d amassaɣ, n tefyirt tamassaɣt. Amasaɣ, yeskar
assaɣ ger uzewwar d yiwen wawal di tefyirt tamassaɣt. Tafyirt tagejdant, deg-s aseɣru; tafyirt tamassaɣt, deg-s
akenseɣru6.
Amedya:
Yedrem uxxam i ssuliɣ.
Y drem uxxam i ssuli ɣ

Cfu

Tafyirt tuddist tamassaɣt deg-s:


1- Asumer agejdan: yezmer ad yili i yiman-is, mebla isumar nniḍen. Yettili deg-s useɣru n tefyirt.
2- Asumer amassaɣ: yeggar-it-id umqim amassaɣ. Ur yezmir ara ad yili i yiman-is. Yettili deg-s ukenseɣru.

Ssefru
1- Bḍu tifyar-agi d isumar:

* Ssneɣ argaz ukkud yedda.


* D inig i t-yeččan.
* D ayefki n tfunast i yeswa.
* D kemm i d asalas.
* Ɣezzif ubrid i neḍfer.
*Abrid i neḍfer, ɣezzif.
* Wi yebɣan tamaziɣt, yissin tira-s.

6
Uɣal ɣer “Taseddast deg tmaziɣt”, Σellawa Rabḥi.

- 156 -
2- Kkes allus yellan di sin n yisumar, taruḍ-d tafyirt tuddist tamassaɣt.

* ssneɣ argaz / nɣan argaz


* Ssneɣ argaz / yenɣa urgaz
* Yeɣreq lbabur / yunag di lbabur
* Yeǧǧa arrac / yedda d warrac
* Ssneɣ taddart / yezdeɣ di taddart
* Ssneɣ tamurt / iruḥ ɣer tmurt
* Yeswa ayefki / d ayefki n tfunast.

3- Efk-d (5) tefyar tuddisin timassaɣin.

- 157 -
18 Tazwert :

Tafyirt Di temsirt iεeddan, twalaḍ tafyirt tuddist tamassaɣt: tin i d-yeggar


tuddist umqim amassaɣ.Tura, ad twaliḍ amek i d-yettili wassaɣ ger yisumar: Di
(taɣuni) temsirt-agi, ad twaliḍ assaɣ mi ara yili d taɣuni.

Ɣer

(A)
1-Yesla, yusa-d.
2- Iwala uccen, yerwel.
3- Yugi, ad iruḥ.
(B)
1- Yeqqim meεna yuggad.
2- Yeqqim yerna yuggad.
3- Yeqqim ɣas yuggad.

Lmed
- Di tazwara, err lwelha-k ɣer yimedyaten n taggayt tamezwarut(A). Acḥal n yisumar i yellan di yal tafyirt?
- Di yal tafyirt, llan sin n yisumar:
Tafyirt Asumer amezwaru Asumer wis sin
1 Yesla Yusa-d
2 Iwala uccen Yerwel
3 yugi ad iruḥ

- S wacu i d-yella wassaɣ ger yisumar di tefyar-agi?


- Di yal tafyirt, mmezgen-d sin n yisumar wa s dat wa, war ma yella gar-asen uferdis n tuqqna. Assaɣ ger yisumar,
yella-d s tefrayt (,); ayen iwumi nezmer ad nsiwel asmiwer.
- Anwa ger yisumar n tefyirt tamezwarut i d agejdan?

- Di tefyar-agi, isumar kifkif-iten, d ilelliyen, ulac win yeqqnen ɣer wayeḍ, yal asumer ɣur-s anamek i yiman-is.
Err lwelha-k:
1- Di tefyirt tibawayt, zemren ad d-mmezgen yisumar war tafrayt neɣ aferdis n tuqqna.
Amedya:
- Ur nɣiɣ ur ukireɣ.
1 2
- Ur ččiɣ ur swiɣ.
1 2

2- Mi ara yili wassaɣ ger yisumar s tefrayt (,) , tettili-d tesgunfut deg umeslay.
Ihi: deg yimedyaten n taggayt tamezwarut:
* tifyar d tuddisin: ɣur-sent ugar n yiwen usumer.
* Assaɣ ger yisumar, yella-d s tefrayt (,); ayen iwumi nezmer ad nsiwel asmiwer.
* Isumar, d ilelliyen: ulac win yuglen ɣer wayeḍ.
Amedya:
Yesla, yusa-d> Yesla dɣa yusa-d.
1 2 1 2
Ha-t-a wayen iwumi nessawal taɣuni.

- Err tura lwelha-k ɣer yimedyaten n taggayt tis snat (B). Acḥal n yisumar di yal tafyirt?

- 158 -
- Di yal tafyirt, llan sin n yisumar, akka:

Tafyirt Asumer amezwaru Asumer wis sin


1 Yeqqim Yuggad
2 // //
3 // //
- S wacu i d-yella wassaɣ ger yisumar n tefyar-agi?
- Di tefyar n taggayt tis snat, yella-d wassaɣ s tesɣunt n tɣuni.
- Acu i twalaḍ deg unamek n yal tafyirt?
- Anamek n tefyar, yemgarad almend n unamek n tesɣunt, akka:
Tafyirt Tasɣunt n Tessenfali
tɣuni
1 meεna Nnmara
2 yerna Timerna
3 ɣas Nnmara.
Anwa ger yisumar n tefyar-agi i d agejdan?
- Ula di tefyar-agi, ulac asumer agejdan: isumar d ilelliyen.
Ihi:
• Taɣuni, tettili-d mi ara ilin yisumar d ilelliyen.
• Taɣuni, tezmer ad d-tili:
a/ s tefrayt: Iwala uccen, yerwel.
b/ s tesɣunt n tɣuni: Iwala uccen dɣa yerwel.

Cfu

Taɣuni: d assaɣ ger yisumar di tefyirt tuddist. Tettili-d mi ara ilin yisumar d ilelliyen. Tezmer ad d-tili ;
1- s tefrayt: ayen iwumi nezmer ad nsiwel “asmiwer”.
Amedya : Yugi, ad iruḥ.
2- s tesɣunt n tɣuni :
Amedya : Meqqreɣ yerna εyiɣ.

Ssefru

1- Ssemyezwer awalen, taruḍ-d tifyar tuddisin.


- umneɣ / yuker / ḥedreɣ / yeggul
- ikerrez / tameṭṭut / argaz / tḥerrez
- lmal / yefreḥ / yečča / bab-is
- yerna / d / aneεmar / axeddam / d
- yettru / yekkat
- aɣrum / yeswa / aman / yečča
- teswa / azger / tajlibt / iɣunfa
- iles / yettakk / iḍarren / iheddef
- aqerru / -itent / iles / yettaɣ / ixeddem / -itent

2- Smed ilem s tesɣunt iwatan.


- Yexdem lxir…….yerkeḍ-it.
- Ad d-taseḍ …….ad zewǧeɣ.
- Ad yečč……..ad yeqqim.
- Yusa-d…….yuḍen.

3- Ssemres tafrayt deg umkan ilaqen.


- Imɣaren bekkmen arrac heddren.
- Izmawen rẓen uccanen ččan.
- Ul yeččur imi yeqqur.
- Bekkmen yimɣaren heddren warrac.
- Rẓen yizmawen ččan wuccanen.
- 159 -
- Yeččur wul yeqqur yimi.
- Uglan d imellalen ulawen d iberkanen.
- Tugem-d aman tseww imensi.
- Aman tugem-d imensi tseww.
- Lxir d uzzal ccer d uffal.
- Iwet-iyi urumi ccetkaɣ i gma-s.
- Aɣyul yella deg uddaynin yuli-d ɣer tqaεet yeǧǧuǧeg yilili texla tjujet yezwar bu tkerkas yeggra bu tidet.
- Aseggas d taklit yiwen was d tislit.

- 160 -
19 Tazwert :

Tafyirt Di temsirt iεeddan, twalaḍ amek / melmi i d-yettili wassaɣ ger yisumar d
tuddist taɣ[Link] temsirt-agi, ad twaliḍ amek / melmi i d-yettili wassaɣ ger
(Asagel) yisumar d asagel.

Ɣer

(A)
1-Yesla yusa-d.
2- Iwala uccen yerwel.
3- Yugi ad iruḥ.
(B)
1- Xas neqḍen acḥal d itri, igenni ur inegger ara.
2- Akken yella wass, ad as-yeks umeksa.
3- Mi d-uɣalen si lexla, ufan-d tabrat tettraǧu Furulu.
4- Skud mazal tarwa n leḥlal, ur as-nkennu i lqid.
5- Ur d-yusi ara acku yuḍen.

Lmed

- Di tazwara, ɣur-k ad tettuḍ tamawt tagejdant i d-nefka di temsirt iεeddan:


“Tettili-d tɣuni mi ara ilin yisumar d ilelliyen: wa ur yeqqin ɣer wa“.
Err tura lwelha-k ɣer yimedyaten n taggayt tamezwarut(A). Sserwes-iten ɣer wid i d-nefka di temsirt iεeddan. Acu i
twalaḍ?
- Di tazwara, ha-ten-a yimedyaten n taggayt tamezwarut i d-nefka di temsirt iεeddan d wid n temsirt n wass-a:
Imedyaten n temsirt iεeddan Imedyaten n temsirt n wass-a
1- Yesla, yusa-d. 1- Yesla yusa-d.
2- Iwala uccen, yerwel. 2- Iwala ucen yerwel.
3- Yugi, ad iruḥ. 3- Yugi ad iruḥ.
Ma nesserwes ger yimedyaten-agi, ha-tent-a timawin ara d-naf:
Imedyaten n temsirt iεeddan Imedyaten n temsirt n wass-a
- D tifyar tuddisin. - D tifyar tuddisin.
- Yal tafyirt, ɣur-s sin n yisumar. - Yal tafyirt, ɣur-s sin n yisumar.
- Isumar, d ilelliyen: ulac win yuglen - Isumar, mačči d ilelliyen:yiwen d
ɣer wayeḍ. agejdan, wayeḍ yugel ɣur-s.
- Assaɣ ger yisumar, yella-d s tefrayt - Assaɣ ger yisumar, yella-d s
(,); ayen iwumi nessawal asmiwer. unamek kan; ayen iwumi nezmer ad
nsiwel asmiwer.
- Anamek n tefyar, yemgarad ɣef - Anamek n tefyar, yemgarad ɣef
win n tefyar n wass-a. win n tefyar iεeddan.
- Amkan n tefrayt, tezmer ad t-teṭṭef - Ger sin n yisumar, tezmer ad tekk
tesɣunt n tɣuni „dɣa“ i yemmalen tesɣunt n usemmed aḥerfi“belli“.
„alkam“.
- Isumar, kifkif-iten. - Isumar, ur εdilen ara: yiwen d
agejdan, wayeḍ yugel ɣur-s.
- Assaɣ ger yisumar, d taɣuni. Assaɣ ger yisumar,d asagel.

- Uɣal ɣer yimedyaten n taggayt tamezwarut (A). Suffeɣ-d asumer agejdan d usumer imsentel.
-Tafyirt Asumer agejdan Asumer imsentel
1 Yesla Yusa-d
2 Iwala uccen Yerwel
3 yugi Ad iruḥ

- 161 -
Err lwelha-k:
Deg umedya wis 3“yugi ad iruḥ”, asumer amezwaru“yugi” ɣur-s tawuri deg usumer wis sin “ad iruḥ”. Nessawal i tefyirt
am tagi tafyirt tasemmadt tusridt. Yeggar-itt-id umyag ameskar, amzun akken teṭṭef adeg n yisem asemmad usrid. Deg
unamek, amyag ameskar yezmer ad yili d win yemmalen lebɣi, tugin, asirem…Llan gar-asen wid iɣef nrennu kan
tazelɣa n wurmir ad , yecban: izmir, bɣu, εreḍ, rǧu, agi, nadi, ggammi, ffeɣ...; llan wid yesselkamen akk timeẓra n
umyag, yecban: ɣil, sel, ẓer, uɣal…
Amedya:
Yugi ad iruḥ.
Amyag ameskar tafyirt tasemmadt tusridt
(asumer agejdan) (asumer imsentel)
- Err tura lwelha-k ɣer yimedyaten n taggayt tis snat (B). Acu i twalaḍ ?
- Tifyar-agi:
* d tifyar tuddisin: ɣur-sent ugar n yiwen usumer.
* Di yal tafyirt, yella usumer agejdan, yella usumer imsentel iwumi nezmer ad nsiwel asumer amaɣlayan.
* Anamek n usumer imsentel, temmal-it tesɣunt n usagel, akka:
1- Xas neqḍen acḥal d itri, igenni ur inegger ara.
Asumer imsentel n nnmara Asumer agejdan

2- Akken yella wass, ad as-yeks umeksa.


Asumer imsentel n userwes Asumer agejdan

3- Mi d-uɣalen si lexla, ufan-d tabrat tettraǧu Furulu.


Asumer imsentel Asumer agejdan
n wakud

4- Skud mazal tarwa n leḥlal, ur as-nkennu i lqid.


Asumer imsentel n wakud Asumer agejdan

5- Ur d-yusi ara acku yuḍen.


Asumer agejdan Asumer imsentel n tmentilt
Ihi:
Yettili wassaɣ ger yisumar di tefyirt tuddist d asagel, mi ara ilin yisumar: yiwen d agejdan, wayeḍ yugel ɣur-s,
nessawal-as asumer imsentel. Assaɣ ger yisumar, yettili-d:
• s unamek kan: imedyaten n taggayt tamezwarut.
• s tesɣunt n usagel: imedyaten n taggayt tis snat

Lmed

Asagel: d assaɣ ger yisumar di tefyirt tuddist. Tettili-d mi ara ilin yisumar: yiwen d
agejdan, wayeḍ yugel ɣur-s. Assaɣ ger yisumar, yettili-d:
1- s unamek kan:
Amedya: Ẓriɣ yusa-d.
2- s tesɣunt n usagel :
Amedya : Ẓriɣ belli yusa-d.

Ssefru

1- Acu i tegziḍ di tefyar-agi:


- Iwala uccen, yerwel.
- Iwala uccen yerwel.
- Yugi, ad iruḥ.
- Yugi ad iruḥ.
2- Bḍu tifyar-agi d isumar:
-Akken i t-iwala, yerwel.
- Mi d-yewweḍ yisɣi, tban tefsut.
- Ma yesεa uqjun timẓin, bɣan-t akk medden i nnesba.
- Ɣiwel aseḍru, qbel ad teḍru.
- Simmal nettidir, nsell.
- 162 -
- Uɣalen-d s wudem ajdid, am wakken ur yefli uyeddid.
- D aqcic i yernan ɣur-s.
-Teɣliḍ acku tettazzaleḍ.
- Xas ad ɣlin yirgazen, ur keffunt ara tissas.
- Mi ara ɣellin yirwiḥen, d tilelli i d-yettriḥen.
- Ma tferḥem, yid-wen ferḥeɣ; ma temmuɣebnem, ḥezneɣ.
3- D taɣuni neɣ d asagel?
- Meqqreɣ yerna εyiɣ.
- Ad d-taseḍ neɣ ad zewǧeɣ.
- Ur ttzuxxu s temẓi, imi d temɣer tella.
- Yexdem lxir meεna yerkeḍ-it.
- Ma tesεiḍ izimer, heggi-d asarez.
- Yečča lmal, yefreḥ bab-is.
- Yečča abelluḍ, yeḥmed Rebbi.

- 163 -
20 Tazwert :

Tisɣunin Am wakken i twalaḍ di temsirin iεeddan, taɣuni d usagel ttilin-d s


n tɣuni usmizwer neɣ s tesɣunin. Di temsirt-agi, ad twaliḍ tisɣunin n tɣuni.

Ɣer
1- Tiṭ d wul, mxaṣamen.
2- Efk-as i uydi aclim, ad yečč neɣ ad yeqqim.
3- Tilibizyu, d allal n teywalt, maca tekkes-aɣ aṭas deg wansayen nneɣ.
4- Win ur nessin taqbaylit yernu la ihedder!
5- Sεeddaɣ ussan yelhan, daɣnetta ad uɣaleɣ.
6- La yedder la yemmut.
7- Bɣiɣ ad rebḥeɣ lemzeyya, fkiɣ cclaḍa i uɣyul; ziɣ ččureɣ d nneyya, ḍemεeɣ lxir di bu uxlul.

Lmed

- Ɣer imedyaten-agi, terreḍ lwelha-k ɣer wawal yeɣman s uzeggaɣ. Acu i twalaḍ?
- Awalen-agi:
* gan assaɣ ger yisem d yisem: Tiṭ d wul…
* gan assaɣ ger yisumar n tefyirt tuddist.
* Isumar n tefyar-agi, d ilelliyen.
* awalen-agi, d tisɣunin n tɣuni.
* Anamek n tefyar, almend n unamek n tesɣunt, akka:
Tafyirt Tasɣunt Tessenfali
1 D Azday (tuqqna)
2 Neɣ Tamlellit (afran)
3 Maca Nnmara
4 Yernu Timerna
5 Daɣnetta Alkam
6 La…la… Tibawt
7 Ziɣ Azgar7 si tegnit ɣer tayeḍ

Cfu

Tasɣunt: d awal iteqqnen awal s awal neɣ asumer s asumer. Llant tesɣunin n tɣuni, llant tid n usagel.
Tisɣunin n tɣuni :d awalen iteqqnen awal s awal neɣ asumer s asumer ; maca awalen d yisumar ttɣimin d ilelliyen.
Tisɣunin n tɣuni, bḍant d taggayin almend n unamek nsent. Mmalent :
a/ tuqqna : “d” (tetteqen isem s isem).
b/ Tamlellit: neɣ, ama…ama…
c/ Nnmara: lameεna, meεna, wanag, wamma, maca, yerna,…
d/ Alkam: daɣnetta, ihi, dɣa,…
e/ Timerna: yerna, yernu,…
f/ Tibawt: la…la…
g/ Azgar( ?) : ziɣ, netta,…

7
la transition

- 164 -
Ssefru
1- Fren tiririt yelhan:
Ggtent tesɣunin n tɣuni:
- deg uḍris amullis
- deg uḍris agelman
- deg uḍris imsegzi
- deg uḍris imesfukel.
2- Ssemres yiwet n tesɣunt si yal taggayt di tefyar s ɣur-k:

- 165 -
21 Tazwert :
Tisɣunin
Di temsirt iεeddan, twalaḍ tisɣunin n tɣuni. Tura, ad twaliḍ tid n usagel.
n usagel

Ɣer
1- Asmi d-testeqsa lehna, nerra-tt si lḥara.
2- Ḥemmleɣ tamaziɣt acku d tameslayt-iw.
3- Ffeɣ ɣer berra akken ad timɣureḍ.
4- Ulamma berriket tzizwit, tament-is ẓidet.
5- Ma tesεiḍ izimer, heggi-d asarez.
6- Uɣalen-d s wudem ajdid, am wakken ur yefli uyeddid.

Lmed

- Ɣer tifyar-agi, terreḍ lwelha-k ɣer wawalen yeɣman s uzeggaɣ. Acu i twalaḍ?
- Awalen-agi:
* gan assaɣ ger yisumar n tefyar tuddisin.
* d tisɣunin n usagel.
* Isumar n tefyar-agi, mačči d ilelliyen: yiwen deg-sen d agejdan, wayeḍ d imsentel; ayen iwumi nezmer ad nsiwel
asumer amaɣlayan.
* Anamek n usumer imsentel, temmal-it tesɣunt n usagel, akka:
1- Asmi d-testeqsa lehna, nerra-tt si lḥara.
Asumer imsentel n wakud Asumer agejdan
2- Ḥemmleɣ tamaziɣt acku d tameslayt-iw.
Asumer agejdan Asumer imsentel n tmentilt
3- Ffeɣ ɣer berra akken ad timɣureḍ.
Asumer agejdan Asumer imsentel n yiswi
4- Ulamma berriket tzizwit, tament-is ẓidet .
Asumer imsentel n nnmara Asumer agejdan
5- Ma tesεiḍ izimer, heggi-d asarez.
Asumer imsentel n tewtilt Asumer agejdan
6- Uɣalen-d s wudem ajdid, am wakken ur yefli uyeddid
Asumer agejdan Asumer imsentel n usewes

Cfu

Tasɣunt: d awal iteqqnen awal s awal neɣ asumer s asumer. Llant tesɣunin n tɣuni, llant tid n usagel.
2- Tisɣunin n usagel:d awalen iteqqnen asumer imsentel ɣer usumer agejdan. Mmalent:
a/ akud: mi, asmi, ticki, akken, skud, kra n tikkelt, mkul, simmal, qbel, segmi, seg wasmi, alamma, alarmi, armi,
almi,…
b/ tamentilt: imi, seg wakken, deg wakken, ɣef wakken, axaṭer, acku, εlaxaṭer…
c/ iswi: akken, i wakken,…
d/ nnmara: ɣas/xas, ɣas akken, ɣas ulamma, ulamma, ɣas ma,…
e/ tawtilt: ma, lemmer, lukan,…
f/ aserwes : akken, amzun, amzun akken, am wakken, am,…

Ssefru
1- Acu n wassaɣ i tessenfali tesɣunt di tefyar-agi:
- Akken mbaḍanen i myussanen.
- 166 -
- Ulamma wezzil di lqedd, tiḥerci ur as-yezmir ḥedd.
- Ɣiwel aseḍru qbel, ad teḍru.
- Mi yemdel uẓekka n jeddi, baba yekra-d takamyunt.
- Seg wasmi i kem-ssneɣ, ur ufiɣ ass ihennan.
- Ɣas ddreɣleɣ, ttwaliɣ.
- Simmal nettidir, nsell.
- Seg wakken yeḥrec, iḥemmel-it baba-s
- Ma yenna yemma, yečča yerwa.
2- Smed ilem s tesɣunt iwatan:
- …fkiɣ-tt i umerkanti, ur zmireɣ i llzum-is; …fkiɣ-tt i yigellil, ur zmireɣ i laẓ-is.
- Win yessarmen …yenɣa.
- Iruḥ…d tala, ur d-yeswi.
- Tewweḍ…d ajmam, tenɣel.
- …i k-yezwa i k-yugar.
- …yemmut umsewweq, yennegdam uxxam.
- Ur tesεi …taceṭṭiḍt…tafenṭiḍt
- …yesεa uqjun timẓin, bɣan-t akk medden i nnesba.
- …yessenz, iɣil rxis; …yuɣ, iɣil kellxen-as.
- …iɣab, ad mḥun isem-is; …yeḥder, ad ttihin fell-as.
3- Acu i tessenfali tesɣunt “akken” di tefyar-agi:
- Akken semmḍit i tekksen fad.
- Akken i iyi-d-iwala, ibeddel abrid.
- Yunag akken ad yexdem ɣef tarwa-s.

- 167 -
22 Tazwert :
Amyag
Twalaḍ di temsirin iεeddan asemmad usrid. Mačči akk imyagen
Amsukk/ sselkamen isem asemmad usrid. D wa i d amenzay iɣef nebḍa imyagen
aremsukk ɣef snat n taggayin : wid isselkamen isem asemmad usrid d wid ur t-
nesselkam.

Ɣer

1 - Zzher yessefsayen idɣaɣen.


2 - Times tettaǧǧa-d iɣiɣden.
3 - Am win ireǧmen igenni.
4 - Yettak laẓ aɣrum !
5 - Ferqen tamellalt i taddart.
6 - Awer yekkes Rebbi amcic i yiɣerdayen.
7 - Ma tesεiḍ izimer, heggi-d asarez.
8 - Tella teslit d tamedhuct, rnan-as iḍebbalen.
9 - Yegguni yilel taεwint.
10 - Efk-as i umeɣbun turin, ur yessin tifessugin.
11 - Ma yesεa uqjun timẓin, bɣan-t akk medden i nnesba.
12 - Win yesεan irden, reṭṭlen-as awren.
13 - Idrimen teggen abrid deg yilel.
14 - Ïṭef tardast-ik.
15 - Ayen yelhan wwin-t lefḥul, tabarda terǧa aɣyul.
16 - Win yeqqes uzrem, yettaggad aseɣwen.
17 - Adder-d aqjun, heggi-d aεekkaz.

Lmed

Deg yimedyaten-agi, imyagen : ssefsi, eǧǧ, rǧem, efk, freq, kkes, sεu, heggi, rnu, ggani, issin, rḍel, eg, ṭṭef, rǧu, aggad,
adder,… sselkamen akk isem asemmad usrid. Nessawal-as : “amyag amsukk”.
• reḍ tura ad d-ternuḍ isem asemmad usrid i yimyagen-agi : bru, bedd, ruḥ, qqim, ddu, lḥu, ali, ader, as, kker,
gen, kcem, ffeɣ, kkaw, ddari… Ur tezmireḍ ara !
• D tidet, acku imyagen-agi ur ssekkamen ara isem asemmad usrid. Nessawal-asen : “amyag aremsukk”.

Amyag

Amsukk Aremsukk

- Ah, tzemreḍ !
- Nezmer ad d-nini :
¾ Yeffeɣ tamurt, yeffeɣ axxam, yeffeɣ tamazirt…

- 168 -
¾ Yekcem tamurt, yekcem axxam, yekcem tameddit…
¾ Yedduri adarnu, yedduri tacḍaḍt…
¾ Yeqqim aggur, …
¾ Lḥiɣ amecwar…
¾ Yedda tameɣra…
¾ Yuli taslent…
• Err tura lwelha-k ɣer yismawen i sselkamen yimyagen-agi. Mmalen adeg neɣ akud. Niqal d isemmaden
imaɣlayanen; teɣli-asen tenzeɣt, uɣalen d isammaden usriden.
Amedya :
Yeffeɣ si tmurt Yeffeɣ tamurt
Yedda ɣer tmeɣra Yedda tameɣra
ama$layan n
Asemmad

Asemmad
wadeg

Cfu usrid

• Amyag amsukk : d win yesselkamen isem asemmad usrid


• Amyag aremsukk : d win ur nesselkam isem asemmad usrid.
Tamawt :
Yezmer umyag aremsukk ad yesselkem isem asemmad usrid, ma yemmal yisem-nni
adeg neɣ akud.

Ssefru

1- Err M ma yella umyag d amsukk, RM ma yella umyag d aremsukk :


- Eǧǧ-as i umcum ad iεeddi .
Ad yaweḍ anida tuddi .
Ad yettwet ur yesεi amhaddi.
- Ruḥ ad d tawiḍ .
Bedd ad twaliḍ .
Qqim ulac.

- Win yeččan lqut mebla tidi.


Ad as-tuɣal tifidi.

- Ayen nesselmed .
Wa yettu-t wa yettazu-t .

- Wi yebɣan lbaraka
Ad ileqqem
Wi yebɣan alqim
Ad iccelqem

- Ur ḥemmleɣ leɣlaḍ
Ur tetteɣ yir acewwaḍ

- 169 -
Ur ttakeɣ tarwiḥt i lmeccaḍ

- Winna izewǧen ur isal


Am win iswan deg ubuqal
Ur t-islal
D lfeεl-is ay d-yemlal
Yegrareb ur d-yettuɣal

- Win yebɣan ṣṣwab la nemmal


Win yebɣan lqut la nettnawal

2- Smed ilem tiniḍ-d acu i twalaḍ :


bedd → sbedd
ruḥ → ……..
qqim → ……..
ddu → ……..
lḥu → ……..
ali → ……..
ader → ……..
as → ……..
gen → ……..
kcem → ……..
ffeɣ → ……..

3- Smed ilem tiniḍ-d acu i twalaḍ :


rǧem → ttwarǧem
efk → ………
freq → ………
kkes → ………
ṭṭef → ………
zlu → ………
ečč → ………
wet → ………
bder → ………
aru → ………

- 170 -
Ase$ti n yilu$ma

Ttuɣal ɣer useɣti yal mi ara tekfuḍ


Iluɣma n yal tamsirt.

- 171 -
Tafyirt

1- Deg uḍris-agi, llant 8 tefyar.

2- Amḍan n wawalen di tefyirt:

Tafyirt Amḍan n wawalen


1 5
2 6
3 4
4 14
5 5
6 9
7 5
8 8
9 17
10 8

3- win ur nettaggad, yessaggad.


- Azger, yeεqel gma-s.
- Uzzal, iεewwej ɣef lḥamu.
- Yir zzit terna leɣla.
- Yir aceqquf, leεmer yerriẓ.
- D tasebbalt tilemt i yettawin ṣṣut.
4- Ffeɣ ɣer berra ad timɣureḍ.
- Tarubya, ur tɣemm ara deg uzqaq.
- Yečča abelluḍ, yeḥmed Rebbi.
- Iles yesseblulusen, yettεewwiq deg unejmuε nsen.
- Tameṭṭut n lεali, tettban deg urgaz-is.
- Anida bniɣ tixsi i nsiɣ mebla imensi.
- Wi yebɣan aman, yerr ɣer tala.
- Laṣel, iceffu; ungif, itettu.
- Ddu d umeksa, ad tekseḍ; ddu d ṭṭaleb, ad teɣreḍ.
- Wet-it ɣef walim, ad yettu timẓin.
- Tidi, tettawi-d udi.
- Am waman isemmaḍen deg unebdu.
- Ttwaεqalen yirden di ssuq.
- Am win ireǧmen igenni.
Tiwsatin d talɣiwin n tefyar

1- Asmad n tfelwit:

Tifyar
Tamsestant
Tamseɣrut

Tamanaḍt

N ubhat

1- Kker ad d-tawiḍ, bedd ad twaliḍ, qqim +


ulac.
2- D kra i d-yewten leεca! +
3- Tanemmirt! +
4- Yerbeḥ! +
5- Meyyez qbel aneggez. +
6- Ay tecbeḥ tefsut! +
7- Tedda d tislit ilindi. +
8- Adfel, lḥu-as; ageffur, ddari-as. +
9- Yella kra i d-tewwiḍ? +

- 172 -
2- Asemres n yisɣalen n usigez:
Ssuq amerbuḥ!

Faṭima - Lεeslama-k a mmi! Ssuq amerbuḥ!


Racid - Ay a setti, aṭas n lɣaci i yuellan!
Faṭima –- D acu i d-tewwiḍ si ssuq?
Racid - Uɣeɣ-d ajewwaq d tmekḥelt.
Faṭima- D aya i d-tewwiḍ?
Racid - Ala! Rniɣ-d aqerru n uzger.
Faṭima- Wi ak-yefkan idrimen?
Racid - Yefka-iyi-d xali Yusef, yerna-iyi-d dadda Σli.
Faṭima- Ay a lxir-iw! D argaz!
Racid – - Jeddi yuɣ-iyi-d kawkaw. Ax a setti!
Faṭima- Ala a mmi! Ulac ɣur-i tuɣmas!
Nadya- Ay argaz, ddu d Racid ɣer nanna-s.
Faṭima- Ini-as: imensi ɣur-neɣ ass-a imi d ssuq-is amezwaru!
Tizi n wuccen
EDISUD La Calade
13090 Aix-en- Provence

3- Aḥeddad n Lqalus

4- Asmad n tefyar:
- Ur nɣiɣ ur ukireɣ.
- Ur yeqqirs uyeddid, ur nɣilen waman.
- Win ur neẓwir, yenza yixef-is.
- Ur d-yusi ur d-iceyyeε.
- Mačči d azger i ikerrzen, d tayuga.
- Ulac aqerdac lewwaɣen.
- Ur ddireɣ ur mmuteɣ.
- Ur teččiḍ ur terbiḥeḍ ay ul, ur temniεeḍ seg ccḥani.
- Ulayɣer nerǧu asirem, ma nsenned ɣef ṣṣber.
- Awer aɣ-ttalasen ṭṭlaba wat yimi.
- Ulac tuggi ur ncaḍ.
- Ulac ticraḍ mebla idammen.
- Aḥbib, d aḥbib mi tekmer; mačči di tizi n liser.
- Ulac tirect ur nesεi akerfa.
- Anida ulac awal, yettili ccwal.
- Yir aceqquf, leεmer yerriẓ.
- Ma kunwi tukim, nekkni urεad neṭṭis.

Tafyirt taddayt tumyigt

1- Tafyirt taddayt tumyigt:


- Isuḍ-d waḍu, iḍumm-as.
- Iwet-d ubruri, yessa-as.
- Adfel amellal, iεennec fell-as.
- Yessuffeɣ lbuq-is.
- Tewweḍ tkerza s aḥdid.
- Teksa taɣaḍt d wuccen.
- Yessebla-t waṭṭan.
- Cehhment-t tlufa.
- Teclec nneεma.
- Yekcem wuccen taqeḍεit.
- Ibeddel adrum s uɣrum.
- Azger, yeεqel gma-s.

- 173 -
2- Aderrer d usemmi n wawalen:
-Y dnes wul-is.
Asentel Aseɣru Asemmad

-Y ččur wul.
Asentel Aseɣru Asemmad
-Y qqur yimi.
Asentel Aseɣru Asemmad
-T ttwakkes lxemsa ɣef yimi.
Asentel Aseɣru Isemmaden
- Kna nt-d tseḍwa ibeεden.
Aseɣru Asentel Asemmad Asumer w2
-Y kker umulab i tlafsa.
Asentel Aseɣru Asemmad Asemmad
-Y ufa umger titar-is.
Asentel Aseɣru Asemmad Asemmad
-I ttheggi unebdu i llyali.
Asentel Aseɣru Asemmad Asemmad

Urar

Mačči yiwen ad yawi 3, wayeḍ 5. Ha-t-a wacuɣer :


Ma wis 8 yefka-d 8 DA,imensi-nni, yeswa 8”p3= 24 DA.
Ihi, 24 DA d azal n 3+5= 8 n yimuren n lqut. Yal amur yeswa24 / 8 = 3DA. Xemsa (5) n yimuren-nni i d-yefka
umezwaru, swan: 5 p3 = 15.
Tlata (3) n yimuren-nni i d-yefka wis sin, swan: 3 p3= 9 DA. Amezwaru, yessefk ad yawi 15 –- 8= 7 DA.
Wis sin, ad yawi: 9 -– 8= 1 DA.
Akka ,ulac win iɣurren wayeḍ.

Tafyirt taddayt tarumyigt

1- Tafyirt tarumyigt/ tafyirt tumyig:


¾ D ageffur Æ Yekkat ugeffur.
¾ D amaru Æ Yettaru
¾ D amakar Æ Yettaker
¾ D amusnaw Æ Yessen
¾ D akerraz Æ Ikerrez
¾ D anelmad Æ Ilemmed
¾ D aččaran Æ Yeččur
¾ D isellawen Æ Sellawit
¾ D tameqqrant Æ Meqqrit

2- Tafyirt taddayt tarumyigt.


¾ D amgud ucamlal.
¾ D taseεdit s yibɣuren.
¾ Ccbaḥa n yiger, d imɣi.
¾ D nekkni i d tarwa n laṣel.
¾ Ccbaḥa n lexrif, d tilwi.
¾ Ccbaḥa unebdu, d tirni.

- 174 -
3- Talɣa d twuri:

Talɣa d
Tafyirt

Awal

twuri
1 D D tazelɣa d n tilawt.
D asilaw / Anmir n tefyirt n yisem.
Uḥriq D arbib.
D aseɣru.
D uḥriq D tafyirt taddayt tarumyigt.
Wul-is Wul : d isem amalay asuf deg waddad amaruz.
-is: d amqim awṣil n yisem.
Wul-is : d asemmad imsegzi.
D tazelɣa d n tilawt.
D D asilaw / D anmir n tefyirt n yisem.
Uḥdiq D arbib
D aseɣru
D uḥdiq D tafyirt taddayt tarumyigt.
Yiles-is Yiles: d isem amalay asuf deg waddad amaruz.
-is: d amqim awṣil n yisem.
Yiles-is : d asemmad imsegzi.

Uglan D isem amalay asget deg waddad ilelli.


D asezwer n usemmad imsegzi.
2 D D: d tazelɣa d n tilawt.
imellalen d asilaw/ anmir n tefyirt n yisem.
Imellalen: d arbib.
d aseɣru.
D imellalen: d tafyirt taddayt tarumyigt.

Ulawen D isem amalay asget deg waddad ilelli.


D asezwer n usemmad imsegzi.

D D tazelɣa d n tilawt.
D asilaw/ Anmir n tefyirt n yisem.

Iberkanen D arbib.
D aseɣru.
D D tafyirt taddayt tarumyigt.
iberkanen

Teksa D amyag yefti deg yizri ɣer wudem wis 3 unti asuf.
D tafyirt taddayt tumyigt.
3
D isem unti asuf deg waddad amaruz.
Taɣaḍt D asemmad imsegzi.
D tasɣunt n tɣuni.
D D isem amalay asuf deg waddad amaruz
Wuccen Asemmad amaɣlayan n uzday

- 175 -
Tafyirt taḥerfit tumyigt

1- Ha-tent-a tefyar tiḥerfiyin tumyigin:


¾ Yegget usigna.
¾ Dinna ara nsen.

2- Ha-tent-a tefyar tiḥerfiyin tumyigin:


¾ Yeɣli-d yigenni ɣef tmurt.
¾ Ferqen tamellalt i taddart.
¾ Nnuɣen yiɣerdayen di lbext n umcic.
¾ Mcelqafen imeslayen.
¾ Leεyub, ttraǧun temɣer.
¾ Ittheyyi unebdu i llyali.
¾ Ttejra, teṭṭafar aẓar.
¾ ïïÏṭmeε, yessazzal amɣar.
¾ Teksa taɣaḍt d wuccen.
¾ Tewweḍ tkerza s aḥdid.
¾ Yufa umger titar-is.
¾ Ttwaεqalen yirden di ssuq.

Tafyirt taḥerfit tarumyigt

1- Agzam n tefyirt almend n twuri n wawalen:


Allen-is d tizegzawin am tegnewt n tefsut.
Asezwer tafyirt taddayt asemmad asemmad
N usemmad tarumyigt amaɣlayan n yisem
imsegzi n userwes

2- Ha-tent-a tefyar tiḥerfiyin tarumyigin:

¾ D isellawen yiẓenẓare n yiṭij.


¾ D izem n uxxam.
¾ Ha-t uxxam-iw di tiɣilt.
¾ N tmurt yizegza-agi.
¾ D taseεdit s yibɣuren.
¾ D amgud ucamlal.

3- Talɣa d twuri:

Awal Talɣa d twuri


D D tazelɣa n tilawt.
D asilaw/ D anmir n tefyirt n yisem.
Asemmam D arbib
D aseɣru
D asemmam: D tafyirt taddayt tarumyigt.
Useqqi-nni Useqqi: D isem amalay asget deg waddad
amaruz.
Nni: D arbib ameskan n ubdar.
Useqqi-nni: d asemmad imsegzi.
N tegrawla N : d tanzeɣt.
Tegrawla: d isem unti asuf deg waddad amaruz
D asemmad n yisem

- 176 -
Asemmad imsegzi

1- Agzam n tefyirt almend n twuri n wawalen:


¾ Yekcem wuccen taqeḍεit.
Tafyirt taddayt Asemmad imsegzi Asemmad usrid
tumyigt
¾ D isellawen yiẓenẓaren n yiṭij.
Tafyirt taddayt Asemmad imsegzi Asemmad n yisem
Tarumyigt

2- Ha-tent-a tefyar ideg yella usemmad imsegzi:


; Yemlal wabbu nneɣ.
; Cehhment-t tlufa.
; Teḍra yid-neɣ tbuciḍant.
; Yessebla-t waṭṭan.
; Ur yettbeddil mejjir aẓar.
; Ayen yečča uqelwac, ad t-txelleṣ teglimt-is.
; Teblules tmurt s uzemmur.
; Yekker wabbu deg walim.
; D tizegzawin wallen-is.
; d aberkan ucebbub-is.

3- Talɣa d twuri:

Awal Talɣa d twuri


Yufa D amyag yeftin deg wudem wis krad amalay asuf
deg yizri ilaw.
D tafyirt taddayt tumyigt
Umger D isem amalay asuf deg waddad amaruz.
D asemmad imsegzi.
Titar-is Titar: d isem unti asget deg waddad ilelli.
- is : d amqim awṣil n yisem.
Titar-is : d asemmad usrid
D D tazelɣa n tilawt
D asilaw / d anmir n tefyirt n yisem.
Uḥdiq D arbib
D aseɣru
D uḥdiq: d tafyirt taddayt tarumyigt
Yiles-is Yiles: d isem amalay asuf deg waddad amaruz.
-is: d amqim awṣil n yisem.
Yiles-is: d asemmad imsegzi.
D D tazelɣa n tilawt.
D asilaw / d anmir n tefyirt n yisem.
Uḥriq D arbib
D aseɣru
D uḥriq: d tafyirt taddayt tarumyigt.
Wul-is Wul: d isem amalay asuf deg waddad amaruz
-is : d amqim awṣil n yisem.
Wul-is: d asemmad imsegzi.

- 177 -
4- Ha-t-a usemmad imsegzi :
Σeyyben tamurt ur tuklal,
La tettmeǧǧid tessawal,
Wi ara tt-iṣeggmen.

Di zik-is tesεa azal,


Ttawin-tt-id di mkul lawan ,
Widak i t-yessnen.

Tura d annar i tuɣal,


Deg-s la sserwaten yiɣyal,
Bab-is ur tufi mazal,
Ksan yizgaren.
Crif Ḥamani

Asemmad usrid
1- Ha-t-a yisem asemmad usrid:
; yettak iles, iheddef iḍarren.
; Iles aẓidan, yeṭṭeḍ tasedda.
; Tettarew tezdayt tayni.
; wi yebɣan aman, yerr ɣer tala.
; Leεyub, ttraǧun temɣer.
; Win yesεan irden, reṭṭlen-as awren.
; Ma tesεiḍ izimer, heggi-d asarez.
2- Talɣa d twuri:
Awal Talɣa d twuri
Ferqen D amyag yeftin deg wudem wis krad amalay
asget deg yizri ilaw.
D tafyirt taddayt tumyigt.
Tamellalt D isem unti asuf deg waddad ilelli
D asemmad usrid
I D tanzeɣt
taddart D isem unti asuf deg waddad amaruz
I taddart: d asemmad arusrid

3- Isem asemmad usrid / amqim asemmad usrid:


; Ma tesεiḍ izimer, heggi-d asarez.
¾ Ma tesεiḍ-t, heggi-t-id.
; Argaz ur nxeddem, efk-as taruka ad yellem.
¾ Argaz ur nxeddem, efk-as-tt ad yellem.
; Yuzen-as-d idrimen.
¾ Yuzen-as-ten-id.
; Wet-it ɣef walim, ad yettu timẓin.
¾ Wet-it ɣef walim, ad tent-yettu.
; Yura-as tabrat i umeddakkel-is.
¾ Yura-as-tt i umeddakkel-is.
; Fkiɣ i yiɣeblan awal.
¾ Fkiɣ-t i yiɣeblan / fkiɣ-asen-t.
4- Isem asemmad usrid di tefyar:
9 Ibeddel adrum s uɣrum.
9 Leḥsan, yessuzur iɣsan.
9 Ïṭmeε, yessazzal amɣar.
9 Iɣil, igezzem awal.

- 178 -
5- Amqim asemmad usrid di tefyar:
9 Ibedel-it s uɣrum.
9 Leḥsan, yessuzur-iten.
9 ïïïÏṭmeε, yessazzal-it.
9 Iɣil, igezzem-it.
6- Asmad n tefyar s yisem asemmad usrid:
9 Yečča iḥder n uwackan.
9 Ferqen tagella i lɣaci.
9 Teqqim8………………..
9 Tekksem azaglu ɣef tayet.
9 Kkren9………………….
9 Yegguni tanebdadt n tebburt.
9 Ruḥent10………………..
9 Yuli taslent s uεrur11.
9 Adder-d aqjun, heggi-d aεekkaz.
9 Ma tesεiḍ izimer, heggi-d asarez.
9 Kecmen tamurt ur ssinen12.
9 fkiɣ-as afus n tallelt.

Asemmad arusrid

1- Isem asemmad / talɣa-s:

Tafyirt Isem asemmad Talɣa-s


1 Yiniɣman Asemmad imsegzi
I lmerqa Asemmad arusrid
2 i warraw-iw Asemmad arusrid
lǧiran-iw Asemmad imsegzi
3 Tacḍaḍt Asemmad usrid
tanebdadt Asemmad usrid
4 Uqcic Asemmad imsegzi
Tabrat Asemmad usrid
I umeddakkel-is Asemmad arusrid
5 Yilfan Asemmad imsegzi
tamurt Asemmad usrid

2- Talɣa d twuri:

Awal Talɣa d twuri

Rriɣ D amyag yeftin deg wudem amezwaru asuf


deg yizri ilaw.d tafyirt taddayt tumyigt.
-as D amqim awṣil n umyag.
D amqim udmawan asemmad arusrid.
Tablaḍt D isem unti asuf deg waddad ilelli.
D asemmad usrid
I D tanzeɣt
wul D isem amalay asuf deg waddad amaruz
I wul: d asemmad arusrid.

8
Uɣal ɣer temsirt amyag amsukk/ aremsukk.
9
Uɣal ɣer temsirt amyag amsukk/ aremsukk.
10
Uɣal ɣer temsirt amyag amsukk/ aremsukk.
11
Uɣal ɣer temsirt amyag amsukk/ aremsukk.
12
Uɣal ɣer temsirt amyag amsukk/ aremsukk.

- 179 -
3- Talɣa n uferdis “i” :
9 Yettheggi unebdu i llyali.
Tanzeɣt
9 Anida akken bniɣ tixsi i nsiɣ mela imensi.
Amqim amassaɣ
9 Anida akken tufeg i ters
Amqim amassaɣ

9 Yis-neɣ i yecbeḥ leεlam, d nekkni i d tarwa n laṣel


Amqim amassaɣ Amqim amassaɣ

4- Isem asemmad / amqim asemmad:

¾ Sseftutsemt aɣrum i tyaziḍt. / Sseftutsemt-as-t.


¾ Sseftutsemt aɣrum i tyuzaḍ. / Sseftutsemt-asent-t.
¾ Sseftutsemt aɣrum i uyaziḍ. / Sseftutsemt-as-t.
¾ Sseftutsemt aɣrum i yiyuzaḍ. / Sseftutsemt-asen-t.
¾ Sseftutsemt iɣerman i tyaziḍt. / Sseftutsemt-as-ten.
¾ Sseftutsemt iɣerman i tyuzaḍ. / Sseftutsemt-asent-ten.
¾ Sseftutsemt iɣerman i uyaziḍ. / Sseftutsemt-as-ten.
¾ Sseftutsemt iɣerman i yiyuzaḍ. / Sseftutsemt-asen-ten.
¾ Sseftutsemt tileqmatini tyaziḍt. / Sseftutsemt-as-tent.
¾ Sseftutsemt tileqmatin i tyuzaḍ. / Sseftutsemt-asent-tent.
¾ Sseftutsemt yileqmatin i uyaziḍ. / Sseftutsemt-as-tent.
¾ Sseftutsemt tileqmatin i yiyuzaḍ. / Sseftutsemt-asen-tent.

Seg tesɣunt “Iles umaziɣ”

Asemmad s tenzeɣt

1- Asemmad s tenzeɣt:

Tafyirt Asemmad s Yemmal


tenzeɣt
1 Deg ubellaε adeg
2 S uzemmur allal
3 ɣer tala adeg
4 D gma-s Azday
ɣer ssuq adeg
5 Mebla imensi Taɣara
6 S tfinaɣ allal
7 S yibiw/ s yiclem allal
8 Di tbaqit Adeg
Ger yifassen adeg
9 Deg unebdu akud

- 180 -
2- Talɣa d twuri:
Awal Talɣa d twuri
Yura D amyag yeftin deg wudem wis3 amalay asuf deg yizri ilaw.
D tafyirt taddayt tumyigt.
D isem amalay asuf deg waddad amaruz
Uqcic D asemmad imsegzi.
D isem unti asuf deg waddad ilelli.
Tabrat D asemmad usrid
D tanzeɣt
I D isem amalay asuf deg waddad amaruz
Umeddakkel D amqim awṣil n yisem
-is I umeddakkel-is: d asemmad arusrid
D tanzeɣt
ɣef D isem amaẓlay
Fransa ɣer Fransa: D asemmad amaɣlayan n wadeg.
3- Asemmad s tenzeɣt di tefyar:
9Yettwet useεdi s umcum.
9 Imezdaɣ n yiwet n taddart, ffɣen ɣer teẓgi ad d-zedmen.
9 Iberdan d tzergatin, suffuɣen merra ɣer tejmaεt.
9 Ur xeṭṭeb deg wass n tmeɣra, ur ttaɣ aɣyul di tefsut.
9Ddu d umcum, ad taɣeḍ di ccum-is.
4- Asmad n yilem s tenzeɣt:
9 Yettneqlab am tata.
9 Win yesεan deg udrar, ur yettaggad deg uzaɣar.
9 Yettwet useεdi s umcum.
9 Ibeddel adrum s uɣrum.
9 Rewleɣ si bu yiblaḍen, ḥeṣleɣ di bu yislaḍen.
9 Ala udi d tament i d-iteffɣen seg yimi-s.
9 Wet-it ɣef walim, ad yettu timẓin.

Asezwer
1- Tasleḍt tawurant:
Tamusni, ad as-ǧǧuǧgen wussan.
Awal Tasleḍt tawurant
Tamusni D asezwer n usemmad arusrid.
as- D allus n usemmad arusrid.
ad ǧǧuǧgen D tafyirt taddayt tumyigt.
wussan D asemmad imsegzi

Iles-is, d uḥdiq; ul-is, d uḥriq.

Awal Tasleḍt tawurant


Iles-is D asezwer n usemmad imsegzi.
D uḥdiq D tafyirt taddayt tarumyigt.
Ul-is D asezwer n usemmad imsegzi.
D uḥriq D tafyirt taddayt tarumyigt.

- 181 -
2- Asezwer aḥerfi:

Tafyirt Asezwer aḥerfi Taɣara-s


1 Imɣaren, bekkmen;arrac, Asezwer n usemmad
heddren. imsegzi.
2 Aɣrum, yečča; aman, yeswa. Asezwer n usemmad
Tuččit, yečča; netta, ur iban fell-as. usrid.
3 Aṭas i yesnuzgum. Asezwer n usemmad
usrid.
4 Izmawen, rẓen; uccanen, ččan Asezwer n usemmad
ilelli.
5 Asezwer n usemmad
imsegzi.

3- Asezwer uzmir:

Tafyirt Asezwer uzmir Taɣara-s


1 D axxam i yebna. Asez.n usem. usrid
2 D aderɣal iwumi iceṭṭeḥ. Asez. n usem. arus.
3 D asif i t-yewwin. Asez. n usem. ims.
4 D tameṭṭut-is iwumi yebra Asez. n usem. arus.
D awal i as-yessaceḍ. Asez. n usem. usrid.
5 D tameɣra i yedda. Asez.n usem. usrid.
6 D aṭṭan i t-yesseblan. Asez. n usem. ims.
7 D tiṭ-iw i iyi yesderɣel. Asez. n usem. usrid.
8 D asɣar-is i yeqquren. Asez. n usem. ims.
9 D ajrad i yuɣen tamurt. Asez.n usem. ims.
10 D tamurt i yuɣ ujrad. Asez.n usem. usrid.
Tanzit i telha tnekra. Asez.n usem. ilelli.
11 Ɣer tmurt i iruḥ. Asez. n usem.
12 amaɣlayan.

4- Asezwer aḥerfi / asezwer uzmir:

Asezwer aḥerfi Asezwer uzmir


- yessenz, netta ur d-yeqbiḍ ara. - D urfan i yeččur wul-is.
- Ugan, d imellalen; ulawen, d - Ɣer uɣerbaz i iruḥ.
iberkanen.

Asemmad n yisem
1- Asemmad n yisem:
- Lezzayer d tamurt umaziɣ.
- Am tarrawt n yilef, win ur nɣiz, ur itett.
- Bu wawal aẓidan, yeṭṭeḍ tasedda.
- D asemmam useqqi-nni n tegrawla.
- Tarubya n uxxam, ur tɣemm ara.
- Deg yimi n tmeṭṭut-is i ifettu.
- Ttnaɣen yiɣerdayen di lbext n umcic.
- Am win yettnadin tilkin deg uqerru uferḍas.

Tafyirt tuddist tumyigt

1- Ha tent-a tefyar tuddisin tumyigin:


- Anida bniɣ tixsi i nsiɣ mebla imensi.
- Ayen yečča uqelwac, ad t-txelleṣ teglimt-is.
- Ulamma berriket tzizwit, tament-is ẓidet.
- Ul, yeččur; imi, yeqqur.
- 182 -
- Yečča beẓẓi, yerẓa aqessul.
- Argaz, ikerrez; tameṭṭut, tḥerrez.
- Yečča lmal, yefreḥ bab-is.
- Anida akken tufeg i ters.

2- Ad bḍuɣ tifyar d isumar:


- Tebges s uzrem, txellel s tɣirdmawin.
- Igenn, ur yerfid; tamurt, ur tessebleε.
- Mi d-yewweḍ yisɣi, tban tefsut.
- Akken yella wass, ad as-yeks umeksa.
- Üṣber, ijebber; tasusmi, txeddem leqher.
- Wet-it ɣef walim, ad yettu timẓin.

3- Tifyar tuddisin tumyigin anida isumar d tifyar taddayin:


- Yuker, ḥedreɣ; yeggul, umneɣ.
- Yesla usiɣ-d.
- Yečča, yeswa.
- Yugi ad iruḥ.
- Yekkat, yettru.

4- Tifyar tuddisin tumyigin anida isumar d tifyar tiḥerfiyin:


- Yeggumma wul ad kem-yettu.
- Iruḥ wul ad yekkes lxiq.
- Yeččur wul, yeqqur yimi.
- Iwet-d ubruri, yessa-d i udfel.
- Yexdem lxir meεna yerkeḍ-it.

Urar
Di tazwara, ha-t-a wanida ara yegzem tiḥjurin n ssker:
1 2 3 4 5 6 7
1 2
9Deg wass 1u, ad yawi taḥjurt 1ut.
9Deg wass wis2, ad d-yerr 1ut, ad yawi tis2 d tis3.
9Deg wass wis 3, ad yernu 1ut.
9Deg wass wis 4, ad d- yerr 1ut, tis2 d tis3, ad yawi tis4, tis5, tis6 d tis7.
9Deg wass wis 5, ad yernu 1ut.
9deg wass wis6, ad d-yerr 1ut, ad yawi tis2 d tis3.
9Deg wass wis7ad yernu 1ut.

Tafyirt tuddist tarumyigt

1- Ha tent-a tefyar tuddisin tarumyigin:


- Argaz, d llsas; tameṭṭut, d ajgu alemmas.
- Iles-is, d uḥdiq; ul-is, d uḥriq.
- Uglan, d imellalen; ulawen, d iberkanen.
- D tagrest neɣ d anebdu.
- D tameṭṭut i d tigejdit n uxxam.
- D wagi i d argaz-is.

2- Tifyar tuddisin tarumyigin:


- D kemm i d asalas.
- D nekkni i d tarwa n laṣel.
- D tamusni i d tafat n tidet.
- D axeddam yerna d aneεmar.
- Ɣas d ameẓyan, d netta i d amôay n uxxam.

- 183 -
3- Tifyar tuddisin tarumyigin anida isumar d tifyar taddayin:
- D axeddam yerna d aneεmar.
- D tameṭṭut i d tigejdit.

4- Tifyar tuddisin tarumyigin anida isumar d tifyar tiḥerfiyin:


- D uḥdiq yiles-is, d uḥriq wul-is.
- Uglan, d imellalen; ulawen, d iberkanen.

Tafyirt tuddist tumyigt / tarumyigt

- Ha tent-a tefyar tuddisin ideg isumar mgaraden: yiwen d umyig, wayeḍ d arumyig:
- Yuɣal d anesbaɣur.
- Yekker-d d igellil.

Tafyirt tuddist tamassaɣt

1- Ad bḍutifyar d isumar:
- Ssneɣ argaz ukkud yedda.
- D inig i t-yeččan.
- D ayefki n tfunast i yeswa.
- D kemm i d asalas.
- Ɣezzif ubrid i neḍfer.
Asumer agejdan Asumer amassaɣ
- Abrid i neḍfer , ɣezzif.
Asezwer n Asumer amassaɣ Asezwer
Usumer n usumer
Agejdan agejdan

- Wi yebɣan tamaziɣt, yissin tira-s.


Asumer amassaɣ Asumer agejdan.

2- Ad kkseɣ allus:
- Ssneɣ argaz i nɣan.
- Ssneɣ argaz i yenɣan.
- Yeǧǧa arrac ukkud yedda.
- Ssneɣ taddart anida yezdeɣ.
- Ssneɣ tamurt iɣer iruḥ.
- D ayefki n tfunast i yeswa.
- Yeɣreq lbabur ideg yunag.

3- Tifyar tuddisin timassaɣin:


- D nekkni i d tarwa n laṣel.
- Yeǧǧa tamurt anida ilul.
- Wi iḥaren, yezwir.
- D baba-s ukkud yedda.
- Abrid i neḍfer, yessawen.
- Anida ulac awal, yettili ccwal.

- 184 -
Tafyirt tuddist “taɣuni”
1- Ha-tent-a tefyar tuddisin:
- Yuker, ḥedreɣ; yeggul, umneɣ.
- Argaz, ikerrez; tameṭṭut, tḥerrez.
- Yečča lmal, yefreḥ bab-is.
- D axeddam yerna d aneεmar.
- Yekkat, yettru.
- Yečča aɣrum, yeswa aman.
- Tajlibt, teswa; azger, iɣunfa.
- Yettak iles, iheddef iḍarren.
- Iles, ixeddem-itent; aqerru, yettaɣ-itent.

2- Asmad n yilem:
- Yexdem lxir meεna yerkeḍ-it.
- Ad d-taseḍ neɣ ad zewǧeɣ.
- Ad yečč neɣ ad yeqqim.
- Yusa-d acku/ ɣas/ yerna yuḍen.

3- Asemres n tefrayt :
- Imɣaren, bekkmen; arrac, heddren.
- Izmawen, rẓen; uccanen, ččan.
- Ul, yeččur; imi, yeqqur.
- Bekkmen yimɣaren, heddren warrac.
- Rẓen yizmawen, ččan wuccanen.
- Yeččur wul, yeqqur yimi.
- Uglan, d imellalen; ulawen, d iberkanen.
- Tugem-d aman, tseww imensi.
- Aman, tugem-d; imensi, tseww.
- Lxir, d uzzal; ccer, d uffal.
- Iwet-iyi urumi, ccetkaɣ i gma-s.
- Aɣyul, yella deg uddaynin, yuli-d ɣer tqaεet; yeǧǧuǧeg yilili, texla tjujet; yezwar bu tkerkas, yeggra bu tidet.
- Aseggas, d taklit; yiwen wass, d tislit.

Tafyirt tuddist “asagel”


1- Ha-t-a wacu i gziɣ deg tefyar-agi:

- Iwala uccen, yerwel


Iwala uccen dɣa yerwel. D win iwalan i irewlen. D taɣuni

- Iwala uccen yerwel


D uccen i irewlen. D asagel.

- Yugi, ad iruḥ.
Ad iruḥ.D taɣuni

- Yugi ad iruḥ.
Ur yettruḥu ara. D asagel.

2- Ad bḍuɣ tifyar d isumar:


¾ Akken t-iwala, yerwel.
¾Mi d-yewweḍ yisɣi, tban tefsut.
Asumer imsentel n wakud Asumer agejdan

¾Ma yesεa uqjun timẓin, bɣan-t akk medden i nnesba.


Asumer imsentel n tewtilt Asumer agejdan
¾Ɣiwel aseḍru, qbel ad teḍru.
Asumer agejdan Asumer imsentel n wakud
¾Skud mazal tarwa n leḥlal, ur as-nkennu i lqid.
- 185 -
Asumer imsentel n wakud Asumer agejdan
¾Simmal nettidir, nsell.
Asumer imsentel n wakud Asumer agejdan
¾Uɣalen-d s wudem ajdid, am wakken ur yefli uyeddid.
Asumer agejdan Asumer imsentel n userwes
¾D aqcic i yernan ɣur-s.
Asumer agejdan Asumer amassaɣ
¾Teɣliḍ acku tettazzaleḍ.
Asumer agejdan Asumer imsentel n tmentilt
¾Ɣas ad ɣlin yirgazen, ur keffunt ara tissas.
Asumer imsentel n nnmara Asumer agejdan
¾Mi ara ɣellin yirwiḥen, d tilelli i d- yettriḥen.
Asumer imsentel n wakud Asumer agejdan
¾Ma tferḥem, yid-wen ferḥeɣ; ma temmuɣebnem, ḥezneɣ.
Asumer Asumer Asumer Asumer
imsentel agejdan imsentel agejdan
n tewtilt n tewtilt

3- D taɣuni neɣ d asagel?


- Meqqreɣ yerna εyiɣ. (d taɣuni)
- Ad d-taseḍ neɣ ad zewǧeɣ. (d taɣuni)
- Ur ttzuxxu s temẓi, imi d temɣer tella. (d asagel)
- Yexdem lxir meεna yerkeḍ-it. (d taɣuni)
- Ma tesεiḍ izimer, heggi-d asarez. (d asagel)
- Yečča lmal, yefreḥ bab-is. (d taɣuni)
- Yečča abelluḍ, yeḥmed Rebbi. (d taɣuni)

Tisɣunin n tɣuni

1- Ggtent tesɣunin n tɣuni :


Deg uḍris imesfukel

2- Tasɣunt n tɣuni deg tefyar:


; Tennuɣ temɣart d teslit.
; Ad tedduḍ neɣ ad ruḥeɣ!
; Yessenz maca ur d-yeqbiḍ ara.
; Yesεedda tagnit igerrzen, daɣnetta azekka ad yuɣal.
; Lɣella, ad d-tas zeddiget; yerna ur tettḍaε ara.
; La yedder la yemmut.
; Bɣiɣ ad rebḥeɣ lemzeyya, fkiɣ cclaḍa i uɣyul; ziɣ ččureɣ d nneyya, ḍemεeɣ lxir di bu uxlul.

Tisɣunin n usagel

1- Assaɣ i tessenfali tesɣunt di tefyar:


- Akken mbaḍanen i myussanen. (aserwes)
- Ulamma wezzil di lqedd, tiḥerci ur as-yezmir ḥedd.(nnmara)
- Ɣiwel aseḍru qbel, ad teḍru. (akud)
- Mi yemdel uẓekka n jeddi, baba yekra-d takamyunt. (akud)
- Seg wasmi i kem-ssneɣ, ur ufiɣ ass ihennan. (akud)
- Ɣas ddreɣleɣ, ttwaliɣ. (nnmara)
- Simmal nettidir, nsell. (akud)
- Seg wakken yeḥrec, iḥemmel-it baba-s (tamentilt)
- Ma yenna yemma, yečča yerwa. (tawtilt)

2- Smed ilem s tesɣunt iwatan:


- Ma fkiɣ-tt i umerkanti, ur zmireɣ i llzum-is; ma fkiɣ-tt i yigellil, ur zmireɣ i laẓ-is.
- Win yessarmen amzun yenɣa.
- Iruḥ armi d tala, ur d-yeswi.
- Tewweḍ armi d ajmam, tenɣel.
- 186 -
- Akken i k-yezwar i k-yugar.
- Seg wasmi yemmut umsewweq, yennegdam uxxam.
- Ur tesεi la taceṭṭiḍt la tafenṭiḍt
- Ma yesεa uqjun timẓin, bɣan-t akk medden i nnesba.
- Ma yessenz, iɣil rxis; ma yuɣ, iɣil kellxen-as.
- Ma iɣab, ad mḥun isem-is; ma yeḥder, ad ttihin fell-as.

3- Acu i tessenfali tesɣunt “akken” di tefyar-agi:


- Akken semmḍit i tekksen fad. ( aserwes)
- Akken i iyi-d-iwala, ibeddel abrid. (akud)
- Yunag akken ad yexdem ɣef tarwa-s. (iswi)

Amyag amsukk/ aremsukk


1- Err M ma yella umyag d amsukk, RM ma yella umyag d aremsukk :
- Eǧǧ-as (M) i umcum ad iεeddi (RM)
Ad yaweḍ (RM) anida tuddi (M)
Ad yettwet (RM) ur yesεi (M) amhaddi.
- Ruḥ (RM) ad d tawiḍ .(M)
Bedd (RM)ad twaliḍ.(M)
Qqim (RM) ulac.

- Win yeččan (M)lqut mebla tidi.


Ad as-tuɣal (RM) tifidi.

- Ayen nesselmed.(M)
Wa yettu-t (M) wa yettazu-t .(M)

- Wi yebɣan (M)lbaraka
Ad ileqqem (M)
Wi yebɣan (M) alqim
Ad iccelqem (M)

- Ur ḥemmleɣ (M)leɣlaḍ
Ur tetteɣ (M)yir acewwaḍ
Ur ttakeɣ (M) tarwiḥt i lmeccaḍ

- Winna izewǧen (RM) ur isal (RM)


Am win iswan (M) deg ubuqal
Ur t-islal. (M)
D lfeεl-is ay d-yemlal (M)
Yegrareb (RM) ur d-yettuɣal (RM)

- Win yebɣan (M) ṣṣwab la nemmal (M)


Win yebɣan (M) lqut la nettnawal . (M)

2- Smed ilem tiniḍ-d acu i twalaḍ :


bedd → sbedd
ruḥ → sruḥ
qqim → sɣim
ddu → seddu
lḥu → sselḥu

- 187 -
ali → ssali
ader → ssader
as → ssas
gen → sgen
kcem → ssekcem
ffeɣ → suffeɣ
Tamawt : Asswaɣ n umyag aremsukk, yettuɣal d amyag amsukk .

3- Smed ilem tiniḍ-d acu i twalaḍ :


rǧem → ttwarǧem
efk → ttunefk
freq → ttwafreq
kkes → ttwakkes
ṭṭef → ttwaṭṭef
zlu → mmzel
ečč → mmečč / ttumečč
wet → ttwet
bder → ttwabder
aru → ttwaru
Tamawt :
Amyag amsukk di talɣa n uttwaɣ, yettuɣal d amyag aremsukk.

- 188 -
- 189 -
01 Tazwert :

D tidet, amqim ilelli d yiwen ger yiferdisen n tutlayt ; ilaq ahat ad


Amqim yettwaselmed di tjerrumt neɣ deg umawal. Ma newwi-t-id di tseftit, i
wakken kan ad twaliḍ azal-is di tseftit n yimyagen, imi di teggti, iɣelli,
ilelli
yettaɣ amkan-is umatar udmawan ara twaliḍ di temsirin i d-iteddun.

Ɣer
Yidir d Masin
Yidir : Nekk ad sseftiɣ amyag “ečč” deg yizri : nekk, kečč, kemm, netta, nettat, nekkni, nekkenti, kunwi,
kunemti, nutni, nutenti. Ma d kečč a masin, ssefti-iyi-d amyag “ sew“ deg yizri.
Masin : Nekk ffudeɣ, kečč teswiḍ, kemm teswiḍ, netta yeswa, nettat teswa, nekkni Neffud imi ffudeɣ,
nekkenti neswa, kunwi teswam...
Yidir : Amek akka? d acu-tt tseftit-a inek? La tesserwateḍ weḥd-k a Masin.
Masin : Nniɣ-ak a Yidir, nekk ffudeɣ, kečč teswiḍ...
Yidir : Ay ageswaḥ, ay ajelwaḥ, fkiɣ-ak-d amyag “sew”, kečč tuǧweḍ-d fad!
Masin : Aggad Rebbi, amek ara d-bedreɣ tissit, nekk ffudeɣ!
Yidir : Ad as-neg fkiɣ-ak-d aman neɣ lgazuz, amek ara d-tiniḍ?
Masin : Ad d-iniɣ lḥemdulleh, caah !
Yidir : Awwah ! Awwah ! Ax, sew a taylewt!
Masin : Nekk swiɣ, kečč teffudeḍ, alaalala...
Racid Σellic

Lmed
Di tazwara, err lwelha-k ɣer wawalen yeɣman s uzeggaɣ. Mmalen (3) wudmawen : win yettmeslayen, win
iwimi ttmeslayen, win iɣef ttmeslayen. Nessawal-asen “imqimen ilelliyen”. Zgan i yiman nsen, ur qqinen ara ɣer
wawalen nniḍen. Am wakka tettwaliḍ, amqim ilelli ifetti almend n wudem, tawsit d umḍan.
Deg umeslay nneɣ n yal ass, amqim ilelli ur yeṭṭuqqet ara, imi deg waṭas n tegnatin, d amatar udmawan i
yemmalen udem, tawsit d umḍan ideg yefti umyag.
Amedya: - nekk ffudeɣ / ffudeɣ
- kečč teswiḍ / teswiḍ
- kunwi teswam / teswam
Amqim ilelli, yezmer ad yaɣ amkan n yisem mi ara yili yisem-nni :
* d asemmad imsegzi : Tedda nettat
* d asemmad arusrid : Yefka-as idrimen i nettat
Amqim ilelli yezmer ad yili daɣen :
* d asezwer n usemmad imsegzi : Nutni, ẓran; nekkni, ur neẓri.
* d aseɣru n tefyirt tumyigt: D nekkni i d tarwa n laṣel.
Amqim ilelli yezmer ad yili di tazwara, deg wammas neɣ di taggara n tefyirt :
Nekkni, nezmer i usawen .
Nezmer, nekkni i usawen.
Nezmer i usawen, nekkni.

- 190 -
Cfu

Amqim ilelli d yiwen wawal yezgan i yiman-is. Ifetti almend n wudem, tawsit d umḍan. Ha-tt-a tfelwit n yimqimen
ilelliyen di teqbaylit :
udem 1u. SF nekk (i) (ini) udem 1u. M L. SG
nekkni
udem w2. [Link]. kečč (i) (ini) udem 1u .[Link].
nekkenti
udem w2. [Link]. kemm (i) (ini) udem [Link] kunwi
udem w3. [Link] netta udem [Link] kunemti
udem w3. [Link] nettat udem [Link] nutni
udem [Link] nutenti

Ssefru

n- Efk-d amqim ilelli i d-yemmezgen d yal amyag:


ruḥent, yeǧǧa, kkaten, tuggad, walaɣ, neẓra, teččiḍ, twalam, teswamt, werraɣ, ɣezzifet, hrawit.

o- Efk-d udem, tawsit d umḍan ideg ftin yimyagen i d-iteddun :


cfiɣ, neffeɣ, yebḍa, tuɣal, tellam, ddan, terramt, ruḥent.

p- Smed ilem s umqim ilelli :


- Win yebɣan ad yesεu isem, ilaq-as ad yessusem, ma d ..... ur nezmir ara.
- D Rebbi i iferrun lumur, tixer mačči d ....
- Ma ..... tura tukim, .....urεad neṭṭis.
- Ssawleɣ-ak ….. sidi, ….. issin leqder-ik; ameqqran siwa Rebbi, ahat ..... axir-ik.
- Yis-neɣ i yecbeḥ leεlam, d ….. i d tarwa n laṣel.
- ....., aqerruy-iw d aferḍas.
- At lxir bxir, ..... , akka ay axir.
- Yiwen yella ..... yemmut, yiwen yemmut ..... yella.
- Ma idel-d ṭṭlam iri-k, cfu d ..... i as-yeknan.
- Ɣas lhan wayetma-s, ..... d asalas alemmas.

q- Smed ilem s umqim ilelli :


Yenna ccix Muḥend u Lḥusin :
“ ..... ay amrabeḍ,
ur ak-bɣiɣ messu.
..... ay aqbayli,
ur ak-bɣiɣ deεwessu
.....
ur bɣiɣ ad ssuɣ i yiman-iw yir ussu.”

- 191 -
02 Tazwert :

Di temsirt iεeddan, tessneḍ amqim ilelli d wazal i yesεa di tseftit n


Anaḍ yimyagen. Tura, ad tebduḍ almad n tmeéra n umyag. Tamezwarut d tin
yesskanen asendeh. Nessawal-as“ anaḍ“ .

Ɣer
nBedd ad twaliḍ, ruḥ ad d-tawiḍ, qqim ulac.
oXdem lxir, ttu-t.

Lmed

Di tazwara, err lwelha-k ɣer yimyagen : bedd, ruḥ, qqim, xdem, ttu. Mmalen akk asendeh. Nessawal-as i talɣa-agi
anaḍ .Tafyirt deg ara yettwaseqdec, nessawal-as “tafyirt tamanaḍt”. Uɣal tikkelt nniḍen ɣer yimyagen : bedd, ruḥ, qqim,
xdem, ttu. Ftin akk deg wudem wis sin asuf. Ur ten-id-yekcim ara umatar udmawan. Lemmer ur kcimen ara di tefyar
ideg mmalen asendeh, imyagen-agi ad aɣ-d-banen ur ftin ara. D talɣa-agi n umyag ur nefti iwimi nessawal“talɣa
taḥerfit“ .
Ihi, talɣa taḥerfit d talɣa n wanaḍ deg wudem wis sin asuf. Aha tura ssefti-d imyagen-agi ɣer wudem wis sin asget deg
wanaḍ.
)Beddet (m) / beddemt, ruḥet (m) / ruḥemt, qqimet (m) / qqimemt, xedmet (m) / Xedmemt, ttut (m) / ttumt.
Acu twalaḍ?
)Talɣa n wanaḍ deg wudem wis sin amalay asget,ɣur-s snat n talɣiwin ttemgaradent si temnaḍt ɣer tayeḍ:
Beddet neɣ beddem ?1
Anaḍ ifetti anagar deg wudem wis sin.

Cfu
Anaḍ, d talɣa yemmalen asendeh.
Anaḍ, d talɣa taḥerfit n umyag iwumi yerna umatar udmawan deg usget.
Amyag deg wanaḍ ifetti anagar deg wudem wis sin.
Ha-t-a umatar udmawan n wanaḍ:
…….(d talɣa taḥerfit),
…….t(m),…….mt
Am.
-udem [Link]: kcem.
-udem [Link].
-[Link] /kecmem.
-udem [Link].

Ssefru

n- Smed ilem s yiwen ger yimyagen-a:


kker - ddu –- ddari –- meyyez –- mmel –- lḥu –- efk –- seddeq –- ṭṭef – xḍeb

- ..... qbel aneggez.


- ..... i umeɣbun turin, ur yessin tifessugin.
- ..... tardast-ik.

1
d yiwet ger temsal ara yefrun akka ɣer sdat

- 192 -
- Adfel, .....-as; ageffur, .....-as.
- Ma ur tesεiḍ nnwal, ..... s wawal, .....- as abrid i uderɣal.
- d umcum, ad taɣeḍ di ccum-is.
- a mmi-s umaziɣ.
- yemma-s, taɣeḍ yelli-s.
o- Ssefti amyag yellan ger tacciwin ɣer wanaḍ :

Abazin
Annect yebɣu bnadem yels iceṭṭiḍen, ma ur yečči ayen yeḥman, am wakken ur yelsi. Anwa ur njerreb tawla n
usemmiḍ neɣ uzzu n qajjar? Ger wayen i d-ttnawalen lejdud nneɣ di tegrest, ad awen-d-mleɣ amek ara d-tsewwem abazin.
Abazin ur yeḥwaǧ ara amesruf. Deg wayen deg ara terrem ɣer ssuq, (err) ɣer lexla. (kkes)-d tazegḍuft, tiɣiɣac,
taɣeddiwt tarqaqt, tasemmumt... (kkes)-asent ayen yerkan d wayen yeεṣan.
(Ssired)-–tent aṭas n tikkal akken ad tent-yeffeɣ wakal.
Syin (gzem)-tent am tẓemmit, (err)-tent di tqedduḥt, ternum-asent azal n teflewt n zzit uzemmur d ufenǧal n waman.
(Ssers) taqedduḥt nwen ɣef tmes, (rnu)-as azgen n teflewt n tisent.
Mi yewwa, (mḥeq)-t s yiflew akken s ufella n tmes, ternum-as aman. Syin, (xleḍ)-d cwiṭ n uwren deg waman
isemmaḍen, (smir)-t ɣer tqedduḥt, (eǧǧ)-tt ad ternu yis-s cwiṭ n tiwwi. Mi yewwa, (rnu)-as azal n snat n tfelwin n zzit
uzemmur, tekksem-tt-id ɣef tmes.
Tura, tzemrem ad teččem skud yeḥma.S tezmert nwen.

Ḥadid Lhadi
(yettwaseqεed)
p- Ssefti-d imyagen i d-iteddun deg wanaḍ: lmed, ifsus
q- S yimyagen yeftin deg wanaḍ, mmel-as i umeddakkel-ik amek ara d-yemsel ijeqduren n ufexxar.

- 193 -
03 Tazwert :

Anaḍ Di temsirt iεeddan, tessneḍ anaḍ aḥerfi d wamek i t-nesseftay. Tura, ad


ussid tissineḍ talɣa nniḍen tebna ɣef wanaḍ aḥerfi, temmal asendeh ɣer tigawt
ɣezzifen. Nessawal-as “anaḍ ussid”.

Ɣer

n- Qeṭṭu di lweqt, ttṣerrif s lḥeqq, axxam-ik ad yerẓeq.


o- Ttaɣ awal i yimawlan-ik.
p- Ur xeddem lxir i win itettun, ur xeddem ccer i win iceffun.
q- Ur ttiẓid ar d ad k-ččen, ur ttirẓig ar d ad k-ǧǧen.

Lmed

Err lwelha-k ɣer yimyagen : “qeṭṭu, ttṣerrif, ttaɣ” deg yimedyaten imezwura. Mmalen asendeh ɣer tigawt ɣezzifen.
Nessawal i talɣa-agi n umyag“anaḍ ussid” Aha tura efk-d kra n yimedyaten sɣur-k.
Twalaḍ di temsirt iεeddan anaḍ aḥerfi. Af-as-d talɣa tibawt.
- Efk-as i umeɣbun turin ------------Ur ttak i umeɣbun turin.
- Ṭṭef tardast-ik ---------------------- Ur ttaṭṭaf tardast-ik.
Err tura lwelha-k ɣer umyag wis krad. Amyag“ur xeddem „: yesskan asendeh ɣer tigawt ɣezzifen, maca di talɣa tibawt.
Nessawal-as i talɣa-agi n umyag“anaḍ ussid ibaw“. Akken i yella lḥal deg umedya wis 4, acu kan imyagen “ur ttiẓiḍ, ur
ttirẓig” d imyagen n tɣara.
Deg yimedyaten-agi, imyagen “qeṭṭu, ttṣerrif, ttaɣ, ur xeddem, ur ttiẓid, ur ttirẓig” ur ten-id- yekcim ara umatar
udmawan, acku ftin deg wudem wis sin asuf. Lemmer ur kcimen ara di tefyar ideg mmalen asendeh, yili ad ttuneḥsaben
d talɣa tussidt ur nefti.
Mi ara ftin yimyagen-agi deg wudem wis sin asget, ad d-yekcem umatar udmawan, akka:
------(talɣa tussidt ur nefti)
------------t (m) *
------------mt

Cfu

- Anaḍ ussid d talɣa i d-yesskanen asendeh, maca tigawt-is ɣezzifet.


- Anaḍ aḥerfi di talɣa tibawt yettuɣal d anaḍ ussid ibaw.
- Anaḍ ussid d talɣa tussidt ur nefti, iwimi yerna umatar udmawan deg usget.
- Amyag deg wanaḍ ussid ifetti anagar deg wudem wis sin.
- Ha-t-a umatar udmawan n wanaḍ ussid :
Asuf ------------------
------------------
Asget ------------------ t (m) *
------------------ mt

Ssefru

n- Ssefti-d imyagen « aru, imɣur » deg wanaḍ ussid.


o- Ssefti imyagen yellan ger tacciwin deg wanaḍ ussid:
- Ur (ggal) ur (ḥnet) degwaydeg akken ur tetḥeqqeḍ ara.

- 194 -
- Ur (zux) s temẓi, imi temɣer tella; ur (zux) s yirgazen, imi d lmut tella; ur (zux) s ttrika imi d zzelṭ yella.
- Ur (xḍeb) deg wass n tmeɣra, ur (aɣ) aɣyul di tefsut.
- Ur (amen) ṣṣaba ar d terwet, imir-en adder-d lɣella.
- Ur (efk) laman i teḍsa n wuglan.
- Lasel-ik d amaziɣ, ur t-(senz) ur t-(rhen)
- Ur (εaned) wi k-yifen, ad k-yessers deg yiɣilifen.
- Ur (kcem) ger uɣerbal d terbut.
- Ur ( heggi) iwzan qbel ifrax.
p- S yimyagen yeftin deg wanaḍ ussid, efk (5) lewṣayat i umeddakkel-ik.

- 195 -
04 Tazwert :

Timeẓra Uqbel ad d-nuɣal di temsirin i d-iteddun s wudem alqayan ɣer tmeẓra n


umyag, ad tissineḍ s wudem ugzil, snat n tmeẓra tigejdanin ara d-nesban
deg usegru n wakud : aneḍru d warneḍru.

Ɣer
n- Yeqqur usaɣur, yerna ubaɣur.
o- Anida yeqqen ay yebra.
p-Yiwwas ad d-yenṭeq wakal, mkul tardast ad tsiwel i mmi-s.
q- Asmi ara tarew tserdunt.
r- Argaz, ikerrez; tameṭṭut, tḥerrez.

Lmed

Di teqbaylit, takti n wakud, i tt-yemmalen d anamek n tefyirt, mačči d timeẓri s timmad-is.


Err tura lwelha-k ɣer tigawt i mmalen yimyagen : yeqqur, yerna, yeqqen, yebra deg umedya amezwaru d umedya
wis sin.
Deg yimedyaten-agi, tigawt teḍra, tekfa, tebrez, temmed, d ilaw. Nessawal-as “ aneḍru / izri” Izri ɣur-s talɣa tibawt.
Err tura lwelha-k ɣer tigawt i mmalen yimyagen : ad yenṭeq, ad tsiwel, ara tarew deg umedya w3 d umedya w4.
Deg yimedyaten-agi, tigawt ur teḍri ara, maca tezmer ad teḍru; ur tekfi, ur tebriz, ur temmid, d arilaw. Nessawal-as “
urmir ( ur imir) / arneḍru”
Err lwelha-k ɣer tigawt i mmalen yimyagen : ikerrez, tḥerrez deg umedya w5. Deg umedya-agi, tigawt la tḍerru,
maca ur tekfi, ur temmid, d arilaw. Nessawal-as “ urmir ussid” / arneḍru”. Ihi, arneḍru d tigawt iḍerrun neɣ ara yeḍrun.
Nezmer ad d-nesken tigawin-agi deg usegru n wakud i d- iteddun :

Imir-a
aneḍru ƒ arneḍru

Timeẓra

Aneḍru Arneḍru

Izri ibaw Izri ilaw Urmir aḥerfi Urmir ussid

Cfu

Di teqbaylit, takti n wakud, yemmal-itt unamek n tefyirt.


Di teqbaylit amyag ɣur-s snat n tmeẓra d tigejdanin :
n- Aneḍru : d ayen yeḍran, yebrez, yekfa, d ummid, d ilaw. Nessawal-as “ izri”
Izri yebḍa ɣef snat n tmeẓra : izri ilaw d yizri ibaw.
o- Arneḍru : d ayen iḍerrun, d ayen izemren ad yeḍru, ur yekfi, ur yebriz, ur yemmid, d arilaw.
Urmir yebḍa ɣef snat n tmeẓra : urmir aḥerfi, urmir ussid.

- 196 -
Ssefru

n-Kkes-d imyagen deg usefru-agi, terreḍ yal yiwen deg umkan-is di tfelwit i d-iteddun :

Aneḍru Arneḍru

Yeqqar ccix Muḥend u Lḥusin :


“ Aεebbuḍ yugar aεrur
Leǧwareḥ akk xeddment fell-as
Iεreqyab la d-ttakken
Tisyar la ẓẓadent kullas
Am win irebbun lebḥer
Ur yeqḍiε ḥedd lqima-s „

o- Kkes-d imyagen deg tefyar i d-iteddun, terreḍ yal yiwen deg umkan-is di tfelwit-a :

Aneḍru Arneḍru
Izri ilaw Izri ibaw Urmir aḥerfi Urmir ussid

- Yekcem wuccen taqeḍεit.


- Teksa taɣaḍt d wuccen.
- Lehwa tafukt, yewwi-d wuccen tameṭṭut.
- Ur nexdim, ur nesεi lweqt.
- Tiqesrit-is deg ubellaε, la yeṭṭammaε ddellaε.
- Tameṭṭut n lεali, tettban deg urgaz-is.
- Aḍebbal n taddart, ur as-ttnezzihen ara medden.
- Anda yewweḍ yicc-is, ad yaweḍ yiseɣ-is.
- Amcum, ad t-id-yas wass-is.
- Mkul yiwen ikemmez ajeǧǧiḍ-is.
- Ma tedder tenfeε, ma ulac timeqbert tewseε.
- Ur ttamen asif asusam.
- Tiṭ tenqes, ugel yekkes.
- Ur d-–itekkes usennan mebla idammen.
- Tettarew tezdayt tayni.
- Win yeddren ad t-id-addren.
- Yiwen, yesεa-ten irewwel fell-asen; wayeḍ, yettqellib fell-asen.
- Win ɣef ṛwiɣ tuẓwirin, yeffer fell-i tiẓurin.
- Win ur nettaggad, yessaggad.

- 197 -
05 Tazwert :

Izri ilaw Di temsirt iεeddan, twalaḍ s wudem ugzil snat n tmeẓra tigejdanin n
umyag: izri d wurmir. Tura, ad tebduḍ almad n tmeẓra-agi s kra n telqey.
Tamezwarut d tin yemmalen tigawt yeḍran, yekfan, yemmden ;
nessawal-as “izri”.

Ɣer

n- Yečča lmal, yefreḥ bab-is.


o- Win iɣef tewwa timmist-iw, yesderɣel-iyi tiṭ-iw.
p- Ma yesεa uqjun timẓin, bɣan-t akk medden i nnesba.
q- Tura, hraw userwal-is.
r- Ulamma berriket tzizwit, tamment-is ẓidet.
s- Sellawit yiẓenẓaren n yiṭij.

Lmed

Di (3) yimedyaten imezwura “ yečča, yefreḥ, tewwa, yesderɣel, yesεa, bɣan” d imyagen n tigawt. Mmalen tigawt
yeḍran, iberzen, yekfan, yellan; nessawal-as “ izri ilaw”
Di (3) yimedyaten- nniḍen, awalen “ hraw, berriket, ẓidet, sellawit” d imyagen n tɣara. Di tmeẓri, am yimezwura: d
“izri ilaw”.
Di teqbaylit, izri d ayen yezrin, yekfan, yemmden; ma di tmaheɣt, yella yizri ussid : yettili-d s uzuɣer n teɣri,
yemmal tigawt yemmden zik aya.
Amedya: yemmuut = yemmut zik zik.
Yella yizri ilaw, yella yizri ibaw ara twaliḍ di temsirin i d-iteddun. Izri ibaw d talɣa kan.
)Err lwelha-k:
Xas ulamma di tuget n tegnatin, izri ilaw yemmal tigawt yezrin, yemmden, yekfan; ɣur-s azalen nniḍen. Err lwelha-k
ɣer yimedyaten-agi:
n-Mulud Ferεun, yura ungal “Mmi-s n yigellil”.
o-Akka i yura di twenza.
Deg umedya amezwaru, amyag “yura” yemmal tigawt yemmden; maca imi d agetnamkan, yezmer ad yesεu azalen
nniḍen almend n unamek n tefyirt.
Amedya:
nYura ungal.
Dagi, asegru n wakud ɣur-s talast (axe du temps limitẓ).
oYura deg yixef-iw.
Dagi, asegru n wakud ur yesεi ara talast (axe du temps illimitẓ).
Ihi, mi ara yili umyag d agetnamkan, d awal i d-yernan fell-as i yettawin anamek :
Yečča imensi: tigawt temmed.
Yečča ugelzim-agi: d taɣara.
Err lwelha-k ɣer yimedyaten-agi :
nYečča, yerwa, yesfeḍ imi-s. (tigawt, temmed)
oWin i ten-yesεan, yerwa amdegger. (tigawt, ur temmid ara).Yemmal aḥulfu, yecban: lluẓeɣ, ffudeɣ, εyiɣ, yenɣa-iyi
usemmiḍ…
Err lwelha-k ɣer yimedyaten-agi:
nSsneɣ abrid, xḍiɣ-as.
oAdrim, yewεer i usisi, acemma ad yefsi.
Imyagen-agi deg yizri, mmalen tannumi(taɣara). Ma nerna-asen amernu n wakud, ad uɣalen d inemgalen.
Amedya:
Zik, yessen = Tura, ur yessin ara.
Tura, yeḥrec = zik, d ungif…
Err lwelha-k ɣer tefyirt i d-iteddun:

- 198 -
Ma kunwi tukim, nekkni urεad neṭṭis.
Dagi, amyag tukim yemmal tigawt yebdan tura kan.
Amedya:
Yuki-d mmi-m.
Yekker-d mmi-m.
Ihi:
Tuget n yimyagen deg yizri ilaw, mmalen tigawt yezrin, yemmden, yekfan ; maca,
llan wid yemmalen : aḥulfu, tannumi (taɣara), imir-a…

Izri, d yiwet ger tmeẓra tigejdanin n umyag. Yemmal tigawt neɣ taɣara yezrin, yekfan,
yemmden, yellan...
Izri, yebḍa ɣef snat n talɣiwin : izri ilaw d yizri ibaw.
Aneggaru-agi, d talɣa kan : ur d-yettili ma ur telli tzelɣa n tibawt“ ur „.

Lmed
n- Kkes-d imyagen yeftin deg yizri di tefyar i d-iteddun :
- Qbel ad k-issineɣ saḥeɣ, tura jerrbeɣ-k rtaḥeɣ.
- Ayen xedmen, yewwi-t wasif.
- Aɣyul-iw iruḥ, tabarda-s teqqim tettfuḥ.
- Anda nwiɣ tafat i ufiɣ lehwa tekkat.
- Ayen nesselmed, wa yettu-t, wa yettazu-t.
- Axxam d axxam nneɣ, aqjun yesseglaf fell-aɣ.
- Yeqqur usɣar-is.
- Aεudiw n baba d jeddi, rniɣ rrekba n deffir.
- Σni teččiḍ deg uɣenja?
- Anda akken i tufeg i ters.
- Mkul wa yettṣerrif seg wayen yesεa.
- Imawlan ṣebren, imεezzan kefren.
- Neẓẓad, neggar awren.
- Ḥebber uqbel ad teḍru.
- Lecɣal n taddart meqqrit, nekkni nekker-d meẓẓiyit.
- Lebɣi nneɣ meqqer, ul nneɣ meẓẓi.
- Tiyita terza win tuɣ.
- Atmaten-is ufgen ruḥen, netta yesskad s wallen.

o- Ssefti imyagen i d-iteddun deg yizri ilaw : els, lmed, ifsus, imɣur.
p- Fren tiririt yelhan :
Nesseqdac aṭas izri deg :
- uḍris amullis –/ deg uḍris amanaḍ/ deg uḍris agelman / deg uḍris imesfukel / deg uḍris imsegzi.

q- Acu tenniḍ deg yimyagen yeɣman s uzeggaɣ di tefyar i d-iteddun :


- Mi yeǧǧuǧeg wazduz, heggi-d imegran.
- Deg usaru “Tawrirt yettwattun” teqqar-as Σezzi i Meqqran :
“ Ma tuɣaleḍ-d, sserɣ tabrat-agi, tettuḍ ayen iεeddan »

- 199 -
06 Tazwert :

Amatar Twalaḍ di temsirin iεeddan d akken amqim ilelli, deg waṭas n tegnatin,
udmawan iɣelli, yettaǧǧa amkan i umatar udmawan. D amatar udmawan i
yemmalen udem, tawsit d umḍan ideg yefti umyag.

Ɣer
n- A laẓ rǧu taεacurt, ad ak-fkeɣ aḥeddur ad t-teččeḍ.
o- Iruḥ wul ad yekkes lxiq, yufa leḥbab d imuḍan.
p- Awal, ma wezzil yefra; ma ɣezzif, ad d-yini kra.
q- Argaz, ikerrez; tameṭṭut, tḥerrez.
r- La nettcuddu tagut s aḍu.
s- Ma kunwi tura i tukim, nekkni urεad neṭṭis.
t- Teswamt qeḍran d yilili ɣef wudem n tlelli.
u- Ttruẓun yizmawen, tetten wuccanen.
v - Akken mbaḍanent i myussanent.
w-Akken semmḍit i tekksen fad.

Lmed

Err lwelha-k ɣer usekkil yeɣman s uzeggaɣ deg yimedyaten-agi : d netta i yemmalen udem iɣer yefti umyag. Ɣef
wayagi i as-nessawal “ amatar udmawan”
Am wakka tattwaliḍ, amatar udmawan ifetti almend n wudem (amezwaru, wis sin, wis krad), tawsit (amalay d wunti),
amḍan (asuf d usget).
Deg umedya amezwaru, amatar udmawan “--------ɣ” yemmal udem 1u asuf. Ur ifetti ara almend n tewsit. Deg
umedya amezwaru, amatar udmawan
“ t..........ḍ” yemmal udem w2 asuf. Ur ifetti ara almend n tewsit.
Deg umedya w2, amatar udmawan “ i / y........” yemmal udem w3 amalay asuf.
Deg umadya w3, amatar udmawan “ y........” yemmal udem w3 amalay asuf. Amatar-agi di kra n temnaḍin, ur d-
yettban ara deg yimyagen n tɣara “ wezzil, ɣezzif”
Deg umedya w4, amatar udmawan “ t.........” yemmal udem w3 unti asuf. Amatar-agi yettban-d deg yimyagen n tɣara,
maca di taggara n umyag, yecban ma nenna-d :
Ulamma berriket tzizwit, tamment-is ẓidet
Deg umedya w5, amatar udmawan “ n........” yemmal udem 1u asget. Amatar-agi ur ifetti ara almend n tewsit.
Deg umedya w6, amatar udmawan “ t.....m” yemmal udem w2 amalay asget.
Deg umedya w7, amatar udmawan “ t.....mt” yemmal udem w2 unti asget.
Deg umedya w8, amatar udmawan “ ......n” yemmal udem w3 amalay asget.
Deg umedya w9, amatar udmawan “ ......nt” yemmal udem w3 unti asget.
Deg umedya w10, amatar udmawan “ ......it” yettban-d kan deg yimyagen n tɣara; d amatar n usget, ur ifetti ara.
Am wakken twalaḍ di temsirin n tjerrumt, amatar udmawan d asentel n tefyirttumyigt; d netta i d amigaw.
Di tmaziɣt, amatar udmawan yezga yenṭeḍ ɣer umyag. Ur yezmir ad yili umyag yeftin mebla amatar n wudem. I
izemren ad yekk gar-asen, ala izelman n umyag (aswaɣ, attwaɣ d umyaɣ) am wakken ara twaliḍ di temsirin n umawal.

Cfu
Amatar udmawan d ayen nrennu i umyag akken ad t-nessefti.
Amatar udmawan ifetti almend n wudem, tawsit d umḍan.
Amatar udmawan yezga yenṭeḍ ɣer umyag.
Amatar udmawan d asentel n tefyirt tamyagant.
Ha-tt-a tfelwit n umatar udmawan n umyag amagnu.
Udem 1u SF ----------ɣ 1u SG n-----

- 200 -
W2 SF t-------ḍ W2 [Link] t------m
W3 [Link] i / y------ W2 [Link] t------mt
W3 [Link] t----- W3 [Link] ------n
W3 [Link] ------nt
Ha-tt-a tfelwit n umatar udmawan n umyag n tɣara2:
Udem [Link]:……….ɣ Udem [Link]: ………..it
Udem w2. SF:……..ḍ Udem [Link]:…….it
Udem [Link]:……. Udem [Link]:……..it
Udem [Link]:…….t Udem [Link]:…….it
Udem [Link]:……..it

Ssefru

n- Efk-d udem, tawsit d umḍan n umatar udmawan deg yimyagen i –d-iteddun : turiḍ, tlemdem, yeggul, uɣalen, swiɣ,
tger, uɣalen, twalamt, melluleɣ, mellul, mellulet, mellulit.
o- Fren tiririt yelhan :
Mi ara d-ssenkdeɣ iman-iw, ad sqedceɣ amatar udmawan n wudem :
- amezwaru
- wis sin
- wis krad
Mi ara d-ssenkdeɣ ameddakkel-iw, ad sqedceɣ amatar udmawan n wudem :
- amezwaru
- wis sin
- wis tlata
p- Efk-d udem, tawsit d umḍan ideg ftin yimyagen di tefyar i d-iteddun, tsemdeḍ tafelwit-a:

Amyag Udem Tawsit Amḍan


1u W2 W3 amalay unti asuf Asget

Mi mnasaben, mwaraten.
Tewweḍ tkerza s aḥdid.
Yettneqlab am tata.
Argaz am tkermust : daxel, ẓid; s ufella, d asennan.
Tajlibt, teswa; azger, iɣunfa.
Asɣar tḥeqreḍ i lkanun, d win ara k yeεmun.
Ssufeɣ-iten-id lsan, ur yeẓri ḥedd ɣefwaydeg nsan.
Leεyub, ttraǧun tewser.
Leḥya, tessizwiɣ; lxuf, yessiwriɣ.
Ur yexliq wi ur yerẓiq.
Laman, wwin-t waman.
q-Err taseddart i d-iteddun ɣer wudem w3 unti asget :
... ihi taqcict-nni meqqret. Truḥ ad d-tagem aman si tala. Mi tewweḍ, tufa snat n tlawin…Akken d imi tekker ad
tessendi asagem, tenna-as yiwet deg-sent : « Aẓ akkin a timnejlit n sebεa wayetma-s ».

r- Err taseddart i d-iteddun ɣer wudem 1u asget :


Ḥsiɣ s wuguren d uhimi ara iyi-d-yemmaggren di tallit anida iɣil igezzem awal. Maca ččureɣ ul-iw d asirem akken
ad d-heggiɣ ussu ideg ara d-kkren wid ara ibeddlen taswiεt. Am wass-a, idles n yimarawen-iw ad yafeg s yifarrawen-is.
Lmulud n At Mεemmer
Seg : Awal ɣef Dda [Link]ẓrigin “Asalu”

2
Am wakken i d-nenna yakan, llant temnaḍin ideg amyag n tɣara ifetti am umyag n tigawt. Amedya: tama n tmurt n Leqbayel iqublen ilel
agrakal(adrar n At Jennad)

- 201 -
07 Tazwert :

Di temsirin iεeddan, twalaḍ yiwet ger tmeẓra tigejdanin n umyag : izri.


Izri ibaw Izri yezmer ad isεu yiwet n talɣa, qqaren-as “ izri ibaw”

Ɣer
n- Ur teččiḍ ur terbiḥeḍ ay ul, ur temniεeḍ seg ccḥani.
o- Ur nɣiɣ ur ukireɣ, qqaren-as wagi d ḍḍalem.
p- Ur nexdim ur nesεi lweqt.
q- Yebɣa ad tt-id-yeẓẓeg ur turiw.
r- Ur d-yuri ur d-iban later-is.

Lmed
Am wakka tettwaliḍ deg yimedyaten-agi, ur d-tettili tibawt ma ulac tazelɣa n tibawt “ ur” neɣ tasɣunt n tibawt “ mer /
lemmer, urεad, werǧin”... Ɣef waya i yettuneḥsab yizri ibaw d talɣa tuqqint. Err tura lwelha-k ɣer yimyagen yeftin deg
yizri ibaw. Err-iten akk ɣer wudem w3 amalay asuf deg yizri ilaw, terreḍ-ten ɣer yizri ibaw.
yečča / ur yečči (a / i)
yerbeḥ / ur yerbiḥ (e / i)
yemneε / ur yemniε (e / i)
yenɣa / ur yenɣi (a / i)
yekker / ur yekkir (e / i)
yexdem / ur yexdim (e / i)
yesεa / ur yesεi (a / i)
yura / ur yuri (a / i)
iban / ur iban (a / a)

Acu twalaḍ ?
Deg yimedyaten-agi, tban-d talɣa n yizri ibaw: d “ i “ aneggaru neɣ sdat tergalt taneggarut. Maca, llan yimyagen ur
nesεi ara talɣa n yizri ibaw : iban / ur iban (a / a)

Anwi-ten ihi yimyagen ilan talɣa n yizri ibaw ?


At kradet n tergalin war tiɣri :
- rbeḥ / yerbeḥ / ur yerbiḥ
- mneε / yemneε / ur yemniε
- xdem / yexdem / ur yexdim…
At snat n tergalin war tiɣri :
- ečč / yečča / ur yečči
- enɣ / yenɣa / ur yenɣi
- els / yelsa / ur yelsi...
At teɣri “a” d tamezwarut :
- aker / yuker / ur yukir
- arew / yurew / ur yuriw
- af / yufa / ur yufi…
At teɣri “u” d taneggarut :
- sεu / yesεa / ur yesεi
- aru / yura / ur yuri
- kru / yekra / ur yekri…
Imyagen nniḍen akk, yiwen ur yesεi talɣa n yizri ibaw.
Di taggara, h a-tent-a-n ɣur-k kra n timawin ɣef talɣa tibawt s umata :

- 202 -
Di teqbaylit, talɣa tibawt ɣur-s sin n yiferdisen : “ ur… ara” Tikwal iɣelli uferdis wis sin “ara” mi ara :
- mlilent snat n tibawin ta sdat ta :
Amedya : -Ur ddireɣ ur mmuteɣ
- Ur nɣiɣ ur ukireɣ
- Ur nexdim ur nesεi lweqt …
- tili tibawt tummidt :
Amedya : - Welleh ur as-kniɣ i ddel.
- Welleh ur kcimeɣ axxam-is….
- yili umigaw neɣ asemmad d isem neɣ d amqim s unamek arummil :
Amedya : -Yiwen ur d-yusi
- Kra ur yeḍri.
- Ḥedd ur yeεlim.
Tibawt tummidt, tezmer ad tili s talɣa-agi :
›ur + amyag + kra -------------- ur fhimeɣ kra
› ur + amyag + acemma --------ur fhimeɣ acemma
› kra + ur + amyag -------------- kra ur yelli
› ur + amyag + tigert ---------- -ur ẓriɣ tigert
› ur + amyag + ḥedd ------------ur yeεlim ḥedd wi-t ilan.
Tazelɣa n tibawt “ur” tettemgarad seg tantala ɣer tayeḍ, ula si tmeslayt ɣer tayeḍ :
- ur ------------taqbaylit, tacawit
- ul ------------taqbaylit, tumẓabt d tmeslayt n Wargla
- ud -----------tacawit
- wel ----------tumẓabt d tmeslayt n Wargla
- wer ----------tamaheɣt
Aferdis wis sin n tibawt“ ara“ yettemgarad ula d netta si tantala ɣer tayeḍ.
Di tcawit, nettaf talɣa : u (d) --------- c (a)
Amedya : - yekrez / ud yekriz-c
- ad yekrez / ud ikerrez-c
- yusa-d / ud yusi-ca…
Di tcelḥit, tamaheɣt, tumẓabt d tmeslayt n Wargla, tazelɣa n tibawt « ur » neɣ yiwen ger wudmawen-is, temmal
weḥd-s tibawt, ur teḥwaǧ ara aferdis wis sin.

Di kra n tmeslayin n Lmerruk, aferdis « ka / ca » izewwir tazelɣa n tibawt « ur »


Amedya : ca ur yuɣ = ur d-yuɣ ara.
Di trifit, talɣa tibawt teqreb ɣer tin n tcawit : ur----cra / ca / ci.

Cfu
Izri, yezmer ad yesεu yiwet n talɣa, qqaren-as “ izri ibaw”.
Izri ibaw d talɣa tuqqint: ur yettili ma ur telli tzelɣa n tibawt « ur » neɣ tasɣunt n tibawt
mer / lemmer, mazal, werǧin, urεad….
Talɣa n yizri ibaw d tiɣri “i” i yettilin di taggara n umyag neɣ sdat n tergalt taneggarut.
Talɣa n yizri ibaw tettili deg yimyagen :
ḍ at (3) tergalin war tiɣri.
ḍat (2) tergalin war tiɣri.
ḍ at teɣri “a” d tamezwarut.
ḍ at teɣri “u” d taneggarut.
ḍrnu amalal “ili” yella/ ur yelli

Ssefru
n- Kkes-d imyagen yeftin deg yizri ibaw, teččareḍ tafelwit-agi :

Imyagen yesεan talɣa n yizri Imyagen ur nesεi ara talɣa n


ibaw yizri ibaw

- 203 -
- Aḥlil win ur nessendu, iɣil mazal d anebdu.
- Ma kunwi tura tukim, nekkni mazal neṭṭis.
- Ur yelli yiwen am nettat, abeḥri tili.
- Ur yebni ḥedd ddunit-is weḥd-s
- Yenna-as wuccen : “ha-tt-a-ya ccetwa, ur sεiɣ lmal ara teɣder tefsut, ur sεiɣ tameṭṭut iwimi ara d-awiɣ lqut, mi d-yeɣli
udfel, ad ṭṭseɣ, ad d-rreɣ tabburt”
.- Yir aceqquf, leεmer yerriẓ.
- Nebzeg ur neksi.
- Sewwqeɣ ɣer sin leswaq: yiwen yexla, wayeḍ ur yeεmir ara; lbiε ssenzeɣ, aqbaḍ ur d-qbiḍeɣ ara.
- Mcabaken ur uɣalen s amennuɣ.(1)
- Dderya iwimi ur ččiɣ nnfeε, ddfeε.
- Ur yeεdil ara lεali d dduni.
- Ar azekka, ma nedder, ur nemmut ara3.
- Ma tekrez idurar, ur tεedda ara.
- Ur yeḥric, ur yeḍric.
- Ulac tuggi ur ncaḍ.
- Lqaεa, nteddu akk fell-as; igenni, ḥedd ur t-yewwiḍ.

o- Err imyagen i d-iteddun ɣer yizri ibaw :


yerwel, ffɣen, kecmeɣ, teddrem, mmɣent, tečča, nelsa, slant, teswamt, urzen, udfent, ufan,
ugment, yusem, uyseɣ, teddam, nefra, bran, yessa, tezza, turamt, ǧǧan, tgen.

p-Err imyagen i d-iteddun ɣer yizri ibaw, tiniḍ-d deg wacu i mgaraden d wid n ulaɣmu w2:
iruḥ, iεedda, tlulem, mmuten, teggullemt, tessuter, wwin, uɣalent, ugiɣ, neččur,teqqimeḍ, tmuqel, yefsi, tnudam, iru,
xsin, tettuḍ, tḥulfam, nelli, tmal, ifur, iseqqa, zwiɣ.

4- Err yal amyag deg umkan-is di tfelwit i d-iteddun :

At (3) tergalin war At (2) tergalin war At teɣri “a” d At teɣri “u” d
tiɣri tiɣri tamezwarut taneggarut

rwel, aru ffeɣ, af, krez, ẓẓu, lmed, sew, llem, els, kcem, as, eks, gzu, lḥu, ers, qqim, agem, sel, ali, ruḥ, ttu, mger, bnu,
knu,fsi, bri, msel, zdem, ader, zwi.

3
Imyagen :ur uɣalen,ur nemmut ara,di talɣa d izri ibaw ;ma deg unamek n tefyirt,mmalen tigawt urεad teḍri.

- 204 -
08 Tazwert :

Di temsirin iεeddan, twalaḍ yiwet ger tmeẓra tigejdanin n umyag : izri


Urmir ilaw, izri ibaw. Tura ad tlemdeḍ yiwet n tmeẓri nniḍen s wazal-is.
S tzelɣa “ad“ Nessawal-as “urmir”.

Ɣer

I
n- Imi d ara nemmet, ulayɣer neg lhemm d asummet.
o- Tin iwimi tzad ṣṣifa, inint-as: ha-tt-a-n am ubellar ur nesεi leɣyar
p- Win iwimi ifut ccɣel, yini-as xedmeɣ; win iwimi ifut wawal, yini-as sliɣ; win iwimi ifut seksu,yini-as ṛwiɣ.
II
n- Urfan n umceddal : mi yelluẓ, ad iɣeẓẓ taqejjirt-is.
o- Ad ken-idel Rebbi s ubernus n sser.
p- Awer tt-yecbek Rebbi fell-aɣ.
III
n-Argaz d tmeṭṭut ma ur msebɣan, ula ara d-gen yimawlan.
o- Ay iles yellan d aksum, d acu ara k-yerren d iɣes.
p- Ɣas ruḥ nekk yid-m ad nebḍu, neɣ qqim d nekk ara iruḥen.

Lmed

Di tazwara, ur tettu ara: di tmaziɣt, llant snat n tmeẓra tigejdanin : aneḍru iwimi nessawal “izri” d warneḍru iwimi
nessawal “urmir”.

Tis snat, ur tettu ara belli di tmaziɣt, d anamek n tefyirt i yemmalen imir n tigawt, mačči d timeẓri s timmad-is.

Err tura lwelha-k ɣer yimyagen : neg, inint, yini deg yimedyaten n taggayt tamezwarut. I yiman nsen kan, ur aɣ-d-
beggnen ara imir n tigawt. Ɣef wayagi i nessawal i tmeẓri-agi “urmir” (ur imir).
Ihi, urmir ur yezmir ara ad yili d timeẓri i yiman-is, ur tezmir ara ad tebdu tefyirt yis-s. Ihi, urmir d talɣa tuqqint.
Imyagen « neg, inint, yini » deg yimedyaten n taggayt tamezwarut, ftin deg wudem w3 amalay. I yemmalen ayagi d
amatar udmawan. Ma nekkes-it, d acu ara d-yeqqimen?
Ad d-teqqim talɣa taḥerfit “eg –- ini -– ini” Akken i yella lḥal ula deg yimedyaten nniḍen. Ihi urmir d talɣa taḥerfit
iwimi yerna umatar udmawan.
Urmir, d talɣa tuqqint. Melmi yettuɣal d talɣa tilellit ?
Yezmer wurmir ad yuɣal d talɣa tilellit, ma nerna-as tazelɣa n wurmir “ad”.
Ihi, ad + urmir = talɣa tilellit (tezmer ad tebdu yis-s tefyirt) am deg yimedyaten n taggayt tis snat.
Deg yimedyaten n taggayt tis snat, urmir d talɣa tilellit, tebda yis-s tefyirt acku nerna-as tazelɣa n wurmir “ad”
Ger wurmir d tzelɣa n wurmir, zemren ad kken yiferdisen nniḍen, yecban:
- amqim awṣil numyag: “d acu ara k-yerren”, “ad ken-idel”
- tazelɣa n tnila: “ amcum ad t-id-yas wass-is”.
Deg umedya w3 n taggayt tis snat, temlal-d tzelɣa n wurmir “ad” d tzelɣa n tibawt “ur”, uɣalent am wakken d yiwen
wawal “ awer” i nesseqdac di tefyar yemmalen asfillet ibaw.
Ihi : ad + ur = awer
Am wakken i d-nenna yakan, urmir ur yezmir ara ad yili i yiman-is. Deg yimedyaten n taggayt tis snat, nerna-as tazelɣa
n wurmir “ad”. Acu i as-yefkan anamek i wurmir deg yimedyaten n taggayt tamezwarutù¡?
Mi ara yili wurmir war tazelɣa “ad”, ilaq ad yili yezwar -as umyag yeftin di tmeẓri- nniḍen; d winna ara as-yefken
anamek. Ayagi d ayen ara twaliḍ di temsirin i d-iteddun.
Err tura lwelha-k ɣer yimedyaten n taggayt tis kradet.

- 205 -
Deg yimedyaten-agi, d aferdis”ara” i yeṭṭfen amkan n tzelɣa n wurmir “ad” acku tafyirt d tamassaɣt.
Am wakken i twalaḍ di temsirin n tjerrumt, awal “ara” d uddis: yebna ɣef sin wawalen: “a” d yiwen ger wudmawen n
umqim amassaɣ + “ra” d tazelɣa n wurmir.
Ihi : a + ra = ara
Di sin yimedyaten ineggura n taggayt tis kradet, “ara” yemmal amaɣun n wurmir am wakken ara twaliḍ di temsirin i d-
iteddun.
Ama s tzelɣa “ad” ama mebla tazelɣa, azal n wurmir yemmal-it unamek n tefyirt ideg yettwaseqdec. Ayagi d ayen ara
twaliḍ s telqey di temsirin i d-iteddun.

Cfu

Urmir d yiwet ger tmeẓra tigejdanin n umyag.


Urmir d talɣa taḥerfit iwimi yerna umatar udmawan.
Urmir d talɣa tuqqint : ur yettilli i yiman-is, ur tbeddu yis-s tefyirt.
Ad + urmir : d talɣa tilellit : tezmer ad tebdu yis-s tefyirt.
Yella wurmir war tazelɣa “ad”, anamek-is almend n umyag amezwaru.
Azal n wurmir s tzelɣa “ad” yemmal-it unamek n tefyirt.

Ssefru

n- Efk-d (5) tefyar deg-sent amyag yeftin deg wurmir s tzelɣa “ad”.
o- Efk-d (5)tefyar deg-sent amyag yeftin deg wurmir war tazelɣa “ad”.
p- Efk-d (2) n tefyar deg-sent tazelɣa “ara” tesselkem amyag amaɣun.
q- Efk-d (2) n tefyar deg-sent tazelɣa “ara” tesselkem amyag udmawan.
r- Efk-d (5) n tefyar deg-sent tazelɣa n wurmir “ad” teselkem tazelɣa n tibawt “ur” :
(ad + ur = awer)
s- Smed ilem s yiwet ger tzelɣiwin-agi : ad -– ara
- Ayen yečča uqelwac, ... t-txelles teglimt-is.
- Yeggumma wul … kem- yettu.
- Win ... ikecmen s agraw, ur yessin d acu ... d-yini, win... iruḥen ... d-yaker, deg yiḍ iteddu yettɣenni; d win
yettcehhiden ɣef wayen ur yeẓri.
- Ddu d umcum ... taɣeḍ di ccum-is.
- Anda yewweḍ yicc-is, … yaweḍ yiseɣ-is.
- Yiwwas ... d-yenṭeq wakal, kul tardast ... tsiwel i mmi-s.
- Urfan n umceddal: mi yelluẓ, ... iɣeẓẓ taqejjirt-is.
- Mi yelluẓ, ... iɣenni.
- Adfel, mi ... iteqqes; ... d-yernu gma-s.
- Acu ... d-tagmeḍ si lkanun? D iɣiɣden.
- Adrim, yewεer i usisi; acemma, ... yefsi.
t- Acu yekkan ger wurmir d tzelɣa-s deg tefyar i d-iteddun :
- Win yeddren ad t-id-addren.
- Win ijerrben, ad as-yini aḥlil.
- Ayen tmegreḍ ad t-tesrewteḍ.
- Amcum, ad t-id-yas wass-is.
- Ɣur-k ad k-εeǧben a sidi leḥnak, llan ula ɣef uqjun ḥaca-k.
- Ttrunt tsariwin mi ara d-lalent teḥdayin.
- Acu ara ak-d-yefk win izelṭen, ay ameksa n tɣeṭṭen.
- Ar melmi ara ak-tidir yemma-k, a win yuɣen taderɣalt!
- Ar t-yaf Ssaεid i yiman-is, ad t-imenni i lǧar-is.
- Asɣar tḥeqqreḍ i lkanun, d netta ara k-yeεmun.

- 206 -
09 Tazwert :

Azal n wurmir s Di temsirt iεeddan, nger-d tamawt ɣef wazal n wurmir s tzelɣa “ad”.
tzelɣa “ad” Yettemgarad almend n unamek n tefyirt. Tura, ad tlemdeḍ yiwen ger
I) Imal wazalen n wurmir s tzelɣa “ad”, d imal.

Ɣer

(I)
n- Win yeddren, ad t-id-addren.
o- Amcum, ad t-id-yas wass-is.
p- Ayen txedmeḍ, ad t-tafeḍ.
q- Tewweḍ tiddi, ad tt-ttleɣ.
r- Xdem lxir i udɣaɣ, ad ak-t-yerr.
(II)
n- Qabel ad teddu d tislit.
o- Azekka ad ruḥeɣ ɣer tmurt.
p- Ad t-waliɣ tameddit-a.

Lmed

Di tazwara, uɣal ɣer usegru n wakud ideg d-nesken snat n tmeẓra tigejdanin n umyag:
Imir-a

Izri Urmir
Urmir, d ayen ur neḍri. Ayen ur neḍri, yezmer ad yeḍru akka nteddu. Nessawal-as « imal »
Tin ɣer-s, tewwi-d ad nessemgired ger tmeẓri d wakud : di tmaziɣt, anagraw n umyag yebded ɣef tmeẓri (amek teḍra
neɣ amek tḍerru tigawt) am wakken i temmal daɣen ilaw d yibaw. Ma d akud d ayen i nezmer ad nefhem, adda ines d
timeẓri.
Llan (3) wudmawen n wakud:
1- Taɣuri n tmeẓra:
Dagi, d timeẓri ara yettwafehmen d akud. Akken i yella lḥal deg yimedyaten n taggayt tamezwarut. Deg yimedyaten-
agi“ ad addren, ad yas, ad tafeḍ, ad ttleɣ, ad yerr” di tmeẓri, d urmir s tzelɣa “ad”; deg wakud, d imal acku anamek n
tefyar-agi yesskan-aɣ-d belli tigawt ad teḍru deg yimal.
2- Akud s tmerna n umernu n wakud:
Dagi, d amernu i yemmalen akud, mačči d timeẓri. Akka dɣa i yella lḥal deg yimedyaten n taggayt tis snat. Deg
yimedyaten-agi, i yemmalen imal d imerna “ qabel, azekka, tameddit-a”.
3- Akud s tmerna n umalal:
Talɣa-agi, ad tt-twaliḍ di temsirin i d-iteddun.

Cfu

Urmir s tzelɣa “ad”, yemmal ayen ur neḍri. Ayen ur neḍri, yezmer ad yili d imal. Imal, yezmer ad yili :
ḍ s tɣuri n tmeẓri ( ad + urmir = imal)
ḍ s tmerna n umernu n wakud i wurmir s tzelɣa “ad”: amernu n wakud + ad + urmir = imal.

- 207 -
Ssefru

n- Efk-d (5) tefyar ideg urmir s tzelɣa “ad” yemmal imal


o- Efk-d (2) tefyar ideg imal yella-d s tmerna n umernu n wakud.

- 208 -
10 Tazwert :

Azal n wurmir s Di temsirt iεeddan, twalaḍ yiwen ger wazalen n wurmir s tzelɣa “ad“ -
tzelɣa “ad” imal -. Tura, ad tlemdeḍ azal-nniḍen yegget deg umeslay nneɣ n yal ass.
II) Asfillet Nessawal-as “asfillet“.

Ɣer

I
n-Ad kem-idel Rebbi s ubernus n sser d tlaba n liser.
o-Yeqqar ccix Muḥend u Lḥusin:
“A wi yeddan d wi t-yifen, ad ɣer-s iεaned ad t-yaweḍ”.
p-Ad yessifses Rebbi fell-aɣ ccedda.
q-Ad yeg Rebbi ur tceqquḍ ur tbelluḍ.
II
n-Awer tt-yecbek Rebbi fell-aɣ.
o-Awer yekkes i wallen ayen ẓrant.
p-Awer yekkes Rebbi amcic i yiɣerdayen.
q-Awer teḍru yid-wen ay at tura, am useklu iwimi gezmen yiẓuran.

Lmed
Di tazwara, yelha ma nesmekta-d ansi i d-yekka wawal “awer”. Am wakken i nwala yakan di temsirin n tjerrumt, d
snat n tzelɣiwin i d-yemseḍfaren, uɣalent am wakken d yiwen wawal:
Ad + ur = awer
Deg yimedyaten n taggayt tamezwarut, urmir s tzelɣa “ad’’ yemmal asfillet. Ssawalen-as s Tefransis “l’optatif”.
Deg yimedyaten n taggayt tis snat, urmir s tzelɣa “ad” yemmal asfillet, maca talɣa ines d tibawt. Ssawalen-as s
Tefransist “optatif négatif”
Ad + ur (awer) + urmir = asfillet ibaw

Cfu

Urmir s tzelɣa “ad”, yemmal ayen ur neḍri. Ayen ur neḍri, yezmer ad yili d imal neɣ d asfillet.
Asfillet ɣur-s talɣa tibawt.

Ssefru
Efk-d:
-(5) n tefyar ideg urmir s tzelɣa “ad” yemmal asfillet.
-(5) n tefyar i deg urmir s tzelɣa “ad” yemmal asfillet di talɣa tibawt.

- 209 -
11 Tazwert :

Azal n wurmir s Di temsirt iεeddan, twalaḍ sin wazalen n wurmir s tzelɣa“ad“ : imal d
tzelɣa “ad” usfillet. Tura, ad tissineḍ azal nniḍen, nessawal-as : tarelkint neɣ arilaw.
III) Tarelkint

Ɣer

n-Mi d-tekcem Fransa tamurt n Leqbayel, Si Muḥend u Mḥend ad yili rbaεṭac n yiseggasen di tudert-is.
o-Aqcic-nni i tt-yuɣen ad yili akka annect-ik.

Lmed

Deg yimedyaten-agi, urmir s tzelɣa “ad” ur immal la imal la asfillet; yemmal tarelkint (irrẓel). Mi ara d-nini
“ad yili rbaεṭac n yiseggasen di tudert-is”, anamek-is: ahat ur yewwiḍ ara neɣ ahat iεedda cwiṭ i rbeεṭac n
yiseggasen. Nenna-d ayagi acku ur netḥeqqeq ara ɣef useggas deg ilul Si Muḥend u Mḥend.

Cfu

Urmir s tzelɣa “ad”,yemmal ayen ur neḍ[Link] ur neḍri,


yezmer ad yili d imal, d asfillet neɣ d tarelkint

Ssefru

n- Efk-d (2) n tefyar i deg urmir s tzelɣa “ad” yemmal tarelkint.


o- Yeqqar Sliman Σazem:
“A widen ijebbden leqlam
Init-iyi-d ma turam
Ɣef widenni iɣur zzman
Di lmeḥnat ma tesεeddam
Ad yili tjerrbem tecfam
Amek i ken-id-mmugren wussan
Ma yella tεacem terwam
Di ddunit tcaxem tezham
Ur yelli d acu ken-yecqan”.
p- Fren tiririt yelhan: Deg usefru-agi, urmir s tzelɣa “ad” yemmal:
- Imal
- tarelkint
- asfillet

- 210 -
12 Tazwert :

Azal n wurmir s Di temsirin iεeddan, twalaḍ krad (3)wazalen n wurmir s tzelɣa “ad” :
tzelɣa “ad” imal, tarelkint d usfillet. Tura, ad tissineḍ azal nniḍen, nessawal-as :
IV) Tannumi “tannumi” neɣ amata.

Ɣer

n- Mi d-nekker tanezzayt, ad neddem asagem ɣer tala. Mi d-nuɣal, ad d-nger tisirt, ad d-nezḍ irden neɣ timẓin akken
ad nseww imekli.
o- Mi d-tewweḍ tefsut, ad d-nessired taduṭ. Mi tekkaw, ad tt-nefsu, ad tt-nesqerdec, ad tt-nellem, syin ad nger aẓeṭṭa.
p- Mi ara nebɣu ad nseww abazin, ad nruḥ ɣer lexla, ad d-nekkes tazegḍuft, tiɣiɣac, tasemmumt d waṭas n tugwin-
nniḍen. Mi d-newweḍ s axxam, ad tent-nsired, ad asent-nekkes ayen yerkan d wayen yeεṣan, ad tent-negzem am
tẓemmit, ad neččar taqedduḥt, ad tt-nerr ɣef lkanun...

Lmed

Deg yimedyaten-agi, urmir s tzelɣa “ad” ur yemmal la imal, la asfillet, wala tarelkint. Yesskan-d akala n kra n
urmud neɣ n kra n tɣawsa s umata. Nessawal-as “amata” neɣ “tannumi”. Talɣa-agi, nesseqdac-itt s waṭas deg uglam n
urmud.

Cfu

Urmir s tzelɣa “ad”, yemmal ayen ur neḍri. Ayen ur neḍri yezmer


ad yili d imal, dasfillet, d tarelkint neɣ d amata.

Ssefru

n-Efk-d (2) tefyar ideg urmir s tzelɣa “ad” yemmal amata.


o-Fren yiwen ger yirmad i d-iteddun, tiniḍ-d amek i d-yettili4

)azway n uzemmur,
)amsal,
) timecreḍt,
)tacemlit n taddart,
) tiqqar,
)tuqqna tuffra,
)timlilit n ddabex uḍar.

4
Tzemreḍ ad tferneḍ armud-nniḍen.

- 211 -
13 Tazwert :
Di temsirin iεeddan, twalaḍ (4) wazalen n wurmir; yemmal-iten
Azal n wurmir s unamek n tefyirt: imal, asfillet, tarelkint, amata. Tura, ad tissineḍ azal
tzelɣa “ad” nniḍen, icudd ɣer tseddast, ɣer wassaɣen ger wawalen di tefyirt .Mi ara
V) Asumer yernu wurmir s tzelɣa “ad” ɣef umyag ameskar, yettuneḥsab d asumer
imsentel imsentel.

Ɣer
I
n- Tekker tgerfa ad telḥu tikli n tsekkurt, teεreq-as tikli n tyaziḍt.
o- Iruḥ wul ad yekkes lxiq, yufa leḥbab d imuḍan.
p- Ruḥ ad d-tawiḍ, bedd ad twaliḍ, qqim ulac.
q- Yeεreḍ ad yexdem am netta, ur yezmir ara.
r- Iɣil ad yaweḍ lebɣi-s, mebla ma ixemmel i yiɣil-is.
s- Yeggumma wul ad kem-yettu.
t- Bɣiɣ ad rebḥeɣ lemziyya, fkiɣ cclaḍa i uɣyul, ziɣen ččureɣ d nneyya, ḍemεeɣ lxir di bu uxlul
II
n- Ḥader ad k-εeǧben yisɣan s tlaba-nni lsan.
o- Ɣur-k a wagi deg-i yeḍsan ad tǧeεleḍ d lehhu i telhiḍ.
III
n- Ilaq ad txedmeḍ lewqam.
o- Yessefk ad taɣeḍ awal i lwaldin-ik.
IV
n- Lemmer i as-tenniḍ ad yegmen.
o- Lukan i t-iwet laẓ s aqerru, ad yecfu.

Lmed

Deg yimedyaten n taggayt tamezwarut, urmir s tzelɣa “ad” yerna-d ɣef umyag ameskar. Ha-ten-a kra n yimyagen
imeskaren : izmir, bɣu, εreḍ, agi, nadi, ggami, ffeɣ, ɣil, kker, ruḥ, bedd, εeddi...
Am wakken i nwala di temsirin n tjerrumt, amyag ameskar yettuneḥsab d asumer agejdan, ma d urmir s tzelɣa “ad”
yettuneḥsab d asumer imsentel. Tuqqna ger sin n yisumar tettili-d s unamek kan.
Amedya : Tekker ad telḥu
Asumer agejdan Asumer imsentel
Deg yimedyaten n taggayt tamezwarut, urmir s tzelɣa “ad” yemmal (iswi)
Amedya: Tekker tgerfa ad telḥu = Tekker tgerfa akken ad telḥu
Deg yimedyeten n taggayt tis snat, urmir s tzelɣa “ad” yerna-d ɣef kra n yiferdisen swayes i d-njebbed lwelha n
walbaεḍ : ḥader, ɣur-k, balak...
D tidet, awal “balak” yemmal tarelkint
Amedya : Balak ad d-yas = ahat ad d-yas = yezmer ad d-yas
Deg yimedyaten n taggayt tis kradet, urmir s tzelɣa “ad” yerna-d ɣef kra n talɣiwin tarudmawanin: ilaq, yessefk,
yewwi-d...
Talɣiwin-agi mmalent “ahuccel/asḍulli”. Nessawal-asent talɣiwin tarudmawanin acku ur fettint ara almend n wudem,
tawsit d umḍan.
Ilaq ad txedmeḍ / ilaq ad nexdem / ilaq ad xedment
Deg yimedyaten n taggayt taneggarut, urmir s tzelɣa “ad” yerna-d ɣef kra n tesɣunin n usentel i yemmalen tawtilt :
lemmer, mer, lukan, ma...

- 212 -
Cfu

Urmir s tzelɣa “ad” yemmal ayen ur neḍri. Ayen ur neḍri yezmer ad yili : d imal, d asfillet,
d tarelkint, d amata neɣ d asumer imsentel. Yemmal iswi, ahuccel, tawtilt...
Urmir s tzelɣa “ad” yemmal iswi, mi ara d-yernu ɣef umyag ameskar.

Ssefru
n- Efk-d (5) n tefyar ideg urmir s tzelɣa “ad” yemmal iswi.
o- Efk-d (2) n tefyar ideg urmir s tzelɣa “ad” yerna-d ɣef kra n yiferdisen swayes nettweṣṣi albaεḍ.
p- Efk-d (2) n tefyar ideg urmir s tzelɣa “ad” yerna-d ɣef talɣiwin tarudmawanin .
q- Efk-d (2) n tefyar ideg urmir s tzelɣa “ad” yerna-d ɣef tesɣunt n usentel5 yemmalen tawtilt.

5
* Ssawalen-as daɣen “tasɣunt n usagel”.

- 213 -
14 Tazwert :
Twalaḍ di temsirin iεeddan urmir s tzelɣa “ad” d wazalen-is. Tura, ad
Urmir war twaliḍ urmir war tazelɣa “ad” ; anamek-is almend n win n umyag
tazelɣa “ad” amezwaru.

Ɣer
n- Yeqqar Ṭaher Ǧaεut:
“ Ma tenniḍ-d, ad temmteḍ; ma tessusmeḍ, ad temmteḍ; ihi ini-d temmteḍ”
o- Tamurt tettwagzer tekfa, tiniḍ-as kečč ad tekker.
p- Ad aɣ-yenǧu Rebbi, yenǧu lmumnin.
q- A wi kem-yeẓran yiwen wass, yemmet di talwit.
r- Tin akken iɣer iyi-tewwi yiwet n temɣart, afeɣ-tt d tameεwajut am uɣenja.

Lmed

Am wakken i d-nenna yakan, urmir d talɣa tuqqint: ur yezmir ad yili d timeẓri i yiman-is, ur tbeddu yis-s tefyirt. Ma
ur yewwi tazelɣa n wurmir “ad” ara t-yerren d talɣa tilellit, ilaq ad t-yezwir umyag yeftin di tmeẓri-nniḍen. Dagi,
anamek n wurmir almend n win n umyag amezwaru.
Deg umedya 1u, anamek n wurmir “temmteḍ” d anaḍ acku yezwar-it umyag “ini” i yeftin deg wanaḍ. Ssawalen-
as s tefransist:
( injonctif enchainé).
Anaḍ yezmer ad yili d ilaw neɣ d arilaw. Deg umedya w2, anamek n wurmir d
anaḍ arilaw (injǧnctif irrẓel)
Deg umedya w3, anamek n wurmir “yenǧu” d asfillet acku aḥric amezwaru n tefyirt “ad aɣ-yenǧu Rebbi”
yemmal asfillet. Ssawalen-as s tefransist: (l’optatif enchainé).
Asfillet, yezmer ad yili d ilaw neɣ d ibaw. Deg umedya w4 anamek n wurmir “yemmet”
d asfillet arilaw neɣ ibaw. Ssawalen-as s tefransist: (l’ǧptatif nẓgatif).
Deg umedya w5, anamek n wurmir “afeɣ” d izri acku amyag i t-yezwaren “tewwi” yefti deg yizri.
Yezmer wurmir ad yesεu azal n wurmir mi ara d-mseḍfaren sin n yimyagen neɣ ugar, ftin deg wurmir. Ssawalen-as s
tefansist (l’aoriste enchainé).
Amedya: “Ar d-ilal tgem-as isem”.

Cfu

Urmir d talɣa tuqqint. Ma yettwaseqdec weḥd-s, anamek-is almend n win n umyag amezwaru.
Yezmer ad yili d anaḍ, d anaḍ arusrid ; d anaḍ arilaw, d asfillet, d asfillet ibaw, d izri neɣ d
urmir.

Ssefru

n- Efk-d:
- (2) n tefyar ideg anamek n wurmir mebla tazelɣa “ad” d anaḍ.
- (2) n tefyar ideg anamek n wurmir mebla tazelɣa “ad” d anaḍ arusrid.
- (2) n tefyar ideg anamek n wurmir mebla tazelɣa “ad” d asfillet.
- (2) n tefyar ideg anamek n wurmir melba tazelɣa“ad” d izri.

- 214 -
o- Kkes-d urmir mebla tazelɣa “ad”, tiniḍ-d anamek-is:
Yeqqar Ccix Muḥend u Lḥusin:
“ Win yebɣan ad ixdem nneεna
Yeṭṭef agelzim imceffer
Win yebɣan ad yettjer
Yeddem aserdun iṣafer
Anwa i d aḥbib n Rebbi
D win yelluẓen yeṣber”

p- Acu i d anamek n wurmir mebla tazelɣa “ad” deg tefyar i d-iteddun:


- Rnu-d aḍref neɣ sin, tebruḍ-asen ad ksen.
- Wi yebɣan Tamaziɣt, yissin tira-s.
- Imi d ara nemmet, ulayɣer neg lhemm d asummet.
- Win yebɣan ad ijerreb arfiq, yawi-t ɣer ddiq.
- Ečč tesweḍ.
- Ar d-awḍen truḥem.
- Ad ak-yeεfu Rebbi, yeεfu-aɣ.
- Wi yebɣan aksum, yenfeq-it-id.
- Wi yebɣan mmi-s, yarew-it-id.
- Wi yebɣan lesfenǧ, iḥerr-it-id.
- Mi d-ters tbaqit, yečč neɣ yeqqim.
- Mi yemzel yikerri, aksum wi yebɣun yečč-it.
- Yuki-d seg tnafa, yaf-d d azal.
- Ɣur-s arraw n warraw-is di lɣerba, tiniḍ-as kečč ad d-yuɣal.

- 215 -
15 Tazwert :

Urmir Tamsirt-agi, d tasemlilt n temsirin n wurmir. Deg-s tazrart n yiluɣma n


(iluɣma) usentem ɣef wurmir d wazalen i as-yettakk unamek n tefyirt.

Alaɣmu 1u

Acu yemmal wurmir s tzelɣa “ad” deg usefru-agi:


“Xersum d yiwen ad d-yeggri
Ad aɣ-d-ismekti azekka
Ɣef lǧerḥ iqcer ad d-yali
Ad d-nban ger tmura
Tarwa-nneɣ ad d-tennerni
Xas akken deg yirebbi n tlufa”
Maεtub Lwennas
Alaɣmu w 2

Acu yemmal wurmir s tzelɣa “ad” deg usefru-agi:


A Rebbi efk-d ameččim
Deg yigenni ad yeg iεlawen
Ad tergel Tizi n Kilal
Si d-ṭṭillin yigawawen
Tamusni-nsen d aɣilif
Lemḥibba-nsen d asawen
Ma tewwim-d azal n sin
Σeddit ad tezlum yiwen.
Yemma Xliǧa tukrift

Alaɣmu w 3

Acu yemmal wurmir s tzelɣa “ad” deg usefru-agi:


Qqaren wat zik:
“ Ilaq ad yeḥzen yigenni
Aḥejqar yesεa nneεma
Ilaq ad teḥzen tenṣelt
D aεerri i yuɣen ddewla
D isɣan i yeddawaren
Afalku yeǧǧa ṣṣyada”.

Alaɣmu w 4
Acu yemmal wurmir s tzelɣa “ad” deg tefyirt-agi:
Ad d-ẓẓgen yimeksawen ayefki n wulli neɣ n taɣaḍt, ad as-rnun lliqa n tqerqucin, mi yekres d aguglu, ad ččen
yis-s aɣrum.

- 216 -
Alaɣmu w 5

Acu yemmal wurmir s tzelɣa “ad” di tefyirt-agi :


Irgazen ad megren, ad qqnen ad fsin adɣen; ad srewten, ad ssizedgen ar d yefru lḥebb ɣef walim; tewεer tendict
userwet.

Alaɣmu w 6

Acu yemmal wurmir s tzelɣa “ad” deg uḍris-agi:

Agawa d ufexxar
Yiwen wass, yiwen ugawa iεebba d afexxar, iruḥ ad t-yessenz deg Wat Jennad. Deg ubrid-is, ihedder d yiman-is
yeqqar-as: “ tura, ad awḍeɣ ɣer Wat Jennad, ad ssenzeɣ tabuqalt neɣ tarbut, ad d-aɣeɣ tayaẓiḍt
Tayaẓiṭ-nni ad iyi-d-teǧǧ timellalin, ad-as- tent-greɣ ad d-tessefrurex. Ifrax-nni ad imɣuren, ad uɣalen d tiyuẓaḍ,
ad ssefrurxen am yemma-tsen. Ad snuzuɣ tiyuẓaḍ, ad snuzuɣ timellalin alamma semdeɣ-d aṭas n yidrimen, ad as-
zewǧeɣ i mmi.
Ad d-truḥ teslit akken ad tessuden aqerruy-iw, nekk ad as-qqareɣ “ḥaca-m a yelli, ḥaca-m a yelli”
Ihedder yettwexxir, ihedder yettwexxir, amzun dɣa akken d tidet! Yemderkal yeɣli, yeɣli ufexxar, kra din iruḥ.
Camille Lacoste,
Légendes et contes merveilleux de la grande Kabylie

Alaɣmu w 7

S umata, acu yemmal wurmir s tzelɣa “ad” deg uḍris-agi :

Talaɣt
Mi d- tewweḍ tefsut, ad teffeɣ yemma s igeḍyen i wakken ad d-tɣiz talaɣt. Deg uxxam, ad tt-tefser kra n wussan
alamma teqqur. Si leεḍil, ad tezdi iceqfan n uqermud d wid n yijeqduren yerẓen, ad ten-tebri d afrur s uberray. Ad
teffeɣ ɣer tẓegwa i wakken ad d-theggi isɣaren i wuɣud. Tettawi-d ladɣa widen n yimidek, aburekku n uslen... trennu
tessewjad ticicin.
Talaɣt teqqur, afrur yewjed, isɣaren heggan, yewweḍ-d wakud n umsal. Ad txemmel i yifassen-is, ad teslexs
talaɣt-nni, ad tt-tegg d ufrur, ad tt-tɣum, ad tt-treffen cwiṭ cwiṭ i wakken ad as-tekkes tafezza. Di tazwara, tbeddu s
lqiεan n tɣawsiwin i tra ad d-temsel ama d wid i nesseqdac yal ass: iferraeḥen, leǧfun, tibaqyin, ibuseqqiyen,
tisebbalin d tegdurin... neɣ wid nesseqdac di tegnatin n tumert, am lemtared d tbuqalin...
Syin, ad tmessel deg-sen cwiṭ cwiṭ alamma mmden. Mi kkawen, ad ten-temzi s usemzi alamma uɣalen d ilewwaɣen.
Dayen, ijeqduren wejden: meslen, mzin, reqmen, asirem-is tura yezzi ɣer tuffɣa. Rrṛöqem d armud-nniḍen s
wazal-is: ad d-tessewjed lmeɣri,usbu, ires, tizzeft d yiserqam...
Mi ara treqqem, yal ajerriḍ d azamul n kra n tuffirt yellan tekmen deg wallaɣ-is, imi yemma din kan i d-tkeffu awal-
is.
Tura, d akud n tuqqda. Tameddit i tettheggi uɣud: ad tessu isɣaren d ticicin, ad tessers ijeqduren, ad ten-tɣum s
yisɣaren d kra n yiḥelyiwen i wakken ur ɣemmen ara. Azekka-nni, ad tekker zik,ad as-tessiɣ times. Ma tesla i kra
yeṭṭerḍeq, amzun deg wul-is. Ma d timsebridin, qqarent-as-d “ tuqqda tuffɣa a nna Werdi!” Mi yensa wuɣud, ad ten-
tawi s axxam, ad theggi iman-is i yirmad i d-iteddun; d lawan n tmegra duserwet.
Akka, zik win yebɣan ajeqdur imsel-it, tura, win yebɣan ajeqdur yaɣ-it.

Kebbir Busseεd

- 217 -
16 Tazwert :
Urmir Di temsirin iεeddan, twalaḍ snat n tmeẓra tigejdanin n umyag: izri d
wurmir. Tura, ad twaliḍ timeẓri nniḍen , tuṣek ɣef wurmir, temmal
ussid tigawt ɣezzifen. Nessawal-as : “urmir ussid”.
(1)
Ɣer

n- Ttruẓun yizmawen, tetten wuccanen.


o- Yekkat uḥeddad afḍis, ilemmed mmi-s.
p- Muḥend yettaɣ yeznuzu.
q- Yettheggi unebdu i llyali.
r- Fell-as ihedder irennu.
s- Yettas-d tikkelt i ddurt.
t- Win iteddun ɣef tidet, yessawaḍ.

Lmed
Err lwelha-k ɣer yimyagen yeɣman s uzeggaɣ. Mmalen tigawt ur nemmid, ur nekfi, tigawt ɣezzifen, tannumi.
Nessawal i talɣa-agi n umyag “urmir ussid”.
Am wakka tettwaliḍ deg yimedyaten-agi, urmir ussid d talɣa tilellit: tezmer ad tebdu yis-s tefyirt.
Deg yimedyaten: 1u, w2, w3, w4, w5, urmir ussid yemmal tigawt ɣezzifen: tettkemmil, ur temmid ara.
Deg umedya w6, urmir ussid yemmal tigawt i d-yettuɣalen.
Deg umedya w7, urmir ussid yemmal tannumi.

Cfu

Urmir ussid d yiwent ger tmeẓra n umyag. D timeẓri ur nemmid, d tigawt ɣezzifen, d tannumi.
Urmir ussid d talɣa tilellit: tezmer ad tebdu yis-s tefyirt.
Urmir ussid yesskan: tigawt ɣezzifen, tigawt i d-yettuɣalen, tigawt tamatut (tannumi).

Ssefru

n- Ssefti-d imyagen: “aru- gen- ssiweḍ- ttwet ” deg wurmir ussid.


o- Sseqdec urmir ussid di 10 n tefyar s ɣur-k.
p- Ssefti amyag yellan ger tacciwin deg wurmir ussid:
- Iles (xdem)-iten, aqerru (aɣ)-itent.
- Temẓi (xdem) ɣef temɣer.
- Times (eǧǧ)-d iɣed.
- Ayla n umecḥaḥ (ečč)-it umertaḥ.
- Yettban usigna s (ewt)
- Ur yessin ad ixiḍ (sseɣzef) lxiḍ.
- D ayen (xdem) ufalku ideg (cukk)
- Win yebɣan, (nadi) amek; win yugin, (ini) kan ulamek.
- Yir lǧerḥ (ḥlu), yir awal (eɣz) (rnu).
- Iṭij n meɣres, (ssebrek) iɣes.

- 218 -
-D acu (nadi) uderɣaù? D tafat.
- (Nnaɣ) yiɣerdayen di lbext n umcic.
- Ddunit am lmesbeḥ, (aɣ) (xsi).
- Tawant (ssexser) lehdur.

q- Fru-d urmir ussid ger tmeẓra-nniḍen deg tefyar i d-iteddun:


- Yeqqar Ccix Muḥend u Lḥusin:
“Ṣṣber, ijebber; tasusmi, txeddem leqher”
- Yeqqar daɣen:
“ Am win yettalasen, am win yettwalasen, ala lqut i ttalasen”
- Neɣ: “ am win ikerrzen, am win ineqqcen, am win yettaǧwen iqnucen, yiwen akk i ten-iεeyycen”
- Yeqqar daɣen:
“ Leqbayel ttemḍuddun, ttemhuddun, ttemyeεfun, amrabeḍ mi yekcem gar-asen, ad fell-as cfun”
- Yeqqar daɣen:
“ Aεebbuḍ yugar aεrur
Leǧwerḥ akk xeddment fell-as
Iεreqyab la d-ttakken
Tisyar la ẓẓadent kullas
Am win irebbun lebḥer
Ur yeqḍiε ḥedd lqima-s”

- 219 -
17 Tazwert :
Urmir Di temsirin iεeddan, twalaḍ urmir ussid d wayen yemmal di tefyirt.
Tura, ad tlemdeḍ krad (3) wudmawen iyes nezmer ad d-nsileɣ urmir
ussid ussid.
(2)
Ɣer

n- yettban usigna s tekkat.


o- Fell-as ihedder irennu.
p- Yessawal i gma-s ɣer lmut.
q- Yettakk laẓ aɣrum!
r- Itett si tbarda-s.

Lmed

Di tazwara, yewwi-d ad teẓreḍ d akken urmir ussid yebna ɣef wurmir iwumi nrennu:
- t, tt , tt + tiɣri s dat n umyag
- tussda ɣef tiwet n tergalt
- tiɣri
Deg umedya 1u, urmir ussid “yettban” yebna ɣef talɣa n wurmir “iban” iwumi nerna “tt”.Ha-ten-a-n ɣur-k kra n
yimedyaten-nniḍen:
Urmir Urmir ussid

- yeddu iteddu
- yaru yettaru
- yaweḍ yettaweḍ
- yawi yettawi
- yazzel yettazzal
- yers yettrus (u)
- yels yettlus (u)
- yenz yettnuz (u)
- msefhamen ttemsefhamen...

Deg umedya w2, urmir ussid “ihedder –- irennu” yebna ɣef talɣa n wurmir “ yehder –- yernu” iwumi nessed yiwet n
tergalt. Ha-ten-a-n ɣur-k kra n yimedyaten nniḍen:
Urmir Urmir ussid Urmir Urmir ussid
- ihder ihedder - yezwir izewwir
- yernu irennu - yerwel irewwel
- iger iggar - yekcem ikeccem
- yefsu ifessu - isel isell
- yeknu ikennu - yefsi ifessi
- yeqḍu iqeṭṭu - iɣer iqqar
- yebɣu ibeqqu - iẓer iẓerr ...
- yesεu iseεεu - yeglu igellu

Err lwelha-k :
Kra n tergalin mi ara ssdent, ttakkent-d tamsertit daxel n wawal. Kra deg-sent teggent-aɣ-d uguren di tira (*)
Amedya :
ḍ ḍḍ ṭṭ : yeqḍu, iqeṭṭu (iqeḍḍu) ?
ɣ ɣɣ qq: yebɣu, ibeqqu (ibeɣɣu) ?
w ww ggw: yerwel, ireggwel (irewwel)?

- 220 -
c cc čč: ikcem, ikeččem (ikeccem)?
s ss tt: yexsi, ixetti (ixessi)?
y yy gg: yeḥyu, iḥeggu (iḥeyyu)?
Deg umedya w3, urmir ussid “yessawal” yebna ɣef talɣa n wurmir “yessawel” iwumi nerna tiɣri (e/a). Talɣa-agi tettili
deg yisuddimen n umyag: asswaɣ d uttwaɣ. Ma d amyaɣ, ussid-is yettili-d s tmerna n “tt”, am wakken i nwala di
taggayt-nni tamezwarut. Ha-ten-a-n ɣur-k kra n yimedyaten:
Urmir Urmir ussid
yessawel yessawal
tettwakkes tettwakkas
yessekcem yessekcam
yettwaker yettwakar
yessufeɣ yessufuɣ
yettwet yettewat
yessenɣel yessenɣal
yettwafhem yettwafham
yesgen yesgan
yettwagzem yettwagzam
yesselmed yesselmad
yettwaḍlem yettwaḍlam
yessimɣer yessimɣur
yettwazdeɣ yettwazdaɣ...
yessizweɣ yessizwiɣ …

Err lweha-k:
Deg umedya1u, w4 d w5, urmir ussid “tekkat, yettakk, itett” yebna ɣef talɣa n wurmir “iwet, yefk, yečč”. Am wakka
tettwaliḍ, imyagen-agi ur ddin ara d yilugan i d-nefka di temsirt-agi. Tagi, d yiwet n taggayt n yimyagen i deg talɣa n
wurmir ussid temgarad maḍi ɣef talɣiwin-nniḍen. Ayagi, d ayen ara twaliḍ di temsirt “asesmel n yimyagen”.

Err tura lwelha-k ɣer yimedyaten-agi:


1- Ma tketreḍ deg yiḥbiben, ur tettafeḍ win n tmeddit.
2- Ala nekk akked rray-iw, yiwen ur yettlummu fell-i.
3- Wis sin ur t-ttcawareɣ, yiwen ur yettḍebbir fell-i.
4- Nettwali ur nettaεqal, am win iẓeṭlen s lkif.
5- Xas terka lǧessa tefsi, tikti ur tettmettat ara.
6- Xas neqḍen acḥal d itri, igenni ur inegger ara.

Di tazwara, yewwi-d ad nerr lwelha nneɣ ɣer wurmir s tzelɣa “ad” di talɣa tibawt (ayen iwumi nezmer ad nsiwel
“urmir ibaw”). Tɣelli-as tzelɣa “ad”, yettuɣal d urmir ussid ibaw; akka:
Urmir s tzelɣa “ad” Urmir ussid “ibaw”
- ad tafeḍ ur tettafeḍ
- ad ilumm ur yettlummu
- ad t-cawreɣ ur t-ttcawareɣ
- ad iḍebber ur yettḍebbir
- ad neεqel ur nettaεqal
- ad temmet ur tettmettat
- ad inger ur inegger...

Di teqbaylit, urmir ussid ibaw d talɣa kan, ur yezmir ara ad yettwaḥseb d timeẓri; imi talɣa n umyag ur tettbeddil ara.
D ayagi dɣa i d-sskanen yimedyaten-agi:

Urmir ussid “ilaw” Urmir ussid “ibaw”


- tettafeḍ ur tettafeḍ
- yettlummu ur yettlummu
- ttcawareɣ ur ttcawareɣ
- yettḍebbir ur yettḍebbir
- nettaεqal... ur nettaεqal...

Maca, di tentalyin nniḍen am tumẓabt, tamaceɣt, tarifit, tameslayt n Wergla d kra n tmeslayin n Libya... yella
wurmir ussid ibaw.

- 221 -
Amedya:
Tantala Urmir ussid ilaw Urmir ussid ibaw
- Taqbaylit yettaker ur yettaker
- Tamaceɣt yettaker ur yettiker
- Tumẓabt Ittakar wel ittikir...

Cfu

Urmir ussid, yebna ɣef wurmir aḥerfi iwumi nerna:


-“t” neɣ “tt” neɣ “tt + tiɣri” s dat n umyag.
- tusda ɣef yiwet n tergalt.
- tiɣri “a”, “u”, “i”, i yizelman n umyag (asswaɣ d uttwaɣ).
Imyagen: efk, ečč, ewt, ini... ur ddin ara d yilugan n usileɣ n wurmir ussid.
Urmir ussid ɣur-s talɣa tibawt; maca di teqbaylit, d talɣa kan, imi talɣa n umyag ur tettbeddil ara.
I tt-yemmalen d tazelɣa n tibawt “ur”.
Di tmaceɣt, tumẓabt, tarifit d kra n tmeslayin n Libya... yella wurmir ussid ibaw.

Ssefru
1- Smed ilem:
Urmir aḥerfi Urmir ussid
........... tettarew
yerǧu ............
........... ijemmeε
wten .............
............ yessaram
yedden .................
........... tesseknaf
yazu .................
2- Smed ilem:
Urmir ussid Talɣa-s
-ttcuddun timerna n “tt”d teɣri « u »
- rezzun ..........
- ttagaden ………
-irewwu ..........
- iteẓẓel ..........
- tfellu ..........
- yettaf ..........
- yettɣama .........
- gezzmen .........
- yesmektay .........
- yessalay ..........
- tneqq .........
- ttwalin ........
-tḥeyyu ........
- ttwabdaren ........
- txeṭṭeb .........
- itess .........
-tettruḥu .........
-igemmer .........
-yesserwet ........

- 222 -
3- Efk-d:
- (2) n tefyar ideg yella wurmir ussid s tmerna n “t”, “tt”
- (2) n tefyar ideg yella wurmir ussid s tmerna n “tt” akked teɣri
- (2) n tefyar ideg yella wurmir ussid s tussda ɣef tergalt
- (2) n tefyar ideg yella wurmir ussid s tmerna n teɣri
- (2) n tefyar ideg urmir ussid ur yebni ara ɣef wurmir aḥerfi
4- Smed ilem:

Urmir s “ad” Urmir ussid ibaw


- ad iruḥ ur yettruḥu ara
- ad as-yini .............
- ad yens .............
-ad awen-yefk ………..
- ad t-id-addren .............
- ad ten-wten ………..
- ad k-ččen .. .........
- ad isew ………
- ad k-ǧǧen ...........
- ad ken-iẓer ………
- ad yeddu ..........

5- Efk-d (10) tefyar ideg ara tesmerseḍ urmir ussid “ibaw”.

- 223 -
18 Tazwert :
Imal Tikwal, urmir ussid, trennu s dat-s tzelɣa n wurmir “ad”, tettarra-t d imal
ɣezzifen ɣezzifen.

Ɣer
1- Yeqqar Lewnis Ayt Mengellat:
“Tamurt teḥkem s lḥeqq
tefka-d yiwen d mmi-tneɣ
fell-as akk i nwufeq
ad yettsewwiq fell-aneɣ”
2- Yeqqar Sliman єazem:
“ A wi t-id-yerran d abhim
Ad as-sserwiɣ alim
Bac ad ttεebbiɣ fell-as”.
3- Yeqqar Si Muḥend u Mḥend:
“Iggul wul-iw ur yenṭiq
ɣer win ur neḥdiq
nekk ɣur-i yif-it fiḥel
ad ihedder ad yettxerriq
s yiles yettfeqfiq
deg ufus n sidi-s yewḥel
wi yebɣan ad ijerreb arfiq
yawi-t ɣer ddiq
ɣer din i yettban lefḥel”

Lmed

Err lwelha-k ɣer unamek n yimyagen “ad yettsewwiq, ad ttεebbiɣ”. Mmalen tigawt ara yeḍrun deg yimal, maca
ɣezzifet. Nessawal-as “imal ɣezzifen”
Imal ɣezzifen, ad t-twaliḍ di temsirin i d-iteddun s talɣa:
Ad + amalal (aɣ, ili) deg wurmir + urmir ussid
Err tura lwelha-k ɣer yimyagen “ad ihedder, ad ittxerriq” deg umedya w3. Wigi, anameknsen yemgarad acemma ɣef
yimezwura, mmalen “amata (tannumi)”
Ihi : - ad + urmir ussid = imal ɣezzifen.
- ad + urmir ussid = amata (tannumi).

Cfu

Urmir ussid, tezmer ad ternu s dat-s tzelɣa n wurmir “ad”, tettarra-t d imal ɣezzifen neɣ amata.
Ihi: ad +urmir ussid= imal ɣezzifen/ amata

Ssefru

1 - Efk-d (2) n tefyar ideg urmir ussid s tzelɣa “ad” yemmal imal ɣezzifen.
2 - Efk-d (2) n tefyar ideg urmir ussid s tzelɣa “ad” yemmal amata.

- 224 -
19 Tazwert :
Ussid Twalaḍ di temsirt iεeddan imal ɣezzifen. Tura, ad twaliḍ aferdis nniḍen i
amiran nrennu s dat wurmir ussid: d amalal “la”. Yettarra-t d ussid amiran.

Ɣer

1- Yeqqar Sliman Σazem:


“ d rray-iw i d bu leεyub
yeggumma ad yeddu s lewqam
la yeṭṭafar lmektub
ma d nekk yenfa-iyi-d seg uxxam”

2- Yeqqar ccix Muḥend u Lḥusin:


“ aεebbuḍ yugar aεrur
leǧwareḥ akka xeddment fell-as
iεreqyab la d-ttakken
tisyar la ẓẓadent kullass
am win irebbun lebḥer
ur yeqḍiε ḥedd lqima-s”

Lmed
Err lwelha-k ɣer yimyagen “la yeṭṭafar, la ttakken, la ẓẓadent”. Mmalen tigawt iḍerrun deg yimir deg ttmeslayen.
Nessawal-as “ussid amiran”.
Urmir ussid, trennu s dat-s tzelɣa “ar”, temmal tigawt ɣezzifen. Maca di teqbaylit, talɣiwin: la/ a/ ar + urmir ussid, ur
ṭṭuqqtent ara.
Deg umeslay nneɣ, tazelɣa “la” nessusruy-itt “a”,akka :
Deg wadeg n tenfalit : Neqqar kan:
- la yeṭṭafar - a yeṭṭafar
- la d-ttakken - a d-ttakken
- la ẓẓadent - a ẓẓadent
- la itett - a itett
- la nettruḥu - a nettruḥu....

Cfu

Urmir ussid, irennu s dat-s umalal “la”, yettarra-t d ussid amiran.


Talɣa-s : la/ a/ ar + urmir ussid = ussid amiran.

Ssefru

1- Efk-d (10) tefyar deg ara tesqedceḍ ussid amiran.

- 225 -
20 Tazwert :
Talɣa Di temsirin iεeddan, twalaḍ akk timeẓra ifettin. Uqbel ad nuɣal ɣer talɣa
tumyigt ur nfetti, ad twaliḍ tura tuddsa n Umyag yeftin d yiḥricen i t-iεemren.
Ayen iwumi nessawal: “ talɣa tumyigt”.

Ɣer
1- Ččiɣ iḥder uwackan, d iɣil-iw i iyi-t-id-yefkan.
2- Σni teččiḍ deg uɣenja?
3- Yečča ayla-s d azegza.
4- Tečča abrid s wallen.
5- Nečča abelluḍ, neḥmed Rebbi.
6- Teččam lɣella, teglam ula s zerriεa.
7- Ččan imensi, ǧǧan-aɣ-d tarda n leḥwal.

Lmed

Deg yimedyaten-agi, amyag “ečč” yefti deg yizri almend n kra n wudmawen.
Am wakken ara twaliḍ di temsirin n umawal, yezmer umyag ad yesεu izelman : asswaɣ, attwaɣ d umyaɣ. Taseftit nsen
am tin n umyag amezwaru .
Am wakken twalaḍ di temsirin iεeddan, udem, tawsit, d umḍan ideg yefti umyag, yemmal-iten umatar udmawan. I
ma nekkes amatar udmawan i umyag “ečč” deg yimedyaten-agi, d acu ara d-yeqqimen?
- Ad d-teqqim yiwet n talɣa, i yettbeddilen deg-s ala tiɣri “i / a” yemmalen timeẓri; nessawal-as “afeggag”

Amedya:
“čči… ɣ , t … čči … ḍ , y…čča , t …čča......

ihi: talɣa tumyigt = afeggag + amatar udmawan

Talɣa tumyigt

Afeggag Amatar udmadawan

Am wakka tettwaliḍ deg yimyagen-agi, afeggag s timmad-is deg-s targalt neɣ tirgalin d teɣri. Targalt / tirgalin d
aẓar iɣef yebna umyag; ma d tiɣri, nessawal-as “amseɣru”.

Ihi: afeggag = aẓar + amseɣru

Afeggag

Aẓar Amseɣru

- 226 -
Cfu

Di tmaziɣt, amyag ifetti almend n wudem, tawsit d umḍan. Am wakken daɣen i ifetti almend n tmeẓri.
Talɣa tumyigt, tezmer ad tettwagzem akka :
- talɣa tumyigt = afeggag + imataren udmawanen
- afeggag = aẓar + amseɣru.
Aẓar : d targalt / tirgalin iɣef yebna umyag.
Amseɣru : d tiɣri / tiɣra i yemmalen timeẓri ideg yefti umyag.

Amedya:
T čč a m
amatar aẓar amseɣru amatar udmawan
udmawan

afeggag

Ssefru

1- Kkes-d afeggag d umtar udmawan n yal amyag di tefyar i d-iteddun:


1 - Lehwa tafukt, yewwi-d wuccen tameṭṭut.
2 - Mcelqafen imeslayen.
3 - Teḍra yid-s tbuciḍant.
4 - Bbreɣ afus-iw ɣer lbir, kkseɣ-d tamellalt n yitbir.
5 - Teclec nneεma
6 - La nettcuddu tagut s aḍu
7 - Yedri wul-is fell-i.

2- Kkes-d aẓar d umeseɣru n yal afeggag deg yimyagen n tefyar, i d-iteddun:


1 -Ur yettuɣal ḥedd d lwali, alamma yeswa qeḍran d yilili.
2- Ur nɣiɣ ur ukireɣ, qqaren-as wagi d ḍḍalem.
3- Ma yenna baba, yečča yeswa.
4 -Teḍra tuɣ amkan-is.
5 -Yuɣ lḥut di lebḥer.
6- Aḥezzeb yerna leqḍa.
7- Yefka idis-is i ccḍef.

- 227 -
21 Tazwert :
Amaɣun Di temsirin iεeddan, twalaḍ akk talɣiwin ifettin (anaḍ, izri ilaw, izri
1- n yizri ilaw ibaw, urmir, urmir ussid) .Tura, ad twaliḍ yiwet n talɣa ur nfetti ara
almend n wudem, tawsit d umḍan; nessawal-as “amaɣun” Amaɣun ɣur-s
aṭas n talɣiwin, ha-tt-a-n ɣur-k tmezwarut.

Ɣer
Yeqqar Lunis n At Mengellat:

“ Azaglu yerẓen
Nettraǧu ad ak-εiwden wayeḍ
Kul azaglu yekksen

Gma-s ad k-id-yessiweḍ
Kul afus k-iwten

Mi ak-yeslef ad as-teḍseḍ
A win yettwarzen

Yeǧhed rrebg s i teqqneḍ


Afus k-icudden
Suden-it uqbel ad t-tɣezzeḍ ”.

Lmed

Err lwelha-k ɣer yimyagen yeɣman s uzeggaɣ. Ad ten-tafeḍ:


- ur fettin ara almend n wudem.
- bnan ɣef yizri ilaw iwimi nerna “n” di taggara.
- llan akk deg w3 amalay asuf.
Ɣef wayagi i nessawal i talɣa-agi n umyag “amaɣun n yizri ilaw”
Talɣa-s :
udem w3 amalay asuf deg yizri ilaw + n

Deg wafir w7, amyag “yettwarzen” d attwaɣ: d yiwen ger yizelman n umyag. Ihi, amyag, ama d amezwaru ama d
azellum, ɣur-s talɣa n umaɣun.
Amatar n umaɣun : “y/i” d azwir, “n” d adfir, maca d arudmawan.
Deg unamek, amaɣun yettili di tefyirt tamassaɣt.

Cfu

Amaɣun, d amyag armeskil : ur ifetti ara almend n wudem, tawsit, d umḍan. Ɣur-s aṭas n
talɣiwin :
1- Amaɣun n yizri ilaw : talɣa-s :
Udem w3 amalay asuf deg yizri ilaw + n
Amedya : icudd + n = icudden

Ssefru

- Sseqdec amaɣun n yizri ilaw di (10) tefyar sɣur-k.

- 228 -
22 Tazwert :
Amaɣun Di temsirt iεeddan, twalaḍ yiwet ger talɣiwin n umaɣun, tuṣek ɣef yizri
2- n yizri ibaw ilaw. Tura, ad twaliḍ talɣa nniḍen, tuṣek ɣef yizri ibaw. Nessawal-as:
“amaɣun n yizri ibaw”.

Ɣer

1-Wn ur nesεi nnif, awer t-id-yaf lexrif.


2 –Win ur neqbiḥ,leεmer yerbiḥ.
3-Win ur nessin taqbaylit,yerna la ihedder.
4-Win ur nuzzil,leεmer yeɣli.
5-Win yeččan yečča,win ur nečči tarbut tekkes.

Lmed

Err lwelha-k ɣer yimyagen: ur nesεi,ur neqbiḥ,ur nessin,ur nuzzil,ur nečč[Link] i twalaḍ?
-Ur fettin ara almend n wudem,tawsit d umḍan:
Win ur nesεi
Tin ur nesεi
Wid ur nesεi
Tid ur nesεi…
Di talɣa,uṣken yimyagen-agi ɣef ufeggag n yizri ibaw iwumi nerna “n” di tazwara.Ɣef wayagi i nessawal i talɣa-agi
n umyag” amaɣun n yizri ibaw”
Amatar udmawan n umaɣun ibaw d « n » di tazwara,maca d arudmawan.
Deg unamek,amaɣun yettili di tefyirt tamassaɣt.

Cfu

Amaɣun, d amyag armeskil : ur ifetti ara almend n wudem, tawsit d


umḍan. Ɣur-s aṭas n talɣiwin :
2-amaɣun n yizri ibaw : talɣa-s : « n+ afeggag n yizri ibaw”
Amedya : ur+ n+ uzzil = ur nuzzil.

Ssefru

1- Sseqdec amaɣun n yizri ibaw di (10) tefyar sɣur-k

- 229 -
23 Tazwert :
Amaɣun Di temsirt iεeddan, twalaḍ yiwet ger talɣiwin n umaɣun, tuṣek ɣef yizri
2- n wurmir ibaw. Tura, ad twaliḍ talɣa nniḍen, tuṣek ɣef wurmir. Nessawal-as:
“amaɣun n wurmir”.

Ɣer
1-Yeqqar Lewnis ayt Mengellat:
“Mlet-aɣ a widen yessnen
Ma ilaq ad nebnu ɣef rrmel
Tameslayt deg yilsawen
Ma ilaq ad tt-neǧǧ ad aɣ-terwel
Ad d-yaf win ara d-ilalen
Ṣṣeḥ i wakken ad ikemmel
Mačči d nekkni ara tt-ifakken
Acḥal yettḍul lebni n laṣel”

2-Yeqqar Ccix Muḥend u Lḥusin:


“Win i as-yennan i lwali
Efk-iyi-dayen ur nelli
Am win ara as-yinin i ufellaḥ
Qqen tayuga tkerzeḍ-iyi-d igenni”

Lmed

Err lwelha-k ɣer yimyagen yeɣman s uzeggaɣ. Ad ten-tafeḍ:


-Ur fettin ara almend n wudem,tawsit d umḍan.
-Uṣken ɣef wurmir aḥerfi iwumi nerna “n”di taggara.
-Llan akk deg wudem w3 amalay asuf.
Nessawal i talɣa-agi n umyag:”amaɣun n wurmir”.
Talɣa-s:
Udem w3 [Link] wurmir + n

Amatar udmawan n wurmir:”y/i” d azwir,”n”d adfir,maca d arudmawan.


Deg unamek, amaɣun yettili di tefyirt tamassaɣt.

Cfu

Amaɣun , d amyag armeskil : ur ifetti ara almend n wudem, tawsit d


umḍan. Ɣur-s aṭas n talɣiwin :
3-amaɣun n wurmir:talɣa-s :
Ara + [Link] deg wurmir +n
Amedya : ara+ ilal +n = ara ilalen

Ssefru

1- Sseqdec amaɣun n wurmir di (5) tefyar sɣur-k

- 230 -
24 Tazwert :
Amaɣun Di temsirt iεeddan, twalaḍ kradet (3) n talɣiwin n umaɣun, uṣkent ɣef
2- n wurmir yizri ilaw, izri ibaw d wurmir. Tura, ad twaliḍ yiwet n talɣa nniḍen,
ussid ilaw tuṣek ɣef wurmir ussid. Nessawal-as : “amaɣun n wurmir ussid”.

Ɣer
1-Yeqqar Ccix Muḥend u Lḥusin:
“Win yettaggaden yiwen
Ur yettaggad ula yiwen
Ama deg ukessar ama deg usawen
S anda yerra ad t-iεiwen
Ma d win yefkan rray i Yigawawen
Ɣer s dat ad as-gen imeẓẓuɣen
Ɣer deffir ad as-gen acciwen”.

Inna-as Ccix Muḥend,


Lmulud n At Mεemmer.
2-Qqaren wat zik:
“Ad aɣ-yemneε Rebbi si leḥkem yesdullun, si lqum yettɣullun, d yir axenfuc ɣer lkanun ».

Lmed

Err tura lwelha-k ɣer yimyagen:”yettaggaden,yesdullun, yettɣullun”. Acu i twalaḍ?


-Ur fettin ara almend n wudem,tawsit d umḍan.
-Uṣken ɣef wurmir ussid iwumi nerna “n”di taggara.
-Ftin akk deg wudem w3 amalay asuf.
Nessawal i talɣa-agi n umyag: “amaɣun n wurmir ussid ilaw”.
Talɣa-s :
Udem w3 [Link]. deg wurmir ussid + n

Amatar n umaɣun n wurmir ussid ilaw : « y/i » d azwir, « n » d adfir, maca d arudmawan.

Cfu

Amaɣun , d amyag armeskil : ur ifetti ara almend n wudem, tawsit d umḍan. Ɣur-s aṭas n talɣiwin :
4-amaɣun n wurmir ussid ilaw: talɣa-s :
[Link]. deg wurmir ussid ilaw+n
Amedya : Win yekkaten deg yiman-is, am win itetten aksum-is.
-yekkat + n =yekkaten
- itett + n = itetten.

Ssefru

1- Sseqdec amaɣun n wurmir ussid ilaw di (10) tefyar s ɣur-k

- 231 -
25 Tazwert :
Amaɣun Di temsirt iεeddan, twalaḍ ukkuẓet(4)n talɣiwin n umaɣun, uṣkent ɣef
2- n wurmir yizri ilaw, izri ibaw, urmir aḥerfi d wurmir ussid ilaw Tura, ad twaliḍ
ussid “ibaw” yiwet n talɣa nniḍen, tuṣek ɣef wurmir ussid « ibaw ». Nessawal-as:
“amaɣun n wurmir ussid ibaw”.

Ɣer

1- Yeqqar ccix Muḥend u Lḥusin:


“Win yessnen yettcawar, winna d cci; win ur nessin yettcawar, winna d azgen n cci; win ur nessin ur
nettcawar, winna d ulaci”.
2- Qqaren wat zik:
“Win yekkaten uzzal, ad as-inin medden yejhel; win ur nekkat uzzal, ad as-inin medden yexbet....”
3- Yeqqar Lewnis Ayt Mengellat:
“Win ur nhedder am nekkni, ad as-nsifeg aqerru; ula d afrux di lexla, ad t-nṣegged mi ara yecnu”

Lmed

Err lwelha-k ɣer yimyagen: “ur nettcawar, ur nekkat, ur nhedder”.


- ur fettin ara almend n wudem, tawsit d umḍan
- bnan ɣef ufeggag n wurmir ussid iwimi nerna “n” di tazwara. Maca am wakken i nwala yakan, urmir ussid ɣur-
s talɣa tibawt i temmal tzelɣa n tibawt “ur”. Nessawal i talɣa-agi n umyag “amaɣun n wurmir ussid ibaw”. Talɣa-s :
N + afeggag n wurmir ussid
Amatar udmawan n umaɣun n wurmir ussid ibaw d “n” di tazwara, maca d arudmawan.
Deg unamek, amaɣun yettili di tefyirt tamassaɣt.

Cfu

Amaɣun , d amyag armeskil : ur ifetti ara almend n wudem, tawsit d umḍan. Ɣur-s aṭas n talɣiwin :
5-amaɣun n wurmir ussid ibaw: talɣa-s : n + afeggag n wurmir ussid
Amedya : ur +n + kkat = ur nekkat

Ssefru
1- Sseqdec amaɣun n wurmir ussid ibaw di (5) n tefyar s ɣur-k.
2- Af-d amaɣun n wurmir ussid ibaw n yimyagen i d-iteddun:
iferrun –- itettun –- iceffun –- igezzmen –- iceṭṭḥen –- yesbedday –- yettakken -– yettemcewwalen
yettaḍsan -– yesseqraḥen – -– yesseqraḥen –- yessefraḥen - ileḥḥun –- iḥekkun –- itetten – ikessen –- yessazalen –-
ineqqen –- yettawin -– iteddun.

- 232 -
26 Tazwert :

Amaɣun Twalaḍ di temsirin iεeddan talɣiwin n umaɣun n umyag n tigawt. Tura,


n umyag n tɣara ad tlemdeḍ tid n umyag n tɣara.

Ɣer
1- Yaqqar Maεtub Lwennas:
“ Taduṭ mellulen
Lemmer d izmawen
Mačči d ulli i tt-yesburren
Qlil wi ara yelsen abernus”
2- Ttuba n temẓi
Tɣaḍ-iyi ttuba n temẓi
Ur zmireɣ a medden ad tt-refdeɣ
Ma refdeɣ-tt d ajgu ẓẓayen
Ma ǧǧiɣ-tt d ddnub fell-i

3- Ay igenni zegzawen
ARebbi ɣit-d ibawen
Ay igenni bu yitran
A Rebbi ɣit-d igran
4- Ccɣel ur nfessus, nsebdad-as tiwizi.

Lmed

Err lwelha-k ɣer yimyagen “mellulen, ẓẓayen, zegzawen, deg umedya 1u, w2, d w3.
- ur fettin ara almend n wudem, tawsit d umḍan.
- d imyagen n tɣara “imlul, aẓay, zegzew”
- bnan akk ɣef ufeggag n yizri ilaw “mellul, ẓẓay, zegzaw” iwimi nerna “n” di taggara. Nessawal i talɣa-agi n
umaɣun “amaɣun n yizri ilaw”. Talɣa-s :
Afeggag n yizri + n

Deg umedya w4, amyag “ur nfessus” yebna ɣef ufeggag n yizri “fessus” iwimi nerna “n” di tazwara. Nessawal i talɣa-
agi n umaɣun “amaɣun n yizri ibaw”. Talɣa-s :
n + afaggag n yizri
Amaɣun n umyag n tɣara ɣur-s talɣa n wurmir. Tebna ɣef wudem w3 amalay asuf deg wurmir iwimi nerna “n” di
taggara.
Amedya:
ara yimlulun, ara yaẓayen, ara izegzwen, ara yifsusen....
Amɣun n umyag n tɣara ɣur-s talɣa n wurmir ussid. Tebna ɣef wudem w3 amalay asuf deg wurmir ussid iwimi nerna
“n” di taggara.
Amedya:
Yettimlul + n = yettimlulen
Yettaẓay + n = yettaẓayen
Yettzegziw + n = yettzegziwen
Yettifsus + n = yettifsusen
Amaɣun n umyag n tɣara ɣur-s talaɣa n wurmir ussid ibaw, tebna ɣef ufeggag n wurmir ussid iwimi nerna “n” di
tazwara.
Amedya:
Ur + n + ttimlul = ur nettimlul
Ur + n + ttaẓay = ur nettaẓay
Ur + n + ttzegziw = ur nettzegziw
Ur + n + ttifsus = ur nettifsus....

- 233 -
Cfu

Amyag n tɣara, ɣur-s talɣa n umaɣun. Deg-s aṭas n talɣiwin:


1-Amaɣun n yizri ilaw: afeggag n yizri + n
2-Amaɣun n yizri ibaw: n + afeggag n yizri.
3-Amaɣun n wurmir: ud. W3 [Link]. deg wurmir + n.
4-Amaɣun n wurmir ussid ilaw : ud. W3 [Link]. deg wurmir ussid + n.
5-Amaɣun n wurmir ussid ibaw : n + afeggag n wurmir ussid.

Ssefru

1- Fru-d amaɣun n umyag amagnu d win n umyag n tɣara di tefyar i d-iteddun, teččareḍ tafelwit-agi:

Amaɣun n umyag n Amaɣun n umyag n


tigawt tɣara

- Win yewwḍen ɣer tqacuct, i as-d-yeqqimen d tarusi.


- Win yesεan irden, reṭṭlen-as awren.
- Win yebɣan, yettnadi amek; win yugin, yeqqar kan ulamek.
- Win i as-yennan tiẓgi texla, i yexlan d netta.
- Ayen ifaten am wayen yemmuten.
- Ayen ẓẓayen ur d- yettifsus.
-Win ur nessaram, ḥseb-it yemmut.
- Win iteddun ɣef tidet yessawaḍ.
- D fad i yettnadin ɣef waman.
- A win ileḥḥun deg yiḍ, deg uzal d acu tuggadeḍ?
- Win yettruẓun asalu, iteddu akken yufa, mačči akken yebɣa.
- D leqbayel nneɣ i yeqqaren: yiwen ufus ur yettserfiq.
- Win yenwan εasseɣ fell-as, asmi ara t-id-yas wayla-s, ad t-yečč d asemmaḍ.
- Win i k-yugin, agi-t.
- Win i ten-isεan yerwa amdegger, win ur ten-nesεi yuggad nnger.
- Widak i as-yeqqaren tamaziɣt tefna, d widen iɣellten ayen ur d-ḥerren ara.
- Win iruḥen, yella wayeḍ deg umkan-is.
- Win ifeclen, ad nmalet akk s idisan-is.
- Am win yettnadin tilkin deg uqerru n uferḍas.
- Win yurgan yewweḍ lebɣi-s, mi d-yuki ččan-as lḥeq-is, ad tt-id-yerr fell-i
- D asɣar meḥquren i iεemmun.
- Axir tameṭṭut iḥerrzen, tayuga ikerrzen.
- Win yesṭuqquten awal, di deεwessu i yettnawal.
- Ɣur-k a wagi deg-i yeḍsan, ad tǧeεleḍ d lehhu i telhiḍ, ḥader ad k-εeǧben wussan, ddunit sked wi ur tenfiḍ.
- Win iqeddmen s agraw ur yeεrif; win ikessen, iɣi ur t-yeskif; win yesεan yir tagmat, akken yexdem d aɣilif.
- Ttrebga n win meẓẓiyen, am win ikerrzen akal, ttrebga n win meqqren, am win ikerrzen deg waman.
- Win ara ikecmen s agraw, ur yessin d acu ara d-yini, win ara iruḥen ad d-yaker, deg yiḍ iteddu yettɣenni; d win
yettcehhiden ɣef wayen ur yeẓri.
- Lexxer n zzman, ad d-yeggri ufellaḥ d mmi-s, d win yettaṭṭafen imi-s.
- Win i awen-yennan d acu i d tafat, init-as d iɣallen yeddukklen.
- D acu i k-yeblan?
- Ulac aqerdac lewwaɣen.
- Win yettimɣuren ɣer yiman-is, yettimẓi ɣer medden.
- Win ara yemmten yella, win ara yenɣen ulac.
- Win yessiεzizen iman-is, eǧǧ-it ad yirxis.
- Acu k-yewwin ɣer lebḥer, a win ur nelli d aεewwam.

- 234 -
- Ur ttεanad win k-yifen, ad k-yessens deg yiɣilifen.
- Am win yeččan, am win iεekkan, yiwen ubrid i ten-yefkan.
- Win yeṭṭalaben zzayed, yettaf nnaqes.

2- Seg tefyar-agi iεeddan, kkes-d amaɣun, tefkeḍ-d talɣa-s.

3- Kkes-d urmir si tseddart i d-iteddun, tefkeḍ-d talɣa-s:

Timexlit : A timexlit n taduṭ


A tin yessuzuren ulman
A timexlit n tkufit
A tin iteggen iɣerman!

4- Kkes-d amaɣun si tseddart i d-iteddun, tefkeḍ-d talɣa-s :

Imsewwqen
A win yettweḥḥiden axellaq
Iweḥḥed-it deg yimsewwqen
Albaεḍ yerkeb taserdunt
Mi yerna llebsa xfifen
Albaεḍ yusa-d d aεari
Yerna imeṭṭulba ad t-ḥerṣen.

- 235 -
27 Tazwert :

Akud Di temsirin iεeddan, twalaḍ akk timeẓra n umyag: tid ifettin d tid ur
nfetti. Di tmaziɣt, yezmer umyag ad yefti di kra n tmeẓri, maca nekkni
ad negzi deg-s ayen nniḍen. D ayen akken i nefhem iwumi nessawal:
“Akud”.

Ɣer

(I)
1- Deg usaru “tawrirt yettwattun”, teqqar Σezzi i Meqqran: “Ma tuɣaleḍ-d, sserɣ tabrat-agi, tettuḍ ayen iεeddan”.
2- Ilindi, yusa-d ɣur-i umeddakkel-iw akken ad iyi-iẓer.
(II)
1- Ayen txedmeḍ, ad t-tafeḍ.
2- Win ɣef tewwa timmist-iw, yesderɣel-iyi tiṭ-iw.
3- Muḥend yettaɣ yeznuzu, yesseḥfaḍ ttjara i wiyaḍ.
(III)
1- Zik, wa ihedder-itt i wayeḍ; ass-a di lkaɣeḍ, ad tt-id-afen yineggura.
2- Ass-agi lliɣ, azekka wissen.
(IV)
1- Yella igen, mi yeffeɣ baba-s seg uxxam.
2- Tuɣ tekfa temlilit, mi wwḍeɣ s axxam.
(V)
1- Tuɣ yettaru mi kecmeɣ ɣur-s
2- Yella itett imensi, mi as-ssawleɣ
(VI )
1- Attaɣ tekfa temlilit, mi ara tawḍem
2- Ad yili yefra ssuq, mi ara tawḍem
(VII)
1- Attaɣ yeqqar, akka ar imir-n.
2- Ad yili yeqqar di tesnawit.

Lmed

Di tazwara, ur tettu ara belli di tmaziɣt, d anamek n tefyirt i yemmalen imir n tigawt.
Err tura lwelha-k ɣer yimyagen n taggayt 1ut (I).
Deg umedya 1u, amyag “tuɣaleḍ” d izri. Maca, deg unamek n tefyirt, tigawt urεad teḍri. Ayen akka i nefhem deg
unamek n tefyirt, nessawal-as “akud”.
Deg umedya w2, amyag “ad iẓer” d urmir s tzelɣa “ad”. Yemmal ayen ur neḍri. Maca deg unamek n tefyirt, ad
nefhem d akken tigawt teḍra ilindi. Ayen akka i nefhem deg unamek n tefyirt, nessawal-as “akud”.
Err lwelha-k ɣer yimedyaten n taggayt t2 (II):
Deg yimedyaten-agi, d timeẓri ara yettwafehmen d akud:
Deg umedya 1u, amyag “ad tafeḍ” d imal.
Deg umedya w2, imyagen “tewwa, yesderɣel” d izri ilaw.
Deg umedya w3, imyagen “yettaɣ, yeznuzu, yesseḥfaḍ”d urmi ussid. Deg yimedyaten-agi akk, d timeẓri i d-neɣra d
akud.
Err lwelha-k ɣer yimedyaten n taggayt t3 (III):
Deg yimedyaten-agi, i yemmalen akud d imerna n wakud “zik, ass-a, azekka”
Err lwelha-k ɣer yimedyaden n taggayt t4 (Iḍ), t5(ḍ) t6 (ḍI), t7 (ḍII)
Deg yimedyaten-agi, kecmen-d yimalalen “aɣ”, “ili”, akka:
Amalal “tuɣ” = udem w3 unti asuf + izri.
Amalal “attaɣ” = ad + taɣ = ad + udem w3 unti asuf.

- 236 -
Amalal “ili” d lebda yefti (yella, ad yili), ma d amalal “aɣ” d uffir (neqqar kan: tuɣ, attaɣ)
Deg yimedyaten n taggayt t4, amalal “tuɣ” + izri / amalal “ yella” + izri = izri yezwaren.

Š ƒ z
Yella / tuɣ igen yeffeɣ imir-a

Deg yimedyaten n taggayt t5, amalal “tuɣ” / “yella” + urmir ussid = izri ɣezzifen.
Š ƒ “
Tuɣ / yella yettaru kecmeɣ imir-a

Deg yimedyaten n taggayt t6, amalal “attaɣ” / “ ad yili” + izri = imal yezwaren.
Š Š
z
Imir-a attaɣ / ad yili tefra ara tawḍem

Deg yimedyaten n taggayt t7, amalal “attaɣ” / “ad yili” + urmir ussid = imal ɣezzifen.
z Š
Imir-a attaɣ / ad yili yeqqar

Imal ɣezzifen yettili-d daɣen s “ad + urmir ussid”.


Ad yili + urmir ussid yezmer ad yemmal “arilaw”
Amedya:
- Ad yili yeqqar di tesnawit deg yimal.
- Ad yili yeqqar di tesnawit ahat.

Cfu

Di tmaziɣt, anagraw n umyag ibedd ɣef tikti iwimi ssawalen timeẓri.


Llant snat n tmeẓra d tigejdanin: aneḍru d warneḍru.
Akud d ayen nezmer ad nefhem. Adda ines d timeẓri. Yemmal imir n tigawt. Llan (3) wudmawen n wakud:
1- Taɣuri n tmeẓra
2- Akud s tmerna n umernu n wakud.
3- Akud s tmerna n umalal.
- Di teqbaylit, llan sin n yimalalen: aɣ- ili
- Di tcelḥit d tmaziɣt n Waṭlas, llan (3) n yimalalen: iri, ddu, ili.
- Timerna n yimalalen i tmeẓra n umyag tettak-aɣ-d (4) n talɣiwin n wakud:
a- izri yezwaren: tuɣ / yella + izri.
b- izri ɣezzifen: tuɣ / yella + urmir ussid.
c- imal yezwaren: attaɣ / ad yili + izri.
d- imal ɣezzifen: attaɣ / ad yili + urmir ussid.

- 237 -
28 Tazwert :

Asemsel n Di temsirin iεeddan, twalaḍ akk timeẓra n umyag: tid ifettin d tid ur
yimyagen nfetti. Tura , ad twaliḍ amek i d-yettili usesmel n yimyagen di tmaziɣt.
A- Amyag n Ad nezwir s umyag n tigawt. Ad ak-d-sumreɣ di temsirt-agi snat n
tigawt (1) tmuɣliwin n usesmel n yimyagen. Tagi , d tamuɣli tamezwarut.

Ɣer
(I)
1- Yekcem wuccen taqeḍεit.
2- I temẓin yekrez uzger, amek armi tent-yeεlef uɣyul.
3- Ttu lhemm, ad k-yettu.
4- Azekka ad yif iḍelli.
(II)
1- Yufeg leεqel-iw ɣur-s.
2- Yella yiwen yemmut yedder, yella wayeḍ yedder yemmut.
3- Yefka Rebbi irden i yir tuɣmas.
4- Ayen yura di twenza-w, ad iεeddi.

Lmed
Deg yimedyaten n taggayt tamezwarut, imyagen “yekcem, yekrez, yeεlef”, ftin deg yizri. Imyagen “ad yettu, ad yif”
ftin deg wurmir. Ma nerra-d imyagen imezwura seg yizri ɣer wurmir, ad uɣalen:

Izri Urmir
- yekcem ad yekcem
- yekrez ad yekrez
- yeεlef ad teεlef

Acu twalaḍ?
-Talɣa n yizri tegda tin n wurmir.
Ma nerra-d imyagen yeftin deg wurmir ɣer yizri, ad uɣalen:
Urmir Izri
- ad yettu yettu
- ad yif yif

Acu tawalaḍ?
-Talɣa n wurmir tegda tin n yizri.
D imyagen-agi iwimi yessawal Kamal n At Zerrad “verbes réguliers”6.
Deg yimedyaten n taggayt tis snat, imyagen “yufa, yedder, yefka, yura” ftin deg yizri. Ma nerra-ten-id ɣer wurmir, ad
uɣalen:
Izri Urmir
- y ufeg y afeg
- y dder y idir
- y fka(i) y efk
- y ura(i) y aru
Acu twalaḍ ?
Deg yimedyaten-agi, talɣa n yizri temgirred ɣef tin n wurmir.
D imyagen-agi iwimi yessawal Kamel n At Zerrad “verbes irréguliers”7

6
Manuel de conjugaison kabyle, Kamal Nait-Zerrad, isebtaren : 59-60-61-62.
7 Idem

- 238 -
Uɣal ɣer yimyagen n talɣa tamezwarut:
Asesmel n yimyagen-agi yettili-d almend n umḍan n tergalin d umkan i ṭṭfen teɣra. Nezmer ad ten-nebḍu ɣef snat n
taggayin:

1-Imyagen s teɣri n yilem:


1/ At (3) n tergalin tiwezzlanin :
krez, kcem, kref, lmed,bren
2 /At (2) n tergalin tiwezlanin :
ger, gen....
3/At (2) n tergalin tamezwarut d tussidt :
ffer, kkes, kker, mmeɣ,llem
4/At (3) n tergalin tamezwarut d tussidt :
qqers, llexs, ssken...
5/At (3) n tergalin, tis snat d tussidt:
bedd, welleh....
6/At (4) n tergalin, tamezwarut d tussidt : qqerdec, nnezgem, dderwec...
2- Imyagen s teɣri taččurant:
1 /At (2) n tergalin, gar-asent “a”:
-sal, qadd...
At (2) n tergalin, gar-asent “i”
-qqim, ɣil, sif...
At (2) n tergalin, gar-asent “u”:
-suḍ, nuj, budd...
2/At (1) n tergalt tawezzlant, tiɣri “u” d taneggarut:
- ru...
3/ At (1) n tergelt tussidt, tiɣri “u” d taneggarut : - ttu…
At (1) n tergalt tussidt, tiɣri “i” d taneggarut: - ffi, zzi, bbi, lli...
At (2) n tergalin, tiɣri “i” d taneggarut -fsi, ɣli, mɣi, ldi, zwi…
At ugar n snat n tergalin : fruri, ffukti, sfezwi…
4 / At (2) tsawalin: tamezwarut s teɣri “u”, tis snat s teɣri n yilem “e”:
Muqel,mured,funzer, dduqes,sruhmet,qluqel,cmumeḥ,zmumeg,sfugel…

Uɣal ɣer yimedyaten n taggayt tis snat:


Asesmel n yimyagen-agi yettili-d almend n temlellay n teɣra deg ufeggag. Nezmer ad ten-nebḍu ɣef (3) n taggayin:

1- Tamlellit n yiwet n teɣri:

Asmil Tamlellit Amedya (urmir / izri)

1/ (a / u) di tazwara: afeg / ufeg. Ader / uder.


aḍen / uḍen.....

2/ (a / u) di tlemmast: ffad / ffud. ggall / ggull.


llaẓ / lluẓ.
rafeq/ rufeq. kacef / kucef.
3 / (i / a) di tlemmast ḥir / ḥar. Qis / qas,
mmir / mmar,mlil/mlal,
niwel/nawel, grireb/ grareb…
4 / (u / a) di taggara: ɣunfu / ɣunfa. usu / usa..
bbuḥru / bbuḥra....
5 / (u / a) di tlemmast : ucuf / ucaf...

6 / ( i / a) di taggara: rebbi / rebba. wali / wala.


berri/berra…
7 / ø/ ( i ) di taggara : ɣer / ɣri / ɣra. eg / gi / ga.
a ečč/čči/čča…

8 / u/ ( i ) di taggara : ddu / ddi / dda. Ssu / ssi / ssa.


a ẓẓu / ẓẓi / ẓẓa. rnu / rni / rna...

- 239 -
9 / i / ( i ) di taggara li / li / la...
a
10/ ( a / w) di tazwara: awi / wwi. Aweḍ / wweḍ....
11/ ( i / u ) di tlemmast : bibb / bubb....
12 / ( e / u ) di tlemmast : mmet / mmut....

2- Snat n temlellay:

Asmil Tamlellit Amedya ( urmir / izri )


1 ( a –- u ) / ( u –- a ) Argu / urga, aru / ura, adu /
uda...
2 ( i –- i ) / ( u –- a ) Iccig / uccag, ifif / ufaf, inig
/ unag...
3 ( a - –a ) / ( u –- a ) Aggad / uggad, agar / ugar...
4 ( u –- u ) / ( u –- a ) Uẓum / uẓam...
5 ( a –- ø ) / ( u –- a ) ḥḤḤaz / ḥuza, jab / juba
6 ( a –- i ) / ( u –- a ) Nadi / nuda, sami / suma...
7 ( i –- i ) / ( ø –- ø ) Idir / dder, izmir / zmer...
8 ( i –- a ) / ( ø –- a ) Ikkil / kkal

3- Snat n temlellay: yiwet d taḥerfit, tayeḍ ɣef snat :

Asmil Tamlellit Amedya(urmir / izri)


1 ( i –- i )/( ø -– i ) + tussda Ini / nni / nna, ili, lli, lla...
ɣef tergalt a

2 ( a –- u ) / ( u –- i ) Aru / uri / ura...


a
3 ( a –- ø ) / ( u –- i ) Af / ufi / ufa, as / usi / usa...
a

Cfu

Bḍan yimyagen di tmaziɣt ɣef snat n taggayin :


1- Amyag amagnu : yemmal tigawt.
2- Amyag n tɣara : yemmal taɣara.
Asesmel n yimyagen imugna ṭṭuqqtent fell-as tmuɣliwin. Tagi d yiwet deg-sent :
Bḍan yimyagen di tmaziɣt ɣef snat n taggayin tigejdanin :
1- Imyagen ilan talɣa n wurmir d tin n yizri ugdant:
Asesmel nsen yettili-d almend n umḍan n tergalin d umkan n teɣra. Bḍan ɣef snat n taggayin; yal taggayt tebḍa d
ismilen :
-Imyagen s teɣri n yilem “e”
-Imyagen s teɣri taččurant ( a –- i –- u )
2- Imyagen ilan talɣa n wurmir d tin n yizri mgirrdent:
Asesmel-nsen yettili-d almend n temlellay n teɣra deg ufeggag. Bḍan ula d nitni ɣef (3) n taggayin, yal taggayt tebḍa
d ismilen :
-Tamlellit n yiwet n teɣri
-Snat temlellay
-Snat n temlellay : yiwet d taḥerfit, tayeḍ ɣef snat.

- 240 -
Ssefru

1- Err yal amyag deg umkan-is di tfelwit i d-iteddun :

Talɣa n wurmir = tin n Talɣa n wurmir ≠ tin n


yizri yizri

Ger, ffer, kkes, kker, mmeɣ, sken, llexs, nṭerr, welleh, nnezgem, ɣli, ffi, ssedwiwes,, bbernenni, ddez, msel, urar, mlelli,
ɣil, qqim, lmed, if, ru, ttu, nuj, nnum, budd, zmumeg, muqel, afeg aweḍ, myaweḍ, ali, awi, myawi, azzel, aɣ, aggad,
myaggad, andi, all, ḥader, mmager, ddari, lal, nnam, ggal, mil, qis, sgill, mlil, friwes, ssigell, cqirrew, ssikesser, rgigi,
ẓẓemlil, ssenkikez, ggri, lhi, sneɣni, wali, glawi, uẓum, nzu, seddu, snum, unẓu, ḥulfu, bibb, ḥess, ekk, myekk, mmet,
sew, efk, ɣeẓẓ, eg, ndu, uεu, sεu, li, ɣni, iksin, inẓi, cihwi, mcihwi, idir, issin, ikkil, ini, myini, ttihi, af, myaf, ttuzenz,
nnubget, uqem, kkaw, qadd, mqass, sawem, ttwarez, ttwabder, mmeslay, fukk, nnefsusi, jab, aru, myaru, rǧu, ggaǧi,
laεi, sami, agem, aker, aǧew, alem, ales, amen, ames, anef, arez, asem, ayes, agi, ali, ffad, llaẓ, qqar, ẓẓal, rafeq, kacef,
fares, janeb, ɣafer, naseb, ḍil, ɣit, sit, mmir, niwel, ɣiwel, slil, siwel, grireb, qlileḥ, slilew, ɣunfu, usu, ulwu, bbuḥru,
mdu, ḥulfu, ucuf, rebbi, berri, henni, semmi, ḍerri, ɣer, ečč, eǧǧ, egg, eww, err, ẓer, enɣ, erẓ, els, ezḍ, ers, ezg, del, ddu,
ssu, ẓẓu, zzu, rnu, dlu, glu, fru, gmu, fsu, argu, adu, iccig, ifif, inig, ifrir, ijjiq, iẓẓif, irid, inṭiḥ, agar, ḥaz, nadi,ḥami,
ggani, izmir, ili, as, aẓ.

2- Err yal amyag deg uùmkan-is di tfelwit i d-iteddun :

(a / u) di tazwara (a / u ) di (i / a) di (u / a) di taggara (i / a) di taggara ø / (i) di


tlemmast tlemmast a
taggara

Eǧǧ, eww, err, ẓer, enɣ, enz, erɣ, erẓ, els,efk , ezḍ, ers, ezg, del, ɣeẓẓ, sew, henni, semmi, ḍerri, wali, uεu,mdu, sεu,
ḥulfu, cir, ḍil, ɣit, sit, slil, sgil, ɣiwel, ḥiwel, siwel, qlileḥ, ḥriret, slilew, friwes, janeb,ɣafer, naseb, nnal, qqar, ẓẓal,
agem, aker, aǧew, alem, ales, amen, ames, anef, asem, ayes, agi, aki, ali, aɣ, azzel.

- Err yal amyag deg umkan-is di tfelwit i d-iteddun :

u (i) di (a-u/ (u-a) (i-i) / (u-a) (a-i) / (u-a) (i-i) / (ø-ø) (a-ø)
a / (u- i )
taggara a

Aẓ, issin, ggammi, ḥami, ifrir, iɣwis, ijjiq, iẓẓif, irid, inṭiḥ, adu, bnu, cnu, cfu, dlu, fru, dmu, ḍlu, fsu, glu, knu.

- 241 -
29 Tazwert :

Asemsel n Twalaḍ di temsirt yezrin, tamuɣli tamezwarut n usesmel n yimyagen


yimyagen imugna. Tura, ad twaliḍ tamuɣli tis snat. D udem amaynut n usesmel n
A- Amyag n yimyagen.
tigawt (2)

Ɣer
(I)
1- Efk-as i umeɣbun turin, ur yessin tifessugin.
2- Ddu d umcum, ad taɣeḍ di ccum-is.
3- Sidna Yub:
Teḍra yid-k ay ul-iw am Sidna Yub ɣef ḥkan : mi d-teɣli deg-s twekka, yini-as : ečč deg-i ḥelleɣ-am! Mi am-yefka Llah
aksum-iw, d acu n lḥir deg-m yellan.
(II)
1- Xḍeb yemma-s, taɣeḍ yelli-s.
2- Xdem lxir, ttu-t.
3- Nṭeq a bab n wawal. Yenna-as : yezwar-iyi bab n wakal.
Ihi nṭeq a bab n wakal. Yenna-as : yurez-iyi bab n wawal.
(III)
1- Yeggul ɣef uksum, yemceḥ lmerqa.
2- Ma yif-ik gma-k leɣrus, rebbi-d amgud i ttelqim.
3- Bbi neɣ ɣebbi.
4- Ma tekrez idurar, ur tεedda ara.
(Iḍ)
1- Yettwabder yas-d.
2- Ssiweḍ akeddab ar tabburt.
3- Ttu lhemm ad k-yettu.
4- Ssired d akli, qqim d akli.

Lmed
Di tazwara, err lwelha-k ɣer umgirred i d-yettilin deg ususru n kra n yimyagen seg tama ɣer tayeḍ. Ayagi yezmer ad
aɣ-d-yezg d ugur deg usesmel n yimyagen s wudem-agi amaynut.
Err tura lwelha-k ɣer yimyagen “efk, issin, ddu, ḥku, ini, ečč, ili” deg yimedyaten n taggayt tamezwarut. Ssefti-ten
deg wudem i ak-yehwan almend n tmeẓra tigejdanin n umyag : izri ilaw, izri ibaw, urmir aḥerfi, urmir ussid.

Izri ilaw Izri ibaw Urmir aḥerfi Urmir ussid


yefka ur yefki ad yefk Yettak(1)
yessen ur yessin ad yissin yettissin
yedda ur yeddi ad yeddu iteddu
yeḥka ur yeḥki ad yeḥku iḥekku
yenna ur yenni ad yini yeqqar(1)
yečča ur yečči ad yečč itett(1)
yella ur yelli ad yili yettili

- Acu twalaḍ?
- Walaɣ snat n timawin:
1- Imyagen-agi, ɣur-sen (4) talɣiwin mgaradent:
- izri ilaw
- izri ibaw

- 242 -
- urmir aḥerfi
- urmir ussid
2- Kra seg yimyagen-agi, ɣur-sen talɣa n wurmir ussid temgarad maḍi ɣef tin n yizri ilaw, n yizri ibaw d tin n wurmir.
Ha-tt-a-n ihi taggayt tamezwarut n yimyagen, wid yesεan (4) talɣiwin mgaradent:
izri ilaw ≠ izri ibaw ≠ urmir aḥerfi ≠ urmir ussid
Err lwelha-k ɣer yimyagen “xḍeb, xdem, nṭeq” deg yimedyaten n taggayt tis snat. Ssefti-ten deg wudem i ak-yehwan
almend n (4) tmeẓra tigejdanin n umyag.

Izri ilaw Izri ibaw Urmir aḥerfi Urmir ussid


Yexḍeb Ur yexḍib Ad yexḍeb Ixeṭṭeb
Yexdem Ur yexdim Ad yexdem Ixeddem
yenṭeq Ur yenṭiq Ad yenṭeq Ineṭṭe/ yettanṭaq

-Acu twalaḍ?
-Imyagen-agi, ɣur-sen talɣa n yizri ilaw d tin n wurmir aḥerfi kifkif-itent.
Ha-tt-a-n ihi taggayt tis snat n yimyagen : d wid yesεan (3) talɣiwin mgaradent:
izri ilaw = urmir aḥerfi ≠ izri ibaw ≠ urmir ussid

Err lwelha-k ɣer yimyagen “ ggal, rebbi, ɣebbi, εeddi” deg yimedyaten n taggayt tis tlata. Ssefti-ten deg wudem i ak-
yehwan almend n (4) tmeẓra
tigejdanin n umyag.

Izri ilaw Izri ibaw Urmir aḥerfi Urmir ussid


Yeggull Ur yeggull Ad iggall Yettgalla
Irebba Ur irebba Ad irebbi Yettrebbi
Iɣebba Ur iɣebba Ad iɣebbi Yettɣebbi
Iedda Ur iεedda Ad iεeddi Yettεeddi

-Acu twalaḍ?
-Imyagen-agi ɣur-sen talɣa n yizri ilaw d talɣa n yizri ibaw kifkif-itent.
Ha-tt-a-n ihi taggayt tis (4) n yimyagen : d wid yesεan (3) talɣiwin mgaradent :
izri ilaw = izri ibaw ≠ urmir aḥerfi ≠ urmir ussid
Err tura lwelha-k ɣer yimyagen “ yettwabder, ssiweḍ, ttu, ssired, qqim” deg yimedyaten n taggayt taneggarut. Ssefti-ten
deg wudem i ak-yehwan almend n tmeẓra tigejdanin n umyag.

Izri ilaw Izri ibaw Urmir aḥerfi Urmir ussid


Yettwabder Ur yettwabder Ad yettwabder Yettwabdar
Ur yessiweḍ Ad yessiweḍ
Yessiweḍ Ur yettu Ad yettu Yessawaḍ
Yettu Ur yessired Ad yessired Itettu
Yessired Ur yeqqim Ad yeqqim Yessirid
yeqqim Yettɣimi

-Acu walaḍ?
-Imyagen-agi, ɣur-sen talɣa n yizri ilaw, tin n yizri ibaw d tin n wurmir aḥerfi kifkif-itent.
Ha-tt-a-n ihi taggayt tis rebεa n yimyagen : d wid yesεan snat n talɣiwin mgaradent :
izri ilaw = izri ibaw = urmir aḥerfi ≠ urmir ussid

Uɣal tura ɣer yimyagen-nni yettawin uṭṭun (1) deg yimedyaten n taggayt tamezwarut : efk, ini, ečč.
Imyagen-agi, ɣur-sen talɣa n wurmir ussid temgarad deg-uẓar ɣef tin n tmeẓra-nniḍen :
- yefka / ur yefki / ad yefk yettakk
- yenna / ur yenni / ad yini yeqqar
- yečča / ur yečči / ad yečč itett…
Ihi, nezmer ad nebḍu imyagen ɣef snat n taggayin tigejdanin :
n Wid yesεan talɣa n yizri ilaw, n yizri ibaw, n wurmir d tin n wurmir ussid kkant-d seg yiwen uẓar; wid iwimi
nezmer ad nessiwel “ imyagen at talɣiwin yezdi uẓar”

- 243 -
Amedya

Izri ilaw Izri ibaw Urmir aḥerfi Urmir ussid


Yedda Ur yeddi Ad yeddu Iteddu
Yexdem Ur yexdim Ad yexdem Ixeddem
Yuli Ur yuli Ad yali Yettali
Iεedda Ur iεedda Ad iεeddi Yettεeddi
Iruḥ Ur iruḥ Ad iruḥ Yettruḥu

Imyagen at talɣiwin
yezdi
uẓar

Izri ilaw Izri ibaw Urmir aḥerfi Urmir ussid


“yuli” “ur yuli” “ad yali” “yettali”

Seg yiwen
uẓar

2-Wid yesεan talɣa n wurmir ussid tebded ɣef uẓar yemgaraden ɣef win n talɣiwin- nniḍen; wid iwimi nezmer ad
nsiwel:
“ imyagen at talɣiwin yemyagaraden deg uẓar”

Amedya:

Izri ilaw Izri ibaw Urmir aḥerfi Urmir ussid


Yefka Ur yefki Ad yefk Yettakk
Yenna Ur yenni Ad yini Yeqqar (yettini)?
Yečča Ur yečči Ad yečč Itett
Yeswa Ur yeswi Ad isew Itess
Iwet Ur iwit Ad iwet yekkat

Imyagen at talɣiwin
yemgaraden deg uẓar

izri izri urmir urmir


ilaw ibaw aḥerfi ussid

seg yiwen uẓar ɣur-s aẓar i yiman-is

- 244 -
Cfu

Asesmel n yimyagen n tigawt, yezmer ad yili almend n (4) taggayin :


1) Imyagen at (4) talɣiwin:
- izri ilaw
- izri ibaw
- urmir aḥerfi
- urmir ussid
Amedya : aru yura ur yuri ad yaru yettaru

2) Imyagen at (3) talɣiwin :


- izri ilaw + urmir aḥerfi
- izri ibaw
- urmir ussid
Amedya : kcem yekcem ur yekcim ad yekcem ikeccem

3) Imyagen at (3) talɣiwin:


- izri ilaw + izri ibaw
- urmir aḥerfi
- urmir ussid
Amedya: ali yuli ur yuli ad yali yettali

4) Imyagen at (2) talɣiwin :


- izri ilaw + izri ibaw + urmir aḥerfi
- urmir ussid
Am edya: ɣli yeɣli ur yeɣli ad yeɣlli elli
Asesmel n yimyagen imugna yezmir ad d-yili daɣen almend n (2) n taggayin:
1) At talɣiwin yezdi uẓar:
d imyagen ideg talɣa n yizri ilaw, n yizri ibaw, n wurmir aḥerfi d tin n wurmir ussid kkant-d seg yiwen uẓar.
2) At talɣiwin yemgirrden deg uẓar8 : d imyagen ideg talɣa n wurmir ussid tebded ɣef uẓar yemgirrden ɣef win n yizri
ilaw, n yizri ibaw d win n wurmir aḥerfi.

sefru

1- Err yal amyag deg umkan-is di tfelwit i d-iteddun:

Imyagen Imyagen at (3) Imyagen at (3) Imyagen at


at (4) talɣiwin talɣiwin talɣiwin (2) n talɣiwin
(izri ilaw = urmir (izri ilaw=izri
aḥerfi) ibaw)

fsi, dri,ɣil, if, bedd, suḍ, ɣit, friwes, sawem, budd, ffi, lli, fru, rwu, rǧu, ekk, els, afeg, alem, aẓ, aweḍ, izmir, sel, ezḍ,
agi, inig, ḥaz, nnaɣ, ḍerri, argu, ɣunfu, ffad, seqqi, ɣeẓẓ, kker, llexs, lmed, zdew, msel, zḍem, skef, mdel, nqec, mger.

8
Imyagen-agi ur ṭṭuqqten ara di tutlayt-nneɣ.

- 245 -
30 Tazwert :

Di temsirin yezrin, tessneḍ akk timeẓra n umyag d wamek i d-yettili


Tafelwit
usesmel n yimyagen n tigawt. Tura, ad twaliḍ tafelwit n tseftit ara d-
n tseftit yezdin merra timeẓra. Ad nezwir s umyag bu (4) talɣiwin.
1) Amyag bu 4
talɣiwin

Amyag : aru
timeẓri anaḍ Anaḍ ussid Urmir Urmir ussid Izri ilaw Izri ibaw

udem
1 SF. Aruɣ Ttaruɣ Uriɣ Ur uriɣ
2 SF Taruḍ Tettaruḍ Turiḍ Ur turiḍ
[Link] Aru Ttaru Yaru Yettaru Yura Ur yuri
[Link] Taru Tettaru Tura Ur turi

1 SG Arut (m) Ttarut (m) Naru Nettaru Nura Ur nuri


[Link] Arumt Ttarumt Tarum Tettarum Turam Ur turim
[Link] Tarumt Tettarumt Turamt Ur turimt
[Link] Arun Ttarun Uran Ur urin
[Link] Arunt Ttarunt Urant Ur urint

Ha-ten-a kra n yimyagen at (4) talɣiwin:


- aru - li - ddu - jbu -aweḍ -cnu -eḍs
- fru - ɣni - ssu - kfu -azzel -rnu -jbu
- dmu - rǧu - zzu - kmu -ggri -af -blu
- ẓẓu - issin - rnu - kru - ḥṣu -aẓ -xḍu
-gzu - efk - fsu - lmu -lhi -agem -azu
- lhu - ini - iccig - mru -ekk -ader -azen
- lḥu - amen - issin - msu -dder -asem -alem
- flu - ames - ili - nfu -eg -ales -afeg
- knu - anef - aǧew - ntu - ndu -eww -adef…
- bnu - arez - cfu - anez -ezḍ -err
- bru - ayes - kfu - nzu -ers -ger
- sεu - mdu - sew - nεer -ezg -enɣ
- glu - ɣer - sel - ɣem/ ɣmu -ens -enz
- ḍlu - ečč - aḍen - ɣnu -cbu -erɣ
- dlu - arem - rzu - ɣwu -cqu -ezḍ
- gmu/gem - εyu - arew - ɣzu -adu -els
- gnu - ḍru - adder - rbu -dεu -rṣu
- rwu - fnu - bɣu - rfu -fdu -azu
- zlu - eǧǧ - ḥku - rku -ḥfu - bdu
- fsu - egg -ḥlu - usu -bḍu -rfu

- 246 -
31 Tazwert :

Di temsirin yezrin, twalaḍ tafelwit n tseftit n umyag bu (4) talɣiwin.


Tafelwit
Tura, ad twaliḍ tafelwit n tseftit n umyag bu (3) talɣiwin ( izri ilaw =
n tseftit urmir aḥerfi).
2) Amyag bu 3
talɣiwin

Amyag “Lmed”
Tim Anaḍ Anaḍ ussid Urmir Urmir ussid Izri ilaw Izri ibaw
aḥerfi
Ud
[Link] Lemdeɣ Lemmdeɣ Lemdeɣ Ur lmideɣ
2SF . Tlemdeḍ Tlemmdeḍ Tlemdeḍ Ur telmideḍ
[Link] Lmed Lemmed Yelmed Ilemmed Yelmed Ur yelmid
[Link] Telmed Tlemmed Telmed Ur telmid

[Link] Nelmed Nlemmed Nelmed Ur nelmid


[Link] Lemdet Lemmdet(m) Tlemdem Tlemmdem Tlemdem Ur telmid
(m) em
[Link] Lemd Lemmdemt Tlemdemt Tlemmdemt Tlemdemt Ur telmid
emt emt
[Link] Lemden Lemmden Lemden Ur lmiden
[Link] Lemdent Lemmdent Lemdent Ur lmident

Ha-ten-a kra n yimyagen at (3) talɣiwin:(urmir aḥerfi=izri ilaw):

ger, gen, kcem, krez, ffer, ffeɣ, kkes, kker, mmeɣ, sken, llexs, lmed, llem, mger, msel, zdem, zḍem, zdew, ddez, ddes, rwel, kref,
kres, fren, bren, qqers, rbeḥ, slex, sfeḍ, zlef, ḍreg, qqed, mdel, mḍel/nṭel, zmeḍ, crew, nqec, del, fres, frez, fṛez, ḍleb, ṭṭef, dder, zger,
ẓẓeg, nǧer, rḍel, ḍlem, rzef, rqem, skef, ẓleg, xser, xḍeb, ǧεel, jmeε, ddem, nṭeq, xdem, xdeε, zdeɣ, zεef, εqel, rdem, ṛdem, rmeg,
gmer, fser, ṭṭes, zder, zmeḍ, freg, eɣz, zweǧ, bder, bges, bhet, bbeɣ, brec, gzem, bred, breḍ, brek, brez, bṭel, bzer, bzeg, bεed, qreb,
cḍeḥ, cḍef, cceg, ččeḥ, cḥen, rgem, ṛgem, clex, clec, cleε, cmet, creḍ,creh, crek, crem, crew, cweḍ, cεef, cεel, dbeɣzdel, dreg, drem,
dres, ṭṭeḍ, ḍref, ffer, freg, frek, fser, ftel, fxes, ffeẓ, gdel, glez, gzer, hber, hder, hmej, ḥced, ḥmel, ḥmer, ḥmeẓ, ḥḥnet, ḥweṣ, jdeb, jfel,
jleq, jjem, kfel, kmen, kmes, kmez, knef, kreḍ, kreh, lleḍ, lqef, lles, smed, mred, mret, msed, msex, nbec, ncel, ncew, ndef, ndeh,
ndem, nder, ndeṛ, nneḍ, nfeḍ, nfeg, nfel, Ngef, nger, nher, nhet, njeε, nɣed ,nɣeḍ, nɣel, nqer, nteg, ntel, nṭeḍ, nṭeg, nṭeq, ɣḍel, ɣfel,
ɣmez, ɣḍes, qqes, qqed, qdec, qdef, qmec, sɣel, twel…

- 247 -
32 Tazwert :

Di temsirin yezrin, twalaḍ tafelwit n tseftit n umyag bu (4) talɣiwin d tin


Tafelwit
n umyag bu (3)talɣiwin.
n tseftit Tura, ad twaliḍ tafelwit n tseftit n umyag bu (3) talɣiwin; win yesεan
3) Amyag bu 3 talɣa n yizri ilaw d tin n yizri ibaw kifkif-itent.
talɣiwin

Amyag : ali

Timeẓri Anaḍ Anaḍ Urmir Urmir

Amaɣun
ussid ussid Izri Izri ibaw

Udem ilaw

1 aliɣ ttaliɣ uliɣ ur uliɣ


asuf 2 ali ttali tettaliḍ
taliḍ tuliḍ ur tuliḍ
3 yettali
yali yuli ur yuli
3 tettali
tali tuli ur tuli
1 nettali
nali nuli ur nuli
2 alit(m) ttalit (m) tettalim
talim tulim ur tulim
asget 2 alimt ttalimt tettalimt
talimt tulimt ur tulimt
3 ttalin
alin ulin ur ulin
3 ttalint
alint ulint ur ulint

Ha-ten-a kra n yimyagen at (3)talɣiwin :(izri ilaw = izri ibaw):


ɣenni nnam ssinef argu
εeddi caḥen snum ngugu slil
lal ctiq namer nnal sniles
mmet ččar init nnulfu mmager
ggal ddari ssentu snulfu… ssemsu
awi mya ɣafer rafeq ɣiwel
ḥaz cihwi inig kacef
aki fares siwel ḥami laεi
nadi gaber qass ifif ɣeẓẓ
ḥulfu aggad qazem iccig heggi
seqqi glilez irid sami nnaɣ
rebbi ggani sserfu ɣafer semmi
ffad herri seggem naseb ḍerri
llaẓ ḥri ttekki jab nadi
berri ḥwiǧ wali jerri andi…
ɣunfu ḥiwet xeṭṭi ɣunz
ucuf seḍḥi ssis all
ulwu ḥtil henni myall

- 248 -
33 Tazwert :

Tafelwit Twalaḍ di temsirt iεeddan, tafelwit n tseftit n umyag bu 4 talɣiwin d tin


n umyag bu 3 talɣiwin. Tura, ad twaliḍ tafelwit n tseftit n umyag bu snat
n tseftit talɣiwin : wid yesεan talɣa n yizri ilaw n yizri ibaw d tin n wurmir
4) Amyag bu snat
aḥerfi, kifkif-itent.
talɣiwin

Amyag : zwi
Timeẓri Anaḍ Anaḍ ussid Urmir Urmir Izri ilaw Izri ibaw
ussid
Udem

[Link] zwiɣ zewwiɣ zwiɣ ur zwiɣ


[Link] zwi zewwi tezwiḍ tzewwiḍ tezwiḍ ur tezwiḍ
[Link] yezwi izewwi yezwi ur yezwi
[Link] tezwi tzewwi tezwi ur tezwi

ur nezwi
[Link] nezwi nzewwi nezwi ur
[Link] Zwit(m) zewwit(m) tezwim tzewwim tezwim tezwim
[Link] zwimt zewwimt tezwimt tzewwimt tezwimt ur
tezwimt
[Link] zwin zewwin zwin
[Link] zwint zewwint zwint ur zwin
ur zwint

Ha-ten-a kra n yimyagen at (2) talɣiwin :

Ruḥ cumm bibb luɣ nnubget


Qqim qadd sbibb sluɣ cukk
Fsi mqass blules leqqem mcukk
Bri sawem sban ssels cum
Zwi ttwarez berreḥ lti ṣubb
Dri ttwabder bruqel urar suḍ
Gmi ttwet berrez mal ḥriret
Mɣi mmeslay brurez mmurḍes friwes
ḍfi ssiwel cudd mri ban
Xsi ffukti celleḥ smuzget ftutes
Fur nnefsusi ccelqef mzi ssufeɣ
Uɣal bedd ttwaclex nnudem blileḥ
Ssuter qlileḥ cmumeḥ ssendi jerred
Ru slilew cqirrew ɣli jeggef
Ttu sit cerreg sseɣli jeggeḥ
Lli ɣit ciwer ɣumm kebbeb
Mal lwi frurex qeccem kad
Welleh rwi ggugem qelleb ssekfel
Bbernenni ssiweḍ grurej urar kellex
Ffi ssebleε hudd sureg kri
Ssedwiwes sseglef ḥucc susef kki
Mlelli ldi ḥudd ssusem kaz…
Ɣil fruri ḥukk ssuref
If ssired ḥerr xsi
Mlil sfugel ḥesses ssuzef

- 249 -
34 Tazwert :

Asemsel n Di temsirin yezrin, twalaḍ amek i d-yettili usesmmel n yimyagen n


yimyagen tigawt. Tura, ad twaliḍ amek i d-yettili usesmel n yimyagen n tɣara.
(Amyag n tɣara) Dagi daɣen, yewwi-d ad d-yili unadi lqayen imi timsal ur frizent ara
akken ilaq.

Ɣer

1- Yerfufen ubernus iɣef nesseḥbibir.


2- Win yebɣan ad yuzur yirqiq, win yebɣan ad yesgem yilqiq.
3- Lecɣal n taddart meqqrit, nekkni nekker-d meẓẓiyit.
4- Ulamma berriket tzizwit, tamment-is, ẓidet.
5- Akken semmḍit i tekksent fad.

Lmed

Di tazwara, ur tettu ara belli taseftit n umyag n tɣara tettemgirid seg tama ɣer tayeḍ :
Di kra n temnaḍin, amatar udmawan n umyag n tɣara yemgired ɣef win n umyag n tigawt
Di kra n temnaḍin- nniḍen, amatar udmawan n umyag n tɣara d win n umyag n tigawt kifkif-itent.
Di kra n temnaḍin Di kra n temnaḍin nniḍen
------------------------ɣ -----------------------ɣ
------------------------ḍ t -----------------------ḍ
------------------------- i -----------------------
------------------------t t -----------------------
------------------------it n -----------------------
------------------------// t -----------------------m
------------------------// t -----------------------mt
------------------------// ------------------------n
------------------------// ------------------------n
Amedya
Di kra n Di kra n temnaḍin
temnaḍin (1) nniḍen (2)

Meqqreɣ Meqqreɣ
Meqqreḍ Tmeqqreḍ

Meqqer Imeqqer
Meqqret Tmeqqer
Meqqrit Nmeqqer
Meqqrit Tmeqqrem
Meqqrit Tmeqqremt

Meqqrit Meqqren
Meqqrit Meqqrent
Am wakken tettwaliḍ:
Di tseftit tamezwarut:
- ulac amatar udmawan azwir
- udem wis 3 amalay asuf ur yesεi ara amatar udmawan
- deg usget, amatar udmawan “it” ur ifetti ara almend n wudem d tewsit.
- Di tseftit tis snat, amatar udmawan yegda win n umyag amagnu

- 250 -
Anwa ger sin-agi wudmawen n tseftit i yellan s waṭas?
Taswiεt-agi, ur nezmir ara ad d-nerr ɣef tuttra-agi, imi ur d-yelli ara unadi lqayen ɣef wayagi.
Err tura lwelḥa-k ɣer umyag “yerfufen” deg umedya 1u.
- d amyag n tɣara
- yefti deg yizri
- talɣa-s ur tettbeddil ara deg wurmir: yerfufen/ad yerfufen .
D imyagen yecban wigi iwimi yeqqar Kamal n At Zerred “les verbes réguliers”9
Err lwelha-k ɣer yimyagen n tɣara: “yuzur,yirqiq,yilqiq”deg umedya w2:
-ftin deg wurmir.
-talɣa nsen tettbeddil deg yizri:
yuzur/zur,
yirqiq/rqiq,
yilqiq/leqqaq.
Err lwelha-k ɣer yimyagen n tɣara “meqqrit, meẓẓiyit, berriket, ẓidet, semmḍit” deg yimedyaten w3, w4 d w5.
-ftin deg yizri.
-talɣa nsen tettbeddil deg wurmir:
meqqrit/imɣuren
meẓẓiyit/ nimẓi
berriket/ tibrik,
ẓidet/tiẓid.
D imyagen yecban wigi iwimi yessawal Kamal n At Zerred “les verbes irréguliers”10
Kkes-d imyagen n tɣara seg yimedyaten-agi:
1- Lebɣi nneɣ meqqer, ul nneɣ meẓẓi.
2- Taqbaylit acḥal tecbeḥ, mi ara ternu ccac d uxelxal.
-h a-ten-a yimyagen n tɣara:
- amedya 1u: meqqer, meẓẓi
- amedya w2: tecbeḥ
Ssefti-d imyagen “meẓẓi –-tecbeḥ” deg yizri, tgeḍ aserwes gar-asen
Amyag Amyag “
“imẓi(y)” cbeḥ / icbiḥ”
Meẓẓiyeɣ Cebḥeɣ
Meẓẓiyeḍ Tcebḥeḍ

Meẓẓi Yecbeḥ
Meẓẓiyet Tecbeḥ
Meẓẓiyit Necbeḥ
Meẓẓiyit Tcebḥem
Meẓẓiyit Tcebḥemt
Meẓẓiyit Cebḥen
Meẓẓiyit Cebḥent

Di temnaḍin ideg amyag n tɣara ɣur-s taseftit deg yizri, temgirred ɣef tin n umyag amagnu, llan kra n yimyagen n tɣara
mgirrden ɣef wiyaḍ: ibεid/bεed, icmit/cmet, icbiḥ/cbeḥ
Acuɣer?
-Acku yettili-d umyekcem di tseftit n sin yimyagen ɣur-sen yiwen unamek (cǧnfusiǧn de cǧnjugaisǧn).
Amedya

Amyag Amyag Anamek s tefransist

Bεed Ibεid Etre éloigné


Cbeḥ Icbiḥ Etre beau

9
(1)Manuel de conjugaison kabyle, kamal Nait-Zerrad, sb.45,46.
Ihi, amenzay n usesmel n yimyagen n tɣara ur yemgirred ara d win n yimyagen imugna; maca deg yimyagen n tɣara, ur ṭṭuqten ara yimyagen at yiwet
n talɣa deg yizri d wurmir.
10 Idem

- 251 -
Cmet Icmit Etre dévalu, sans valeur, laide
ḍyeq Iḍyiq Etre étroit, être à l’étroit
ḥḥdeq Iḥdiq Etre poli, courtois
ḥḥlel Iḥlil Etre permis, licite
Mleḥ Imliḥ Etre beau, être salé
Ntell Intill Etre dissimulé, caché, abrité
Qreb Iqrib Etre proche
Qseḥ Iqsiḥ Etre dur, rude, être fort, violent
Qεed Iqεid Etre stable, équilibré
Rxes Irxis Etre à bon marché, être de vil prix
Shel Ishil Etre facile, aisé
Wseε Iwsiε Etre vaste, large
Wεer Iwεir Etre difficile, dur, pénible,
être difficile de caractẒre
Ɣer yimyagen-agi, nezmer ad d-nernu imyagen: ḥḍem/iḥḍim, ḥrec/iḥric, kyes/ikyis, qbeḥ/iqbiḥ, zleg/izlig, ẓwer/iẓwir…

Err lwelha-k:
Kra n yimyagen n tɣara, ɣur-sen taseftit deg yizri am tin n umyag n tigawt., muqel: (amyag ustay: ḥtre criblẓ, passẓ au
tamis)
Ustayeɣ
Tustayeḍ
Yustay
Tustay
Nustay
Tustayem
Tustayemt
Ustayen
Ustayent

Kkes-d amyag n tɣara si tefyirt i d-iteddun:


“ Win ur nesεi tagmat meḥqur”
- amyag n tɣara “meḥqur”.
- acu n tmeẓri ideg yefti?
- yefti deg yizri ilaw.
- Σreḍ ssefti-t di tmeẓra-nniḍen.
-Amyag-agi ifetti anagar deg yizri ilaw.
- Efk-d kra n yimyagen yecban wagi.
-Nezmer ad d-nefk imyagen : meḥqur, mechur, meḥbub, meḥkum…, d ireṭṭalen n taεrabt.
Ihi, llan yimyagen n tɣara:
1- wid ilan taseftit temgired ɣef tin n umyag amagnu: d tuget n yimyagen n tɣara, gar-asen:
ibnin/bnin, iḥrim/ḥram, aẓay/ẓẓay, isnin/snin
ibrik/berrik, ajfay/jfay, aɣlay/ɣlay, ismum/semmm
icrir/crir, ilqiq/leqqaq, iɣzif/ɣezzi, ismiḍ/semmeḍ
udrus/drus, ilṭif/leṭṭif, iqḍiε/qeṭṭiε, asxay/sxay
ifsus/fessus, ilwiɣ/leggaɣ/lewwaɣ, iqlil/qlil, iṣdid/ṣedded
ufay/ufay, imlul/mellul, iqriḥ/qerriḥ, iwriɣ/werraɣ
ihcic/hcic, imliḥ/melleḥ, iqsiḥ/qessiḥ, iwsir/wesser
ihriw/hraw, imɣur/meqqer, irhif/rhif, iwsiε/wessiε
ḥirciw/ḥercaw, imriɣ/merriɣ, irqiq/rqiq, iwzil/wezzil
iḥlil/ḥlal, amray/mray, iṣdid/ṣdid, ixfif/xfif
iḥliw/ḥlaw, imsus/messus irxis/rxis, iẓid/ẓid
iḥnin/ḥnin, imẓi/meẓẓi irẓig/rẓag, izdig/zeddig
izfur/zeffer, izrir/zrar, zerqeq/zerqa, iεziz/ziz
zegzew/zegzaw, zur/zur, aẓay/ẓẓay, aεlay/εlay
izɣil/zeqqel, izwiɣ/zeggaɣ/zewwaɣ, iεrid/εrid

2- Wid ilan taseftit deg yizri tegda tin n umyagn tigawt:

- 252 -
D imexḍa kan, gar-asen :
Amyag Anamek-is s tefransist
Ustay Etre criblé, passer au tamis
Usay Etre sarclé
Alway Pencher sur son pédoncule (figue qui murit – se
détendre)
Iqrib Etre proche
Ulwu… Etre lâche, détendu, être indisposé,

3) Wid deg yella umyekcem di tseftit n sin yimyagen ɣur-sen yiwen unamek wigi daɣen d imexḍa. Nefka-d yakan kra
deg-sen.
Amedya : “shel / ishil” (être facile, aisé)…

Neqqar : Neqqar
daɣen:
Sehleɣ Sehleɣ
Sehleḍ Tsehleḍ
Ishel Ishel
Sehlet Teshel
Sehlit Neshel
Sehlit Tsehlem
Sehlit Tsehlemt
Sehlit Sehlen
Sehlit Sehlent

4- Wid yellan d ireṭṭalen n taєrabt, fettin anagar deg yizri11 : wigi daɣen ggten di teqbaylit. Ha-ten-a kra deg-sen:
mebluε muhab meɣṣub mezrub
mebɣuḍ meḥbub meqbul meεdud
mubarek meḥdud meqsud meεdur
mebṭul meḥkum merḥum meεfun
mebxut meḥqur merxus meεlul
mebyun meḥrum merzuq meεzuz
mechur meḥzun meshul meεzul
mecɣul mejmul meslum mexzun
mecruḍ muǧaz mesṭur mezhur
mecruh mekruh mesrar
mecruk melzum mesxuḍ
mucaε muman mesεud
medlul memnuε mesdud
mednub menfuε meṣwub
mednus menkur metbut
meḍlum meɣbun meḍlub
meḍmun meɣcuc meṭluq
meḍεuf meɣdur meḍmu
mefruḍ meɣful mewzun
mefruz meɣrum muxaf

Amyag n tɣara di talɣa n usswaɣ, yettuɣal d amyag n tigawt.

Amedya:

11
Ma teḥwaǧeḍ inumak nsen, uɣal ɣer umawal : "Taqbaylit-Tafransist », J. M. Dallet.

- 253 -
Amyag Asswaɣ n Anamek-is s tefransist
n tɣara umyag n tɣara
Ibnin ssibnen Donner du gout, de la saveur à
Ibrik ssebrek Noircir, faire noircir
ifsus ssifses alléger
ihriw ssihrew élargir
iḥliw ssiḥlew rendre doux
ilqiq ssilqeq rendre tendre, mou
ilwiɣ ssilweɣ rendre lisse
imlul ssimlel rendre blanc
imɣur ssimɣer grandir, faire grandir
imriɣ ssemreɣ/ssimreɣ salé exagérément, rendre détestable
imsus ssimses rendre fad, ne pas saler
imẓi ssemẓi rapetisser, diminuer, faire petit; étroit, éviter le
grand, le grandiose
iɣzif ssiɣzef/sseɣzef allonger, prolonger

Am yimyagen imugna, asesmel n yimyagen n tɣara, yewwi-d ad d-tili fell-as tezrawt lqayen; imi ar tura, timsal ur
frizent ara akken ilaq.

Cfu

Am yimyagen imugna, imyagen n tɣara zemren ad bḍun ɣef snat n taggayin:


1- imyagen yesεan talɣa n wurmir d tin n yizri kifkif-itent, d imexḍa kan.
2- imyaen yesεan talɣa n wurmir temgirred ɣef tin n yizri, d tuget n yimyagen n tɣara, nezmer ad ten-nebḍu almend
n temlellit n tɣara ɣef (8) yismilen :

Asmil Tamlellit Amedya Asmil Tamlellit Amedya


1 (i-–i) /(ø-a) Ihriw / hraw 5 (i-u) / (ø-ø) Imɣur / meqqer
2 (i-i) / (ø-i) Irqiq / rqiq 6 (a-a) /(ø-a) Aẓay / ẓẓay
3 (i-i) / (ø-ø) Ismiḍ / semmeḍ 7 (u-u) /(ø-u) Uzur / zur
4 (i-u) / (ø-u) Ifsus/fessus 8 (ø-a)/(ø-a) Zegzew /
di tlemmast zegzaw

Timawin :
Llan yimyagen n tɣara i yesεan taseftit temgired ɣef tin n umyag n tigawt, gar-asen :
- wid ifettin di akk timeẓra n umyag, yecban: imlul, izwiɣ, imɣur ilwiɣ, ihriw, iẓid, irẓig, aẓay, ifsus, imsus…
-wid ifettin anagar deg yizri: d ireṭṭalen n taεrabt, yecban: meḥqur, meḍlum, meεdur…
Tikwal yettili-d umyekcem di tseftit n sin yimyagen ɣur-sen yiwen unamek, yecban: cbeḥ, icbiḥ /ḥrec, iḥric / cmet,
icmit…

Ssefru

1- Err yal amyag deg umkan-is di tfelwit i d-iteddun:


(i-i)/(ø-a) (i-i)/(ø-i) (i-i)/(ø-ø) (i-u)/(ø-u) (i-u)/(ø-ø) (a-a)/(0-a)

- alqay, ajfay, imlul, imsus, ismum, iɣzif, izɣil, iwsir, iqsiḥ, iqriḥ, imriɣ, iḥnin, ibnin, iẓid, ibrik, izdig, imẓi, iḥliw, izrir,
ilqiq, ilwiɣ, izwir, iwriɣ, imɣur
2- Efk-d (10) tefyar deg ara tasqedceḍ amyag n tɣara.

- 254 -
3- Efk-d asswaɣ n yimyagen n tɣara i d-iteddun:
iqḍiε, iqriḥ, iqsiḥ, irqiq, isdid, irxis, irẓig, isliw, ismiḍ, iwriɣ, iwsiε, iwzil, ixfif, iẓid, izdig
4- Efk-d (5)tefyar deg ara tesqedceḍ asswaɣ n umyag n tɣara
5- Eg-d tafelwit n tseftit :
5.1 n umyag n tɣara yesεan amatar deg yizri yemgarad ɣef win n umyag n tigawt.
5.2 n umyag n tɣara yesεan amatar deg yizri yegda win n umyag n tigawt.
5.3 n umyag n tɣara deg yella umyekcem ger tseftit-is d tin n umyag- nniḍen.
5.4 n umyag n tɣara areṭṭal n taεrabt, win ifettin anagar deg yizri...

- 255 -
Aseɣti n yiluɣma

Amqim ilelli

Amyag Amqim ilelli Amyag Amqim ilelli


Ruḥent Nutenti Teččiḍ Kečč/kemm
Yeǧǧa Netta twalam Kunwi
Kkaten Nutni teswamt Kunemti
Tuggad Nettat werraɣ Netta
Walaɣ Nekk hrawit Nekkni
ɣezzifet Nettat Nekkenti
Neẓra nekkni Kunwi
Kunemti Nutni
Nutenti

Amyag Udem Tawsit Amḍan


Cfiɣ 1u Ml/Nt. Sf.
Neffeɣ 1u // Sg.
Yebḍa W3 Ml. Sf.
Tuɣal W3 Nt. Sf.
Tellam W2 Ml. Sg.
Ddan W3 Ml. Sg.
Terramt W2 Nt. Sg.
Ruḥent W3 Nt. Sg.

3- Amqim ilelli deg tefyar:


-Win yebɣan ad yesεu isem, ilaq-as ad yessusem, ma d nekkni ur nezmir ara.
-D Rebbi i iferrun lumur, tixxer mačči d nekkini.
-Ma kunwi tura tukim, nekkni werεad neṭṭis.
-Ssawleɣ- ak nekk sidi, keččini issin leqder-ik; ameqqran siwa Rebbi, ahat nekk axir-ik.
-Yis-neɣ i yecbeḥ leεlam, d nekkni i d tarwa n laṣel.
-Nekk aqerru-iw d aferḍas.
-At lxir bxir, nekkni akka ay axir.
-Yiwen yella, netta yemmut; yiwen yemmut, netta yella.
-Ma idel-d ṭṭlam iri-k, cfu d kečč i d as-yeknan.
-Ɣas lhan wayetma-s, netta d asalas alemmas.
-Ɣas ruḥ nekk yid-m ar nebḍu, neɣ qqim d nekk ara iruḥen.

4- Yenna Ccix Muḥend:


“Keččini ay amrabeḍ,
Ur ak-bɣiɣ messu.
Keččini ay aqbayli,
Ur ak-bɣiɣ deεwessu.
Nekkini
Ur bɣiɣ ad ssuɣ i yiman-iwyir ussu.”

- 256 -
Anaḍ

1- Anaḍ deg tefyar :


-Meyyez uqbel aneggez.
-Efk-as i umeɣbun turin, ur yessin tifessugin.
-¨¨¨¨¨¨¨¨¨¨¨¨¨¨¨¨Ṭṭef tardast-ik.
-Adfel, lḥu-as; ageffur, ddari-as.
-Ma ur tesεiḍ nnwal, seddeq s wawal, mmel-as abrid i uderɣal
-Ddu d umcum, ad taɣeḍ di ccum-is.
-Kker a mmi-s umaziɣ.
-Xḍeb yemma-s, taɣeḍ yelli-s.

2-
Amyag Taseftit deg unaḍ
ger tacciwin
Err rret/rrem
Kkes kkset/kksem
Ssired ssirdet/ssirdem
Gzem gezmet/gezmem
Ssers sserset/ssersem
Rnu rnut/rnum
Mḥeq meḥqet/meḥqem
Xleḍ xelḍet/xelḍem
Smir smiret/smirem
Eǧǧ ǧǧet/ǧǧem
3-
Udem amyag “lmed” amyag”ifsus”
[Link]. lmed ifsus
[Link]. lmed ifsus
[Link]. lemdet(m) ifsuset(m)
[Link]. lemdemt ifsusemt

4- Urmir aḥerfi/anaḍ:
Mi d-tewweḍ tefsut,ffeɣ s igeḍyen,awi-d talaɣ[Link] uxxam,fser-itt alamma [Link] leεḍil,zdi-d iceqfan,bri-ten d
afrur,rnu heggi-d isɣaren i wuɣ[Link] teqqur talaɣt-nni,xemmel i yifassen-im,slexs-itt,egg-itt d [Link],ɣumm-
itt,reffen-itt cwiṭ cwiṭ i waken ad as-tekkseḍ tafezza.
Di tazwara,bdu s lqiεan n tɣawsiwin i triḍ ad d-tmesleḍ,syin,messel cwiṭ cwiṭ alamma mmden.
Mi kkawen,mzi-ten s usemzi,rqem-iten s [Link]-ak lmeɣri,ires,usbu d tizzeft ma yehwa-ak.
Mi tekfiḍ,heggi uɣud:ssu isɣaren d ticicin,tserseḍ fell-asen ijeqdar i d-tmesleḍ.Ɣumm-iten s yisɣaren d kra n yiḥelyiwen
i wakken ur ɣemmen [Link] i tafrara,ssiɣ-asen [Link] yensa wuɣud,awi-ten s axxam.

Anaḍ ussid

1-
Amyag”aru” Amyag”imɣur”
Ttaru ttimɣur
Ttaru ttimɣur
Ttarut(m) ttimɣuret(m)
Ttarumt ttimɣuremt

- 257 -
2- Anaḍ ussid ibaw deg tefyar:
-Ur ttgalla ur ḥennet,deg waydeg akken ur tetḥeqqeḍ ara.
-Ur ttzuxxu s temẓi,imi d temɣer tella;ur ttzuxxu s yirgazen,imi d lmut tella;ur ttzuxxu s ttrika,imi d zzelṭ yella.
--Ur xeṭṭeb deg wass n tmeɣra,ur ttaɣ aɣyul di tefsut
-Ur ttamen ṣṣaba ar d terwet,imir-nni adder-d lɣella.
-Ur ttakk laman i teḍsa n wuglan.
-Laṣel-ik d amaziɣ,ur t-snuz ur t-rehhen.
-Ur ttεanad wi k-yifen,ad k-yessens deg yiɣilifen.
-Ur keccem ger uɣerbal d terbut.
-Ur ttheggi iwzan qbel ifrax.

3- Ay ameddakkel!
-Ttaɣ awal i lwaldin-ik.
-Ur xeṭṭu abrid n Rebbi.
-Ur ttasem seg win yesεan.
-Ur ttayes si teswiεt yelhan.
-Ur tettu aẓar-ik.

Timeẓra
1-Aneḍru Arneḍru
- yugar - xeddment
-ur yeqḍiε - la ttakken, la ẓẓadent
- irebbun.
2-Aneḍru Arneḍru
Izri ilaw / izri ibaw Urmir aḥerfi / urmir ussid
yekcem ur nexdim ad yaweḍ yeṭṭammaε
yeksa ur nesεi ad yas tettban
ṛwiɣ ur yewwiḍ ad addren ur ttnezzihen
yewwi ur yeḥric ikemmez
yeffer ur yeḍric ur itekkes
yewweḍ tettarew
tedder irewwel
nedda yettqellib
tenfeε ur nettaggad
tewseε yessaggad
tenqes
Yekkes

Izri ilaw

Imyagen yeftin deg yizri:


Tafyirt / Amyag deg yizri Tafyirt / Amyag deg yizri
1 saḥeɣ,jerrbeɣ,rtaḥeɣ 10 yufeg,ters
2 xedmen,yewwi 11 yesεa
3 iruḥ,teqqim 12 ṣebren,kefren
4 nwiɣ,ufiɣ 13 /
5 nesselmed,yettu 14 /
6 / 15 meqqrit,meẓẓiyit
7 yeqqur 16 meqqer,meẓẓi
8 rniɣ 17 terza,tuɣ
9 teččiḍ 18 ufgen,ruḥen

- 258 -
2- ad sseftiɣ imyagen deg yizri.
Els lmed ifsus12 imɣur13
lsiɣ lemdeɣ fessuseɣ meqqreɣ
telsiḍ tlemdeḍ fessuseḍ meqqreḍ
yelsa yelmed fessus meqqer
telsa telmed fessuset meqqret
nelsa nelmed fessusit meqqrit
telsam tlemdem // //
telsamt tlemdemt // //
lsan lemden // //
lsant lemdent // //

3- Nesseqdac aṭas izri :


-deg uḍris amullis.

4- Deg yimedyaten-agi, timeẓri n yimyagen “yeǧǧuǧeg, Tuɣaleḍ” d izri. Maca, mmalen tigawt mazal teḍri. Ɣef
wayagi i d-nenna yakan : takti n wakud i t t-yemmalen d anamek n tefyirt, mačči d timeẓri s timmad-is.

Amatar udmawan

1- Amyag Amatar ud. Udem Tawsit amḍan


turiḍ t…ḍ w2 am./unti asuf
tlemdem t…m w2 amalay asget
yeggul y… w3 amalay asuf
uɣalen …n w3 amalay asget
swiɣ …ɣ 1u [Link] asuf
tger t… w3 unti asuf
uɣalent …nt w3 unti asget
twalamt t…mt w2 unti asget
melluleɣ …ɣ 1u [Link] asuf
mellul … w3 amalay asuf
mellulet …t w3 unti asuf
mellulit …it 1u,w2,w3 [Link] asget

2- Mi ara d-ssenkdeɣ iman-iw,ad smerseɣ amatar udmawan n wudem:


-amezwaru :…………ɣ
Mi ara d-ssenkdeɣ ameddakkel-iw,ad smerseɣ amatar udmawan n wudem:
-wis krad(3): i/y………
3- Amyag Udem Tawsit Amḍan
-mnasaben w3 ML. SG.
-mwaraten w3 ML. SG.
-tewweḍ w3 NT. SF.
-yettneqlab w3 ML SF.
-ẓid w3 ML. SF.
-teswa w3 NT SF.
-iɣunfa w3 ML. SF.
-tḥeqqreḍ w2 ML. NT. SF
-lsan w3 ML. SG.
-nsan w3 ML. SG.

12
Di kra n temnaḍin n tmurt n Leqbayel(tid iqublen ilel agrakal,qqaren : -fessuseɣ,tfessuseḍ,ifessus,tfessus,nfessus,tfessusem,
fessusemt,fessusen,fessusent. -meqqreɣ,tmeqqreḍ,imeqqer,tmeqqer,nmeqqer,tmeqqrem, tmeqqremt,meqqren,meqqrent.
13
Idem

- 259 -
-ttraǧun w3 ML. SG.
-tessizwiɣ w3 NT. SF.
-yessiwriɣ w3 ML SF.
-ur yexliq w3 ML. SF.
-ur yerẓiq w3 ML. SF.
-wwin w3 ML. SG.
4- “…tiqcicin-nni meqqrit .Ruḥent ad d-agment aman sit [Link] wwḍent,ufant snat n tlawin…Akken d imi kkrent ad
ssendint asagem,tenna-asent yiwet deg-sent:
-Aẓemt akkin a timnejla n sebεa wayetmaten-nset.”
5- Neḥṣa s wuguren d uhimi ara aɣ-d-yemmaggren di tallit anida iɣl igezzem [Link],neččur ul-nneɣ d asirem
akken ad d-nheggi ussu deg ara d-kkren wid ara ibeddlen taswiε[Link] wass-a,idles n yimarawen-nneɣ ad yafeg s
yiferrawen-is.

Izri ibaw
1-
Imyagen ilan talɣa n yizri ibaw
Imyagen ur tt-nesεi
urεad neṭṭis,ur yelli,ur yebni,ur Ur uɣalen,ur nemmut,
sεiɣ,leεmer yerriẓ,ur neksi,ur ur tεedda.
yeεmir,ur qbiḍeɣ,ur ččiɣ,ur
yeεdil,ur yeḥric,ur yeḍric,ur
yewwiḍ.

Err lwelha-k :
Imyagen : « ur nessendu,ur ncaḍ”d amaɣun n yizri ibaw ara twaliḍ di temsirin i d-iteddun.
2- Izri ilaw/izri ibaw: Izri ilaw/izri ibaw
Yerwel/ur yerwil Yusem/ur yusim
Ffɣen/ur ffiɣen Uyseɣ/ur uyiseɣ
Kecmen/ur kcimen Teddam/ur teddim
Teddrem/ur teddirem Nefra/ur nefri
Mmɣent/ur mmiɣent Bran/ur brin
Tečča/ur tečči Yessa/ur yessi
Nelsa/ur nelsi Tezza/ur tezzi
Slant/ur slint Turamt/ur turimt
Teswamt/ur teswimt Ǧǧan/ur ǧǧin
Uznen/ur uzinen Tgen/ur tgin
Udfent/ur udifent
Ufan/ur ufin
Tusa/ur tusi
Ugment/ur ugiment
3- Izri ilaw/izri ibaw Izri ilaw/izri ibaw
Iruḥ/ur iruḥ yefsi/ur yefsi
iεedda/ur iεedda tnudam/ur tnudam
tlulem/ur tlulem iru/ur iru
mmuten/ur mmuten xsin/ur xsin
teggullem/ur teggullem tettuḍ/ur tettuḍ
tessuter/ur tessuter tḥulfam/ur tḥulfam
wwin/ur wwin nelli/ur nelli
uɣalent/ur uɣalent tmal/ur tmal
ugiɣ/u rugiɣ ifur/ur ifur
neččur/ur neččur iseqqa/ur iseqqa
teqqimeḍ/ur teqqimeḍ
tmuqleḍ/ur tmuqleḍ

- 260 -
4- At(3)tergalin At (2)tergalin At teɣri “a” At teɣru “u”d
war tiɣri war tiɣri d tamezwarut taneggarut
Rwel Sew Af Aru
Ffeɣ Els As ẓẓẓu
Krez Eks Agem Gzu
Lmed Ers… Ader… Lḥu
Llem Bnu
Kcem Knu…
Mger
Msel
Zdem…

Err lwelha-k :qqim,ali,ruḥ,ttu,fsi ,bri,zwi,ur sεin ara talɣa n yizri ibaw.

Urmir s tzelɣa “ad”


1- ad+urmir:
-Win ur nelli d uccen,ad t-ččen wuccanen.
-A win yesεan aqerru,ḥezzeb uqbel ad teḍru.
-Yiwwas ad yefsi wuzzal,lqid ad d-yeǧǧ ala isem-is.
-Ssudem ay ibrir,ad afen ara brin.
-xdem lxir i udɣaɣ,ad ak-t-yerr.
2- Urmir war” ad”:
-Ad aɣ-yeεfu Rebbi ddnub-nneɣ,yeṣṣer-aɣ leεyub-nneɣ.
-Ad k-yerr Rebbi d adrum,iketter-ak aɣrum.
-Wi yeffuden,yeddu ɣer tala.
-Yeqar Ccix Muḥend u Lḥusin:
“Win yebɣan ad yexdem nneεma,
Yeṭṭef agelzim imceffer.
Win yebɣan ad yetjer,
Yeddem aserdun iṣafer.
Anwa i d aḥbib n Rebbi,
D win yelluẓen yeṣber.”
3- ara+amaɣun:
-Ay iles yellan d aksum,d acu ara k-yerren d isennanen ?
-Lexla yettsuɣu ɣer Rebbi yeqqar : « A Rebbi,efk-iyi-d wi ara-iyi iẓerrben,ad ssemlileɣ iḥbiben. »
-Lεid ad tεeddi am waḍu,kulci yettfukku,ala Rebbi ara d-yeqqimen.
-Asɣar ara tḥeqqreḍ i lkanun,d netta ara k-yeεmun.
-Yeqar Ccix Muḥend u Lḥusin:
“Win i as-yennan i lwali,efk-iyi-d ayen ur nelli;am win ara as-yinin i ufellaḥ,qqen tayuga tkerzeḍ-iyi-d igenni.”
4- ara+amyag udmawan:
-Yeqqar Ben Muḥemmed:
“Ar melmi ara tdum akka
Ar melmi ara yeɣbu lḥeqq
Melmi ara d-yas uzekka
Melmi tidet ad d-tenṭeq
Melmi ara d-ffɣeɣ seg uẓekka
Melmi iṭij ad d-yecreq.”
-Nḥemmel ad nezger asif mi ara yili yeḥmel.
-Yeqqar Lewnis Ayt Mengellat:
“Tettban-d lqima n tafat,
Mi ara k-yewwet wugur n ṭṭlam.
Tettban-d lqima n leḥyat,
S lmut mi ara d-tẓur axxam.”

5- Ad+ur =awer:
-Awer aɣ-ttalasen ṭṭlaba wat yimi.
-Awer teḍru yid-wen ay at tura,am useklu iwumi gezmen yiẓuran.

- 261 -
-Awer tt-yecbek Rebbi fell-aɣ.
-Awer d-iger yiger-ik asennan,ma ulac ad t-tmegreḍ s ufus.
-Awer yekkes Rebbi amcic i yiɣerdayen.
-Awer nekcem imi n madden.
-Awer yekkes i wallen ayen ẓrant.

6- Ad semdeɣ ilem s yiwet ger tzelɣiwin “ad,ara”.


-Ayen yečča uqelwac,ad t-txelleṣ teglimt-is.
-Yeggumma wul ad kem-yettu.
-Win ara ikecmen s agraw,ur yessin d acu ara d-yini;win ara iruḥen ad d-yaker,deg yiḍ iteddu yetɣenni;d win
yettcehhiden ɣef wayen ur yeẓri.
-Ddu d umcum,ad taɣeḍ di ccum-is.
-Anda yewweḍ yicc-is,ad yaweḍ yiseɣ-is.
-Yiwwas ad d-yenṭeq wakal,kul tardast ad tsiwel i mmi-s.
-Urfan n umceddal :mi yelluẓ,ad iɣeẓẓ taqejjirt-is.
-Mi yelluẓ,ad iɣenni.
-Adfel mi ara iteqqes,ad d-yernu gma-s.
-Acu ara d-tagmeḍ si lkanun? D iɣiɣden.
-Adrim yewεer i usisi,acemma ad yefsi.

7-

Tanfalit Ayen yekkan ger wurmir d tzelɣa-s.


-ad t-id-addren -amqim asemmad usrid/tazelɣa n tnila.
-ad as-yini -amqim asemmad arusrid.
-ad t-tesrewteḍ -amqim asemmad usrid.
-ad t-id-yas -amqim asemmad usrid/tazelɣa n tnila.
-ad k-εeǧben -amqim asemmad usrid.
-ara d-lalent -tazelɣa n tnila.
-ara ak-d-yefk -amqim asemmad arusrid/tazelɣa n tnila.
-ara ak-tidir -amqim asemmad arusrid.
-ad t-imenni -amqim asemmad usrid.
-ara k-yeεmun -amqim asemmad usrid.

Azal n wurmir s tzelɣa “ad”

1-Imal
1- ad+ urmir = imal:
-Ad d-taseḍ neɣ ad zewǧeɣ.
-Yeqqar Ccix Muḥend u Lḥusin:
“Arumi yewwi-d aman yerna-d laman;ad yawi laman,ad yernu aman.”
-Wet-it ɣef walim,ad yettu timẓin.
-Win yebɣan ad yuzur yirqiq,win yebɣan ad yesgem yilqiq.
-Ayen d-ǧǧan yimezwura,ad t-rnun yineggura.
-Ssu-as a ḥebrurec i udfel ad iεennec.
-Limer takerza s wallen,win tufiḍ ad yesserwet.
-Anida yella wul,ad awḍen yiḍarren.
-La yekkat umeččim,ad nečč ad neqqim,ad nefk i yizgaren alim.
-Ma tesεa-d yrmma-tneɣ aqcic,ad neddem isuḍaf ad nennejli ;ma tesεa-d taqcict,ad neddem isuḍaf ad nɣenni.

2- Amernu n wakud+ ad+ urmir = imal:


-Azekka ad unageɣ.
-Qabel ad yerr tameɣra.

- 262 -
Azal n wurmir s tzelɣa “ad”

2- Asfillet
1- ad + urmir = asfillet ilaw:
-Ad aɣ-yemneε Rebbi si leḥkem yesdullun,si lqum yettɣullun,si yir axenfuc ɣer lkanun.
-Ad aɣ-yenǧu Rebbi,yenǧu lmumnin.
-Win yesεan, ad as-yesdum Rebbi;wayeḍ ad as-d-yefk Rebbi.
-Ad k-yerr Rebbi d adrum,iketter-ak aɣrum.
-Ad d-yefk Rebbi lɣit n waman.
-Ad k-yeg Rebbi am waggur n lεid.
-Ad aɣ-yemneε Rebbi seg wayen ur nexdim;wanag ayen nexdem,nebna fell-as.
-Ad aɣ-yefk Rebbi imassen,yefsi-aɣ ifassen.
-Qqaren wat zik: “A wi yesεan idrimen aṭas,ad iseddeq i yigellilen;ad yernu iɣimi weḥd-s,ur yettsebbiḥ ɣef yiwen.”
-Ad kem-yemneε Rebbi seg wuzu n tasa.

2- ad+ ur (awer) + urmir = asirem ibaw:


-Imi d yemma temmut,awer d-teggri tmeṭṭut.
-Awer tt-yecbek Rebbi fell-aɣ.
-Awer nuḍen annect nṣeḥḥa.
-Awer yekkes i wallen ayen errant.
-Awer yekkes Rebbi amcic i yiɣerdayen.
-Awer aɣ-ttalasen ṭṭlaba wat yimi.
-Awer d-iger yiger-ik asennan,ma ulac ad t-tmegreḍ s ufus.
-Awer nekcem imi n madden.
-Yenna Si Lḥaǧ Lmexṭar i yiwen n yilemẓi:
“Ad k-yemneε Rebbi si lḥecmat n yinebgawen,
Awer tesεuḍ tameṭṭut iɣef cennun yimeksawen,
Awer tesεuḍ dderya iɣef ttḍebbiren yiεdawen.”

Azal n wurmir s tzelɣa “ad”

3-Tarelkint.
1- ad + urmir =tarelkint:
-Ad yili ssneɣ-t uqcic-agi.
-Ad iliɣ akka annect-ik,mi tefra tegrawla.
-Ɣiwel ! Ad yili tebda temlilit..
2- Deg usefru-agi,urmir s tzelɣa “ad”yemmal:
-tarelkint:

Azal n wurmir s tzelɣa “ad”

4-Tannumi.
1- ad + urmir = amata(tannumi):
-Ass deg ara nesserwet,ad nekker tanezzayt i tafrara,ad nefsi tadliwin,ad nheggi [Link] teḥḍem,ad neqqen
tayuga,ad nebdu [Link] nekfa,ad nebru i tyuga,ad nebdu asiffi alamma yefra lḥebb ɣef walim.

-Mi d-tewweḍ tefsut,ad d-nsired taduṭ.Mi tekkaw,ad tt-nefsu,ad tt-nesqerdec,syin ad tt-nellem d ulman.

2- Tuqqna tuffra
Tuqqna tuffra d urar deg yettili yiwen ger warrac iteqqen allen-is di lweqt deg ttruḥun yimeddukkal-is mkul yiwen
anida [Link] deg yetɣimi wi yeqqnen,qqaren-as “miḥlal”.Akken ara ffren yakk,ad d-isuɣ yiwen deg-sen ad d-
yini:”tewwa”.Ad d-yelli imir-en winyeqqnen allen-is,ad yebdu anadi ɣef wid [Link] n win ara yeṭṭef,ad as-yuqem
“ǧuɣǧuɣ”,meḥsub ikreḍ-as deg uqerru-s,ad ixelleṣ,ad yuɣal deg umkan-is.

- 263 -
Win yeqqnen,yessefk ad inadi ɣef wid yeffren;yerna kra n win ara d-ikecmen miḥlal,dayen imneε deg
tuṭṭ[Link]ɣnetta win ur neḥric ara ɣef yiman-is,iteqqen berdayen tlata ɣef tikkelt;εlaxaṭer kecmen-as-d akk ɣer miḥlal,ur
yettaṭṭaf ula yiwen.

Si Σmer u Saεid Bulifa.

Azal n wurmir s tzelɣa “ad”

5-Asumer imsentel / iswi .


1- ad + urmir = iswi /asumer imsentel:
-Ad ruḥeɣ ad awen-ǧǧeɣ tamurt i yesserwalen arraw-is.
-¨¨Ḥkan-iyi-d fell-asen,qesden-tt-id ad aɣ-tt-kksen,ama s rrḍa ama bessif.
-Neggumma ad netbeε leḥlal,netbeε ccrab d uḥelluf.
-A Muḥ a Muḥ ,kker ma ad tedduḍ ad nruḥ.
-Ffeɣ ad timɣureḍ.
-Ma tewwim-d azal n sin ,εeddit ad tezlum yiwen.
-Win yebɣan ad iḍum,ad iḍum ɣef umnar-is.
-La ttnadiɣ ad d-mmektiɣ,d acu i d sebba umennuɣ.
-Nnḍer-ik xdem-it ay ul,eǧǧ amcic ad yesmiεu.
2- ( ḥader,ɣur-k,balak) + ad + urmir:
-Ḥader ad k-iɣur wi ijaḥen,ad truḥeḍ ur d-teǧǧiḍ later-ik.
-¨¨¨¨¨¨¨¨¨¨Ḥader ad k-yawi waḍu,lehdur i ak-nniɣ ad ruḥen.
-Ɣur-k ad k-εeǧben yisɣan,s tlaba-nni lsan.
-Zdit ɣurwat ad tebḍum,ma ulac iεdawen ad ken-wten.
-Mi teɣzem llsas,ɣurwat ad tettum,ilaq ad tessizlem idammen.
-Ɣur-k ad k-εeǧben a sidi leḥnak,llan ula ɣef uqjun ḥaca-k
3- Talɣa tarudmawant + ad + urmir = ahuccel:
-Yessefk ad yeddu yiclem d yiclem.
-A mmi,nekkini meqqreɣ yerna εyiɣ,daɣnetta ilaq ad tebduḍ ad tettsewwiqeḍ si tura…
-Yeqqar Lewnis Ayt Mengellat:
“Mmlet-aɣ a widen yessnen,
Ma ilaq ad nebnu ɣef rrmel .
Tameslayt deg yilsawen,
Ma ilaq ad tt-neǧǧ ad aɣ-terwel.
Ad d-yaf win ara d-ilalen,
Ṣṣeḥ i waken ad ikemmel.
Mačči d nekkni ara tt-ifakken,
Acḥal yettḍul lebni n laṣel.”
4- Tasɣunt yemmalen tawtilt + ad + urmir:
-Yenna-as:mer ad teẓreḍ tameɣrust i awen-nefka!
Yerra-as-d:mer ad teẓreḍ agḍi i as-nhegga!
-Lemmer ad d-iniɣ ayen yellan,taserdunt ad tarew mmi-s.
-Ma ad tedduḍ,ad k-rǧuɣ.

Urmir war tazelɣa “ad”

1- Anamek n wurmir war “ad” d anaḍ:


-Awi-d tawiḍ.
-Sked tedmuḍ.
-Efk-iyi-d yelli-k,ternuḍ-as lεula-s d irden.
-Xḍeb yemma-s,taɣeḍ yelli-s.
-Ečč tesweḍ.

Anamek n wurmirwar “ad” d anaḍ arusrid:


-Wi yebɣan mmi-s,yarew-it-id.

- 264 -
-Wi yebɣan aksum,yenfeq-it-id.
-Wi yebɣan lesfenǧ,iḥerr-it-id.
-Wi yeffuden,yeddu ɣer tala.
-Wi yebɣan ad yuzur,yirqiq;wi yebɣan ad yesgem yilqiq.
-Wi yrsεan kra irebbi-t,ig-as taḥmilt ibibb-it.
-Win yeččan ayla-s,yessider i tillas.
-Wi yeččan tasekkurt ar t t-ifakk,isukk talaba ɣef yimi-s.
-Win i as-yennan asif yeshel,iqeddem-it mi ara yeḥmel.
-Win i as-yennan teshel teεfert,iεfes-itt melba arkasen.
-Win ur nezmir i lxir,yerr areṭṭal.
-Wi yesεan ikerri,iheggi-d asarez.
Anamek n wurmir war “ad “d asirem:
-Ad ak-yeεfu Rebbi,yeεfu-aɣ.
-Ad aɣ-d-yefk Rebbi imassen,yefsi-aɣ ifassen.
-Ad k-yemneε Rebbi,imneε-aɣ si lḥecmat n yinebgawen.
-Ad k-ig Rebbi d adrum,iketter-ak aɣrum.
Anamek n wurmir war “ad” d izri:
-Ruḥeɣ-n ɣur-s,afeɣ-t-in igen.
-Ikker-d tanezzayt,yaf-d adfel yessa.
-D lxedma n yinebgi n Rebbi,ayen i d-yemter yečč-it.
-Teḍra yid-k ay ul-iw,am Sidna Yub ɣef ḥkan:mi d-teɣli deg-s twekka,yini-as:ečč deg-i ḥelleɣ-am ! Mi am-yefka
Llah aksum-iw,d acu n lḥir deg-m yellan.
2-
Urmir war tazelɣa “ad” Anamek-is

-yeṭṭef -anaḍ arusrid


-yeddem…iṣafer -anaḍ arusrid

1- Urmir war tazelɣa “ad” Anamek-is


-tebruḍ -anaḍ
-yissin -anaḍ arusrid
-neg -urmir
-yawi -anaḍ arusrid
-tesweḍ -anaḍ
-truḥem -urmir
-yeεfu -asirem
-yenfeq -anaḍ arusrid
-yas -izri
-yarew -anaḍ arusrid
-iḥerr -anaḍ arusrid
-yečč…yeqqim -urmir
-yečč -urmir
-yaf -izri
-tiniḍ -anaḍ arilaw

- 265 -
Urmir (iluɣma)

1-
Urmir s tzelɣa “ad” Azal-is
-ad yeggri -d imal
-ad ismekti - //
-ad yali - //
-ad nban - //
-ad tennerni. - //

2-

Urmir s tzelɣa “ad” Azal-is

-ad yeg -imal


-ad tergel -imal
-ad tezlum -iswi

3-
Urmir s tzelɣa “ad” Azal-is
-ad yeḥzen -ahuccel
-ad teḥzen -ahuccel

Urmir s tzelɣa “ad” Azal-is


-ad ẓẓgen -amata
-ad rnun - //
-ad ččen - //
5-
Urmir s tzelɣa “ad” Azal-is

-ad megren -amata


-ad qqnen - //
-ad fsin - //
-ad srewten - //
-ad ssizedgen - //
6-
Urmir s tzelɣa “ad” Azal-is
-iruḥ ad yessenz -d iswi
-ad awḍeɣ,ad ssenzeɣ,ad aɣeɣ, -d imal
ad greɣ,ad tessefrurex,ad imɣuren,
ad zewǧeɣ,ad true
-ad tessuden -d iswi

7- Deg uḍris-agi,s umata,urmir s tzelɣa “ad” yemmal “amata” (tannumi).

- 266 -
Urmir ussid (1)
1-
aru gen ssiweḍ ttwet
-ttaruɣ -gganeɣ -ssawaḍeɣ -ttwateɣ
-tettaruḍ -tegganeḍ Tessawaḍeḍ -tettwateḍ
-yettaru -yeggan -yessawaḍ -yettwat
-tettaru -teggan -tessawaḍ -tettwat
-nettaru -neggan -nessawaḍ -nettwat
-tettarum -tegganem Tessawaḍem -tettwatem
-tettarumt -tegganemt Tessawaḍemt -tettwatemt
-ttarun -gganen -ssawaḍen -ttwaten
-ttarunt -gganent -ssawaḍent -ttwatent

2- Urmir ussid deg tefyar:


-Akken semmḍit i tekksen fad.
-Aεwin n laxert di ddunit i ittewwa.
-Yir ccɣel yettgalla di bab-is.
-Tettubeddal tsedrit mačči d ṭṭbiεa.
-Mbaεid i yettseqqi.
-Yir lεebd am yir aqejmur;yettbumbux ur yesseḥmuy.
-Tameṭṭut n lεali tettban deg urgaz-is.
-Kulci yeggan ar tabenεemmet d waman.
-iɣil igezzem awal.
-Tettban-d lqima n tafat,mi ara k-iwet wugur n ṭṭlam.
-Tettban-d lqima n leḥyat,s lmut mi ara d-tẓur axxam.
-Win ur nettaggad yessaggad.
-Yettcerrig ur yettxiḍi.
-Lǧiran yettemcewwalen,di lhemm ideg ttnawwalen.
-Imensi iɣef ttemcawaren wat uxxam,yettas-d ẓid.
-Asmi akken tella nneyya,aḥayek yeddal εecra.
-Asmi akken adrar n Ǧerǧer,s yirgazen yeεmer,s zzux i d-neqqar isem-is.
-Lemmer tettdumu ddunit,yili tdum i yimezwura.
-Qqaren wat zik:
“Axeddaε n yidammen ines,
Mmel-iyi amek yid-s tḍerru.
Lǧedra-s yehba-tt maras,
Ixef-is yetthuzzu-t waḍu.”
-Ssuq am lmizan,yettader yettali.
-Tilufa n medden ferrunt,tigi inu d zzyada i rennunt.
-Yettifrir am zzit ɣef waman.
-Deg yimi n tmeṭṭut-is i ifettu.
-Mi ara kecmen yiweǧǧiben,nsewway uftiyen akken ad tili ṣṣaba.
-Atmaten ttemyeffaẓen ur ttemseblaεen.
-Yettnadi ɣef yiẓuran n tagut.
-Akken qqaren:bbi neɣ ɣebbi.
-Yemma-s temmal i yelli-s,tagujilt temmal i yixef-is.
-Leḥram am yijdi n wasif,si ger yifassen i d-iɣelli.
-Win yesεan irden,reṭṭlen-as awren.
-Yettakk iles,iheddef iḍarren.
-Itett di leḥdafer-is.
-Mi ara ffɣen yiḥeggamen,iteffeɣ lhemm ixxamen.
-Iberru yessiḥlil.
-Leḥlal am seksu n yirden,di tbaqit i yettnerni.
-Yettḥullu deg wawal irennu.
-Leḥsan yessuzur iɣsan.

- 267 -
-Tajenwit n Ǧeḥḥa tnqq tḥeyyu.
-Ssεaya tettjaba-d iḥbiben,lqella tessebεad-iten.
-Temɣer tettjaba-d leεyub.
-Yettakk iles,igezzem ijufar.
-¨¨¨¨¨¨Ṣbaḥ lxir itekkes acuffu,lεeslama itekkes aɣunzu.
-Yir awal yettaded di taɣect,ur tliḍ ad t-tsegḍeḍ wala ad t-id-tḍeggreḍ.
-Ay telhiḍ ay iṭij,lukan tseččayeḍ aɣrum.
-Mi tesεa tyaziḍt llqeḍ,qqaren-as medden a lalla.
-Ttnaɣen ɣef uqerru n tsegnit.
-Rebbi iεeffu iɣeffer,wi yeccḍen iwexxer.
-Wa ifettel,wa iqeffel,wa yesseqcar lebṣel.
-Win ideεεun i urbib,tettas-as-d deg uḥbib.
-Am ukufi,simmal yettimɣur yettarra ṭṭlam.
-Win yeṭṭsen di trakna,yeqqar-as teḥma ccetwa.
-Igenni ireεεed,lqaεa tremmed.
-Isɣaren irqiqanen,sserɣayen izuranen.
-Iles aẓidan iteṭṭeḍ tasedda.
-Tkennu tseṭṭa ɣef wayen turew.
-Win yewwi wasif,yettaṭṭaf deg umagraman.
-D amellal am yizimer,itess aman am uzger.
-Lxir d ccer d imseεfen,s nnuba i d-ttasen.
-Tettban ṣṣaba n yimɣi.
-Tettarew tezdayt tayni,ttejra tetbeε aẓar-is.
-Azger yettwaṭṭaf seg umeẓẓuɣ,argaz seg yiles.
-Win yeṭṭalaben zzayed,yettaf nnaqes.
-Ṭṭmeε yessazzal amɣar.
-Sani ttnebbihent tferyin? S aqerru n yizerzer meskin.
-Atmaten-is ufgen ruḥen,netta yesskad s wallen.
-Lmakla n yirden tessuzur udem.
-Ttejra teṭṭafar aẓar.
-Leḥya tessizwiɣ,tiggdi tessiwriɣ.
-Leεyub ttraǧun tewser.

3-Ha-t-a wamek ara ftin yimyagen:


-Iles ixeddem-itent,aqerru yettaɣ-itent.
-Temẓi txeddem ɣef temɣer.
-Times tettaǧǧa-d iɣed.
-Ayla n umecḥaḥ,itett-it umertaḥ.
-Yettban usigna s tekkat.
-Ur yessin ad ixiḍ,yesseɣzaf lxiḍ.
-D ayen ixeddem ufalku ideg yettcukku.
-Win yebɣan yettnadi amek,win yugin yeqqar ulamek.
-Yir lǧerḥ iḥellu,yir awal yeqqaz irennu.
-Iṭij n meɣres yessebrak iɣes.
-D acu yettnadi uderɣal? D tafat.
-Ttnaɣen yiɣerdayen di lbext n umcic.
-ddunit am lmesbaḥ,tettaɣ txessi.
-Tawant tessexsar lehdur.
4-
Tifyar Urmir ussid

1 Ijebber,txeddem.
2 Ttalasen.
3 /
4 Ttemḍuddun,ttemhuddun,ttemyeεfun.
5 Xeddment.

- 268 -
Urmir ussid (2)

1-
Urmir aḥerfi Urmir ussid
-tarew -tettarew
-yerǧu -yettraǧu
-ijmeε -ijemmeε
-wten -kkaten
-yessaram -yessaram
-yedden -itedden
-tesseknef -tesseknaf
-yazu -yettazu
2-
Urmir ussid Talɣa-s Urmir ussid Talɣa-s
-ttcuddun -tt+u -rezzun -z/zz
-ttaggaden -tt -irewwu -w/ww
-iteẓẓel -t -tfellu -l/ll
-yettaf -tt -yettɣama -tt+a
-gezzmen -z/zz -yesmektay -(i/a)+y
-yessalay -(i/a)+y -tneqq -ɣ/qq
-ttwalin -tt -tḥeyyu -y/yy(gg)
-ttwabdaren -a -txeṭṭeb -ḍ/ṭṭ(ḍḍ)
-itess -s/ss -tettruḥu -t+u
-igemmer -m/mm -yesserwat -e/a
3- Urmir ussid s tmerna n “t”/”tt”
-Ayen nesselmed,wa yettu-t wa yettazu-t.
-Iteddu d yifrax.
-Akken semmḍit i tekksen fad.
-Tettban-d lqima n tafat,mi ara k-iwet wugur n ṭṭlam.
-Tettban-d lqima n leḥyat,s lmut mi ara d-tẓur axxam.
Urmir ussid s tmerna n tt akked teɣri.
-Ttruẓun yizmawen,tetten wuccanen.
-Ttruḥun wudmawen,ttɣaman-d yismawen.
-Yir ccɣel yettgalla di bab-is.
-Aεwin n laxert di ddunit i ittewwa.
Urmir ussid s tussda ɣef yiwet n tergalt.
-Win iwet laẓ s aqerru,xas iččur uεebbuḍ-is,baqi iceffu;ma d win iwet laẓ s aεebbuḍ,mi yerwa ad yettu.
-Kulci yeggan ar tabenεemmet d waman.
-Iɣil igezzem awal.
-Iceṭṭeḥ i uderɣal.
-Xellun-tt εecra,iεemmer-itt yiwen.
-Deεwessu n tuddar tewεer,tfellu am terṣaṣin.
Urmir ussid s tmerna n teɣri.
-Win iteddun ɣef tidet yessawaḍ.
-Win ur nettaggad yessaggad.
-Ttwaεqalen yirden di ssuq.
-Ad ruḥeɣ ad awen-ǧǧeɣ tafsut,ideg ajeǧǧig yettwazlam.
-Leḥsan yessuzur iɣsan.
-Azger yettwaṭṭaf seg umeẓẓuɣ,argaz seg yiles.
Urmir ussid ur yebni ara ɣef wurmir aḥerfi.
-Itett di cclaɣem-is.
-Yekkat deg yiman-is.
-Nettakk lɣelb i leεrur.
-Itess aman am uzger.
-Win yebɣan yettnadi amek,win yugin yeqqar kan ulamek.

- 269 -
4-
Urmir s tzelɣa Urmir ussid “ibaw”
“ad”

-ad iruḥ -ur yettruḥu ara


-ad yens -ur yettnusu ara
-ad t-id-addren -ur t-id-ttaddren ara
-ad k-ččen -ur k-tetten ara
-ad yeddu -ur iteddu ara
-ad as-yini -ur as-yeqqar ara
-ad awen-yefk -ur awen-yettakk ara
-ad ten-wten -ur ten-kkaten ara
-ad isew -ur itess ara
-ad ken-iẓer -ur ken-iẓerr ara

5- Urmir ussid “ibaw” deg tefyar:


-Si tizi alamma d tizi,ḥedd ur ten-yettεaṣi.
-Ur yettuɣal ḥedd d lwali,alamma yeswa qeḍran d yilili.
-Ad yeg Rebbi ur tceqquḍ ur tbelluḍ.
-Yeǧǧa-tt-id uɣyul:lǧennet,ma din arrac,nekkini ur tedduɣ ara.
-yednes wul-is,ur ḥellun ara wussan-is.
-Win iḍeggren gma-s s nncaf,ad fell-as yettnadi ur t-yettaf.
-taqcict m tɣaltin,ur ttegg ara tixxamin.
-Tafunast n yigujilen,ur tettnuz ur trehhen.
-Ur yeggan ur yessgan.
-Agercal ur d-yettuɣal ara d awren,aεdaw ur d-yettuɣal ara d aḥbib.
-Aḥbac ur t-yekkat buseṭṭaf.
-Tagertilt-iw n nnḥas,ur tettneqlab ur tettnefḍas.
-iɣimi ur yessgam amcic.
-Nekkni am tarrawt n yilef,win ur nɣiz ur itett.
-A wi yesεan idrimen aṭas,ad iseddeq i yigellilen,ad yernu iɣimi weḥd-s,ur yettawi ddnub n yiwen.
-Imi yessusmen ur t-keccmen yizan.
-Win yesεan ttrika,ur tt-yettawi s aẓekka.
-Aḍebbal n taddart ur as-yettnezzih ḥedd.
- D lekdeb ur ttawin yidurar.
-Win ixeddmen s wass,ur irebbeḥ ur iqeṭṭeε layas.
-Aεebbuḍ-agi d aɣrib:win ur t-neɣlib,ur iteddu d uḥbib.

-Yeqqar Ccix Muḥend u Lḥusin:


“Wi yexḍan abrid n Rebbi,
Ur t-seεεu d aḥbib.
Ur yettakk ddwa,
Win ur nelli d ṭṭbib.
Ur ihedder tidet,
Win yennumen yeddebbib.”
-Yeqqar si Muḥend u Mḥend:
« Aṭas i yuɣen lmitaq,
Ddnub iεelleq,
D ttesbiḥ yezga ɣef yiri-s.
Ur k-ineqq ur k- iεetteq,
D sseεd-is isaq,
Rebbi yelha-d d ccɣel-is.
Ay aḥnin yesseḍharen lḥeqq,
Fiḥel ma nenṭeq,
Amcum ad t-id-yas wass-is”.

- 270 -
Imal ɣezzifen
1- ad+ urmir ussid = imal ɣezzifen:
-Yeqqar Ccix Muḥend u Lḥusin:
“Ad tedduɣ ad ttweṣṣiɣ
Lekber bab-is d lxali
Am win yessendun qeḍran
Neɣ ajeǧǧig n yilili
A win ɣef yeshel walluy
¨¨¨¨¨¨Ḥader iman-ik di trusi.”
-Ad d- yettas tikkelt i ddurt.
-Yeqqar ugawa deg wawal-is:
“…Tayaziḍt-nni ad iyi-d-teǧǧ [Link] as-tent-greɣ,ad [Link]-nni ad uɣalen d tiyuzaḍ,ad
ssefruruxent am [Link] snuzuɣ tiyuzaḍ,ad snuzuɣ timellalin alamma semdeɣ-d aṭas n yidrimen;ad as-zewǧeɣ i
mmi…”
-Win iḍeggren gma-s s nncaf, ad fell-as yettnadi ur t-yettaf.

2- ad+ urmir ussid = amata:


-ad yettawi ad yettarra,yerna ad iferren tagella.
-Mi d-tewweḍ tεacurt,ad ttbeddayen warrac ɣef tebbura n wid yesεan lmezyud,ad qqaren:”Σacur,Σacur,efk-iyi-d cwiṭ
uḥeddur,ad awen-yeǧǧ Rebbi abɣur !”

Ussid amiran
1- Ussid amiran deg tefyar:
-Qqaren wat zik:”i nekkni tegguni lmut,la nettḥebbir i qabel !Abrid-is leεmer yexli,ur nezmir ad as-nerwel ;wi
yewεan lxir ixdem-it,tabburt uẓekka temdel.”
-A tagerfa m uεenqiq,yeǧǧan mmi-s deg uḥriq,la yettru la yettijjiq.
-A win ineqqen irgazen,aẓekka-k la t- qqazen.
-Qqaren ɣef lmut:
“I wasmi ara d- taseḍ a lmut,
Ẓẓleɣ di tesga am usaru.
Imεezzan la d-ttasen,
Kul tiɣilt la d-tserru.
Ma d baba yeṣber meskin,
Yemma εzizen la tettru. »

-Yeqqar Ccix Muḥend u Lḥusin :


“La ttnaɣen medden ɣef tmurt,
Ur yeẓri ḥedd wi tt-ilan.
Nekkni nla deg-s ala lqut,
Nettat bab-is d sselṭan.
I nekkni tegguni lmut,
Leqrar-nneɣ d iẓekwan.”
-La itett si tbarda-s am uɣyul.
-La nettruḥu nettuɣal,am yifrax n yifirelles.
-La nettcuddu tagut s aḍu.
-Yeqqar Sliman Σazem :
« Netta la d-yeqqar d lful,
Nekk qqareɣ-as d ibawen.
La nhedder mebla lefεul,
Nemzeggad deg yimeslayen.
Lukan nemsefham seg wul,
Ziɣemma lful d ibawen”.

- 271 -
Talɣa tamyagant
1-
Tafyirt Amyag Afeggag Amatar udmawan
1 Yewwi Wwi y……
2 Mcelqafen Mcelqaf …….n
3 Teḍra ḍra t…….
4 Bbɣeɣ/kkseɣ Bbɣ/kks ……..ɣ
5 Teclec Clec t……..
6 Nettcuddu Ttcuddu n…….
7 Yedri Dri y…….

2-
Tafyirt Amyag Afeggag Aẓar Amseɣru
1 Yettuɣal Ttuɣal (tt)ɣl u/a
Yeswa Swa Sw a
2 Ur nɣiɣ Nɣi Nɣ i
Ur ukireɣ
Qqaren Ukir Kr u/i
Yenna Qqar ɣr a
3 Yečča Nna N a
Yeswa Čča Čč a
Teḍra Swa Sw a
4 Tuɣ ḍra ḍr a
Yuɣ Uɣ ɣ u
5 Yerna Uɣ ɣ u
6 yefka Rna Rn a
7 fka fk a

Amaɣun
1- n yizri ilaw
1- amaɣun n yizri ilaw deg tefyar:
-Ay ul yebḍan ɣef sin,yebɣa Ḥsen yebɣa Lḥusin.
-Wi yebɣan aman,yerr ɣer tala.
-Win yebɣan lxir,ha -tt-a twaract;wi yebɣan ccer,ha-tt-a tqabact.
-Yeqqar Ccix Muḥend u Lḥusin:
“Win yessnen yettcawar,win d cci;win ur nessin yettcawar,win d azgen n cci;wi ur nessin ur yettcawwar,win d
ulaci.”
-Win i ak- yefkan lebṣel,efk-as ticcert.
-Win iqesden acewwaḍ,yečča-t;win iqesden ifegagen,yewwi-ten.
-win yesεan,ad as-yesdum Rebbi;wayeḍ,ad as-d-yefk Rebbi.
-Ddunit am win yurgan,twet tεedda.
-Amergu d tacriḥt yelhan,aẓerẓur d taffa n yiɣsan.
-Win yeččan tayaziḍt n yiflis,ad yeḥtil i tin-is.
-Amcic yennumen tuggi,d uleqrar ad yettwiṭṭef.
-Win icuffen,wayeḍ ad yens.
-Mačči d aqedder i iweεren,d amenṭas mi ara yeḥṣel.
-Ur yekkat wugur ala aḍar yeddan ḥafi.
-Leḥram d aseṭṭaf iseḍfen tigerfiwin.
-Ttif leḥbab ɣef Rebbi,wala wi yellan d icqiqen.
-Win yesεan irden,reṭṭlen-as awren.

- 272 -
-D ayen i ken-yesbezgen i aɣ-yesseḥlulin.
-Tagujilt am leḥmegga,ala aεerḍi i tt-inefqen.
-Win yeččan lḥeqq-is,yeqqen tiṭ-is.
-D aderwic,d aderwic,d abrid i as-igan aḥric.
-Win ikesben yir lmal,yif-it wi yellan d aḥemmal.
-win yebɣan,yettnadi amek;win yugin,iqqar kan ulamek.
-Ayen idergen i tiṭ,idreg i wul.
-Am yibawen ɣef lluḥ,win yegrarben iruḥ.
-Ulac aqedac lewwwaɣen*
-Rebbi iεeffu iɣeffer,wi yeccḍen iwexxer.
-Ay igenni zegzawen,a Rebbi ɣit-d ibawen;ay igenni bu yitran,a Rebbi ɣit-d igran.
-D lqella n tecriḥt i yeččan bibras.
-Ttif wi yeddurin tacḍaḍt,wi yeggunin tanebdadt.
………………………………
(*)lewwaɣen/ leggaɣen ?

Amaɣun
2- n yizri ibaw
1- Amaɣun n yizri ibaw deg tefyar :
-Win yessnen yettcawar,win d cci ;win ur nessin yettcawar,win d azgen n cci;win ur nessin ur yettcawar,winna d
ulaci.
-Win ur neẓwir,yenza yixef-is.
-Axxam ur nesεi tamɣart,am wurti ur nesεi tadekkart.
-Zzit ur d-neɣli si tciṭa,ur as-ttheggi aqellal.
- D tanyirt n yinisi urǧin neḍsi.
-Nekkni am tarrawt n yilef,win ur nɣiz ur itett.
-Win ur nezmir i lxir,yerr areṭṭal.
-Akka i tḍerru d wi ur neεrif,mi d-tewweḍ lεid,yefk leɣla.
-Amek ara n-rzuɣ fell-ak a win ur d-nerzi fell-i.
-Win ur nwit uzzal,ad as-inin medden yexbet;win iwten uzzal,ad as-inin medden yejhel.
-Aḥlil wi yeẓran,aḥlil wi ur neẓri.
-Aεebbuḍ-agi d aɣrib,win ur t-neɣlib, ur iteddu d uḥbib.
-Win yeččan yečča,win ur nečči tarbut tekkes.
-Win ur nesεi nnif d aɣilif.
-Acu k-yewwin ɣer lebḥer, a win ur nelli d aεewwam?

Amaɣun
3- n wurmir
1- Amaɣun n wurmir deg tefyar:
-Leεyaḍ ara yekkren ɣef wuccen,yekker fell-am a taɣaḍt.
-Ay iles yellan d aksum,d acu ara k-yerren d isennanen!
-Arwa akka i yettwarwa,ma d yelli-k wi yebɣun yaɣ-itt.
-Lexla yettsuɣu ɣer Rebbi yeqqar-as:a Rebbi,efk-iyi-d wi ara iyi-iẓerrben,ad ssemlileɣ iḥbiben.
-Lεid ad tεeddi am waḍu,kulci yettfukku,ala Rebbi ara d-yeqqimen.
-Mi yemzel yikerri,aksum wi yebɣun yečč-it.

Amaɣun
4- n wurmir ussid ilaw
1- Amaɣun n wurmir ussid ilaw deg tefyar :
-Ur xeddem lxir i win itettun,ur xeddem ccer i win iceffun.
-D Rebbi i iferrun lumur,tixxer mačči d nekkini.
-Iles yesseblulusen,yettεewwiq deg unejmuε-nsen.
-A win igezzmen tiragliwin,taduṭ-ik teqqim d tibantiwin.
-Am win iceṭṭḥen i uderɣal.

- 273 -
-Am win yesbeddayen amrar.
-Ticriḥin d tmellalin,i tent-yettakken ala lalla-s n tlawin.
-Lǧiran yettemcewwalen,d lhemm ideg ttnawalen.
-Ala udi d tamment i d-iteffɣen seg yimi-s.
-Win yettaḍsan cwiṭ,yesker ;win yettaḍsan aṭas,deg-s i tekker.
-Ttif tidet yesseqraḥen,lekdeb yessefraḥen.
-Tafeqqust tamerẓagut i tt-itetten d imawlan.
-Tlata yimeslayen ssrun takeεεebt:win iḥekkun lbaḍna i win ur d-yeṭṭiḍ,win yessenzen ur d-yeqbiḍ,d win ileḥḥun deg
yiḍ.
-Ay argaz ay ameɣbun,ikessen di lexla am userdun.
-ṬṬṭmzε yessazzalen amɣar.
-A win ineqqen irgazen,aẓekka-k la t-qqazen.
-Qqaren wat zik: D acu isewwayen lexrif? D abeḥri d yineznazen! D acu yesderɣilen iẓri? D imeṭṭi n win εzizen! D
acu i d-yettaǧǧa lexrif? D tagrest d yideflawen.
-Win yettɣimin di tejmaεt,imi-s d tajemmaεt.
-A win iqebbḍen lerwaḥ,i win inek anda i t-terriḍ ?
-Win ideεεun i urbib,tettas-as-d deg uḥbib.
-D tasebbalt yilemt i yettawin ṣṣut.
-Ddunit d m yisennanen,yelha win i as-iteddun s leεqel.
-Awal ur nettuneqbal,am win yettseqqin deg uɣerbal.
-Win ixeddmen s wass,ur irebbeḥ ur iqeṭṭeε layas.
-A win ileḥḥun deg yiḍ,deg uzal d acu tuggadeḍ!
-A win ijebbden amrar,ixef-is a-t-a da ɣur-i.

Amaɣun

5- n wurmir ussid ibaw


1- Amaɣun n wurmir ussid ibaw deg tefyar :
-ad ruḥeɣ ad awen-ǧǧeɣ tamurt,ur nmegger ur nettsiffi.
-Argaz ur nxeddem,efk-as taruka ad yellem.
-Win ur nettaggad,yessaggad.
-Iger ur iyi-nfeddu,efk-as asyax deg unebdu.
-Lqahwa ur nettqiṭṭir,ad tt-rnuɣ d ṣṣber axir.
2-

Amaɣun n Amaɣun n Amaɣun n Amaɣun n


Wurmir ussid Wurmir ussid Wurmir ussid Wurmir ussid
ilaw « ibaw » ilaw « ibaw »
-iferrun -ur nferru -yessefraḥ en -ur nessefraḥ
-itettun -ur ntettu -ileḥḥun -ur nleḥḥu
-iceffun -ur nceffu -iḥekkun -ur nḥekku
-igezzmen -ur ngezzem -itetten -ur ntett
-iceṭṭḥen -ur nceṭṭeḥ -ikessen -ur nkess
-Yesbedd ayen -ur nesbedd ay -yessazzal en -ur nessazzal
-yettakken -ur nettakk -ineqqen -ur nneqq
-Yettemce wwalen -ur nettemce wwal -yettawin -ur nettawi
-yettaḍsan -ur nettaḍsa -iteddun -ur nteddu
-yesseqr aḥen -ur nesseq raḥ

- 274 -
Amaɣun n umyag n tɣara

1-
Amaɣun n umyag Amaɣun n
n tigawt umyag ntɣara

-yewwḍen-yeqqimen-yesεan-yebɣan-yugin- -ẓẓayen-
yennan-yexlan-ifaten-yemmuten-ur nessaram- meḥquren-
iteddun-yettnadin-ileḥḥun-yettruẓun-yeqqaren- meẓẓiyen-
yenwan-yugin- -ur nesεi-yeqqaren-iɣellten- meqqren-
iruḥen-ifeclen-yettnadin-yurgan-iεemmun- lewwaɣen-
iḥerrzen-ikerrzen-yesṭuqquten-yeḍsan-iqeddmen- yettimɣuren.
ikessen- -ara ikecmen-ara iruḥen-yettcehhiden-
yettaṭṭafen-yennan-yeddukklen-yeblan-ara
yemmten-ara yenɣen-yessiεzizen-yewwin-ur
nelli-yifen-yeččan-iεekkan-yefkan-yeṭṭalaben.

2-
Amaɣun Talɣa-s Amaɣun Talɣa-s

-yewwḍen -am.n [Link] -yeblan -am.n [Link]


-yeqqimen - // -yewwin - //
-yesεan - // -yifen - //
-yebɣan -yeččan - //
-yugin - // -iεekkan - //
-yennan - // -yefkan - //
-yexlan - // -ẓẓayen - //
-ifaten - // -meḥqur en - //
-yemmuten - // -meẓẓiyen
-yenwan - // -meqqren - //
-iruḥen - // -lewwaɣ en - //
-ifeclen - // -iεemmun - //
-yurgan - // -iḥerrzen
-yeḍsan - // -ikerrzen -am.n [Link]
-yeddukklen - // -yesṭuqqu t en - //
-ur nesεi - // -ikessen - //
-ur nelli -am.n [Link] -yettcehhi den - //
-ara ikecmen - // -yettaṭṭaf en
-Ara iruḥen -am.n wurmir -yessiεziz en - //
-ara yemmten - // -yeṭṭalab en - //
-ara yenɣen - // -Yettimɣur en
-iteddun -ur nessaram - //
-yettnadin - //
-ileḥḥun -am. N [Link] - //
-yettruẓun - //
-yeqqaren - // - //
- //
- // - //
-am.n
[Link]

- 275 -
3-
Amaɣun Talɣa-s
-yessuzuren -amaɣun n wurmir ussid ilaw.
-iteggen* - //

4-
Amaɣun Talɣa-s

-yettweḥḥiden -amaɣun n wurmir ussid ilaw


-xfifen - // (amyag n tɣara)

Asesmel n yimyagen

1-amyag n tigawt(1)
1-
Talɣa n wurmir = tin n yizri Talɣa n wurmir = tin n yizri

-ger,ffer,kker,mmeɣ,ssken, Afeg,aweḍ,myaweḍ,ali,awi,
Llexs,nṭerr,welleh,nnezgem, Myawi,azzel,aɣ,aggad,
ɣli,ffi,ssedwiwes,bbernenni, Myaggad,andi,all,ḥader,
Ddez,msel,urar,mlelli,ɣil, Mmager,ddari,lal,nnam,
Qqim,lmed,if,ru,ttu,nuj, Ggall,mil,qis,sgill,mlil,friwes,
nnum, Ssigel,cqirrewssikesser,
Budd,zmumeg,muqel, Rgigi,ẓẓemlil,ssenkiker,
ttusenz, Seddu,snum,unẓu,ḥulfu,
Nnubget,uqem,kkaw,qadd, Bibb,sqedlilef,ggri,lhi,
Mqass,sawem,ttwarez, Sneɣni,wali,glawi,bbureεqi,
Ttwabder,mmeslay,ffukti, Sfuhri,uẓum,nzu,ḥerr,ekk,
Nnefsusi, Myekk,mmet,sew,efk,ɣeẓẓ,
Eg,ndu,uεu,sεu,li,ɣni,iksin,
Inẓi,cihwi,mcihwi,idir,issin,
Ini,myini,ttihi,af,myaf,jab,aru,
Myaru,rǧu,ggaǧi,laεi,sami,
Agem,aker,aǧew,alem,ales,
Amen,ames,anef,arez,
Asem,ayes,agi,aki,ffad,llaẓ,
Qqar,ẓẓall,rafeq,kacef,fares,
Janeb,ɣafer,naseb,ɣit,sit,
Mmir,niwel,ɣiwel,slil,siwel,
Grireb,qlileḥ,slilew,ɣunfu,
Usu,ulwu,bbuḥru,mdu,
ḥḤulfu,ucuf,ṛebbi,berri,henni,
Semmi,ḍerri,ɣer,ečč,eǧǧ,
Eww,err,ẓer,enɣ,erɣ,erẓ,els,
Ezḍ,ers,ezg,del,ssu,ẓẓu,zzu,
Rnu,dlu,glu,fru,gmu,ḍlu,
Fsu,argu,adu,iccig,ifif,inig,
Ifrir,ijjiq,iẓẓif,irid,inṭiḥ,agar,
Ḥaz,nadi,ḥami,ggammi,
Izmir,ili,as,aẓ…

- 276 -
2-
(a/u) di (a/u) di (i/a) di (u/a) di (i/a) di 0(i )di
taggara tlemmast tlemmast taggara taggara a taggara
-agem -janeb -cir -henni -eǧǧ
-aker -ɣafer -ḍil -semmi -eww
-aǧew -naseb -mil -ḍerri -err
-alem -nnal -ɣit -wali -enɣ
-ales -qqar -sit -enz
-amen -ẓẓall -slil -erɣ
-ames -sgill -erẓ
-anef -ɣiwel -els
-arez -ḥiwel -efk
-asem -siwel -ezḍ
-ayes -qlileḥ -ers
-agi -ḥriret -ezg
-aki -slilew -del
-ali -friwes -ɣeẓẓ
-aɣ -sew
-azzel

3-
u(i ) di (a-u)/ (i-i)/(u-a) (a-i)/ (i-i)/ (a-0)/
a (u-a) (u-a) (0-0) ( u-i)
taggara a
-bnu -adu -ifrir -ggammi -issin -aẓ
-cfu -iɣwis -ḥami
-dlu -ijjiq
-fru -iẓẓif
-dmu -irid
-ḍlu -inṭiḥ
-fsu
-glu
-knu

Asesmel n yimyagen

1- Amyag n tigawt(2)
1-
Imyagen at Imyagen at(3) Imyagen at Imyagen at
(4)talɣiwin talɣiwin (3)talɣiwin (2)talɣiwin
(izri ilaw (izri ilaw = izri
=urmir) ibaw)
-fru -kker -agi -fsi
-ṛwu -llexs -inig -dri
-rǧu -lmed -ḥaz -ɣil
-ekk -zdew -nnaɣ -if
-els -msel -ḍerri -bedd
-afeg -zḍem -argu -suḍ
-alem -skef -ɣunfu -ɣit
-aẓ -mdel -ffad -friwes
-aweḍ -nqec -seqqi -budd
-izmir -mger -ɣeẓẓ -ffi
-sel -lli
-ezḍ

- 277 -
Asesmel n yimyagen
2-Amyag n tɣara
1-
(i-i)/(0-a) (i-i)/(0-i) (i-i)/(0-0) (i-u)/(0- u) (i-u)/(0-0) (a-a)/(0-a)
-iḥliw -iḥnin -ismiḍ -imlul -imɣur -alqay
-izrir -ibnin -izɣil -imsus -ajfay
-ilqiq -iẓid -iwsir -ismum
-ilwiɣ -ibrik -iqsiḥ
-izwiɣ -izdig -iqriḥ
-iwriɣ -iɣzif
-imẓi
-imriɣ
2- tifyar sumyag n tɣara:
-Akken semmḍit i tekksen fad.
-Ul-nneɣ meẓẓi,lebɣi-nneɣ meqqer.
-Semmum akk wayen εlayen.
-Ɣezzifit wussan unebdu.
-Muhab ula d lexyal-is.
-Amalu yentell ɣef yiṭij.
-Adrim yewεer i usisi,acemma ad yefsi.
-Messuset tegnit deg yegget umeslay.
-Sellawit yiẓenẓaren n yiṭij.
-Uglan mellulit,ulawen berrikit.
-Ma yella yeshel-ak walluy,ḥader iman-ik di trusi.
-Am ukufi:simmal yettimɣur,yettarra ṭṭlam.
-Akli rẓag,lqesma-s ẓidet.
-Sser ma drus,ma yegget messus.
-Tidet wezzilet.
3-
Amyag n Asswaɣ n Amyag n Asswaɣ n
tɣara Umyag n tɣara Umyag n
tɣara tɣara
-iqḍiε -sseqḍeε -ismiḍ -ssismeḍ
-iqriḥ -sseqreḥ -iwriɣ -ssiwreɣ
-iqsiḥ -sseqseḥ -iwsiε -ssewseε
-irqiq -ssirqeq -iwzil -ssewzel
-isdid -ssisded -ixfif -ssixfef
-irxis -ssirxes -iẓid -ssiẓed
-irẓig -ssirẓeg -izdig -ssizdeg
-isliw -ssislew
4- Tifyar s usswaɣ n umyag n tɣara:
-Iṭijj n meɣres yessebrak iɣes.
-Ad yessifses Rebbi fell-aɣ ccedda.
-Ssilweɣ cwiṭ iles-im.
-Iberru yessiḥlil.
-Leḥsan yessuzur iɣsan.
-Ad yessilqeq Rebbi ulawen.
-Leḥya tessizwiɣ,tiggdi tessiwriɣ.

- 278 -
5-1:Tafelwit n tseftit n umyag “ismiḍ”:
Izri
Time Ilaw Izri Ib.14

Urmir

Urmir
Ussid

Ussid
Anaḍ

naḍ
Ud.
1. SF -Ismiḍ eɣ -Ttism iḍeɣ Semmḍeɣ Ur +….
-Tettis miḍeḍ semmḍeḍ Ur +…
[Link] -Ismiḍ -Tismiḍ eḍ
- -yismiḍ -Yetti smiḍ semmeḍ Ur +…
Ttism -Tettis miḍ semmḍet Ur +…
[Link]. iḍ -tismiḍ
SF
[Link].
SF. -Netti smiḍ semmḍit Ur +…
-Tettis miḍem // //
-Nismiḍ tettismiḍemt
-ttismi ḍen // //
-Tismiḍ em
[Link] -Tismiḍ -Ttismi ḍent // //
- emt
[Link]. Ismiḍe -Ismiḍ en
Sg t (m)* Ttism // //
- iḍet( -Ismiḍ ent
[Link]. Ismiḍe m)
Sg mt -
Ttism
[Link]. iḍemt
Sg
[Link].
Sg

Amaɣun:semmḍen / ur nsemmeḍ / ara yismiḍen / yettismiḍen / ur nettismiḍ


5-2 Tafelwit n tseftit n umyag “ustay”:
Timeẓ. Anaḍ Izri Izri
Anaḍ ussid Urmir Urmir ilaw ibaw15
Ud. ussid

[Link] Ustayeɣ Ttustayeɣ Ustayeɣ Ur +…


Ur +…
[Link] ustay ttustay Tustayeḍ Tettustay eḍ Tustayeḍ Ur +…
Yettustay
[Link]. Yustay Yustay Ur +…
Sf.
Tettustay Ur +…
[Link]. Tustay Tustay Ur +…
Sf.
Nettustay Ur +…
1 Nustay Nustay
Ttusta Tettustay em Ur +…
[Link]. Ustay yet(m) Tustayem Tustaye m
Sg. et(m) Tettustay emt Ur +…
Ttustay Tustaye mt
[Link]. Ustay emt Tustayemt Ttustaye n
Sg emt Ustayen
Ttustaye nt
[Link]. Ustayen
Sg. ustayent

[Link]. Ustayent
Sg.

14
talɣa n yizri ilaw = tin n yizri ibaw.
1-Amaɣun n yizri ilaw.
2-Amaɣun n yizri ibaw.
3-Amaɣun n wurmir.
4-Amaɣun n wurmir ussid ilaw.
5-Amaɣun n wurmir ussid ibaw.
15
(1):Talɣa n yizri ilaw = tin n yizri ibaw

- 279 -
Amaɣun:
Yustayen / ur nustay /ara yustayen / yettustayen / ur nettustay

5-3 Tafelwit n tseftit n umyag “ishil”(1):

Anaḍ urmir Urmir Izri Izri


Timeẓ. Anaḍ ussid ussid ilaw ibaw

ud.

[Link] Ishileɣ Ttishileɣ Sehleɣ Ur shileɣ


Ishil ttishil Ur teshileḍ
[Link] Tishile Tettishil Tsehleḍ
ḍ eḍ Ur
[Link] Yishil Yettishil Yeshel yeshil
Ur
[Link] Tishil Tettishil Teshel teshil
Ur
[Link] Nishil Nettishil Neshel neshil
Ur teshilem
[Link] ishilet Ttishilet Tishile Tettishil Tsehlem Ur teshilemt
(m) (m) m em Ur shilen
[Link] ishilemt Ttishilemt Tishile Tettishil Tsehlemt
mt emt Ur shilent
[Link] Ishilen Ttishilen Sehlen

[Link] ishilent ttishilent sehlent

Amaɣun:
Isehlen / ur neshil / ara yishilen / yettishilen / ur nettishil

-4 Tafelwit n tseftit n umyag “mechur”16 :

Ti Izri
me ilaw Amaɣu
ẓ n
Urmir ussid

1 2 3 4 5
Anaḍ us.

izri ib.
urmir
Anaḍ

ud.

1 Mech
SF. ureɣ
2 Mech
ureḍ
3 Mech
ur
3 Mech
uret

1 Mech
mechuren

SG. urit
2 //
//
2 //
//
3

16
d areṭṭal n taεrabt,ifetti anagar deg yizri.

- 280 -
2
Ilugan n tira

I wakken ad taruḍ Tamaziɣt, laqen-ak sin


wallalen : agemmay / ilugan n tira.
Deg uḥric -agi, ad tissineḍ ilugan n tira.

- 282 -
Err lwelha-k
Itri () s ufella n wawal, yemmal timsal urɛad nefri di tutlayt – nneɣ.

Taguri

Seg tallit tazermezruyt ar ass-a, Imaziɣen sqedcen (3) n yigemmayen i tira n tutlayt nsen :
nAgemmay n Tfinaɣ : d agemmay anaṣli. Ar ass-a, ttarun yis-s yimuhaq, maca deg waddalen kan neɣ deg wassaɣen
ger yimarayen.
oAgemmay n Taεrabt : Wwin-t-id Waεraben mi d- kecmen Taferka Ugafa. Imaziɣen yeddmen tineslemt, ddmen tira n
Taεrabt, ttarun yis-s Tamaziɣt. Ar ass-a, llan yimaziɣen i t-yesseqdacen.
pAgemmay n Tlatinit : Di tazwara, sqedcen-t yimnekcamen irumyen i tira n Tmaziɣt, syin akkin ddmen- t warraw n
tmurt, maca s yilugan n tira n Tefransist.
Asmi yebda Mǧulǧud Mammeri yettaru Tamaziɣt s yisekkilen n Tlatinit, iga-as ilugan n tesnilsit. Ass-a, d agemmay n
Tlatinit i yewwin amur ameqqran deg tira n Tmaziɣt, di Lezzayer, di Lmerruk akked tmura n unẓul.
Ɣas akken ass-a ɣer yimawlan n tmusni, tamsalt teddez tebrez, d agemmay n Tlatinit i yettwafernen ;– ɣer yimawlan
n tsertit, tamsalt mazal-itt tettuεelleq . Ha-t-a-n yiwen wugur ameqqran i d-yezgan ass-a deg ubrid n tira n Tmaziɣt.
Si Boulifa ɣer Mammeri, si Mammeri ɣer Ugraw n l’INALCO, tira n Tmaziɣt s usekkil n Tlatinit urǧin terkid. Ar
ass-a ur tufi iman-is. Seg tantala ɣer tayeḍ, ttilin yimesla i yunfen i umaddas amsislan alemmas ( Système Phonétique
Central) ; ayen i d-yezgan d ugur s dat n yiwen ugemmay ara yezdin Imaziɣen merra, anida bɣun ilin . Ma neṭṭef kan
tantala taqbaylit, ha-tent-a temsal i tt- yessanfen ɣef umaddas amsislan alemmas - meḥsub tutlayt tayemmat
« Tamaziɣt » :
- Tizzenzeɣt : b , d , g , k , t
- Tanɣit : g° , q° , x° , k° , x°
- Tizegnaggaɣt : dd > zz, ss > ts, zz > dz ...
- Tamserlit daxel n wawal : ww > bb°/gg°,
yy > gg, ɣɣ > qq …

Di tezrart-agi, ur gezzmeɣ ara di temsal urεad nefri. Ayen ara tafeḍ deg uḥric-agi n yilugan n tira, d aglam n wayen
yellan di tutlayt nneɣ ; ɣas ulamma senndeɣ aṭas ɣef yiwellihen n l’ INALCO n useggas 1996 d wid n useggas 1998.

- 283 -
01 Tazwert :

Deg uḥric amezwaru, twalaḍ amek i nettaru tiɣri tilemt « e ».


Ilem “e” Tura, ad twaliḍ anida : tettili, anida ur tettili, azal-is deg ususru, amek i
tettbeddil amkan deg wawal …

Ɣer

1- Nnḍer-–ik xdem-it ay ul, eǧǧ amcic ad yesmiεu.


2- Ewt-it ɣef walim, ad yettu timẓin.
3- Xḍeb yemma-s taɣeḍ yelli-s.
4- Azger yeεqel gma-s.
5- Amergu d tacriḥt yelhan, aẓerẓur d taffa n yiɣsan.
6- Argaz d llsas, tameṭṭut d ajgu alemmas.
7- Mkul iḍ itbeε-it lefjer, d uleqrar ad yali wass.
8- Yufa umger titar-is.
9- Mi yeǧǧuǧeg wazduz, heggit imegran.

Lmed

Di tazwara, yewwi-d ad tezreḍ :


)Tiɣra ttemgirrident ger Tmaziɣt n ugafa d tin n unẓul.
)Di Tmaziɣt n ugafa, llant (3) n teɣra yesεan azal amsislan.
)Nessawal-asent « tiɣra tiččuranin »: a –- i -– u.
)Ilem « e » ur yesε i ara azal amsislan. Nesseqdac-it i usifses n tɣuri.
Uɣal tura ɣer yimedyaten.
Di (6) n yimedyaten imezwura, ad tafeḍ talɣiwin ideg yettili yilem « e » :
nDi tazwara n yimyagen at yiwet n tergalt yessden war tiɣri.
Md : eǧǧ- ekk- err- ečč…
Maca, ur yettili ara di tazwara n yimyagen at yiwet n
Tergalt yessden d teɣri.
-Ihi :
Ilaq ad naru Mačči
&kki )(e) kki
&ddu ) (e) ddu
&bbi ) (e) bbi
&ffi ) (e) ffi
&lli ) (e) lli

oDi tazwara n yimyagen at snat n tergalin tiḥerfiyin war


Tiɣri.
Md: ewt, els, efk, erɣ, enɣ, eɣz , ens, ers…
Maca, ur yettili ara di tazwara n yimyagen at snat n
Tergalin tiḥerfiyin d teɣri (ɣ). Ihi:
Ilaq ad naru Mačči
zri (e) zri
rzu (e) rzu
cfu (e) cfu
jbu (e) jbu
flu (e) flu
bru (e) bru
rnu (e) rnu
- 284 -
fru (e) fru
glu (e) glu
dmu (e)dmu
ḍlu (e) ḍlu

pMi ara d-mlilent (3) n tergalin tiḥerfiyin deg wawal nettaru-t


a : ger tergalt tis snat d tis kradet, akka :

R1 R2R3 R1R2 eR3


Md :
- xḍb / xḍeb - azgr / azger
- gzm / gzem - tabzrt / tabzert
- krz / krez - aɣrm / aɣrem
- frn / fren - asln / aslen
- brn / bren - azrm / azrem
- nqc / nqec - awrn / awren
- zlm / zlem - tiɣrmt / tiɣremt
- zdw / zdew - tiɣirdmt / tiɣrdemt…
- kcm / kcem

b : ger tergalt (R) tamezwarut d tis snat akka:

R1R2R3 R1eR2R3
Md :
- amrgu / amergu
- imsli / imesli
- tamɣra / tameɣra
- asfru / asefru
- tasdrit / tasedrit
- taflwit / tafelwit
- tastna / tasetna
- tamgra / tamegra
- taglda / tagelda…

4-Mi ara tili tergalt tis snat d tussidt, ilem « e » ikeccen


ger tergalt tamezwarut d tis snat, akka.

R1R2R2ɣ R1eR2R2ɣ
Md :
- tamṭṭut / tameṭṭut , almmas / alemmas …
- tillli / tilelli
- asmmam / asemmam
- azkka / azekka
- iḍlli / iḍelli
- irbbi / irebbi
- aεbbuḍ / aεebbuḍ …

Err lwelha – k :
. Ilem « e », ur yettili di taggara n wawal. Ihi :

Ilaq ad naru : Mačči


adrum adrum (e)
talwit talwit (e)
aɣerbaz aɣerbaz (e)
axxam … axxam (e)

Deg umeday wis (7), wis (8) d wis (9), ad twaliḍ amek yettbeddil yilem amkan deg wawal, ama deg ususru neɣ di tira.
Ihi :

- 285 -
›Tikwal, ilem « e » yettbeddil amkan di lmenṭeq ; ladɣa di tegnatin ideg amyag yerna- d fell-as umqim udmawan
neɣ tazelɣa n tnila. Deg tegnatin am tigi, ɣer-d amyag-nni weḥd-s, ad ak-d-tban tira-s. Ihi :

Ɣas ma neɣra –d : Ilaq ad naru :


- A Rebbi ḥerz-iyi tarwa-w ! - … ḥrez-iyi …
- Mkul iḍ itebε -–it lefjer. - … itbeε –-it …
- Ddunit kks-ed wi ur tenfiḍ - … kkes-d …
- Ayen idergen : tiṭ, iderg i wul. - … idreg …
- Yuḍen uzger, qqedn aɣyul. - … qqden …

›Tikwal, ilem « e » yettbeddil amkan di tira, almend :


a: n umḍan :
asuf asget
- Amger - imegran
- Azrem - izerman
- Aɣref - iɣerfan
- Azref - izerfan
- Aḍref - iḍerfan
- Alɣem - ileɣman…

b : n wudem :
kerzeɣ, tkerzeḍ, yekrez, tekrez, nekrez, tkerzem, tkerzemt, kerzen kerzent.

Cfu

I) Yettili yilem «e» :


1- Di tazwara n yimyagen at yiwet n tergalt yessden
war tiɣri.
2- Di tazwara n yimyagen at snat n tergalin war tiɣri.
3- Mi ara d-mlilent (3) n tergalin tiḥerfiyin deg wawal
4- Mi ara tili tergalt tis snat d tussidt, ilem «e» ikeccem ger
tergalt tamzewarut d tis snat.
II)Ur yettili yilem «e»
1- Di taggara n wawal .
2- Deg yimyagen at yiwet n tergalt yessden d teɣri.
3- Deg yimyagen at snat n tergalin tiḥerfiyin d teɣri.
III) Ilem «e» yettbeddil amkan deg wawal.

Ssefru
1- Sseqed ilem «e» deg umkan –is deg wawalen i
d- iteddun :
tumrt, ils, izm, imsli, tifɣwa, amdya, aslsu, asnsu, asfru, asstn, tudrt, iclm, ird, tagrst, inlmadn, amzruy, amtiwg,
anɣmas, tawṭṭuft, tankra, anbdu, askkil, alɣm, anzgum,
aḥayk, amdyaz.
2- Efk-d (5) wawalen yuṣken ɣef talɣa-agi :

R1 R2 R3 / R1 R2 e R3

3- Efk-d (5) wawalen yuṣken ɣef talɣa-agi :

R1 R2 R3 / R1 e R2 R3

- 286 -
4- Efk-d (5) wawalen yuṣken ɣef talɣa-agi :

R1 R2 R3 ɣ / R1 e R2 R3 ɣ

5- Sseɣti tuccḍiwin ma llant deg tefyar i d-iteddum :


- Menε- –iten deg udɣaɣ uffir d tyita n deffir
- Wi iwεan lxir ixedm-it.
- Yella lhemm yermel, yeskefl-it-id lḥermel.
- Lqahwa ur nettqiṭṭir, ad tt-rnuɣ d ṣṣebr axir.
- Ma isehl-ak walluy, ḥader iman-ik di trusi.
- Nneḍr-ik xedm-it ay ul, eǧǧ lεebd ad yesserwet.
- Nelmed acrured n tsekkurt, tεerq-aɣ tikli n tyaziḍt.
- Awal ma yella deg wul-ik, tmelkeḍ-t ; mi d-yeffeɣ imelk-ik.
- Azeṭṭa-nni tger tettu-t, wayeḍ tegr-as tasegrut.
- Ikerz-itt uzger di ccetwa, yečča-tt uɣyul deg unebdu.
- Tenna-as tzemmurt i tgelzimt : tegzemḍ-iyi ! Terra-as-d : seg-m afus.
- Iḍ n tziri, ḥesb-it d ass ; tameṭṭut n lεali, ḥesb-itt d aterras.

Sseɣti

1- Aseqdec n yilem «e» deg umkan-is :


-tumrt / tumert -asstn/ asesten -anbdu / anebdu
-ils / iles -tudrt / tudert -askkil / asekkil
-izm / izem -iclm / iclem -alm / alɣem
-imsli / imesli -tagrst / tagrest -anzgum / anezgum
-tifɣwa / tifeɣwa -inlmadn / inelmaden -ahayk / aḥayek
-amdya / amedya -amzruy / amezruy -amdyaz / amedyaz
-aslsu / aselsu -amtiwg / amtiweg
-asnsu / asensu -anɣmas / aneɣmas
-asfru / asefru -tawṭṭuft / taweṭṭuft
-tankra / tanekra

R1 R2 R3 R1 R2 e R3
amgr amger
xdm xdem
azrf azref
zdm zdem
zgr zger

R1 R2 R3 R1 e R2 R3
asklu aseklu
tafrka taferka
tankra tanekra
aɣrbaz aɣerbaz
amxtaf amextaf

R1 R2 R2 ɣ R1 eR2 R2ɣ
tamddit tameddit
azmmur azemmur
aḥddur aḥeddur
amcddal amceddal
timllalin timellalin

- 287 -
Tanfalit Tuccḍa Aseɣti
- Menε –-iten -amkan n yilem «e» - Mneε- iten
- ixedm-it - // - ixdem-it
- yeskefl-it-id - amkan n yilem + - yessekfel-it-id
talɣa n usswaɣ
- d ṣṣebr axir - amkan n yilem - d ṣṣber axir
- isehl-ak - // - yeshel-ak
- nneḍr-ik xedm-it - // - nnḍer-ik xdem-it
- tεerq-aɣ - // - teεreq-aɣ
- imelk-ik - // - imlek-ik
- tegr-as - // - tger-as
- ikerz-itt - // - ikrez-itt
- tegzemḍ-iyi - // - tgezmeḍ-iyi
- ḥesb-it…ḥesb-itt - // - ḥseb-it…ḥseb-itt...

e
Ɣas nekk isem-iw ilem
Deg wawal sɛiɣ azal
Di tazwara, ad iyi-d-tafem
Ma ulac tiɣri deg wawal
Di tlemmast, ad iyi-d-tafem
I yiles tekkseɣ cckal

- 288 -
02 Tazwert :

Di temsirt-agi, ad twaliḍ sin wazalen imsislanen i sεant tergalin: b, d, g,


Tiggeɣt d k: aggaɣ d uzenzaɣ. Am wakken i twalaḍ di tguri n udlis-agi, tizenzeɣt d
tizenzeɣt yiwet ger temsal i yessanfen tantala taqbaylit ɣef umaddas amsislan
alemmas i yezdin akk tantaliyin n Tmaziɣt.

Ɣer

1- D ungif d-ibubben tabburt, akken i d aɣ-teḍra.


2- Bu tyuga ha-t d axemmas.
3- Tamazirt yesεan abrid d abandu, ur tt-ttaɣ ɣas baṭel.
4- Ccetwa m yiregrugen, tafsut m yilemlumen, anebdu bu
yiɣebbaren.
5- A win ineqqen irgazen, azekka-k la t-qqazen.
6- Rebbi yedda d bu tyuga, mačči d bu tnuga.
7- D akellex i d ccxel-is.
8- Ssired d akli, qqim d akli.
9- A win igezzmen tiragliwin, taduṭ-ik teqqim d tibantiwin.
10- Yenneqlab am tata.

Lmed

Err lwelha-k ɣer wazal amsislan i sεant tergalin:“b, d, g, k,t „deg wawalen-agi :
- ibubben / bu tyuga
- abandu / anebdu
- irgazen / tayuga
- akellex / akli
- tabanta / tata
Azal amezwaru d aggaɣ, azal wis sin d azenzaɣ.

b, d, g,
k, t

Imesli Imesli
aggaɣ azenzaɣ

Ihi : tirgalin :“b, d, g, k, t „ sεant di tmenna sin wazalen : aggaɣ d uzenzaɣ ; maca tizenzeɣt tella kan di tmenna : degmi
ur as-ntegg ara ccan di tira tumrist.
. Di teqbaylit, anagar kra n taggaɣin n tidet, tiyaḍ, tneṭṭeḍ-asent-id seg yimesla nniden, akka :
« b » d aggaɣ deffir « m »: llembuḍ …
« d » ----------------- « n » , « l » : anda, ldi …
« g » ----------------- «b », « f », « r », « n », « z » : bges, argaz, tanga, azger …
« k » ----------------- « b », « f », « r », « n », « s » : ibki, ayefki, rku, askaf …

- 289 -
t » ----------------- « n », « l » : ntu, lti …
tamawt :
Mi ara yessed yimesli azenzaɣ, yettuɣal d imesli aggaɣ.
Md :
- abuḍ / abbu
- tidi / tiddi
- agu / aggur
- akal / azekka
- tiragliwin / timetti …

Cfu

Tirgalin : b, d, g, k, t sɛant, di tmenna, sin wazalen :


Aggaɣ d uzenzaɣ ; maca tizenzeɣt ur tesɛi ara azal di tira : ulac-itt
di tira tumrist.

Ssefru

Smed tafelwit i d-iteddun tiniḍ acu twalaḍ.


awal targalt Imesli aggaɣ Imesli azenzaɣ

1- Iger ur iyi-nfeddu, efk-as asyax deg unebdu.


2- Ulamma berriket tzizwit, tament-is ẓidet.
3- Anda bniɣ tixsi i nsiɣ mebla imensi.
4- Aḥlil win ur nessendu, iɣil mazal d anebdu.
5- Amgud ucamlal.

Sseɣti
tafyirt awal targalt Imesli aggaɣ Imesli
azenzaɣ
1 iger g ×
nfeddu d ×
efk k ×
deg d ×
Deg g ×
2 berriket b, k, t ×
tzizwit t ×
tament t ×
tament t ×
zidet d, t ×
3 anda d ×
Bniɣ b ×
tixsi t ×
mebla b ×
4 amgud d ×
b, d ×
5 g, d ×
Tamawt : Deg tantala taqbaylit, yegget yimesli azenzaɣ

- 290 -
03 Tazwert :
Tufayt Deg uḥric amezwaru n yilugan n tira : « Agemmay n Tmaziɣt », twalaḍ
tirgalin : ḍ, ẓ, ṭ, ṛ, ṣ. Tura, ad twaliḍ azal amsislan i sεant tergalin-agi :
ayen iwimi nessawal « tufayt ».
Ɣer

1 - Ay aḍar jbu, a tiṭ cfu.


2 - I temẓin yekrez uzger, amek armi tent-yeεlef uɣyul.
3 - Win i ak-yefkan lebṣel, efk-as ticcert.

Lmed

Aḍar Ḍ, ḍ, ḍar

Timẓin Ẓ, ẓ, ẓar

Tiṭ Ṭ, ṭ, ṭar

Lebṣel Ṣ, ṣ, ṣar

. Am wakka tettwaliḍ: tirgalin ḍ, ẓ, ṭ, ṣ mačči d tiḥerfiyin, ttawint taneqqiḍt s ddaw. Nessawal -asent « tirgalin tufayin »
Err lwelha-k :
. Llant tufayin ur nettuneḥsab ara, am: « c », « l », « r » *
Amedya :
- ur yeǧǧi imi n wuccay.
- La yettru llufan di dduḥ.
- Argaz ur nxeddem, efk-as taruka ad yellem.
. Taneggarut-agi « r » fkiɣ-tt-id-deg uḥric amezwaru n udlis-agi (agemmay).
. Tikwal, tufayt tessemgirrid deg unamek n sin wawalen.
Amedya:
d ḍ z ẓ
- amdan - amḍan - izi - iẓi
- amdal - amḍal - izem - iẓem
- bdu - bḍu - izrem - iẓrem
- dlu - ḍlu - azref - aẓref
- adu … - aḍu … - izri … - iẓri …
s ṣ t ṭ
- sser … - ṣṣer … - nti (bdu) … - nṭi (nnum)…

- 291 -
Cfu

Di Tmaziɣt n wass-a, llant (4) tufayin n tidet : ḍ, ṣ, ṭ, ẓ

Ssefru

1- Sseqdec yal asekkil ufay di (5) wawalen s ɣur-k.


2- Efk (4) tefyar deg llant tergalin tufayin : ḍ, ṭ, ṣ, ẓ.
3- Smed ilem s yiwet ger tergalin tufayin :
- Si cwi … n wawal i d-tɣelli tmusni.
- Yekker usyax di lu … a.
- Ti … twala, taye … teqqen.
- Tem … i txeddem ɣef temɣer.
- Ma … u … d ameεzuz.
- Imɣi n … aba meεqul.
- I … ij n tmeddit, ur yeskaw ace … … i …, ur itekkes asemmi … .
- Awer aɣ-ttalasen … … laba wat yimi.
- Te … ra yid-s tbuci … ant.
- Ur yettak la … aɣrum.
- Yir aceqquf leεmer yerri ….
- Win qqsen war … e … … en, yerra urrif ɣef yib…i…en
- Ur yexliq wi ur yer … iq.
- A … em … um s a … em … um, afrux ad ig lεecc-is.

Sseɣti
1-
ḍ ẓ
- aḍris - aẓekka
- aḍil - aẓarif
- aḍar - taẓult
- aḍref - aẓawali
- aluḍ - amẓad
ṭ ²ṣ
- tiṭ - ṣubb
- iṭij - axṣim
- tunṭict - iṣdid
- taciṭa - ṣṣaba
- taduṭ - ṣṣer …

2- ḍ
- Lembiddat n tḍulatin, ma aṭas aseqqas neɣ sin.
- Akken semmḍit i tekksen fad.
- Aḍebbal n taddart ur as-ttnezzihen ara medden.
- Yečča abelluḍ, yeḥmed Rebbi.
- La nettcuddu tagut s aḍu.

- 292 -

-Win ɣef ṛwiɣ tuẓwirin, yeffer fell-i tiẓurin.
- Urfan n umceddal : mi yerfa ad iɣeẓẓ taqejjirt-is.
-Lxir d ccer d atmaten, akken i ddukkulen ; ar d tesbel εeḍ tirẓaganin ara d-ggrint tẓidanin.
- Tafeqqust tamerẓagut i tt-itetten d imawlan.
- Yettnadi ɣef yiẓuran n tagut.


- Ṣṣer leεyub ay akal.
- Imɣi n ṣṣaba meεqul.
- Mačči d aqedder i iweεren, d agelzim mi ara yeḥṣel.
- Yal mi ara teɣli tsekkurt, ferḥen warraw uṣeyyad.
- Akka ay teḍra yid-i, am yimɣi n tili, iles-is zegzaw, ṣṣaba ur tt-id-yerri.


- tunṭict ur d iyi-teɣniḍ, d cwiṭ n lεezz ay terniḍ.
- Win ɣef tewwa timmist-iw, yesderɣel-iyi tiṭ-iw.
- Win yettaḍsan cwiṭ yesker, win yettaḍsen aṭas deg-s i tekker.
- Tameṭṭut n lεali, tettban deg urgaz-is.
- Aḥbac ur t-yekkat buseṭṭaf.

3-
- Si cwiṭ n wawal i d-tɣelli tmusni.
- Yekker usyax di luḍa.
- Tiṭ twala, tayeḍ teqqen.
- Temẓi txeddem ɣef temɣer.
- Amaẓuẓ d ameεzuz.
- Imɣi n ṣṣaba meεqul.
- Iṭij n tmeddit, ur yeskaw aceṭṭiḍ, ur itekkes asemmiḍ.
- Awer aɣ-ttalasen ṭṭlaba wat yimi.
- Teḍra yid-s tbuciḍant.
- Ur yettak laẓ aɣrum.
- Yir aceqquf leεmer yerriẓ.
- Win qqsen warẓeẓẓen, yerra urrif ɣef yibẓiẓen.
- Ur yexliq wi ur yerẓiq.
- Aẓemẓum s aẓemẓum, afrux ad ig lεecc-is.

- 293 -
04 Tazwert :
Tanɣit Di temsirt-agi, ad twaliḍ yiwet ger temsal yessanfen tantala ɣef umaddas
amsislan alemmas : tanɣit. Ass-a, tanɣit ur tes i ara azal di tira tumrist.
Tella kan di tmenna, di kra n tamwin n tmurt n Leqbayel.

Ɣer

1- Tameṭṭut d tag°ersa n uxxam.


2- Taεekk°azt uεerḍi leεmer teɣli.
3- Am ulɣ°em aεeẓẓug.
4- Ɣur-s aq°ḍar n testan.
5- Yelli
Kemm a yelli, a tax°eddact n yibawen !
Asmi d- tluleḍ, baba-m yessader i wallen.
Ma d tura imi meqqreḍ, ad nečč adrim d urawen.

Lmed

tagersa g Aqḍar q
Taɛekkazt k taxeddact x
Alɣem ɣ
. Err lwelha-k ɣer yimesla i mmalent tergalin : g° / k° / ɣ° /
q° / x° deg wawalen-agi. Acu twalaḍ ?
- Mačči d tirgalin tiḥerfiyin.
- Ttawint tamatart (°) s ufella.
D wi iwimi nessawal « imesla anɣiyen ».
. Tira n yimesla anɣiyen, yella-d deg-s ubeddel lqayen, akka1:
g / gw / g° g
k / kw / k° k
ɣ / ɣw / ɣ° ɣ
q / qw / q° q
x / xw / x° x
Ihi di tira n wass-a, ur ntegg ara ccan i tenɣit.
Ad naru kan : / ɣas yella wanida qqaren :

1
Uɣal ɣer yiwellihen n l’INALCO

- 294 -
- tagersa / ta g°ersa
- taεekkazt / taεek k°azt
- alɣem / alɣ°em
- aqḍar / a q°ḍar
- taxeddact / ta x°eddact

Maca, tella tsureft ideg ilaq ad nesseqdec tanɣit : di tyugwin n wawalen, ulamma d timexḍa, anida tanɣit tezmer ad
tessemgirred deg unamek nsen.
Amedya :
- akbal / a k°bal
- axnaq / a x°naq
- agi / a g°i …
- ntegg / nteg g° …
- iɣerman / iɣ°erman - leɣna / leɣ°na

Di kra n wawalen, tussda ɣef tergalt « w » ttegg-d tanɣit. Ihi :


ilaq ad naru : / ɣas yella wanida qqaren :
- irewwel / - ireggel
- acewwaḍ / - acebbwaḍ …

Cfu

Isekkilen : g, k, ɣ, q, x ɣur-sen, di tmenna, azal n tanɣit ; maca


ur as-ntegg ara ccan di tira, slid di kra n tyugwin n wawalen ideg
tezmer ad tessemgirred deg unamek-nsen.

Ssefru

1- Kks-d tanɣit deg tefyar i d-iteddun:


-Axxam ur nesεi tamɣart, am wurti ur nesεi tadekkart.
-Yella deg wawal, ad teččeḍ tadxent.
-Ulac tuggi ur ncaḍ.
-Yenna-as : mmer ad teẓreḍ tameɣrust i awen-nefka ! yerra-as-mmer ad teẓreḍ agḍi i as -nhegga !
-Cerkent asgen.
-Ayen ara tenɣel tgella, taεebbuḍt tella.
-Yir tagmat am kalitus, xas ɣezzif messus, mbaεid i yerra tili.
-Afus-is deg ufus inu, lḥess-is yewweḍ agemmaḍ.
-Agercal, ur d-yettuɣal ara d awren; aεdaw, ur d-yettuɣal ara d aḥbib.
-Aḥbib d aḥbib mi tekmer, mačči di tizi n liser.
- Tiqcert uḥeggan, ffer-itt ula deg yikufan.
-Lembiddat n tḍulatin, ma aṭas aseggas neɣ sin.
-Nnecraḥa n uɣyul d aɣẓaẓ
-A lwexda iṣaren, yeqqel uqelmun s iḍarren
-Yewwi-d taεkemt ɣef yiri, aɣyul iruḥ-d d aεari.
-Ulac tirect ur nesεi akerfa.
- 295 -
-D lxedma n yinebgi n Rebbi, ayen d- yemmter yečč-it.
-Temẓi, txeddem ɣef temɣer.
2- Kkes- d tanɣit deg usefru i d-iteddun :
Acu k-iceɣben ay aggur ?
Iban ɣef wudem-ik leɣyar.
D imeṭṭii ugujil meskin.
Mi yettru yegguni amnar.
Xas wer ttaggad a mimmi.
Yella Rebbi d anejbar.
3- Acuɣer i nesseqdec tanɣit deg usefru-agi:
Timexlit
A timexlit n taduṭ
A tin yessuzuren ulman
A timexlit n tkufit
A tin iteggen iɣerman
4- Efk-d (20) wawalen ideg tirgalin: g- k- ɣ- q- x sεant azal n tanɣit.

Sseɣti
1- Ha-ten-a wawalen ideg tella tanɣit :
-teglimt-is, tadekkart, tadxent, tuggi, agḍi, asgen, tgella, ɣezzif, agemmaḍ, agercal, tekmer, tiqcert, aseggas,
aɣẓaẓ, yeqqel, taεkemt, akerfa, lxedma, temɣer.
2- Ha-ten-a wawalen nniḍen ideg tella tanɣit: wer ttaggad.
3- Deg usefru-agi, nesseqdec tanɣit acku awalen:
- iteggen / iteggen
- iɣerman / iɣerman
d tiyugwin n wawalen ideg tanɣit ɣur-s azal di tira.
4- Ha- ten-a kra n wawalen ideg nessusruy tanɣit.
g k ɣ q x
agens akk aɣbel leqbeḍ lxedma
agerz lemkebb ɣben aqebli xjeḍ
aglim kbel ɣebben leɣben aqbar axjiḍ
agḍi akba aɣebbar Aqcac taxjiḍt
aggad akbal leɣbar tiqeccimt axlenǧ
agi takebrrit ɣeccec iqcer axemri
aseggas kfer taɣect tiqcert axnac
asgen ssekfer aɣlal aqdar taxnact
tagella lekfer taɣlalt lqedma taxzant
aglaf tamekḥelt aɣelmi aqeddam axnaq
agdef irkel tiɣemdin lqedra
agercal taklalat aɣemlil aqḍar
tagersa akel leɣna aqjaj
Egg ssaki aɣenja qqejqej
uggi lkellab tɣerreb sqejqej
Tuggi takmamt lɣerba aqelqal
tuggict kemmec aɣras taqlalt
tagecrirt mkemmac taɣrast qemmer
ssigged takemmict aɣesma leqmer
myaggad kmed nɣeṭṭ aqmarǧi
amaggad ttwakmed iɣzif qqerqer
nnegdam mkemmad sseɣzef aqrab
snegdam kmer ssiɣzef sqerqer
agelmim ssekmer teɣzi qreḍ
agem nnekmar aɣezzfan taqerrabt

- 296 -
05 Tazwert :

Deg uḥric amezwaru n udlis-agi ( agemmay ), yettuɣal-d yiwen walugen


Tussda i yellan kan di tira n tmaziɣt : yal imesli n tutlayt yettwaray s yiwen
usekkil d aḥerfi neɣ d ussid ; anda yebɣu yili deg wawal, talɣa-s yiwet.
Di temsirt-agi, ad twaliḍ amek yettwaray yimesli ussid, taggayin n
tussda, ayen iyes d-tgellu tussda ɣef kra n yisekkilen...

Ɣer

(I)
-1- Argaz d llsas, tameṭṭut d ajgu alemmas.
-2-Ɣef na nnif i yeɣli wadif.
-3- Yella wass-a, yella uzekka, yella uẓekka.
-4- Akken yella wass, yeks-as umeksa.
-5- Adrim yewεer i usisi, acemma ad yefsi.
-6- Ddaw ubrid, nnig ubrid, leqrar-is d abrid.
-7- Nnḍer-ik xdem-it ay ul, eǧǧ lεebd ad yesserwet.
-8- Bbi neɣ ɣebbi.
-9- Argaz ur nxeddem, efk-as taruka ad yellem.
-10- Adfel, lḥu-as ; ageffur, ddari-as.
( II )
-1- Ur ggar iman-ik ger uɣerbal d terbut.
-2- Fell-as ihedder irennu.
-3- Yal mi ara teɣli tsekkurt, ferḥen warraw uṣeggad.
( III )
-1- Qeṭṭu di lweqt, ttṣerrif s lḥeqq, axxam-ik ad yerẓeq.
-2- Bɣu neɣ ur beqqu, tamsalt teffeɣ-ak afus.
-3-rewwel i tlufa.
-4- Imi yessusmen, ur t-keccmen yizan.
-5- La ifessi udfel.
-6- Ur k-ineqq ur k-iḥeyyu.

Lmed

› Err lwelha-k ɣer wawalen yeɣman s uzeggaɣ. Acu twalaḍ?


&Sεan akk imesli ussid.
›Amek yettwaray yimesli ussid?
&Imesli ussid, yezga yettwaray s sin yisekkilen.
›Err lwelha-k ɣer wawalen yuran s uzeggaɣ deg yimedyaten n taggayt tamezwarut. Acu i d talɣa-nsen ?
&Tameṭṭut - nnif : d ismawen.
*Wass-a, uzekka, akken, acemma, ddaw, nnig : d imerna
*Eǧǧ, bbi, ɣebbi, yellem, ddari : d imyagen
Tussda i d-yettilin deg yismawen, imerna, imyagen... nessawal-as;” tussda n tnummi”.
›Acu i d tussda n tnummi ? Anida i tettili ?
&Tussda deg wawal, nettaru-tt akken i nuɣ tannumi nsell-as.
Maca tannumi-a tettemgirrid seg tama ɣer tayeḍ, seg taddart ɣer tayeḍ, tikwal ula seg umdan ɣer wayeḍ. Amek i d ixef-
is ihi ?
Tifrat: D agraw n wawalen ara aɣ-d-yemmlen anida tella d wanida ur tettili tussda. Tettili tussda n tnummi:
I/ deg yismawen: am: tilelli -– timetti –- tameṭṭut –- asekkil –- agemmay -– axxam – azemmur – uzzal – uffal – tagella -
aεekkaz – aseggas - aḍellaε - aεebbuḍ – asemmiḍ …

- 297 -
Tamawt: tettili-d tussda n tnummi deg tazwara n yismawen i d-yekkan si tutlayt taεrabt, wid ibeddun s yisekkilen n yiṭij,
am: ssif - ṣṣif –- ṭṭir -– ṭṭbib –- nnif –- rrif - nnefs - nneεma – ccer – sser – ssuq –- ddel –- ttmer -– ṭṭlam –- zzbib –-
llsas ..
II/ deg yimerna2: am : ass-a –- azekka -– iḍelli – - llin –- taggara –- akka –- akken –- bessif –- acemma –- ddeqs –-
agemmaḍ -– akkin –- berra -– deffir -– ddaw -– nnig –- s ufella- – s wadda –- akessar –- ayeffus -– mačči …
II/ deg yimyagen :
At yiwet n tergalt yessden war tiɣri: ( e R1 R1 ), am : eǧǧ - ekk – err – ečč ...
At yiwet n tergalt yessden s teɣri: ( R1R1ɣ ) , am : bbi –- zzi -– zzu - ẓẓu-– ssu -– ddu...
At snat n tergalin ( neɣ ugar ) war tiɣri: am : llem –- degger –- ḍegger -– qqers – ṭṭerḍeq -– lles –- ddez – -mmeɣ - ẓẓeg –
- ṭṭeḍ –- kker- – kkes -– ṭṭef -– ccef -– ffeɣ - ffer...
At snat n tergalin ( neɣ ugar ) s yiwet n teɣri : am ; ɣebbi- – ggal- – seqqi- – azzel –- mlelli –- heggi- – mmeger …
At snat n tergalin ( neɣ uga ) s snat n teɣra: am : ddari -– issin ...
Err lwelha-k ɣer wawalen yuran s uzeggaɣ deg yimedyaten n taggayt tis snat. Acu i d talɣa nsen ?
-ur ggar, – ihedder, – irennu: d imyagen
-aṣeggad: d isem n umigaw
Acu n tmeẓri deg ftin yimyagen- agi ?
-ur ggar: d anaḍ ussid ibaw
- ihedder, irennu: d urmir ussid
S wacu yuleɣ wanaḍ ussid d wurmir ussid deg yimyagen-agi ?
- S tussda ɣef yiwet n tergalt.
- Nessawal i tussda am tagi“tussda n tjerrumt „ ihi:

Tussda

n tnummi n tjerrumt

- Twalaḍ deg udlis-nni n tseftit amek yettaleɣ wurmir ussid:


)s tmerna n «tt » neɣ « t » sdat umyag.
)s tmerna n teɣri « a » neɣ « i » i usswaɣ d uttwaɣ.
)s tussda ɣef yiwet n tergalt yellan deg umyag:
At snat n tergalin: tikwal tettessed tergalt tamezwarut , tikwal d tis snat.
- Tamezwarut: ger / ggar, ẓer / ẓẓar (neɣ) ẓẓer, gen / ggan…
- Tis snat: fsi / fessi, rnu / rennu, glu / gellu, lḥu / leḥḥu…
At kradet n tergalin : hḍer / hedder, gzem / gezzem, zwir / zewwir, zdem / zeddem, kcem / keccem, xdem / xeddem…
Tamawt:
Tettili-d tussda n tjerrumt di kra n waddaden n yisem n umigaw: ama d areṭṭal n taεrabt am: (t)aεewwaj(t), afellaḥ,
aṣeggad, abeqqal, adellal, aberraḥ, aneqqad, axewwaf, … neɣ n tmaziɣt am: agezzar, azeddam, aneggal…
Err tura lwelha-k ɣer yimedyaten n taggayt tis kradet (3) :
Ɣer-d awalen yuran s uzeggaɣ
Amek ttwanṭaqen yimesla-nni ussiden?
Af-d talɣa taḥerfit n yimyagen-agi
Acu twalaḍ ?
-kra n tergalin mi ara ssdent, teggent-d tamsertit daxel n wawal1. kra deg-sent teggent-aɣ-d uguren d
imeqqranen di tira.
Amdya:
ḍ/ ḍḍ ṭṭ : qeṭṭu ( qeḍḍu ) ?
ɣ/ ɣɣ qq : bɣu ( beqqu ) ?
w/ ww gg°: reggel ( rewwel ) ?
c/ cc čč : kcem ( keččem ) ?
s/ ss tt : fsi ( fetti ) ?
y/yy gg : ḥeggu ( ḥeyyu)

2
U$al $er temsirt n yimerna, deg udlis n tjerrumt (tal$iwin)
1
Ad tt-twaliv di temsirin i d-iteddun.
- 298 -
Cfu

Di tmaziɣt, imesli ussid yettwaray s sin n yisekkilen. Llant snat n taggayin n tussda :
1- tussda n tnummi : tettili :
- deg yismawen
- deg yismawen i d-yekkan si taɛrabt, wid ibeddun s “yisekkilen n yiṭij”.
- deg Yimyagen
2- tussda n tjerrumt : tettili :
- deg yimyagen yeftin ɣer wurmir ussid s tussda ɣef yiwet n tergalt.
- di Kra n waddaden n yisem n umigaw.

Ssefru

1 Efk-d 10 yismawen ideg tella tussda.


2/ Efgk-d 05 yismawen, ireṭṭalen n taεrabt, wid ibeddun s tussda.
3/ Efk-d 10 yimyagen ideg tella tussda.
4/ Ssefti-d imyagen: gen, bnu, ɣer, qḍeε, rwel, zwir, kcem; deg wurmir ussid.
5/ Efk-d 5 yismawen n umigaw ideg tella tussda.

Sseɣti

1- Ha- ten-a kra n yismawen ideg tella tussda:


taddart, abbu, timmist, azekka, aseggas, tamellalt, arrac, aqerru, tazeqqa, aḍebbal, tazemmurt, taweṭṭuft, uccen,
idammen, acewwaḍ, tadekkart, ulli, tasedda, tameddurt, allen, imeṭṭi, yemma, taseṭṭa, taffa, affer, igenni, asennan,
aḥeccad….
2- Ha- ten-a kra n yismawen, ireṭṭalen n taεrabt, wid ibeddun s tussda.
Ccetwa, nnda, ccɣel, ccer, ccedda, ssmaḥ, ddewla, ṣṣber, zzyada, ssεaya, ssaεa, nndama, zzyara, ṣṣbeḥ, nniya, lluḥ, rruḥ,
zzwaǧ, zzhu, nnehta, rreḥma, nneqma, ssebba…
3- Ha- ten-a kra n yismawen ideg tella tussda:
Mmet, cceḍ, lli, ṭṭes, derri, ffi, herri, egg°, bbeɣ, bedd, budd, beqqes, sburr, bber, berreḥ, bernenni, ffukti, ffunzer…
4-
Gen Bnu² ɣer qḍeε rwel Zwir kcem
gganeɣ bennuɣ qqareɣ qeṭṭεeɣ rewwleɣ zewwireɣ keccmeɣ
tegganeḍ tbennuḍ teqqareḍ tqeṭṭεeḍ trewwleḍ tzewwireḍ tkeccmeḍ
iggan ibennu iqqar iqeṭṭeε irewwel izewwir ikeccem
teggan tbennu teqqar tqeṭṭeε trewwel tzewwir tkeccem
neggan nbennu neqqar nqeṭṭeε nrewwel nzewwir nkeccem
tegganem tbennum Teqqarem tqeṭṭεem trewwlem tzewwirem tkeccmem
tegganemt tbennumt teqqaremt trewwelemt tzewwiremt tkeccmemt
tqeṭṭεemt
gganen bennun qqaren rewwlen zewwiren keccmen
qeṭṭεen
gganent bennunt qqarent rewwlent zewwirent keccment
qeṭṭεent

3- Ha- ten-a kra n yismawen n umigaw ideg tella tussda:


Aceṭṭaḥ, axeddaε, anekkar, aḥeddad, akeddab, axebbaz, axerraz, aḥemmal, aḥessad, ajebbar, axeddam, axellaq,

- 299 -
06 Tazwert :

Deg uḥric amezwaru n udlis-agi, twalaḍ tizegnaggaɣin č / ǧ.


Tizegnaggaɣin : Di temsirt-agi, ad twalliḍ snat n tzegnaggaɣin nniḍen, tt - zz: amek i
“tt” – “zz” tent-nettaru zik, amek i tent-nettaru ass-a, acuɣer i d-yella ubeddel di tira
nsent…

Ɣer

1-Tabrat
Ad ak-ceyyεeɣ tabrat
Ay itbir awi-tt
Ɣer tinna ḥemmleɣ
Deg yirebbi sers-itt

2- Lezzayer
Lezzayer, d tamurt-iw
Tamaziɣt, d tameslayt-iw
Bɣu neɣ qqim.

Lmed

Err lwelha-k ɣer wawalen, « tabrat », « Lezzayer », ad ak-d-banen sin yimesla d imaynuten ; “t / tt“, “zz“. Nessawal-
asen: tizegnaggaɣin.
Tazegnaggaɣt d yiwen n yimesli i yellan ladɣa di teqbaylit d tcenwit, ur telli ara di tentaliwin nniḍen. Tella
tettwaray: ţ, ž, č, ǧ.
Deg ubrid n usdukkel n tira n tmaziɣt, ɣlint tzegnaggaɣin p, ä, uɣalent ɣer uẓar iseg d-kkant:
-ţ tt neɣ “ss”
-ž zz ( ur teṭṭuqet ara ).

Ihi:
Ilaq ad naru ɣas neqqar di teqbaylit
Yettawi -yeţţawi
Yettazzal -yeţţazzal
Yettwet -ye ţ wet
Awi-tt -awi- ţ
Ifesser -ifeţţer
Igezzem -igežžem
Lezzayer -Ležžayer
Tazegnaggaɣt “tt “ i yettilin di taggara n kra n yismawen untiyen, yelha ma nettaru-tt s targalt “t“ i usdukkel n talɣa
tuntit ( (t...........t ).
Ihi:
Ilaq ad naru Xas ma neqqar-d di teqbaylit
-tizit - tizitt
-tidet -tidett
-tayet -tayett
-tabrat -tabratt

Cfu

Kra n yisekkilen am: “t“, “z“ sεan di tmenna azal n tzegnaggaɣt.

- 300 -
- Zik, nettaru tizegnaggaɣin tiɣemsanin akka: “ ţ“ , “ ž“.
- Tura, uɣalent ɣer uẓar seg d-kkant, akka:
ţ tt
ž zz

- Kra n yismawen untiyen keffun s tzegnaggaɣin “tt“. Ass-a, yelha ma nura-tt kan s “t“, ihi:
tt“ n taggara n yisem unti ad yuɣal “t“, akka:
.....................tt ..................... t

Ssefru
1- Ssefti-d amyag “aru“ deg wurmir ussid.
2- Af-d attwaɣ n yimyagen: ewt, aru, ḍlem, zdeɣ, fhem, arez.
3- Ssefti-d attwaɣ n umayag “arez“ deg yizri.
4- Af-d asuf n yismawen untiyen i d-iteddun: tisura, tfednin, turin, tifawtin, tifeɣwa, tiṣurtin, tiẓra, tineqlin,
tiqreεtin, tignatin.
5- Af-d urmir ussid n yimyagen-agi: igzem, igzer.

Sseɣti

1- Amyag “aru deg urmir ussid“


Ttaruɣ nettaru
tettaruḍ tettarum
yettaru tettarumt
tettaru ttarun
ttarunt

2- Attawaɣ seg umyag amezwaru :


ewt ttwet
aru ttwaru
ḍlem ttwaḍlem
zdeɣ ttwazdeɣ
fhem ttwafhem
arez ttwarez

3- arez / ttwarez
ttwarzeɣ nettwarez
tettwarzeḍ tettwarzem
yettwarez tettwarzemt
tettwarez ttwarzen
ttwarzent

4-

Asget Asuf Asget Asuf


-tisura -tasarut -tiẓra -taẓrut
-tifednin -tifdent -tineqlin -taneqlet
-turin -turet -tiqreεtin -taqerεet
-tifawtin -tafawet -tifextin -tifxet
-tifeɣwa -tifeɣwet -tignatin -tagnit
-iṣurtin -taṣuret -timucuha -tamacahut

5-
gzem ……………. igezzem
igzer……………….. igezzer

- 301 -
07 Tazwert :

Di temsirt-agi, ad twaliḍ sin wudmawen n tira :


Tira tamsislant/ &tira tamsislant : ad naru almend n wakken nsel, nettmeslay.
Tira $tira tasnimeslant : ad naru almend n wakken ilaq ad naru.
tasnimeslant
Ɣer

Err lwelha-k ɣer yimedyaten-agi:

Taggayt tamezwarut Taggayt tis snat


1- ccbaḥa ggiger d imɣi. 1-ccbaḥa n yiger d imɣi
2- ccbaḥa wnebdu ttirnu. 2- ccbaḥa unebdu d tirni
3- ammin iceṭṭḥen i wderɣal 3-am win icceṭṭḥn i uderɣal
4- ma teddiḍ s leεqel, ad teččeḍ i 4- ma teddiḍ s leεqel, ad teččeḍ i
gebbwan yewwan
5-idrimen ammaman bbwedfel 5- idrimen am waman n udfel1
6- a k-yefk Ṛebbi abernus lliser ttlaba 6- ad ak-yefk Ṛebbi abernus n liser d
n sser tlaba n sser.
7- fkiɣ-ak ifireεqes, seg rebbi a k- 7- fkiɣ-ak, ifireεqes, seg yirebbi ad k-
yeqqes yeqqes
8- d lfeεl-ik i d-mlaleḍ 8- d lfeεl-ik i d-temlaleḍ
9- ayen d-ǧǧan imezwura, a t- 9- ayen d-ǧǧan yimezwura, ad t-
kemmlen ineggura kemmlen yineggura
10- ad ruḥeɣ awen-ǧǧeɣ tamurt 10- ad ruḥeɣ ad awen-ǧǧeɣ tamurt
yeṭṭerrifen imusnawen yeṭṭerrifen imusnawen

Acu i twalaḍ?
-Deg yimedyaten n taggayt tamezwarut, nura awalen almend n wakken i asen-nesla. Nessawel-as i tira-agi “tira
tamsislant”.

-Deg yimedyaten n taggayt tis snat, nura awalen almend n wakken i d-yewwi ad ten-naru. Nessawal-as “tira
tasnimeslant”. Ma d amgirred i d-yettilin ger tira tamsislant d tira tasnimeslant, nessawal-as, “tamsertit”1

Lmed
Llan sin wudmawen n tira:
ntira tamsislant : d tira i d-yettilin almend n wakken nesla, nettmeslay.
otira tasnimeslant: d tira i d-yettilin amend n wakken i d-yewwi ad naru.

Ssefru

1-Err yal tafyirt deg umkan-is di tfelwit i d-iteddun:

Tira tamsislant Tira tasnimeslant


……….. …………..

-Win yesεan, as-yesdum Ṛebbi, wayeḍ, as-d-yefk Ṛebbi.

1
n udfel / n wedfel
1
Di temsirin i d-iteddun, ad twaliv, s teqey, akk tal$iwin n temsertit.
- 302 -
-Ad k-yerr Ṛebbi d adrum, ikeṭṭer-ak aɣrum.
-Menyif tiderra wfus-iw, tidak bbul-iw.
-Aḍref llexrif.
-Aḍref bbweqlib.
-Amergu d tacriḥt yelhan, aẓeẓur d taffa n yiɣsan.
-Mmi-s ggizem d aɣilas.
-Taggara llexrif ttaḍuri ggifer.
-Yettifrir am zzit ɣeffaman.
-Deg mi n tmeṭṭut-is i gfettu.
-Yemmut am geṭṭum ṛṛeman.
-Leεqel d aḥbib n Ṛebbi.
-Am tyerza bbwelɣem.
-Arrac am yirden n waluḍ, mi ɣlin ad d-kkren.
-Zzwaǧ n walag d amedlalag.
-Weṣṣaɣ-k a bu yiwet tiṭ, ur ggan yes deg temmu.

2-Sseɣti tifyar yuran s tira tamsislant.

Sseɣti
1-
Tira tamsislant Tira tasnimeslant
-Win yesεan, as-yesdum Ṛebbi, -Ad k-yerr Ṛebbi d adrun, ikeṭṭer-ak
wayeḍ, as-d-yefk Ṛebbi. aɣrum.
-Menyif tiderra wfus-iw, tidak bbul- -Amergu d tacriḥt yelhan, aẓerẓur d
iw. taffa n yiɣsan.
-Aḍref llexrif -Leεqel d aḥbib n Ṛebbi.
-Aḍref bbweqlib -Arrac am yirden n waluḍ, mi ɣlin ad
-Mmi-s ggizem d aɣilas d-kkren.
-Taggara llexrif d taḍuri ggifer. -Zzwaǧ n walag d amedlalag
-Yettifrir am zzit ɣeffaman.
-Deg mi n tmeṭṭuut-is i gfettu.
-Yemmut am geṭṭum ṛṛeman.
-Am tyerza bbwelɣem.
-Weṣṣaɣ-k a bu yiwet tiṭ, ur ggan yes
deg temmu.

2-Ad sseɣtiɣ tifyar yuran s tira tamsislant:


- Win yesεan, ad as-yesdum Ṛebbi, wayeḍ, ad as-d-yefk Ṛebbi.
- Menyif tiderra ufus-iw, tidak n wul-iw.
- Aḍref n lexrif.
- Aḍref n uqlib.
- Taggra n lexrif, d taḍuri n yifer.
- Yettifrir am zzit ɣef waman.
- Deg yimi n tmeṭṭut-is i ifettu.
- Yemmut am ugeṭṭum n ṛṛeman.
- Am tyerza n ulɣem.
- Weṣṣaɣ-k a bu yiwet n tiṭ, ur ggan yis-s deg utemmu.

- 303 -
08 Tazwert :

Tamsertit s Di temsirt iεeddan, twalaḍ amgirred i d-yettilin ger tira tamsislant d tira
tzelɣa “d” n tasnimeslant, ayen iwumi nessawal “tamsertit”.
tilawt Tura, ad twaliḍ yiwet ger talɣiwin n temsertit: d tin i d-yettilin ger tzelɣa
“d” n tilawt d yisem unti, neɣ amqim i t-yemmalen.

Ɣer

(I)
1- Rregmat ,d awal; tissusaf, d aman.
2- Uglan, d imellalen; ulawen, d ibekanen.
( II )
1- Aseggas, d taklit; yiwen wass, d tislit.
2- Tamusni, d tafat n tidet.
3- Yal wa ad inadi ɣef wayla-s, d tagi i d taqbaylit.

Lmed

Am wakken i tawalaḍ di temsirin n tjerrumt, tazelɣa “d” n tilawt d yiwen wawal yezgan i yiman-is.
Tesselkam isem, arbib, amqim ilelli, amqim ameskan d umqim amattar.1
Err tura lwelha-k ɣer yimedyaten n taggayt tamezwarut.
-Deg umedya amezwaru, tazelɣa “d” n tilawt tesselkam isem ( awal, aman ).
-Deg umedya wis sin, tazelɣa “d” n tilawt, tesselkam arbib
( imellalen, iberkanen ).
- Ama deg umedya amezwaru ama deg wis sin, tinfaliyin: “ d awal” , “ d aman”, “d imellalen” , “d iberkanen” akken
urant i ttwaneṭqent, ihi ur d-telli ara temsertit, acku tazelɣa “d” n tilawt tesselkem isem amalay.
Err lwelha-k ɣer yimedyaten n taggayt tis snat.
- Dagi, am wakka tettwaliḍ, yella umgirred ger wayen yuran, d wayen i d-neɣra. D ayagi iwumi nessawal: tamsertit.
- Ihi, dagi tella-d temsertit, acku “d” n tilawt tesselkem:
¾Isem unti : taklit, tislit, tafat, taqbaylit
¾Amqim ameskan : tagi.
Ihi:
D + t = tt

Cfu

Mi ara tesselkem tzelɣa n tilawt “d” isem unti neɣ ayen i t-yemmalen, tettili-d
temsertit, akka : D + t = tt

Ssefru

1- Sesmel awalen tgeḍ-d tifyar.


-tamurt/ Lezzayer/ d/ nneɣ.
-tameslayt/ tamaziɣt/ d/ nneɣ.

1
U$al $er temsiint n tjerrumt (tal$iwin)
- 304 -
-yeǧǧan/ tasa/ d/ i/ d/ taḍsa.
-yelhan/ tacriḥt/ amergu/ d.
-n/ d/ aẓerẓur/ yiɣsan/ taffa.
-lexrif/ d/ taggara/ n/ yifer/ taḍuri
-n/ uxxam/ tagersa/ d/ tameṭṭut.
-tejmeεt/ di/ win/ yettɣimin/ ,/ d/ imi/ -s/ tajemmaεt.
-d-/ acu/ ay/ tessuliḍ/ aqerraḍ/ ?/ ssebbaḍ/ d/ tiɣersi/n .
-ugujil/ d/ i/ yesɣersen/ tirekkiḍt/ tikḍift.
-ṣṣut/ i/ tilemt/ yettawin/ tasebbalt/ d.

Sseɣti

¾Lezzayer, d tamurt nneɣ.


¾Tamaziɣt, d tameslayt nneɣ.
¾D tasa i aɣ-yeǧǧan d taḍsa.
¾Amergu, d tacriḥt yelhan.
¾Aẓerẓur, d taffa n yiɣsan.
¾Taggara n lexrif, d taḍuri n yifer.
¾Tameṭṭut, d tagersa n uxxam.
¾Win yettɣimin di tejmeεt, imi-s d tajemmaεt.
¾Acu i d tessuliḍ ay aqerraḍ? D tiɣersi n ssebbaḍ.
¾D tirekkiḍt ugujil i yesɣersen tikḍift.
¾D tasebbalt tilemt i yettawin ṣṣut.

- 305 -
09 Tazwert :

Tamsertit s Di temsirt iεeddan, twalaḍ yiwet ger talɣiwin n temsertit : tin i d-yettilin
tesɣunt “d” n s tzelɣa “d” n tilawt. Tura, ad twaliḍ talɣa nniḍen, tettili-d s tesɣunt “d”
tuqqna n tuqqna.

Ɣer

1-D acu yessewwayen lexrif? D abeḥri d yineznazen.


D acu yesderɣilen iẓri? D imeṭṭi n win εzizen.
D acu d-yettaǧǧa lexrif? D tagrest d yideflawen.
2-Ur keccem ger uɣerbal d terbut.
3-Myejraḥent tasa d turet.
4-Ad ak-yefk Rebbi abernus n liser d tlaba n sserr.

Lmed

Am wakken i twalaḍ di temsirin n tjerrumt, tasɣunt“d“ n tuqqna d yiwen wawal yezgan i yiman-is.
Tetteqqen ger sin yismawen neɣ ayen i ten-yemmalen. Tesselkam isem deg waddad amaruz.
)Err tura lwelha-k ɣer tenfaliyin:
*“abeḥri d yineznazen „
*“tagrest d yideflawen „ deg umedya amezwaru.
&Dagi, tasɣunt“d“ n tuqqna teqqen ger sin yismawen, maca ur d-telli ara temsertit acku isem wis sin“ yineznazen,
yideflawen „d amalay.
)Err tura lwelha-k ɣer tenfaliyin:
- Uɣerbal d terbut
-Tasa d turet
-Abernus d tlaba, deg yimedyaten nniḍen.
&Dagi daɣen, tasɣunt“d“ n tuqqna teqqen ger sin yismawen, isem wis sin:“ terbut, turet, tlaba „ d unti. Am wakka
tettwaliḍ di tenfaliyin-agi, yella umgirred ger wayen yuran d wayen i d-neɣra; d ayagi iwumi nessawal tamsertit.
Ihi : D + t = tt

Cfu

Mi ara tesselkem tesɣunt n tuqqna “d” isem unti neɣ ayen i t-


yemmalen, tettili-d temsertit, akka : D + t = tt.

Ssefru

Sesmel awalen tgeḍ-d tifyar


- d/ urgaz/ tmeṭṭut/ yennuɣ.
- d/ ger/ yigenni/ am/ tmurt.
- Tissas/ n/ d/ bab/ tirrugza/d.
- Tikermusin/ ččiɣ/ d/ tbexsisin
- d/ ɣur-s/ aqcic/ teqcict.

- 306 -
Sseɣti

-Yennuɣ urgaz d tmeṭṭut.


- Am ger yigenni d tmurt.
- D bab n tirrugza d tissas.
- àčiɣ tikermusin d tbexsisin.
- Ɣur-s aqcic d teqcict.

- 307 -
10 Tazwert :

Tamsertit s Di temsirt iεeddan, twalaḍ snat n talɣiwin n temsertit: tin i d-yettilin s


tenzeɣt “d” tzelɣa”d” n tilawt d tin i d-yettilin s tesɣunt”d” n tuqqna. Tura, ad twaliḍ
talɣa nniḍen, tettili-d s tenzeɣt”d”.

Ɣer

1-Yečča d wuccen, yettru d umeksa.


2-Ddu d umcum, ad taɣeḍ di ccum-is.
3-Yal wa yezha d twacult-is.
4-Lhi-d kan d temsal-ik, ayen k-ixḍan, xḍu-as.

Lmed

Di temsirin n tjerrumt, twalaḍ:


n Melmi“d“ d tazelɣa n tilawt,
o Melmi“d“ d tasɣunt n tuqqna,
p Melmi“d“ d tanzeɣt.
&“d“ d tanzeɣt, mi ara teqqen isem neɣ ayen i t-yemmalen ɣer useɣru n tefyirt, am :

Yečča d wuccen
Err tura lwelha-k ɣer umedya amezwaru d umedya wis sin.
)Deg yimedyaten-agi,“d „ d tanzeɣt acku teqqen isem ɣer useɣru n tefyirt.
)Deg yimedyaten-agi, tanzeɣt“d“ ur d-tessekcem ara tamsertit acku tesselkem isem amalay:“wuccen, umeksa,
umcum“.
Err tura lwelha-
k ɣer umedya wis3 d umedya wis4.
)Dagi daɣen,“d „ d tanzeɣt acku teqqen isem“ twacult „,“ temsal „ ɣer useɣru n tefyirt“ yezha „,“ lhi „
)Dagi, tanzeɣt“d „ tessekcem-d tamsertit acku tesselkem isem unti. Ihi : D + t = tt

Cfu

Mi ara tesselkem tenzeɣt “d” isem unti neɣ ayen i t-


yemmalen, tettili-d temsertit, akka : D + t = tt.

- 308 -
Tanzeɣt „d“ n “d „ n Talɣiwin Tanzeɣt „d“ n “d „ n Talɣiwin

Sseɣti
Ssefru
“d“ „ tuqqna tilawt “d“ „ tuqqna tilawt
Tesselkam
+ + Tesselkam isem amaruz
isem amaruz

D asalel D asalel

+
n useɣru n useɣru
di tefyirt di tefyirt
n yisem n yisem

+
Tetteqqen sin Tetteqqen sin yismawen
yismawen
Tesselkam
Tesselkam isem

+
isem ilelli
ilelli
Err asɣal ( +) deg wadeg i as-yessulfen di tfelwit i d-iteddun :

Tetteqqen

- 309 -
Tetteqqen Isem ɣer useɣru

+
Isem ɣer useɣru N tefyirt
N tefyirt
Teggar-d
tamsertit
Teggar-d

+
+
tamsertit
11 Tazwert :

Tamsertit Di temsirt iεeddan, twalaḍ yiwet ger talɣiwin n temsertit: d+ t = tt. Tura,
N+w=bbw ad twaliḍ talɣa nniḍen, tettili-d mi ara tesselkem tenzeɣt “n” isem
N+y=gg amalay amaruz s tmerna n uzegnaɣri “w” neɣ “y”.

Ɣer

1-Imi Leqbayel ddukklen, kul leεyub ad ten-sefḍen, ulayɣer teɣzi n wawal.


2-D takerza n welɣem.
2-Win yeččan tayaziḍt n yiflis, ad yeḥtil i tin-is.

Lmed

Err lwelha-k ɣer tenfaliyin:“ n wawal „,“n welɣem „,“ n yiflis „ deg yimedyaten-agi. Acu twalaḍ?

Ɣas nura: Neɣra-d:


- n wawal - bbwawal
- n welɣem - bbwelɣem
- n yiflis - ggiflis

& Err lwelha-k:


Taggara-agi, tella-d tmuɣli tamaynut ɣef talɣa“ n + we „: yiwet ger talɣiwin n waddad amaruz3. Nesmenyaf ad tt-naru
akka:“ n +u „.
Ihi:

Ɣas ma neɣra-d: Ad naru:


- n welɣem - n ulɣem
- n wemcic - n umcic
- n wezduz - n uzduz
- n wexxam - n uxxam

Cfu

Mi ara tesselkem tenzeɣt « n » isem amalay deg waddad amaruz, s


tmerna n uzegnaɣri “w” neɣ” “y”, tettili-d temsertit, akka :
N + w = bbw
N + y = gg

Ssefru

Aru s tira tasnimeslant ayen yuran s tira tamsislant.


- Ttif ddel bbwemcic, win n uɣerda.
- Mmi-s ggizem, d aɣilas.
- Am uεeqqa ggired yettfukti, mkul amkan deg-s yemɣi.

3
Uɣal ɣer temsirin n tjerrumt, talɣiwin

- 310 -
- Aḍref bbweqlib.
- Agujil bbwawal.
- Taduṭ bbulli.
- Semmḥeɣ-ak am uyefki teṭṭḍeḍ deg yidmaren ggemma-k.
- Menyif tiderra ufus-iw, tidak bbul-iw.
- Učči ggilfan, d afeggel; učči n lqeyyad, d aqeggel.
- Ad d-yefk Rebbi lɣit bbwaman.
- Ttuffra bbweɣyul deg utemmu.
- Taggara n lexrif, ttaḍuri ggifer.
- Taferrugt ggemceḍ.
- Tazart bbufrin.
- Lqedd annect bbwezduz, leεyaḍ, yeɣleb agenduz.
- Lhi-d di lhemm bbwass-a, sseggri win n uzekka.
- Lweεda bbwi iḥeḍren.
- Aḥeggan bbwaklan.
- Leḥlal, am seksu ggirden; di tbaqit i yettnerni.
- Asawen ɣef wudem bbweḥbib, d akessar.
- Arrac, am yirden bbwaluḍ; mi ɣlin, ad d-kkren.
- Zzwaǧ bbwlag, d amedlalag.
- Aḥbib bbwelqim, ar din yeqqim.
- Nnecraḥa bbweɣyul, d aɣẓaẓ.
- Nekkni, am tarrawt ggilef; win ur nɣiz, ur itett.
- Amennuɣ ggizem yiwen wass, amennuɣ bbweydi yal ass.
- Lmakla ggirden, tessuzur udem
- Tiẓurin bbwafrara.

Sseɣti

-Ttif lhemm n umcic, win n uɣerda.


-Mmi-s n yizem, d aɣilas.
-Am uεeqqa n yired yettfukti, mkul amkan deg-s yemɣi.
-Aḍref n uqlib.
-Agujil n wawal.
-Taduṭ n wulli.
-Semmḥeɣ-ak am uyefki teṭṭḍeḍ deg yidmaren n yemma-k.
-menyif tiderra ufus-iw, tidak n wul-iw.
-Učči n yilfan, d afeggel; učči n lqeyyad, d aqeggel.
-Ad d-yefk Rebbi lɣit n waman.
-D tuffra n uɣyul deg utemmu.
-taggara n lexrif, d taḍuri n yifer.
-Taferrugt n yimceḍ.
-Tazart n wufrin.
-Lqedd, annect n uzduz; leεyaḍ, yeɣleb agenduz.
-Lhi-d di lhemm n wass-a, ssegri win n uzekka.
-Lweεda n wi iḥeḍren.
-Aḥeggan n waklan.
-Leḥlal, am seksu n yirden; di tbaqit i yettnerni.
-Asawen ɣef wudem n uḥbib, d akessar.
-Arrac, am yirden n waluḍ; mi ɣlin, ad d-kkren.
-Zzwaǧ n walag, d amedlalag.
-Aḥbib n ulqim, ar din yeqqim.
-Nnecraḥa n uɣyul, d aɣẓaẓ.
-Amennuɣ n yizem yiwen wass, amennuɣ n uydi yal ass.
-Lmakla n yirden, tessuzur udem.
-tiẓurin n wafrara.

- 311 -
12 Tazwert :

Tamsertit Di temsirt iεeddan, twalaḍ snat n tergalin yettemsertin d tenzeɣt”n” :


N+(t, r, l, f, b, m) = W, y. Tura, ad twaliḍ tirgalin nniḍen : (T,r,m,l,f,b).
(tt, rr, ll, mm, ff,
bb)
Ɣer

1-Ssmaḥ n teɣzi n leεmer.


2-Igenni, n Rebbi; tamurt, ines.
3-Awer nekcem imi n medden.
4-Tagrawla n Faḍma n Sumer.
5-Yessimes tin n baba-s d jeddi-s.
6-Aḍref n lexrif.

Lmed

)Err lwelha-k ɣer tenfaliyin“ n teɣzi, n Rebbi, n medden, n faḍma, n baba, n lexrif“, deg yimedyaten-agi. Acu i
twalaḍ?
&Yella umgirred ger tira d ususru, akka :

Ɣas nura Neɣra-d


- n teɣzi - tteɣzi
- n Rebbi - Rrebbi
- n medden - Mmedden
- n Faḍma - Ffaḍma
- n baba - Bbaba
- n lexrif - llexrif

Cfu

Mi ara tesselkem tenzeɣt « n » ismawen ibeddun s tergalin « t, r, m, f, b,


l », tettili-d temsertit, akka : N + t = tt N - + r = rr - N + m = mm - N +f = ff
- N +b = bb - N +l = ll.

Ssefru

Aru s tira tasnimeslant ayen yuran s tira tamsislant.


- Ssmaḥ ttudert.
-Ttif lmut, tameddurt llḥif.
- D ṣṣber i d ddwa llmeḥna
- Aql-aɣ nedduri tacḍaḍt Rrebbi.
- Ad d-yefk Rebbi imnayen ttalwit.
- Tilufa mmedden ferrunt, tigi inu, d zzyada i rennunt.
- Taggara llexrif, d taḍuri n yifer.
- Yettnadi ɣef yiẓuran ttagut.
- Ad k-yeg Rebbi am waggur llεid.
- Ixdeε-iyi di tegnit llaman.
- Ay iger-iw, lemmer ufiɣ, ad tifeḍ akk igran mmedden.
- 312 -
- Zzwaǧ llebda, aḥebber-is meyyat sna.
- Leεqel, d aḥbib Rrebbi.
- Sselεa llεali, ur teḥwaǧ ara imsewwqen.
- Leḥzen ttasaft.
- Xedmeɣ akal llejdud, ssweɣ-t ula s yidammen-iw.
- Ccbaḥa llexrif, d tilwi.
- Ad kem-yemneε Rebbi seg wuzu ttasa.
- Aḍebbal ttaddart, ur as-ttnezzihen ara medden.
- D lxedma n yinebgi Rrebbi, ayen d-yemmter yečč-it.
- Σuhdeɣ tirzeft mmeɣres, d win ɣur-s, ma ur d-igir wajdim timceḍt.
- Iḍ ttziri, ḥseb-it d ass; tameṭṭut llεali, ḥseb-itt d aterras.
- Win yebɣan aεwin llaxert, di ddunit i ittewwa.
-Aqcic, ad yeεmer axxam bbaba-s, taqcict, ad teεmer ixxamen mmedden.

Sseɣti

- Ssmaḥ n tudert.
- Ttif lmut, tameddurt n lḥif.
- D ṣṣber i d ddwa n lmeḥna.
- Aql-aɣ nedduri tacḍaḍt n Rebbi.
- Ad d-yefk Rebbi imnayen n talwit.
- Tilufa n medden, ferrunt; tigi inu, d zzyada i rennunt.
- Taggara n lexrif, d taḍuri n yifer.
- Yettnadi ɣef yiẓuran n tagut.
- Ad k-yeg Rebbi am waggur n lεid.
- Ad d-yefk Rebbi tagnit n liser.
- Ixdeε-iyi di tegnit n laman.
- Ay iger-iw, lemmer ufiɣ, ad tifeḍ akk igran n medden.
- Zzwaǧ n lebda, aḥebber-is meyyat sna.
- Leεqel, d aḥbib n Rebbi.
- Sselε n lεali, ur teḥwaǧ ara imsewwqen.
- Leḥzen n tasaft.
- Xedmeɣ akal n lejdud, ssweɣ-t ula s yidammen-iw.
- Ccbaḥa n lexrif, d tilwi.
- Ad kem-yemneε Rebbi seg wuzu n tasa.
- Aḍebbal n taddart, ur as-ttnezzihen ara medden.
- D lxedma n yinebgi n Rebbi, ayen d-yemmter yečč-it.
- Σuhdeɣ tirzeft n meɣres, d win ɣur-s, ma ur d-igir wajdim timceḍt.
- Iḍ n tziri, ḥseb-it d ass; tameṭṭut n lεali, ḥseb-itt d aterras.
- Win yebɣan aεwin n laxert, di ddunit i ittewwa.
- Aqcic, ad yeεmer axxam n baba-s; taqcict, ad teεmer ixxamen n medden.

- 313 -
13 Tazwert :

Tamsertit Di temsirt iεeddan, twalaḍ tamsertit s tenzeɣt “n”. Tura, ad twaliḍ


“deg, seg, ɣef tamsertit s tenzaɣ “deg, seg, ɣef” mi ara sselkment isem amalay deg
+ isem” waddad amaruz.

Ɣer

(A)
1- Weṣṣaɣ-k a bu yiwet n tiṭ, ur ggan yis-s deg utemmu.
2- Awal, ma yella deg wul-ik, tmelkeḍ-t; mi d-yeffeɣ, imlek-ik.
3- Lmizan, deg yifasen nwen; Rebbi, nnig-wen.
(B)
1- Ad kem-yemneε Rebbi seg wuzu n tasa.
2- Azger, yettwaṭṭaf seg umeẓẓuɣ; argaz, seg yiles.
3- Ala udi d tament i d-iteffɣen seg yimi-s.
(C)
1- Ewt-it ɣef walim, ad yettu timẓin.
2- Ttnaɣen ɣef uqerru n tsegnit.
3- Yettnadi ɣef yiẓuran n tagut.

Lmed

Am wakken twalaḍ di temsirin n tjerrumt- talɣiwin-, tinzaɣ, sselkament addad amaruz4.


* Err tura lwelha-k ɣer ɣer tenfaliyin yeɣman s uzeggaɣ deg yimedyaten-agi. Acu twalaḍ?

Ɣas nura Neɣra-d


- deg utemmu - de g° temmu
- deg wul - degg ul
- deg yifassen - deg fassen
- seg wuzu - segg uzu
- seg umeẓẓuɣ - se g° meẓẓuɣ
- seg yimi - seg mi
- ɣef walim - ɣef falim
- ɣef uqerru - ɣef qerru
- ɣef yiẓuran - ɣef fiẓuran

Cfu

Mi ara sselkment tenzaɣ « deg, seg ɣef » isem amalay, amaruz, tettili-d temsertit,
akka : Deg + u = deg° - Deg + w = deg g - Deg + yi = deg - Seg + u = se g° - Seg + w
= seg - Seg + yi = seg - Ɣef + u = ɣef - Ɣef + w = ɣef - Ɣef + yi = ɣef fi

Ssefru
Aru s tira tasnimeslant ayen yuran s tira tamsislant.
• Tarubya, ur tɣemm ara de g° zqaq.
• Tiqesrit-is de g° bellaε, la yeṭṭammaε ddellaε.

4
Uɣal ɣer udlis n tjerrumt (talɣiwin)

- 314 -
• Iles yesseblulusen, yettεewwiq de g° nejmuε nsen.
• Tameṭṭut n lεali, tettban de g° rgaz-is.
• Leεyaḍ ara yekkren ɣef fuccen, yekker ell-am a taɣaḍt.
• De g° zal, d lexwan; deg giḍ, d lxeggan.
• Semmḥeɣ-ak am uyefki teṭṭḍeḍ deg dmaren ggemma-k.
• Yessafeg-as awal seg mi.
• Yettifrir am zzit ɣef faman.
• Afus-is de g° fus inu, lḥess-is, yewweḍ agemmaḍ.
• Aql-i am yigider amerrẓu, i tt-yuɣen deg g°afriwen.
• Yeggul ɣef ksum, yemceḥ lmerqa.
• Ala deg gihwah i ixeddem.
• Yeɣli-d de g° furk, yejgugel deg g°ayeḍ.
• Asawen ɣef fudem bbweḥbib, d akessar.
• Rrεdu deg genni, lemεun ɣur-k ay ini.
• Win iwumi yemmut baba-s, ha-t deg rebbi ggemma-s;win iwumi temmut yemma-s, ha-t de g° gudu
nnḍen-as.
• Win ideεεun i urbib, tettas-as-d de g° ḥbib.
• De g° ɣilif, nerǧa liser.
• Tekna tseṭṭa ɣef fayen turew.
• Win yewwi wasif, yettaṭṭaf ula de g° magraman.
• Awal ur nettneqbal, am win yettseqqin de g° ɣerbal.
• Swiɣ ɣef fudem am tixsi, win i iyi-ixedεen, ad t-yexdeε Rebbi.
• Win iɣef ttekleɣ idrimen, yeǧǧa-iyi deg εewwiqen.
• Azger, yettwaṭṭaf se g° meẓẓuɣ; argaz, seg giles.
• Ala win yellan de g° ẓekka i ihennan itekka.
• Iga lxilaf deg nebgawen, yeεreḍ sin, yeǧǧa yiwen.
• Ikrez-itt uzger di ccetwa, yečča-tt uɣyul de g° nebdu.
• Yir aεbar, deg gir akerṭuc; yir awal, deg gir axenfuc.

Sseɣti
• Tarubya, ur tɣemm ara deg uzqaq.
• Tiqesrit-is deg ubellaε, la yeṭṭammaε ddellaε.
• Iles yesseblulusen, yettεewwiq deg unejmuε nsen.
• Tameṭṭut n lεali, tettban deg urgaz-is.
• Leεyaḍ ara yekkren ɣef wuccen, yekker fell-am a taɣaḍt.
• Deg uzal, d lexwan; deg yiḍ, d lxeggan.
• Semmḥeɣ-ak am uyefki teṭṭḍeḍ deg yidmaren n yemma-k.
• Yessafeg-as awal seg yimi.
• Yettifrir am zzit ɣef waman.
• Afus-is deg ufus inu, lḥess-is, yewweḍ agemmaḍ.
• Aql-i am yigider amerrẓu, i tt-yuɣen deg wafriwen.
• Yeggul ɣef uksum, yemceḥ lmerqa.
• Ala deg yihwah i ixeddem.
• Yeɣli-d deg ufurk, yejgugel deg wayeḍ.
• Asawen ɣef wudem n uḥbib, d akessar.
• Rrεud deg yigenni, lemεun ɣur-k ay ini.
• Win iwumi yemmut baba-s, ha-t deg yirebbi n yemma-s; win iwumi temmut yemma-s, ha-t deg
ugudu nnḍen-as.
• Win ideεεun i urbib, tettas-as-d deg uḥbib.
• Deg uɣilif, nerǧa liser.
• Tekna tseṭṭa ɣef wayen turew.
• Win yewwi wasif, yettaṭṭaf ula deg umagraman.
• Awal ur nettneqbal, am win yettseqqin deg uɣerbal.
• Swiɣ ɣef wudem am tixsi, win i iyi-ixedεen, ad t-ixdeε Rebbi.
• Win iɣef ttekleɣ idrimen, yeǧǧa-iyi deg yiεewwiqen.
• Azger, yettwaṭṭaf seg umeẓẓuɣ; argaz, seg yiles.
- 315 -
• Ala win yellan deg uẓekka i ihennan itekka.
• Iga lxilaf deg yinebgawen, yeεreḍ sin, yeǧǧa yiwen.
• Ikrez-itt uzger di ccetwa, yečča-tt uɣyul deg unebdu.
• Yir aεbar, deg yir akerṭuc; yir awal deg yir axenfuc.

- 316 -
14 Tazwert :

Tamsertit Di temsirin iεeddan, twalaḍ kra n talɣiwin n temsertit. Tura , ad twaliḍ


talɣa nniḍen, tettili-d s tesɣunt n userwes“ am“, mi ara tesselkem isem
“am + isem” amalay deg waddad amaruz neɣ ayen i t-yemmalen.

Ɣer
1-Idrimen, am waman n udfel.
2-Ddunit, am win yurgan, twet tεedda.
3-D amellal am yizimer, itess aman am uzger.
4-Am uεeqqa n yired yettfukti, mkul amkan deg-s yemɣi.

Lmed

Am wakken twalaḍ di temsirin n tjerrumt, tasɣunt n userwes“am“ tesselkam isem deg waddad amaruz.
Err tura lwelha-k ɣer tenfaliyin“ am waman, am win, am yizimer, am uzger, am uεeqqa“. Acu twalaḍ ?

Ɣas nura Neɣra-d


-am waman -am maman
-am win -am min
-am yizimer -am mizimer
-am uzger -am mezger
-am uεeqqa -am εeqqa

Cfu

Mi ara tesselkem tesɣunt n usagel « am » isem amalay deg waddad amaruz,


tettili-d temsertit, akka : Am + w = am m - Am + y = am m - Am + u = am m/
am

Ssefru

Aru s tira tasnimeslant ayen yuran s tira tamsislant.


• Ad k-yeg Rebbi am waggur n lεid.
• Am min yesbeddayen amrar.
• Axxam ur nesεi tamɣart, am murti ur nesεi tadekkart.
• Aql-i am migider amerrẓu, i tt-yuɣen deg wafriwen.
• Ttejra yellan am ḥeccad, issew-itt, yesgem yiferr-is.
• Sku meẓẓi uqcic, allaɣ-is yerḍeb am rekti, akken tebɣiḍ a bnadem ad t-tεarkeḍ.
• Macahu, Rebbi ad tt-yesselhu, ad tt-yeḍbeε am saru.
• Lεid, ad tεeddi am maḍu, kulci yettfukku, ala Rebbi ara d-yeqqimen.
• Am zal am yiḍ d aḥebber.

- 317 -
Sseɣti

Tira tamsislant Tira tasnimeslant


Am maggur llεid Am waggur n lεid
Am min Am win
Am murti Am wurti
Am migider / Am yigider /
deg g°afriwen deg wafriwen
Am ḥeccad Am uḥeccad
Am rekti Am urekti
Am saru Am usaru
Am maḍu Am waḍu
Am zal Am uzal

- 318 -
15 Tazwert :
Di temsirt-agi, ad twaliḍ amek i d-tettili temsertit s tzelɣa n
Tamsertit
wurmir“ad“.Talɣa-agi, tettili-d deg waṭas n tegnatin. Tura, ad twaliḍ
“ad + amatar yiwet gar-asent: tin i d-yettilin ger tzelɣa n wurmir“ad“ d umatar
udmawan (t,n)” udmawan“t/n“.

Ɣer

1-Yenna-as: mmer ad teẓreḍ tameɣrust i awen-nefka!


Yerra-as-d: mmer ad teẓreḍ agḍi i as-nhegga!
2- Yelli
Kemm a yelli, a taxeddact umenzu,
Asmi d-tluleḍ, yers lḥif d uɣunzu
Ma d tura imi meqqreḍ, ad necreḍ adrim d usaku.

Lmed

)Di tazwara, uɣal ɣer temsirin n tseftit i wakken ad twaliḍ taseftit n wurmir s tzelɣa“ad „.
)Err tura lwelha-k ɣer tenfaliyin“ ad teẓreḍ, ad necreḍ „deg yimedyaten-agi.
¾acḥal wawalen yellan di yal tanfalit?
¾Ɣer-iten-id yiwen yiwen.
¾Ɣer-iten-id tura di sin.
¾Acu twalaḍ ?

Ɣas nura Neɣra-t-id


Ad teẓreḍ A tteẓreḍ
Ad necreḍ A necreḍ

Cfu

Mi ara yefti umyag ɣer wurmir s tzelɣa “ad”, deg wudem wis sin asuf,
udem wis krad unti asuf, udem wis sin amalay asget, udem wis sin unti
asget, tettili-d temsertit, akka : Ad + t = a tt - Ad + n = a n

Ssefru

Aru s tira tasnimeslant ayen yuran s tira tamsislant.


• Ffeɣ a ttimɣureḍ.
• Ddu d useεi, a ttaɣeḍ di sseεd-is; ddu d umcum, a ttaɣeḍ di ccum-is.
• Mi ara kecmen yiweǧǧiben, nsewway uftiyen akken a ttili ṣṣaba.
• Ay agellid a lkamel, nekkni a nsebbeb, kečč kemmel.
• La yekkat umeččim, a nečč a neqqim; a nefk i yizgaren alim.
• Ma tesεa-d yemma-tneɣ taqcict, a neddem isuḍaf a nɣenni; ma tesεa-d yemma-tneɣ aqcic, a neddem
isuḍaf a nennejli.
• A Muḥ a Muḥ, kker ma a ttedduḍ a nruḥ.

- 319 -
Sseɣti
• Ffeɣ ad timɣureḍ.
• Ddu d useεdi, ad taɣeḍ di sseεd-is; ddu d umcum, ad taɣeḍ di ccum-is.
• Mi ara kecmen yiweǧǧiben, nsewway uftiyen akken ad tili ṣṣaba.
• Ay agellid a lkamel, nekkni ad nsebbeb, kečč kemmel.
• La yekkat umeččim, ad nečč ad neqqim, ad nefk i yizgaren alim.
• Ma tesεa-d yemma-tneɣ taqcict, ad neddem isuḍaf ad nɣenni; ma tesεa-d yemma-tneɣ aqcic, ad
neddem isuḍaf ad nennejli.
• A Muḥ a Muḥ, kker ma ad tedduḍ ad nruḥ.

(1)Ṭṭfeɣ abrid d asawen (4)Ma tennam wexxret


Ffɣeɣ i taddart akkin Ɣer s dat ad nqerreb
Mmugreɣ-d d yilmeẓyen Ma tennam ḥebset
Di leεmer qerben εecrin Ur nqebbel aẓerreb
Leḥḥun cennun am yiwen Akken ibɣu nmerret
Ṣṣut yeqqel-d si tɣaltin Abrid ar d ad t-nelli
Di lhiba cban izmawen. Ad nεeddi, ad nεeddi, ad nεeddi.

(2)Tafat mi t t-neẓra (5)Gezmet taciṭa


Tusam-d ad tt- tessensem Aẓar ad t-id-neḥyu
Tiṭ iyes nwala Sefḍet kra d-nenna
Tebɣam ad tt-tesderɣlem S yidammen nneɣ ad t-naru
Ur tezmirem ara Mi tneṭlem ass-a
Ad aɣ-tekksem tamuɣli Ad d-iban uzekka
Ad nwali, ad nwali, ad nwali. Ad nili, ad nili, ad nili.

(3)Ma tennam susmet (6)Ccna-agi ur t-ssineɣ


Isem nneɣ ad t-nεeggeḍ Cnan-t mi lliɣ d llufan
Ur nqebbel ad yemmet Ferḥeɣ imi d-mlaleɣ
S igenni ad t-nessiweḍ Wid i aɣ-ineǧren iberdan
S idmaren nneɣ wtet Kemmleɣ abrid-iw ruḥeɣ
Takmamt ar d ad tt-nefsi Ad d-mlileɣ d wayen yeḍran
Ad d-nini, ad d-nini, ad d-nini. Deg wussu mi nneqlabeɣ
Teǧǧa-iyi targit yekfan.

Lunis Ayt Mengellat

- 320 -
16 Tazwert :

Tamsertit Di temsirt iεeddan, twalaḍ amek i d-tettili temsertit ger tzelɣa n wurmir
“ad“ d umatar udmawan“ t, n“. Tura, ad twaliḍ amek i d-tettili ger tzelɣa
“ad + amqim n wurmir“ad“ d umqim udmawan asemmad usrid.
asemmad usrid”

Ɣer

1- A k-yeg Rebbi d adrum, iketter-ak aɣrum.


2- Ad aɣ-yemneε Rebbi si leḥkem yesdullun, si lqum yettɣullun, si yir axenfuc ɣer lkanun.

Lmed

: Am wakken twalaḍ di temsirin n tjerrumt5, amqim udmawan - d asemmad usrid neɣ d arusrid- yettili s dat umyag
, mi ara yili umyag-nni yefti deg wurmir s tzelɣa“ad „ ; dɣa, dagi i d-tettili temsertit.
)Err tura lwelha-kɣer tenfaliyin:
n ad k-yerr
o ad aɣ-yemneε
Ulamma nura Neɣra-d
- ad k-yerr - a k-yerr
-ad aɣ-yemneε - a ɣ-yemneε
)Ssefti-d tafyirt“ ad aɣ-yemneε Rebbi„ almend n (3) wudmawen.
Ha-t-a :
Ad iyi-yemneɛ Rebbi
Ad k-yemneɛ Rebbi
Ad kem-yemneɛ Rebbi
Ad t-yemneɛ Rebbi
Ad tt-yemneɛ Rebbi
Ad aɣ-yemneɛ Rebbi
Ad ken-yemneɛ Rebbi
Ihi : Mi ara yekk umqim asemmad usrid ger umyag d tzelɣa n wurmir, tettili-d temsertit.

Cfu

Mi ara yekk umqim udmawan asemmad usrid ger umyag d tzelɣa n wurmir “ad”, tettili-d
temsertit, akka :
Tira Asusru
Ad iyi- a yi-
Ad k- a k-
Ad kem- a kem-
Ad t- a t-
Ad tt- a tt-
Ad aɣ- a ɣ-
Ad ken- a ken-
Ad kent- a kent-
Ad ten- a ten-
Ad tent- a tent-

5
Uɣal ɣer temsirin n tjerrumt

- 321 -
Ssefru
Aru s tira tasnimeslant ayen yura s tira tamsislant.
• Win ur nelli d uccen, a t-ččen wuccanen.
• Win yeddren, a t-id-addren.
• Ayen yečča uqelwac, a t-txelleṣ teglimt-is.
• Yebɣa a tt-id-yeẓẓeg ur turiw.
• Ur ttεanad wi k-yifen, a k-yessens deg yiɣilifen.
• Amcum, a t-id-yas wass-is.
• Uqbel a k-issineɣ, saḥeɣ; tura, jerrbeɣ-k rtaḥeɣ.
• Ayen txedmeḍ, a t-tafeḍ
• A ɣ-yenǧu Rebbi yenǧu lmumnin.
• Awer d-iger yiger-is asennan, ma ulac a t-tmegreḍ s ufus.
• Rebbi, ixleq-aɣ-d; medden, bɣan a ɣ-kksen.
• Ad ruḥeɣ a wen-ǧǧeɣ tamurt, ideg leḥmala d leḥram.

Sseɣti

• Win ur nelli d uccen, ad t-ččen wuccanen.


• Win yeddren, ad t-id-addren.
• Ayen yečča uqelwac, ad t-txelleṣ teglimt-is.
• Yebɣa ad tt-id-yeẓẓeg ur turiw.
• Ur ttεanad wi k-yifen, ad k-yessens deg yiɣilifen.
• Amcum, ad t-id-yas wass-is.
• Uqbel ad k-issineɣ, saḥeɣ; tura, jerrbeɣ-k rtaḥeɣ.
• Ayen txedmeḍ, ad t-tafeḍ.
• Ad aɣ-yenǧu Rebbi yenǧu lmumnin.
• Awer d-iger yiger-ik asennan, ma ulac, ad t-tmegreḍ s ufus.
• Rebbi, ixleq-aɣ-d; medden, bɣan ad aɣ-kksen.
• Ad ruḥeɣ ad awen-ǧǧeɣ tamurt, ideg leḥmala d leḥram.

- 322 -
17 Tazwert :

Tamsertit Di temsirt iεeddan, twalaḍ amek i d-tettili temsertit ger tzelɣa n wurmir
“ad“ d umqim udmawan asemmad usrid. Tura, ad twaliḍ amek i d-tettili
“ad + amqim ger tzelɣa n wurmir“ad“ d umqim udmawan asemmad arusrid.
asemmad
arusrid”
Ɣer

Yeqqar Ccix Muḥend u Lḥusin:


Swin yettaggaden yiwen,
Ur yettaggad ula yiwen.
Ama deg ukessar ama deg usawen
S anda yerra ad t-iεiwen
Ma d win yefkan rray i Yigawawen
Ɣer s dat, ad as-gen imeẓẓuɣen
Ɣer deffir, ad as-gen acciwen T.

Lmed
; Am wakken twalaḍ di temsirin n tjerrumt, amqim udmawan- d asemmad usrid neɣ d arusrid- yettili s dat umyag , mi
ara yili umyag-nni yefti deg wurmir s tzelɣa“ad“; dɣa, dagi i d-tetili temsertit.
; Err tura lwelha-k ɣer tenfalit“ ad as-gen „. Acu i twalaḍ?

Ulamma nura Neɣra-d


-ad as-gen a s-gen

; Ssefti-d tafyirt“ ad as-gen imeẓẓuɣen „ almend n (3) wudmawen.


) Ha-t-a :
Ad iyi-gen imeẓẓuɣen
Ad ak-gen //
Ad am-gen //
Ad as-gen //
Ad aɣ-gen //
Ad awen-gen //
Ad akent-gen //
Ad asen-gen //
Ad asent-gen //

Cfu

Mi ara yekk umqim udmawan asemmad arusrid ger umyag d tzelɣa n


wurmir “ad”, tettili-d temsertit, akka :
Tira / Asusru
Ad iyi - a yi-
Ad ak - a k-
Ad am- a m-
Ad as- a s-
Ad aɣ- a ɣ-
Ad awen- a wen-
Ad akent- a kent-
Ad asen- a sen-
Ad asent- a sent-

- 323 -
Ssefru

1- A ru s tira tasnimeslant ayen yuran s tira tamsislant.


• Win yesεan, a s-yesdum Rebbi; wayen, a s-d-yefk rebbi.
• A k-d-yefk Rebbi abernus n liser d tlaba n sserr.
• Win iḥubb uxellaq, a s-yefk arrac, a s-yernu tirac.
• Ad ruḥeɣ a wen-ǧǧeɣ tamurt, ideg ajeǧǧig yettwazlam.

2- Kkes-d tinfaliyin ideg tella temsertit s tzelɣa n wurmir“ad“d umqim udmawan taruḍ-tt deg umkan-is di tfelwit-agi :

Ad + amqim asemmad usrid Ad + amqim asemmad arusrid

• Azaglu win t-iwulfen, i wakken ad as-yeḍleq dayen ad tt-yecrew terɣa.


• Win ur nwit uzzal, ad as-inin medden yexbet; win yewten uzzal, ad as-inin medden yejhel.
• Ma d netta i yeṭṭfen igenni, ad as-d-yebru.
• Macahu, Rebbi ad tt-yesselhu, ad tt-yeḍbeε amzun d asaru.
• Mi yeččur yizḍi, ad t-twet ger yifassen-is d aserraj, ad as-teg rruḥ i wakken ur ixerreb ara.
• Ttu lhemm ad k-yettu.

Sseɣti
1- Win yesεan, ad as-yesdum Rebbi; wayeḍ, ad as-d-yefk Rebbi.
• Ad ak-d-yefk Rebbi abernus n liser d tlaba n sserr.
• Win iḥubb uxellaq, ad as-yefk arrac, ad as-yernu tirac.
• Ad ruḥeɣ ad awen-ǧǧeɣ tamurt, ideg ajeǧǧig yettwazlam.
2-
Ad + amqim Ad + amqim
asemmad usrid asemmad arusrid

- ad tt-yecrew - ad as-yeḍleq.
- ad tt-yesselhu - Ad as-inin
- ad tt-yeḍbeε - Ad as-d-yebru
- ad t-twet - Ad as-teg
- ad k-yettu

- 324 -
18 Tazwert :

Tamsertit Di temsirt iεeddan, twalaḍ amek i d-tettili temsertit mi ara d-temlal


tzelɣa n wurmir (ad) d umqim asemmad usrid/arusrid.
“ad + tazelɣa n Tura, ad twaliḍ amek i d-tettili mi ara d-temlal tzelɣa n wurmir (ad) d
tnila (d, n)” tzelɣa n tnila (d, n).

Ɣer

n Yeqqar Sliman Σazem:


SA ṣṣalḥin izedɣen idurar
Idurar n tmurt nneɣ
Ttxil-wen ḍeggret-iyi-d amrar
Tedεum-iyi ad n-uɣaleɣ
Aql-i iḥerr-iyi lebḥer
Iḥerr-iyi ɣef wanda luleɣT
o Yeqqar Maεtub Lwennas:
SXersum d yiwen ad d-yeggri
Ad aɣ-d-yesmekti azekka
Ɣef lǧerḥ iqcer ad d-yali
Ad d-nban ger tmura
Tarwa nneɣ ad d-tennerni
Xas akken deg yirebbi n tlufT.

Lmed
)Am wakken twalaḍ di temsirin n tjerrumt, tazelɣa n tnila“d,n „tettili s dat umyag mi ara yili umyag-nni yefti deg
wurmir s tzelɣa n wurmir“ad „; dɣa dagi i d-tettili temsertit.
)Err tura lwelha-k ɣer tenfalit“ ad n-uɣaleɣ „deg usefru [Link] twalaḍ?

Ulamma nura Neɣra-d


-ad n-uɣaleɣ a n-uɣaleɣ
)Err tura lwelha-k ɣer tenfaliyin“ ad d-yeggri, ad d-yali, ad d-nban „ deg usefru wis sin. Acu twalaḍ?

Ulamma nura Neɣra-d


- ad d-yeggri - a d-yeggri
- ad d-yali - a d-yali
- ad d-nban - a d-nban
)Err tura lwelha-k ɣer tenfalit“ ad d-tennerni „deg usefru wis sin. Acu twalaḍ?
; Dagi, temlal-d:
Ad + d- + amatar udmawan “t“ :

Ulamma nura Neɣra-d


- ad d-tennerni - a d-nnerni6

Cfu

Mi ara d-temlal tzelɣa n wurmi « ad » d tzelɣa n tnila « d, n », tettili-d


temsertit akka : ad + n- = a n-, ad + d- = a d-.

6
Di kra n temnaḍin, yettwanṭaq umatar “t“.

- 325 -
Ssefru

Aru s tira tasnimeslant ayen yuran s tira tamsislant.


• Kul wa a t-id-as nnuba.
• Ur ḥṣiɣ a d-zziḍ deg seggas neɣ di sin.
• D lfeεl-ik i d-mlaleḍ
• Arrac am yirden bbwaluḍ, mi ɣlin, a d-kkren.
• Melmi ara d-yas uzekka, melmi tidet a d-nṭeq.

Sseɣti

• Kul wa ad t-id-tas nnuba.


• Ur ḥṣiɣ ad d-tezziḍ deg useggas neɣ di sin.
• D lfeεl-ik i d-temlaleḍ.
• Arrac am yirden n waluḍ, mi ɣlin, ad d-kkren.
• Melmi ara d-yas uzekka, melmi tidet ad d-tenṭeq.

- 326 -
19 Tazwert :
Di temsirt iεeddan, twalaḍ amek i d-tettili temsertit s tzelɣa n wurmir
“ad“. Mi ara nessenfali asfillet ibaw, trennu tzelɣa n tibawt “ur“ ɣef
Ad + ur = awer tzelɣa n wurmir “ad“ ttuɣalen am wakken d yiwen wawal “awer“.

Ɣer

Yeqqar Si Lḥaǧ Lmexṭar:


SAd k-imneε Rebbi si lḥecmat n yinebgawen,
Awer tesεuḍ tameṭṭut iɣef cennun yimeksawen,
Awer tesεuḍ dderya iɣef ttḍebbiren yiεdawenT.

Lmed
Awer : yekka-d si (ad + ur).

Cfu

Ad + ur = awer

Ssefru

Ssemres a “awer“ di (5) tefyar s ɣur-k.

Sseɣti
Awer aɣ-ttalasen ṭṭlaba wat yimi.
Awer yekkes i wallen ayen ẓrant.
Awer yekkes Rebbi amcic i yiɣerdayen.
Awer tt-yecbek Rebbi fell-aɣ.
Awer teḍru yid-wen ay at tura am useklu iwumi gezmen yiẓuran.
Imi d yemma temmut, awer d-teggri tmeṭṭut.
Awer d-iger yiger-ik asennan, ma ulac ad t-tmegreḍ s ufus.
Awer nekcem imi n medden.
Awer nuḍen annect nṣeḥḥa.

- 327 -
20 Tazwert :

Tamsertit Di temsirt-agi, ad twaliḍ amek tɣelli teɣri di tmenna mi ara d-yemlal


“i, wi” + amqim umqim amassaɣ « i / wi » d umqim udmawan asemmad arusrid.
asemmad arusrid

Ɣer
n Qqaren yimezwura:
“ Yiwen ufus islef-ak, mačči d lxir i ak-yebɣa; yiwen ufus iwet-ik, mačči d ccer i ak-yebɣa „.
o Yeqqar Maεtub Lwennas:
“Wi awen-yennan d acu i d tafat, init-as d iɣallen yeddukklen“

Lmed
¾Am wakken twalaḍ di temsirin n tjerrumt, amqim udmawan, ama d usrid ama d arusrid, yettili s dat umyag mi ara yili
umyag-nni yezwar-as umqim amassaɣ7.
¾Ssefti-d tinfaliyin:
• Mačči d lxir i ak-yebɣa.
• Wi awen-yennan d acu i d tafat.
)Ha-t-a :
Mačči d lxir i iyi-yebɣa.
Mačči d lxir i ak-yebɣa.
Mačči d lxir i am-yebɣa.
Mačči d lxir i as-yebɣa.
Mačči d lxir i aɣ-yebɣa.
Mačči d lxir i awen-yebɣa
Mačči d lxir i akent-yebɣa
Mačči d lxir i asen-yebɣa.

)Ha-t-a :
Wi iyi-yennan d acu i d tafat
Wi ak-yennan d acu i d tafat
Wi am-yennan d acu i d tafat
Wi as-yennan d acu i d tafat
Wi aɣ-yennan d acu i d tafat
Wi awen-yennan d acu i d tafat
Wi akent-yennan d acu i d tafat
Wi asen-yennan d acu i d tafat
Wi asent-yennan d acu i d tafat

¾Acu twalaḍ?

Ɣas nettaru Neqqar-d


-i iyi-yebɣa -i (i)yi-yebɣa
-i ak- // -i (a)k- //
-i am- // -i (a)m- //
-i as- // -i(a)s- //
-i aɣ- // -i(a)ɣ- //
-i awen- // -i(a)wen-//
-i akent- // -i(a)kent-//
-i asen- // -i(a)sen- //
-i asent- // -i(a)sent-//

7
Uɣal ɣer temsirin n tjerrumt, talɣiwin

- 328 -
Ɣas nettaru Neqqar-d
-wi iyi-yennan -wi (i)yi-(ye)nnan
-wi ak- // -wi (a)k- //
-wi am-// -wi (a)m-//
-wi as- // -wi (a)s- //
-wi aɣ- // -wi (a)ɣ- //
-wi awen- // -wi (a)wen- //
-wi akent- // -wi (a)kent- //
-wi asen- // -wi (a)sen- //
-wi asent- // -wi (a)sent- //

Cfu

Mi ara d-yemlal umqim amassaɣ “i / wi” d umqim udmawan asemmad


arusrid, tɣelli teɣri n umqim udmawan, akka :
i / wi iyi- i / wi (i)yi
i /wi ak- i / wi (a)k
i /wi am- i / wi (a)m
i /wi as- i / wi (a)s
i /wi a$- i / wi (a)$
i /wi awen- i / wi (a)wen
i /wi akent- i / wi (a)kent
i /wi asen- i / wi (a)sen
i /wi asent- i / wi (a)sent

Ssefru

Aru s tira tasnimeslant ayen yuran s tira tamsislant.


;Yenna-as:“lemmer ad teẓrem tameɣrust i wen-nefka!“
Yerra-as-d:“lemmer ad teẓreḍ agḍi i s-nhegga!“
; Win i s-yennan yeshel ubrid, ad yezwir nekkni a t-neḍfer.
; Yenna-as:“ Wi k-isemman Rwiced? „ Yerra-as-d:“ D yiwet n tmeṭṭut i yi-semman Rwiced“8
; D aderwic, d aderwic, d abrid i s-igan aḥric.
; Wi s-yennan asif yeshel, a t-yezger mi ara yeḥmel.
;“ Afus seg-m“, i s-tenna tqabact i teẓgi.
; Win i k-d-yewwin, ad yawi.
; Widak s-iqqaren tamaziɣt tefna, d widen iɣellten ayen ur d-ḥerren ara.

Sseɣti
)Yenna-as:“ lemmer ad teẓreḍ tameɣrust i awen-nefka! „
Yerra-as-d:“ lemmer ad teẓreḍ agḍi i as-nhegga! „
)Win i as-yennan yeshel ubrid, ad yezwir nekkni ad t-neḍfer.
)Yenna-as:“ Wi ak-isemman Rwiced? Yerra-as-d:“ D yiwet n tmeṭṭut i iyi-isemman Rwiced „.
)D aderwic, d aderwic, d abrid i as-igan aḥric.
)Wi as-yennan asif yeshel, ad t-yezger mi ara yeḥmel.
)“Afus seg-m „, i as-tenna tqabact i teẓgi.
)Win i ak-d-yewwin, ad yawi.
)Widak as-iqqaren tamaziɣt tefna, d widen iɣellten ayen ur d-ḥerren ara9.

8
Di tefyirt-agi,“ wi „ d amqim n tuttra.
9
dagi, yeɣli umqim amassaɣ“ i“ ( widak (i) as-iqqaren)

- 329 -
21 Tazwert :

Aɣelluy n teɣra Di temsirt iεeddan, twalaḍ amek i tɣelli teɣri mi ara d-yemlal umqim
di tmenna amassaɣ “i /wi” d umqim udmawan asemmad arusrid. Tura, ad twaliḍ s
umata, amek i tɣelli teɣri mi ara d-mlilen sinwawalen : yiwen yekfa s
teɣri, wayeḍ yebda yis-s.

Ɣer

Yeqqar Lunis Ayt Mengellat:


STettban-d lqima n tafat
Mi ara k-iwet wugur n ṭṭlam
Tettban-d lqima n leḥyat
S lmut mi ara d-tẓur axxamT.

Lmed
)Err lwelha-k ɣer tenfalit “mi ara „ deg [Link] twalaḍ?

Ɣas nura Neɣra-d


Mi ara M ara

: Ihi, ɣas ɣellint teɣra di tmenna, ur d-yewwi ara ad ɣlint di tira.

Cfu

Mi ara d-mlilen sin wawalen : yiwen yekfa s teɣri,


wayeḍ yebda yis-s, tɣelli teɣri tamezwarut di tmenna.

Ssefru
Aru s tira tasnimeslant ayen yuran s tira tamsislant.
• Ac ara d-agmeḍ si lkanun? D iɣiɣden.
• Argaz d tmeṭṭut, m ur msebɣan, ul ara d- gen yimawlan.
• Nḥemmel ad nezger asif, m ara yili yeḥmel.
• Asm akken adrar n Ǧerǧer, s yirgazen yeεmer, s zzux i d-neqqar isem-is.
• Yeǧǧa-tt-id uɣyul: lǧennet, ma din arrac, nekkin ur tedduɣ ara.
• Frau-yi-d awal
• M ara kecmen yiweǧǧiben, nsewway uftiyen akken ad tili ṣṣaba.
• Awer d-iger yiger-ik asennan, m ulac ad t-tmegreḍ s ufus.
• M ara ffɣen yiḥeggamen, iteffeɣ lhemm ixxamen.
* Xas mseḥlan yilsawen, mačč akken ula d ulawen.
• Ay iles yellan d aksum d ac ara k-yerren d isennanen.
• Akk i tḍerru d w ur nessin, mi d- wweḍ lεid yefk leɣla.
• Yesεa amal asammer.
• Σuhdeɣ tirzeft n meɣres, d win ɣur-s, m ur d-igir wajdim timceḍt.
• Atmaten m ara mweṣṣin, bnu fell-ak ay axṣim.
• Aḥlil wi ẓran, aḥlil w ur neẓri.
• Ddunit, kkes-d w ur tenfiḍ.

- 330 -
Sseɣti

Tira tamsislant Tira tasnimeslant


-ac ara d-agmeḍ -acu ara d-tagmeḍ
-m ur msebɣan -ma ur msebɣan
-ul ara d-gen -ula ara d-gen
-m ara yili yeḥmel -mi ara yili yeḥmel
-asm akken -asmi akken
-nekkin ur tedduɣ ara -nekkini ur tedduɣ ara
-fru-yi-d awal -fru-iyi-d awal
-m ara kecmen -mi ara kecmen
-m ulac -ma ulac
-m ara ffɣen -mi ara ffɣen
-mačč akken -mačči akken
-d ac ara k-yerren -d acu ara k-yerren
-akk i tḍerru d w ur -akka i tḍerru d wi ur nessin
nessin -amalu asammer
-amal asammer -ma ur d-igir
-m ur d-igir -mi ara mweṣṣin
-m ara mweṣṣin -aḥlil wi yeẓran
-aḥlil wi ẓran -aḥlil wi ur neẓri
-aḥlil w ur neẓri -wi ur tenfiḍ
-w ur tenfiḍ.

- 331 -
22 Tazwert :

Aɣelluy n Di temsirt iεeddan, twalaḍ amek i ɣellint teɣra di tmenna. Tura, ad


umatar “i, yi” di twaliḍ amek i iɣelli umatar n wudem wis krad amalay asuf “i / y” mi ara
tmenna yili umyag yezwar-as umqim amassaɣ “wi”.

Ɣer

nWi yebɣan ad yuzur, yirqiq; wi yebɣan ad yesgem, yilqiq.


oUla wi ikemzen, ula wi ineggzen.

Lmed
)Err lwelha-k ɣer tenfaliyin:
nwi yebɣan
owi ikemzen, wi ineggzen
Acu twalaḍ?

Ɣas nura Neɣra-d


-wi yebɣan -wi bɣan
-wi ikemzen -wi kemzen
-wi ineggzen -wi neggzen

Cfu

Mi ara yili umyag yezwar-as umqim amassaɣ “wi”(1), iɣelli-as umatar udmawan
“i /y” di tmenna, akka :
Wi + i / y … = wi ∅…

Ssefru

Aru s tira tasnimeslant ayen yuran s tira tamsislant.


• wi bɣan ad iẓur lemqam, ad yezwir seg wat uxxam.
• Aḥlil wi ẓran, aḥlil wi ur neẓri.
• Wi bɣan ad yesεu isem, ilaq-as ad yessusem, ma d nekkni ur nezmir ara.
• Ttif wi ddurin tacḍaḍt, wi ggunin tanebdadt.
• Ur iyi-xuṣ wara.
• Mi k-ssneɣ, wi bɣun yaɣ-ik.
• Win ikesben yir lmal, yif-it wi llan d aḥemmal.
• D tasa iyi-gan tansa, armi yerwa uεdaw taḍsa.
• Rebbi iεeffu iɣeffer, wi ccḍen iwexxer.
• Wi sεan ikerri, iheggi-d asarez.
• A wi ddan d wi t-yifen, ad ɣer-s iεaned ad t-yaweḍ.
• Swiɣ ɣef wudem am tixsi, win iyi-xedεen, ad t-yexdeε Rebbi.

- 332 -
Sseɣti

Tira tamsislant Tira tasnimeslant


-wi bɣan -wi yebɣan
-wi ẓran -wi yeẓran
-wi bɣan -wi yebɣan
-wi ddurin -wi yeddurin
-wi ggunin -wi yeggunin
-ur iyi-xuṣ wara -ur iyi-ixuwara
-wi bɣan -wi yebɣan
-wi llan -wi yellan
-d tasa iyi- gan -d tasa i iyi-igan
-wi ccḍen -wi yeccḍen
-wi sεan -wi yesεan
-a wi ddan -a wi yeddan
-win iyi-xedεen -win i iyi-ixedεen
-wi bɣan -wi yebɣan

- 333 -
23 Tazwert :

Aɣelluy n Di temsirt-agi, ad twaliḍ amek iɣelli umagrad n kra n yismawen di


umagrad di kra tmenna. Maca tamsalt-agi, tezmer ad temgirred seg tama ɣer tayeḍ.
n yismawen

Ɣer

Qqaren yimeyyazen:
SYir asɣar, ur t-ttleqqim; yir aɣyul, ur t-deqqim; yir amdan, hder neɣ qqimT.

Lmed
)Err lwelha-k ɣer yismawen“ asɣar, aɣyul, amdan „ deg umedya-agi. Di kra n tamwin n tmurt nneɣ, amagrad(a)
„iɣelli di tmenna; maca , ur d-yewwi ara ad yeɣli di tira.
Ihi:
Ɣas yella Yessefk
wanida qqaren: ad naru:
r sɣar -yir asɣar
-yir ɣyul -yir aɣyul
-yir mdan -yir amdan

Cfu

Di kra n tamwin, iɣelli umagrad n kra n yismawen di tmenna, akka :


a…. = ∅…

Ssefru
Aru s tira tasnimeslant ayen yuran s tira tamsislant.
• yir εbar, deg yir kerṭuc; yir awal, deg yir xenfuc.
• Mi ddiɣ d yir rfiq, yeǧǧa-iyi deg yir mḍiq.
• Ay argaz ay ameɣbun, ikessen di lexla am serdun.

Sseɣti

S tira S tira
tamsislant tasnimeslant
-yir εbar -yir aεbar
-yir kerṭuc -yir akerṭuc
-yir xenfuc -yir axenfuc
-yir rfiq -yir arfiq
-yir mḍiq -yir amḍiq
-am serdun -am userdun

- 334 -
24 Tazwert :

Di temsirin iεeddan, twalaḍ amek i tɣelli teɣri mi ara d-mlilent snat n


Tanẓa teɣra ger sin wawalen. Tura, ad twaliḍ kra n talɣiwin anid mačči d
aɣelluy n teɣri i d-yettilin, d timerna n uzegnaɣri “y” di tmenna i teɣri tis
snat.

Ɣer

1-Lqaεa, nedda akk fell-as; igenni, ḥedd ur t-yewwiḍ.


2-Adfel, lḥu-as; ageffur, ddari-as.
3-Ssu-as a ḥebrurec, i udfel ad iεennec.
4-Tenna-as tzemmurt i tgelzimt: tgezmeḍ-iyi! Terra-as-d: seg-m afus.

Lmed
)Err lwelha-k ɣer tenfaliyin“ nedda akk, lḥu-as, ddari-as, ssu-as, tenna-as, terra-as „ deg yimedyaten-agi. Acu twalaḍ?
• Di tenfaliyin-agi, ur tɣelli ara teɣri.
• Tiɣri tis snat, nerna-as azegnaɣri“y„ di tmenna.
• Imi azegnaɣri“y „ ur yesεi ara tawuri, ur as- ngi ara ccan di tira.
Ihi: tanẓa, tettwakkes di tira10.

Ɣas neɣra-d: Ad naru:


-nedda yakk -nedda akk
-lḥu-yas -lḥu-as
-ddari-yas -ddari-as
-ssu-yas -ssu-as
-tenna-yas -tenna-as
-terra-yas -terra-as

Cfu

Mi ara d-mlilent snat n teɣra ger sin wawalen, tɣelli yiwet di tmenna.
Ma ur teɣli ara -am deg yimedyaten yezrin- nrennu azegnaɣri « y » i
teɣri tis snat. Maca, di tmenna kan, ur as-ntegg ara ccan di tira.

Ssefru

Aru s tira tasnimeslant ayen yuran s tira tamsislant.


Ccix Muḥend d umeqqran n At Qasi
Yiwen wass, iruḥ yiwen si Temda a d-iẓur Ccix Muḥend u Lḥusin. Yenna-yas umeqqran n At Qasi:“Ẓur-iyi-d ula d
nekkini“. Iruḥ urgaz iẓur Ccix, yenna-yas daɣ ayen iɣef d-yettuweṣṣ[Link] yekker ad iruḥ, yenna-yas i Ccix:
-Anεam a Ccix, i Wat Qasi, ac ara sen-iniɣ?
Yenna-yas:
-Ini-yasen, aql-aken-id di tqacuct.
Argaz, iruḥ, yefreḥ.Mi yewweḍ ɣer Temda, yeteqsa-t umɣar-nni n At Qasi, yenna-yas:
-Txedmeḍ ayen iɣef k-weṣṣaɣ?
Inna-yas:

10
Uɣal ɣer yiwellihen n l’INALCO, 1998.

- 335 -
-Xedmeɣ-t.
-Ihi, ac i k-d-yenna?
-Yenna-yi-d, ini-asen“ aql-aken-id di tqacuct „.
Amɣar n At Qasi, yeṭṭerḍeq d imeṭṭi. Argaz, yetḥeyyer, yenna-yas:
-Σni yexṣer wawal-a? Nekk ɣileɣ d lferḥ ara tferḥeḍ, ulac i yellan nnig tqacuct!
Yenna-yas umɣar:
-Win yewwḍen ɣer tqacuct, ul anda yernu d asawen, i s-d-yeqqimen ala tarusi.
Akken i d-yekcem urumi tamurt n Leqbayel deg useggas n 1857, At Qasi, rnan cwiṭ, ɣlin.
Mouloud Mammeri
Yenna-as Ccix Muḥend

Sseɣti
Ccix Muḥend d umeqqran n At Qasi
Yiwen wass, iruḥ yiwen si Temda ad d-iẓur Ccix Muḥend u Lḥusin. Yenna-as umeqqran n At Qasi:“Ẓur-iyi-d ula d
nekkini“. Iruḥ urgaz iẓur Ccix, yenna-as daɣ ayen iɣef d-yettuweṣṣ[Link] yekker ad iruḥ, yenna-as i Ccix:
-Anεam a Ccix, i Wat Qasi, acu ara asen-iniɣ?
Yenna-as:
-Ini-asen, aql-aken-id di tqacuct.
Argaz, iruḥ, yefreḥ.Mi yewweḍ ɣer Temda, yeteqsa-t umɣar-nni n At Qasi, yenna-as:
-Txedmeḍ ayen iɣef k-weṣṣaɣ?
Inna-as:
-Xedmeɣ-t.
-Ihi, acu i ak-d-yenna?
-Yenna-iyi-d, ini-asen“ aql-aken-id di tqacuct „.
Amɣar n At Qasi, yeṭṭerḍeq d imeṭṭi. Argaz, yetḥeyyer, yenna-as:
-Σni yexṣer wawal-a? Nekk ɣileɣ d lferḥ ara tferḥeḍ, ulac i yellan nnig tqacuct!
Yenna-as umɣar:
-Win yewwḍen ɣer tqacuct, ula anda yernu d asawen, i as-d-yeqqimen ala tarusi.
Akken i d-yekcem urumi tamurt n Leqbayel deg useggas n 1857, At Qasi, rnan cwiṭ, ɣlin.

Mouloud Mammeri
Yenna-as Ccix Muḥend

- 336 -
25 Tazwert :

Di temsirt-agi, ad twaliḍ yiwet ger talɣiwin n temsertit: tettili-d mi ara d-


Tamsertit : yemlal umqim amassaɣ”i” d umatar udmawan “ i / y”.
i +i/y = i g

Ɣer
1-Deg yimi n tmeṭṭut-is i ifettu.
2-Yeqqar Si Muḥend u Mḥend:
S Lḥerf ad t-refdeɣ memḥuṣ
Ṣaben yir leǧnus
Qlil wi yellan d lεali
Wi ur nesεi tagmat mexṣus
Am bu yiwen ufus
Meεdur ur yesεi lwali
Yir tagmat am kalitus
Ma ɣezzif messus
Mbaεid i yerra tiliT.

Lmed
)Err lwelha-k ɣer tenfaliyin“ i ifettu, i yerra „deg yimedyaten-agi. Acu twalaḍ?

Ulamma Neɣra-d
nura:
-i ifettu -i gfettu
-i yerra -i gerra

Cfu

Mi ara d-yemlal umqim amassaɣ “i” d umatar udmawan n wudem wis


krad amalay asuf “i, y”, tettili-d temssertit, akka : i + i /y = i g

Ssefru
Aru s tira tasnimeslant ayen yur a s tira tamsislant.
• Mbaεid i gettseqqi.
• D Rebbi i gferrun lumur.
• Ma teddiḍ s le ad teččeḍ i gewwan.
• Ɣef nnif i geɣli wadif.
• Mi geɣli uzger, ṭṭuqqtent tferyin.
• Ala deg yihwah i gxeddem.
• Leḥlal am seksu n yirden, di tbaqit i gettnerni; leḥram am yijdi n wasif, si ger yifassen i d-iɣelli.
• D lqella n tecriḥt i geččan bibras.
• D turekkiḍt n ugujil i gesɣersen tikḍift.
• Arwa, akka i gettwarwat; ma d yelli-k wi yebɣun yaɣ-itt.
• Ala win yellan deg uẓekka i ghennan itekka.
• Wi as-yennan lexla yexla, i gexlan d netta.
• D win yeǧǧan i genǧan.
• D tasebbalt tilemt i gettawin ṣṣut.
- 337 -
Sseɣti

S tira S tira
tamsislant tasnimeslant
-i gettseqqi -i yettseqqi
-i gferrun -i iferrun
-i gewwan -i yewwan
-i geɣli -i yeɣli
-mi geɣli -mi yeɣli
-i gxeddem -i ixeddem
-i gettnerni -i yettnerni
-i geččan -i yeččan
-i gesɣersen -i yesɣersen
-i gettwarwat -i yettwarwat
-i ghennan -i ihennan.
-i gexlan -i yexlan
-i genǧan -i yenǧan
-i gettawin -i yettawin

- 338 -
26 Tazwert :

Di temsirt-agi, ad twaliḍ yiwet ger talɣiwin n temsertit: tettili-d ger sin


Tamsertit : wawalen, akka :
a/i + u = aw/iw n a + u = aw
o i + u = iw

Ɣer
1-Yella wass-a, yella uzekka, yella uẓekka.
2-Xeddmen medden ass-a i uzekka , azekka i uẓekka.

Lmed
)Err lwelha-k ɣer tenfaliyin yeɣman s uzeggaɣ deg yimedyaten-agi. Acu twalaḍ?

Ulamma nura: Neɣra-d


-yella uzekka -yella wzekka
-yella uẓekka -yella wẓekka
-i uzekka -i wzekka
-i uẓekka -i wẓekka

Cfu

a+u=aw
i+u=iw

Ssefru
Aru s tira tasnimeslant ayen yuran s tira tamsislant.
• Am win iceṭṭḥen i wderɣal.
• Menyif tiderra wfus-iw, tidak n wul-iw.
• Iḍ, yeǧǧa-t-id i wbrak; ass, yeǧǧa-t-id i wḥbak.
• Ccbaḥa wnebdu , d tirni.
• Axxam deg ara tesleḍ i wyaẓil, ulac fell-as asemmiḍ.
• Ma ur tesεiḍ nnwal, seddeq s wawal, mmel-as abrid i wderɣal.
• Adrim, yewεer i wsisi; acemma ad yefsi

Sseɣti
S tira tamsislant S tira tasnimeslant
-i wderɣal -i uderɣal
-tiderra wfus-iw -tiderra ufus-iw
-i wbrak -i ubrak
-i wḥbak -i uḥbak
-ccbaḥa wnebdu -ccbaḥa unebdu
-i wyaẓil -i uyaẓil
-i wderɣal -i uderɣal
-i wsisi -i usisi

- 339 -
27 Tazwert :

Di temsirt-agi, ad twaliḍ yiwet ger talɣiwin n temsertit. Kra n yismawen


Addad amaruz imalayen, wid ibeddun deg waddad ilelli s teɣri “i” ; deg waddad
i ► yi/ye amaruz, nettaru-ten “yi…”, ɣas neqqar-iten-id “ye…”.

Ɣer

Yeqqar Sliman Σazem:


SAsmi akken adrar n Ǧerǧer
S yirgazen yeεmer
S zzux i d-neqqar isem-isT.

Lmed
)Err lwelha-k ɣer tenfalit“ s yirgazen „ deg yifyar-agi. Acu twalaḍ?

Ulamma nura: Neɣra-d


-s yirgazen -s yergazen

Ihi: ismawen imalayen ibeddun deg waddad ilelli s teɣri“ i „, deg waddad amaruz, nrennu-asen azegnaɣri“y „,
ttuɣalen“yi…“ ; ɣas akken kra deg-sen nessusruy-iten“ye...“

Cfu

Ismawen imalayen ibeddun deg waddad ilelli s


teɣri “i…”, ttuɣalen « yi… » deg waddad
amaruz.

Ssefru
Af-d addad amaruz n yismawen yellan ger tacciwin.
• Tamazirt m (ibriden), tarewla ay iḥbiben.
• Widak tsedha ddunit, ččan am (izgaren) ṭṭsen.
• Leḥram am (ijdi) n (asif), si ger (ifassen) i d-iɣelli.
• Tuggi, kecmen-tt (iḥlulen).
• Taεekkazt n (ilni).
• La yekkat (ameččim), ad nečč ad neqqim, ad nefk i (izgaren) alim.
• Ay igenni bu (itran), a Rebbi ɣit-d igran.
• Win qqsen (arẓeẓẓen), yerra urrif ɣef (ibẓiẓen).
• Tettban ṣṣaba n (imɣi).
• Mi d-yewweḍ (isɣi), tban (tafsut).
• Aεdaw, ma yeɣz-ak tasraft; almi εelmen (iḥbiben).

- 340 -
Sseɣti
Addad ilelli Addad amaruz ɣas
nessusruy-it
-ibriden -yibriden -yebriden
-izgaren -yizgaren -yezgaren
-ijdi, asif, ifassen -yijdi,wasif, yifassen -yejdi
-iḥlulen -yiḥlulen -yeḥlulen
-ilni -yilni -yelni
-ameččim -umeččim
-izgaren -yizgaren -yezgaren
-itran -yitran -yetran
-arẓeẓẓen -warẓeẓẓen
-ibẓiẓen -yibẓiẓen -yebẓiẓen
-imɣi -yimɣi -yemɣi
-isɣi -yisɣi -yesɣi
-tafsut -tefsut
-iḥbiben -yiḥbiben -yeḥbiben

- 341 -
28 Tazwert :

Di temsirin iεeddan, twalaḍ talɣiwin n temsertit i d-yettilin di tezrart n


Tamsertit daxel wawalen. Tura, ad twaliḍ talɣiwin n temsertit i d-yettilin daxel n yiwen n
n wawal wawal.

Ɣer
(A)
1-Lemεanda n tnuḍin, ɣer tcewwaḍin.
2-Rǧu-iyi, d awwaḍ d tuɣalin.
3-tajenwit i Ǧeḥḥa, tneqq tḥeyyu.
4-Imi yessusmen, ur t-keccmen yizan.
5-Ddunit am lmesbaḥ, tettaɣ txessi.
6-Yettakk iles, igezzem ijufar.
(B)
1-Qeṭṭu di lweqt, ttṣerrif s lḥeqq, axxam-ik ad yerẓeq.
2-Yir lǧerḥ iḥellu, yir awal iqqaz irennu.

Lmed
Am wakken twalaḍ di temsirin n tseftit, urmir ussid yettaleɣ
s tussda ɣef yiwet n tergalt11.
)Err tura lwelha-k ɣer wawalen yeɣman s uzeggaɣ deg yimedyaten n taggayt tamezwarut. Acu twalaḍ?

Ɣas neɣra-d: Nura:


-tcebbwaḍin -tcewwaḍin
-aggwaḍ -awwaḍ
-tḥeggu -tḥeyyu
-keččmen -keccmen
-txep pi -txessi
-ige Ä Äem igezzem

)Err lwelha-k:
; Tussda ɣef tergalt “w“, mazal-itt d ugur di tira. Ar ass-a, ur tefri ara ma ad naru:
nazewwaɣ (seg izwiɣ) neɣ azeggaɣ.
oalewwaɣ (seg ilwiɣ) neɣ aleggaɣ...
)Err tura lwelha-k ɣer wawalen “ qeṭṭu, iqqaz“ deg yimedyaten n taggayt tis [Link] twalaḍ?
; Awalen“ qeṭṭu, iqqaz “, uran s tira tamsislant. Amenzay i nesseqdec deg yimedyaten n taggayt tamezwarut, ur
yettwaseqdec ara deg yimedyaten n taggayt tis snat. Wamma , nezmer ad naru:
n qeḍḍu (seg qḍu) ?
oiɣɣaz (seg eɣz) ?
 Tagi, d yiwet ger temsal ur nefri ara di tira n tutlayt nneɣ. Yewwi-d ad d-yili fell-as unadi lqayen.

Cfu
Kra n tergalin mi ara ssdent, ttakkent-d imesla d imaynuten :
Ww bbw, ggw
Yy gg zz žž
Cc čč ḍḍ ṭṭ
Ss ţţ ɣɣ qq

11
Uɣal ɣer temsirin n tseftit.

- 342 -
Ssefru

Aru s tira tasnimeslant ayen yuran s tira tamsislant.


• M ara kecmen yiweǧǧiben, nsebbway uftiyen akken a ttili ṣṣaba.
• Yettheggi unebdu i llyali.
• Ireggwel i tlufa.
• Lǧiran yettemcebbwalen, di lhemm ideg ttnawalen.
• A win igežžmen tiragliwin, taduṭ-ik teqqim ttibantiwin.
• Lmegget i gebɣun yili-t, ara t-itebεen d lekfen.
• Iɣil ɣ, igežžem awal.
• Lqaεa, nedda yakk fell-as; igenni, ḥedd ur t-yebbwiḍ.
• Ay imɣebben, mmel-iyi-d wi k-iḍeggfen.
• Učči ggilfan, d afeggel; učči n lqeggad, d aqeggel.
• Tfuh a taga, bbwan yibawen.
• Cfiɣ amzun d iḍelli, mi d-yebbweḍ ujrad tara.
• Laman, bbwin-t waman.
• Ur keččem ger uɣerbal d terbut.

Sseɣti
S ira tamsislant S tira tasnimeslant
-M ara …nsebbway… -Mi ara…nsewway
-yettheggi -yettheyyi
-ireggwel -irewwel
-yettemcebbwalen -yettemcewwalen
-igežžmen…ttibantiwin -igezzmen…d tibantiwin
-lmegget -lmeyyet
-igežžem -igezzem
-nedda yakk…ur t-yebbwiḍ -nedda akk…ur t-yewwiḍ
-wi k-iḍeggfen -wi k-iḍeyyfen
-ggilfan, afeggel, lqeggad, -n yilfan, afeyyel, lqeyyad,
aqeggel aqeyyel
-bbwan -wwan
-yebbweḍ -yewweḍ
-bbwin-t -wwin-t
-ur keččem -ur keccem

- 343 -
29 Tazwert :

Tamsirt-agi, d asleɣmu. Ad tafeḍ deg-s tazrart n yiluɣma war aseɣti. D


Tamsertit tagnit i tuɣalin ɣer talɣiwin n temsertit i tlemdeḍ yakan di temsirin
(iluɣma) yezrin.

Ɣer
01- Aru s tira tasnimeslant ayen yuran s tira tamsislant.
Jeddi Mangellat
Sawleɣ jeddi mangellat
Ay ucbiḥ ger yicekran
Ɣer Wat Yiɣil u Σini
Din i ferrun ddiwan
Nεer jeddi Mangellat
I gnedhen d wi ḍruran
Dictionnaire kabyle- français
J. M. Dallet
02- Aru s tira tasnimeslant ayen yuran s tira tamsislant
Aggur
Acu k-iceɣben ay aggur
Iban ɣef fudem-ik leɣyar
D imeṭṭi ugujil meskin
Mi gettru yeggun amnar
Xas wer ttaggad a mimmi
Yella Rebbi d anejbar.
Dictionnaire kabyle-français
J. M. Dallet
03- Aru s tira tasnimeslant ayen yuran s tira tamsislant
Leḥmegga
M ara yegrireb uzger neɣ tafunast i wabεaḍ di taddart, tettas-d lexṣara tameqqrent; lameεna ma yezla lmacya-
nni qbel attemmurḍes, yezmer a d-yerr kra di txeṣṣart-is. A tt-yečč weḥd-s? Mačči d ayen ara yečč; ihi, lqurub-is d
yiḥbiben-is ferrqen-tt ttixxamin; kul yiwen yettakk leḥq-is ggedrimen akken ad yessifses taxeṣṣart ɣef fin d-usa;
nitni yelha-yasen imi bbwin aksum s rrxa; bab llmacya yelha-yas imi d-yerra kra di txeṣṣart-is.
Dictionnaire kabyle-français
[Link]
04- Aru s tira tasnimeslant ayen yuran s tira tamsislant
Dda Lmulud
Dda Lmulud Rebb a k-yerḥem
Lemqam-ik di lǧennet
Ddunit-ik akk d asirem
I d-ǧǧiḍ a t-nɣellet
Taftilt tessaɣeḍ a tt-neddem
Ur txeppi ur tettmettat.

Belεid At Mejqan
05- Aru s tira tasnimeslant ayen yuran s tira tamsislant
Imsebbwqen
A wi ttweḥḥiden axellaq
Iweḥḥd-it deg msebbwqen
Abεaḍ yerkeb taserdunt
Mi gerna llebsa xfifen
Abεaḍ yusa-d d aεari
Yern imeṭṭulb a t-ḥerṣen
Dictionnaire kabyle-français
J. M. Dallet
06- Aru s tira tasnimeslant ayen yuran s tira tamsislant
- 344 -
Lmut
I wasm ara d-aseḍ a lmut
Ẓẓleɣ di tega m saru
Imεezzan la d-ttasen
Kul tiɣilt la d-serru
Ma d baba yeṣber meskin
Yemma εzizen la tettru

Dictionnaire kabyle-français
J. M. Dallet

07- Sseɣti tira n usefru-agi:


Yemma
Ɣer dduḥ mi d-kna ɣur-i
Ḥulfaɣ i imeṭṭi
D ageffur i d-iɣelli ɣef fudem-iw
S ujhaq tcennu fell-i
Isefra d-ttawi
Akken ad gmunt tissas-iw
Teqqar a wi ddren a mmi
Ayi d-rreḍ tili
S trugza-k a d-yeqqel yiseɣ-iw

Σli Makur

- 345 -
30 Tazwert :

Di tmaziɣt, kra n wawalen d igejdanen, wiyaḍ teqqnen ɣur-sen s tezdit.


Tizdit ...(-) Di temsirt-agi, ad twaliḍ tignatin ideg nessemras tizdit.

Ɣer
(A)
1-Iles-is, d uḥdiq; ul-is, d uḥriq.
2-Win iwumi yemmut baba-s, ha-t deg yirebbi n yemma-s; win iwumi temmut yemma-s, ha-t deg ugudu nnḍen-as.
3-D wigad i ken-yesmunedlen, ass-agi i d-yuɣalen, yid-sen ad tberrzem lesnin.
(B)
1-Win iqesden acewwaḍ, yečča-t; win iqesden ifeggagen, yewwi-ten.
2-Aḥbac, ur t-yekkat buseṭṭaf.
(C)
1-Iεedda-d waḍu, iḍumm-as; iwet-d ugeffur, yessared-as; iwet-d ubruri, yessa-as; adfel, ha-t-a-n iεennec fell-as.
2-Adrim ur teḥbis texriḍt, ur t-ḥesseb d ras lmal; zzit ur d-neɣli si tciṭa, ur as-ttheggi aqellal.
(D)
1-Knant-d tseḍwa ibeεden, tettwakkes lxemsa ɣef yimi.
2-Amek ara n-rzuɣ fell-ak a win ur d-nerzi fell-i.
(E)
1-Nekk yid-k ay aḥbib nefreq, ɣerreb neɣ cerreq, lexdiεa seg-k ay d-tekka.
2-Lqaεa, nedda akk fell-as; igenni, ḥedd ur t-yewwiḍ.
(F)
1-Bu tyuga, ha-t d axemmas.
2-Aql-i am yigider amerrẓu, i tt-yuɣen deg wafriwen.
(G)
1-Yeqqar Crif Ḥamani:
Akka ay teḍra yid-i
Am yimɣi n tili
Ileɣ-is, zegzaw
Ṣṣaba, ur tt-id-yerri.
2-Yerra-iyi-d akessar d asawen.
3-Ruḥ ɣer udrar aberkan, ad tafeḍ dinna yiwet n tjeǧǧigt n wureɣ, awi-as-tt-id i yelli-s n ugellid ad as

Lmed
; Am wakken twalaḍ di temsirin n tjerrumt, kra n wawalen d iferdisen igejdanen n tutlayt ; wiyaḍ teqqnen ɣur-sen s
tezdit( - )12.
)Err tura lwelha-k ɣer yimedyaten n taggayt tamezwarut (A).
;Deg umedya amezwaru, tekka tezdit ger yisem d umqim awṣil n yisem, akka.
Iles-iw (ik, im, is, nneɣ, nteɣ, nwen, nkent, nsen, nsent)
)Err lwelha-k : Deg usget, tezmer tezdit ger yisem d umqim awṣil n yisem ad tettwakkes, acku.
nzemren ad kken gar-asen yiferdisen nniḍen, yecban : - axxam - agi nneɣ
oyezmer umqim awṣil n yisem ad d-yuɣal ɣer tazwara, yecban : - nneɣ uxxam-agi.
;Deg umedya wis sin, tekka tezdit ger yisem n timmarewt « yemma » d umqim awṣil n yisem « s », akka :
yemma-k, m, s, tneɣ, tenteɣ, twen, tkent, tsen, tsent.
)Err lwelha-k : Dagi, ama deg usuf ama deg usget, ger yisem n timmarewt d umqim awṣil n yisem, nessemras tizdit.
Deg umedya wis krad, tekka tezdit ger yisem « ass » d urbib ameskan « agi », akka : - ass-agi / a / nni / nniden.

12
Qqaren-as daɣen ajerriḍ n tuqqna.

- 346 -
)Err lwelha-k : Ger yisem d urbib ameskan « nniḍen », tezmer ad teɣli tezdit acku zemren ad kken gar-asen yiferdisen
– nniḍen, yecban : * axxam-agi nniḍen
* axxam-agi nniḍen
* ha-t-a mmi-s nniḍen …
).Err tura lwelha-k ɣer yimedyaten n taggayt (B).
;Deg umedya amezwaru, tekka tezdit ger umyag d umqim udmawan asemmad usrid, akka :
- yečča-iyi, k, kem, t, tt, aɣ, ken, kent, ten, tent
)Err lwelha-k : Deg umedya-agi, amqim udmawan deffir umyag.
; Ihi, ur tettu ara :
Yettili umqim udmawan deffir umyag, mi ara yili umyag-nni :
n yefti deg yizri ⇑ yečča-t.
o yefti deg wanaḍ ⇑ ečč-it.
p yefti deg wurmir ussid ⇑ itett-it.
q yefti deg wurmir war tazelɣa « ad » ⇑ yečč-it.
;Deg umedya wis sin, tekka tezdit ger umyag d umqim udmawan asemmad usrid, akka:
- ur t-yekkat, ur iyi-yekkat, ur k-yekkat…
) Err lwelha-k : Deg umedya-agi, amqim udmawan s dat umyag.
Ihi, ḥader ad tettuḍ:
Yettili umqim udmawan asemmad usrid, mi ara yili umyag-nni:
ntezwar-as tzelɣa n wurmir « ad / ara » : ad t-yawi.
oTezwan-as tzelɣa n tibawt « ur » : ur t-yekkat.
pYezwar-as umqim amassaɣ « i / wi » : Tixsi ɣef wakken d- nnan : d aidammen-is i tt-yenɣan.
qYezwar-as umlal « la »(2) : la t-yekkat.
)Err lwelha-k ɣer yimedyaten n taggayt (C).
;Deg umedya amezwaru, tekka tezdit ger umyag « iḍumm » d umqim udmawan asemmad arusrid « as », akka :
- iḍumm –- as.
- yessa –- as.
) Err lwelha-k : Deg umedya-agi, amqimù udmawan asemmad arusrid deffir umyag.
Ihi, ur tettu ara:
Yettili umqim udmawan deffir umyag, mi ara yili umyag-nni:
yefti deg yizri : yessa-as.
yefti deg wanaḍ : ssu-as.
yefti deg wurmir ussid : itezzi-as.
yefti deg wurmir war tazelɣa « ad » : yini- as
Deg umedya wis sin, tekka tezdit ger umyag d umqim udmawan asemmad arusrid, akka : ur as –- ttheyyi.
Err lwelha-k : Deg umedya-agi, amqim udmawan asemmad arusrid s dat umyag. Ihi, ḥader ad tettuḍ :
Yettili umqim udmawan asemmad arusrid s dat umyag, mi ara yili umyag-nni :
Tezwar-as tzelɣa n wurmir « ad / ara » : - ad as - ǧǧuǧgen wussan.
Tezwar-as tzelɣa n tibawt « ur » : ur as –- ttheyyi
Yezwar-as umqim amassaɣ « i /wi » :
- wi awen –- yennan d acu i d tafat, init-as d iɣallen yeddukklen.
- win i ak - yefkan lebṣel, efk-as ticcert.
Yezwar-as umalal « la » :
Tettcekkireḍ-iyi-d jeddi-k.
D yimawlan-ik.
Nekk la ak-in-smeḥsiseɣ
Tewwiḍ-iyi di lemm-ik.
Tesεerqeḍ-iyi jeddi ur t-ssineɣ.

Ihi :
Ger umyag d umqim udmawan :
- usrid / arusrid
- deffir / sdat umyag ;
nessemras tizdit ( - )

- 347 -
)Err lwelha-k ɣer yimedyaten n taggayt (D).
;Deg umedya amezwaru, tekka tezdit ger umyag d tzelɣa n tnila, akka :
- knant - d
;Deg umedya wis sin, tekka tezdit ger umyag d tzelɣa n tnila, akka:
- ara n –- rzuɣ
- ur d -– nerzi

)Err lwelha-k :
1 - Am wakka tettwaliḍ deg umedya-agi wis sin, tizelɣiwin n tnila d « d / n ».
2 - Tizelɣiwin n tnila « d / n » ttawint « i » mi ara d-mseḍfarent d umqim udmawan asemmad usrid, ttuɣalent « id
/ in », akka:
- Tesweqεeḍ-t s yifassen-ik, kkes-it-id s wuglan-ik.
- Ad kem-in-εeqleɣ ger tullas, fell-am ad cfunt wallen-iw.
3 - Am wakka tettwaliḍ deg yimedyaten-agi, tazelɣa n tnila-am umqim udmawan asemmad usrid/arusrid- tettezzi-
as i umyag:
a / Tettili deffir-s, mi ara yili umyag-nni:
yefli deg yizri : knant –- d, ruḥeɣ - n …
yefli deg wanaḍ : as –- d …
yefli deg wurmir ussid : yettas - d
yefli deg wurmir war tazelɣa « ad » :

Yeqqar Ccix Muḥend u Lḥusin :


« win i as-yennan i lwali
Efk-iyi-d ayen ur nelli
Am win ara as-yinin i ufellaḥ
Qqen tayuga tkerzeḍ-iyi-d igenni »
b / Tettili s dat-s, mi ara yili umyag- nni:
Tezwar-as tzelɣa n wurmir « ad / ara » :
Yeqqar Sliman Σazem :
« Ttxil-wen ḍeggret-iyi-d amrar
Tedεum-iyi ad n - uɣaleɣ … »
Tezwar-as tzelɣa n tibawt « ur » : ur d- yusi, ur d - iceyyeε .

Yezwar-as umqim amassaɣ « i / wi » :


- wi d - yusan yeddem amur-is
- D ayen txedmeḍ i d - temlaleḍ
Yezwar-as umalal « la » :
- La d - ttawḍen yinebgawen
4 -Ma temlal-d tzelɣa n tnila « d / n » d umqim udmawan asemmad usrid, ad ten-narez di sin s amyag s tezdit,
akka:
- Ṣṣaba ur tt-id-yerri.
5 - Ma temlal-d tzelɣa n tnila « d / n » d umqimudmawan asemmad arusrid, ad ten-narez di sin s amyag s tezdit,
akka:
- Yerra-iyi-d akessar d asawen.
6-Ma temlal-d tzelɣa n tnila d/n d umqim udmawan usrid d urusrid,ad ten-narez di tlata s amyag s tezdit, akka:
-Uzneɣ-ak-t-in udlis-nni.
Ihi :
Anida / akken tebɣu tili tzelɣa n tnila, gar-as d umyag, nessemras tizdit (-).

) Err tura lwelha-k ɣer yimedyaten n taggayt (E).


; Deg umedya amezwaru, tekka tezdit ger tenzeɣt d umqim awṣil n tenzeɣt, akka
- yid-i, k, m, s, neɣ, nteɣ, wen, kent, sen, sent.
- fell-i, ak, am, as, aɣ (aneɣ), anteɣ, awen, akent, asen, asent.

- 348 -
)Err lwelha-k ɣer yimedyaten n taggayt (F):
; Deg umedya amezwaru, tekka tezdit ger umeskan udmawan « ha » d uwṣil-is yemmalen udem d wanida tella
tɣawsa-nni i d-nessken yis-s, akka :

Anida ?
Udem da ɣer da ɣer din din dihin
1 SF
2 SG
2 [Link]
2 [Link]
2 [Link]
2 [Link]
3 [Link] ha-t-a ha-t-a-ya ha-t-a- ha-t-a-n ha-t
yen
3 [Link] ha-tt-a ha-tt-a- ha-tt-a- ha-tt-a-n ha-tt
ya yen
3 [Link] ha-ten- ha-ten-a- ha-ten-a ha-ten-a ha-ten
a/i ya -yen -n ha-tent
3 [Link] ha-tent- ha-tent-a ha-tent-a ha-tent-
a/i -ya -yen a-n

; Deg umedya wis sin, tekka tezdit ger umeskan « aql » d uwṣil-is yemmalen udem d wanida tella tɣawsa-nni i d-
nessken yis-s, akka :

Udem Anida ?
da ɣer da ɣer din din dihin
1 SF aql-i (iyi) Aql-iyi-n
2 SG aql-aɣ Aql-aɣ-n
(aneɣ)
2 [Link] aql-ak aql-ak aql-ak
-id
2 [Link] aql-akem aql-
akem
aql-akem
-id
2 [Link] aql-aken aql-
aken aql-aken
-id
2 [Link] aql-akent aql-
akent
-id aql-akent

3 [Link]
3 [Link]
3 [Link]
3 [Link]

Ha-tent-a kra n talɣiwin nniḍen ideg nessemras tizdit :


1- – Ger umqim n tuttra d uwṣil-is
- Acu-t wass-a ?
2- Ger umernu n tuttra d uwṣil is
- Anida-ken a wid ur nqebbel ddel ?
- Anida-t ubrid n tnaṣlit ?

- 349 -
Cfu

Tettekk tezdit ger :


Yisem d umqim awṣil n yisem.
Yisem d urbib ameskan.
Umyag d umqim asemmad usrid/arusrid
Umyag d tzelɣa n tnila.
Umeskan d umqim n wudem.
Umqim n tuttra d umqim n wudem.
Umernu n tuttra d umqim n wudem.

Ssefru
1- Ɣer tifyar tsemdeḍ tafelwit i d-iteddun :

Tizdit ger:
Yisem d urbib

Umyag d tzelɣa

d
d

d
D umqim usrid

umqim arusrid

Umeskan
ameskan
Yisem d

Tenzeɣt
uwṣil-is
wudem
Umyag

Umyag

umqim
tanfalit
Tafyirt

n tnila
Uwṣil

1- Win i ak-yefkan lebṣel, efk-as ticcert


2- Lxir d ccer d atmaten, akken i ddukkulen, ar d tesbelεeḍ tirẓaganin ara d-ggrint tẓidanin.
3- Ddu d useεdi, ad taɣeḍ di sseεd-is; ddu d umcum, ad taɣeḍ di ccum-is.
4- Ddu d uḍar-ik.
5- Ala udi d tament i d-iteffɣen seg yimi-s.
6- Idrimen-is am waman n udfel.
7- Win yesεan, ad as-yesdum Rebbi; win ur nesεi, ad as-d-yefk Rebbi.
8- Semmḥeɣ-ak am uyefki teṭṭḍeḍ deg yidmaren n yemma-k.
9- Ḥellaɣ-t-id s tderra n yifassen-iw.
10- Adfel, lḥu-as ; ageffur, ddari-as.
11- Win iḍeggren gma-s s nncaf, ad fell-as yettnadi ur t-yettaf.
12- Akli ɣer yemma-s yif sidi-s .
13- D lfeεl-ik i d-temlaleḍ.
14- Yemma-s, temmal i yelli-s; tagujilt, temmal i yixef-is.
15- Lhi-d di lhemm n wass-a, sseggri win n uzekka.
16- Wessaɣ-k a bu yiwet n tiṭ, ur ggan yis-s deg utemmu.
17- Tixsi ɣef wakken d-nnan, d idammen-is i tt-yenɣan.
18- Ma fkiɣ-as-tt i umerkanti, ur zmireɣ i llzum-is; ma fkiɣ-as-tt i yigellil, ur zmireɣ i laẓ-is.
19- Mi d-iban urgaz deg-neɣ, amzun mačči nne, d nekkni i d-izewwiren ɣer-s.
20- Win i awen-yennan d acu i d tafat, init-as d iɣallen yeddukklen.

2- Ssemres tizdit deg umkan-is :


™ Awer d iger yiger ik asennan, ma ulac ad t tmegreḍ s ufus.
™ Win iwumi teḥkiḍ taḍellaεt, ad ak d yeḥku tajemmaεt.
™ D ayen i ken yesbezgen i aɣ yesseḥlulin.
™ Win yeččan lḥeq is, yeqqen tiṭ is.
™ Mi d ilul tgem as isem.
™ Ma yif ik gma k leɣrus, heggi d amgud i ttelqim.
- 350 -
™ Lebɣi nneɣ, meqqer ; ul nneɣ, meẓẓi.
™ Ma yella yeshel ak walluy, ḥader iman-ik di trusi.
™ Yufa umger titar is.
™ Igenni nneɣ ad d yefk itri, ad t id nerr d aεdaw fell aɣ.
™ D tiktiwin n warraw im,i am yerwin allaɣ im, kul yiwen akken la ifettu.
™ Axxam d axxam nne, aqjun yesseglal fell-aɣ.

3- Ssemres tizdit deg umkan-is :


.Sidna Yub
Teḍra yid k ay ul iw, am sidna Yub ɣef ḥkan :
mi d teɣli deg s twekka, yini-as : ečč deg i
ḥelleɣ am ! Mi am yefka Lhal aksum iw, d acu n lḥir deg-m yellan.

4- Ssemres tizdit deg umkan-is :


.Yenna umedyaz :
« Yeǧǧa iyi d jeddi abernus
Abernus i as d yeǧǧa baba s
Yenna iyi d ḥader it ɣef wammus
Ma yumes teɣli lqima s »

5- Ssemres tizdit deg umkan-is :


Yenna umedyaz :
« Tettcekkireḍ iyi d jeddi k d yimawlan ik
Nekk la ak in smeḥsiseɣ
Tewwiḍ iyi di lemm ik
Tesεerqeḍ iyi jeddi ur t ssineɣ »

6- Ssenfel isem s umqim udmawan :


Fkiɣ i yiɣeblan awal.
™ Rriɣ tablaḍt i wul .
™ Yura tabrat i umeddakkel-is.
™ Yeswa qeḍran d yilili.

7- Ssenfel isem s umqim udmawan :


™ Sseftutsemt aɣrum i tyaziḍt.
™ Sseftutsemt aɣrum i uyaziḍ.
™ Sseftutsemt aɣrum i tyuzaḍ.
™ Sseftutsemt aɣrum i yiyuzaḍ.
™ Fkemt iwzan i tyaziḍt.
™ Fkemt iwzan i tyuzaḍ.
™ Fkemt iwzan i uyaziḍ.
™ Fkemt iwzan i yiyuzaḍ.
™ Sseftutemt tileqmatin i tyaziḍt.
™ Sseftutemt tileqmatin i tyuzaḍ.
™ Sseftutemt tileqmatin i uyaziḍ.
™ Sseftutemt tileqmatin i yiyuzaḍ.

8- Sseɣti tuccḍiwin ma llant :


Yeqqar Maεtub Lwennas :
« Ddu d-ubridik a lḥif
Neɣra neḥfeḍ di tussnak
Nsemmeḥak tidi d-wadif
Miɣ temliḍ tizi n leslak ».

- 351 -
Sseɣti
1- Tizdit ger

d
n

d
n

d
[Link]
[Link]
Yis.d uwṣil
Tanfalit

Umeskan

Tenzeɣt
uwṣil-is
wudem
Umyag
umqim

umqim
Umy.d

Umy.d

tzelɣa
Yis.d

tnila
i ak-yefkan X
1 efk-as X
2 ara d-ggrint X
3 sseεd-is/ ccum-
is X
4 uḍar-ik X
i d-itellɣen X
5 seg yimi-s X
6 idrimen-is X
ad as-yesdum
7 X
ad as-d-yefk
X X
semmḥeɣ-ak
8 X
yemma-k X
ḥellaɣ-t-id X X
9 yifassen-iw X
10 lḥu-as/
ddari-as X
gma-s X
11 ad fell-as X
ur t-yettaf X
12 yemma-s/
sidi-s X
lfeεl-ik X
13 i d-temlaleḍ X
14 yemma-s/
yelli-s/ X
i yixef-is
lhi-d X
15 n wass-a X
weṣṣaɣ-k X
16 yis-s X
ɣef wakken d-
17 nnan X
d idammen-is
X
i tt-yenɣan X
fkiɣ-as-tt X X
Llzum-is X
18 fkiɣ-as-tt X X
laẓ-is X
mi d-iban X
deg-neɣ X
19 i d-izewwiren x

ɣer-s X
i awen-yennan
20 X
init-as X
- 352 -
2- Ad smerseɣ tizdit.
™ Awer d-iger yiger-ik asennan, ma ulac ad t-tmegreḍ s ufus.
™ Win iwumi teḥkiḍ taḍellaεt, ad ak-d-yeḥku tajemmaεt.
™ D ayen i ken-yesbezgen i aɣ-yesseḥlulin.
™ Win yeččan lḥeq-is, yeqqen tiṭ-is.
™ Mi d-ilul tgem-as isem.
™ Ma yif-ik gma-k leɣrus, heggi-d amgud i ttelqim.
™ Lebɣi nneɣ, meqqer ; ul nneɣ, meẓẓi.
™ Ma yella yeshel-ak walluy, ḥader iman-ik di trusi.
™ Yufa umger titar-is.
™ Igenni nneɣ ad d-yefk itri, ad t-id-nerr d aεdaw fell-aɣ.
™ D tiktiwin n warraw-im, i am-yerwin allaɣ-im; kul yiwen akken la ifettu.
™ Axxam d axxam nneɣ13, aqjun yesseglaf fell-aɣ.
™
3- Ad smerseɣ tizdit.
Sidna Yub
Teḍra yid-k ay ul-iw, am sidna Yub ɣef ḥkan: mi d-teɣli deg-s twekka, yini-as: ečč deg-i ḥelleɣ-am! Mi am-yefka Llah
aksum-iw, d acu n lḥir deg-m yellan.

4- Ad smerseɣ tizdit.
Yenna umdyaz :
«Yeǧǧa-iyi-d jeddi abernus
Abernus i as-d-yeǧǧa baba-s
Yenna-iyi-d ḥader-it ɣef wammus
Ma yumes teɣli lqima-s ».

5- Ad smerseɣ tizdit.
Yenna umedyaz :
« Tettcekkireḍ-iyi-d jeddi-k d yimawlan-ik
Nekk la ak-in-smeḥsiseɣ
Tewwiḍ-iyi di lemm-ik
Tesεerdeḍ-iyi jeddi ur t-ssineɣ ».

6- Ad snefleɣ isem s umqim udmawan.

™ Fkiɣ i yiɣeblan awal. ⇒ Fkiɣ-asen-t.


™ Rriɣ tablaḍt i wul . ⇒ Rriɣ-as-tt.
™ Yura tabrat i umeddakkel-is. ⇒ Yura-as-tt.
™ Yeswa qeḍran d yilili. ⇒ Yeswa-ten.
Err lwelha-k :
Ma yemlal-d umqim udmawan usrid d urusrid, d arusrid i izewwiren.

7- As snefleɣ isem s umqim udmawan.

™ Sseftutsemt aɣrum i tyaziḍt ⇒ Sseftutsemt-as-t


™ Sseftutsemt aɣrum i uyaziḍ ⇒ Sseftutsemt-as-t
™ Sseftutsemt aɣrum i tyuzaḍ ⇒ Sseftutsemt-asent-t
™ Sseftutsemt aɣrum i yiyuzaḍ ⇒ Sseftutsemt-asen-t
™ Fkemt iwzan i tyaziḍt ⇒ Fkemt-as-ten
™ Fkemt iwzan i tyuzaḍ ⇒ Fkemt-asent-ten
™ Fkemt iwzan i uyaziḍ ⇒ Fkemt-as-ten
™ Fkemt iwzan i yiyuzaḍ ⇒ Fkemt-asen-ten
™ Sseftutsemt tileqmatin i tyaziḍt ⇒ Sseftutsemt-as-tent
™ Sseftutsemt tileqmatin i tyuzaḍ ⇒ Sseftutsemt-asent-tent
™ Sseftutsemt tileqmatin i uyaziḍ ⇒ Sseftutsemt-as-tent
™ Sseftutsemt tileqmatin i yiyuzaḍ ⇒ Sseftutsemt-asen-tent

13
Am wakken id-nenna yakan, mi ara yili umqim awṣil n yisem d asget, tɣelli tezdit.

- 353 -
8- Ad sseɣtiɣ tuccḍiwin :
Yeqqar Maεtub Lwennas :
« Ddu d ubrid-ik a lḥif
Neɣra neḥfeḍ di tussna-k
Nsemmeḥ-ak tidi d wadif
Mi aɣ-temliḍ tizi n leslak ».

- 354 -
31 Tazwert :

Di temsrit-agi, riɣ ad d-jebdeɣ lwelha-k ɣer yiwet n temsalt, ulamma d


Isem amaẓlay tagejdant, ur tefri ara di tira n tutlayt-nneɣ : d tira n yismawen
imaẓlayen.

Ɣer
Si Muḥend u Mḥend
Si Muḥend u Mḥend d mmi-s n Mḥend Ameẓyan n At Ḥamaduc akked Faṭima n At Saεid.
Ilul ger useggas 1840 d1845 di taddart n Yicerεiwen, tama n Tizi Raced, di Larebεa n At Yiraten.
Iseggasen 1857 d 1871 beddlen aṭas di tmeddurt n Si Muḥend u Mḥend i yuɣalen d amenṭran:Yettawi yettarra ger
tmurt n Leqbayel, Lezzayer d Σennaba. Yewweḍ ula ɣer Tunes anida yella gma-s amaẓuẓ Akli.
Yemmut di Sbiṭar n Micli ass n 28 di dujamber 1906.

Lmed
)Err lwelha-k ɣer wawalen yeɣman s uzeggaɣ deg uḍris-a.
; Mmalen :
n- isem n umdan
o- isem n umkan
; - Anida bɣun ilin, beddun akk s usekkil ameqqran. Nesswal-asen « ismawen imaẓlayen »14
; Am wakken i twalaḍ di tezwert n temsirt-agi, tira n yismawen imaẓlayen, d yiwet ger temsal mazal nefri di tira n
tutlayt nneɣ. Ayen i d-yellan ar ass-a, d isumar kan, di leεḍil ad d-yili unadi lqayen ara d-ḍefren yiwellihen. Ha-tent-a
kra n temsal mazal nefri ar ass-a:
n Amek ara naru ismawen n yimdanen d yismawen n yimukan?
™ Akken uran deg waddad aɣarim ?
™ Akken ttwanṭaqen ?
™ Ma yella akken ttwanṭaqen, s wacu n tutlayt ?
- S taεrabt ? Ṣṣin
- S tefransist ? Cin
- S teqbaylit ? Cinwa…
o Amek ara naru ismawen uddisen ?
¾S tira tasnimeslant ?
Amedya :Iɣil n Wammas, Agni n Yiɣran, Lεinṣer n Wakli …
¾S tira tamsislant ?
Amedya : Iɣil Bbwammas, Agni ggeɣran, Lεinṣer Bbwakli …
. Ma yella s tira tasnimeslant, anwa asekkil deg yisem wis sin ara naru s tira tameqqrant ?
¾ D amezwaru ? Ilul deg Yicerεiwen
¾ D wis sin ? Ilul deg yIcerεiwen
p Amek ara naru ismawen imaẓlayen iberraniyen?
¾Akken ttwanṭaqen s tutlayt taberranit ?
¾ Ad ttumazɣen ?
¾ Ma yella ttumazɣen, amek ara naru ismawen imaẓlayen ideg llan yisekkilen« P.V.O … » ?
&Tuttriwin-agi merra iger-itent-id ugraw n l’INALCO,1998 i unadi. Aql-aɣ nettraǧu iwellihen.

Cfu
Isem amaẓlay : d isem n umdan, n umkan, n udlis, n uɣmis, n usaru, n tesɣunt …
Isem amaẓlay : anida yebɣu yili di tefyirt, ibeddu s usekkil ameqqran.

14
* Tira n yismawen imaẓlayen d yiwet ger temsal mazal nefri di tutlayt nneɣ. Tewwi-d ad d-yili fell-as unadi lqayen. Uɣal ɣer yiwellihen n
l’INALCO, 1998.

- 355 -
Ssefru
1- Ssemres asekkil ameqqran anida ilaq.

™ Ccix muḥend u lḥusin ilul ger 1830 d 1840 di texliǧt at ḥmed, n taddart taqqa, di lεerc n at yeḥya.
™ Immut lmulud n at mεemmer ass n 25 di furar 1989 di εin ddefla, mi d-yuɣal si tmurt n lmerruk.
™ Yettwanɣa maεtub lwennas ass n lexmis 28 di yunyu 1998 di tala bunan, deg ubrid-is s at dwala.
™ Racid εellic, yura ungal faffa d wungal asfel. εmer mezdad, netta yura iḍ d wass, tagrest urɣu, tuɣalin.
™ ∑ebderreḥman bugermuɣḥ yessufeɣ-d asaru tawrirt yettwattun, belqasem ḥeǧǧaǧ yessufeɣ-d asaru macalu , ma d
εezdin meddur, netta yessufeɣ-d adrar n baya.
™ Agraw adelsan amaziɣ yessufeɣ-d tasɣunt izen amaziɣ, ma d tiddukla tadelsant jeddi εebdelmalek, tessufeɣ-d
tasɣunt iles umaziɣ ; ma d aseqqamu unnig n timmuzɣa, yessufuɣ-d tasɣunt timmuzɣa.

2- Smed ilem.
….., d yiwet ger tmura n yilel agrakal. Tezzi-as-d seg usammer tmurt n …… . Seg umalu, d tamurt n ….d tmurt
n…….Seg ugafa, d ilel …….Seg unẓul, d tamurt n ……d tmurt n …..

3- Efk-d iswawen n tmura n Tmazɣa.

4- Efk-d(5) yismawen n temnaḍin timazɣawalin di Lezzayer.

5- Efk-d (5) n yimura i yettarun s tmaziɣt.

6- Efk-d (5) n yicennayen imeqqranen di Lezzayer.

7- Err-d ɣef tuttriwin-agi :


- Acu-ten yiɣmisen i teqqareḍ ?
- Teɣriḍ kra n tesɣunt s tmaziɣt ? D acu-tt ?
- Teɣriḍ kra n yidlisen s tmaziɣt ? D acu-ten ?

Sseɣti
1-
™ Ccix Muḥend u Lḥusin, ilul ger 1830 d 1840 di texliǧt At Ëmed, n taddart Taqqa, di lεerc n At Yeḥya.
™ Immut Lmulud n At Mεemmer ass n 25 di furar 1989 di ∑in Ddefla, mi d-yuɣal si tmurt n Lmerruk.
™ Yettwanɣa Maεtub Lwennas ass n lexmis 28 di yunyu 1998 di Tala Bunan, deg ubrid-is s At Dwala.
™ Racid ∑ellic, yura ungal Faffa d wungal Asfel. ∑mer Mezdad, netta yura Iḍ d wass, Tagrest Urɣu, Tuɣalin.
™ ∑ebderreḥman Bugermuɣḥ yessufeɣ-d asaru Tawrirt Yettwattun, Belqasem Ëeǧǧaǧ yessufeɣ-d asaru Macalu , ma
d ∑ezdin Meddur, netta yessufeɣ-d Adrar n Baya.
™ Agraw Adelsan Amaziɣ yessufeɣ-d tasɣunt Izen amaziɣ, ma d tiddukla tadelsant Jeddi ∑ebdelmalek, tessufeɣ-d
tasɣunt Iles umaziɣ ; ma d Aseqqamu Unnig n Timmuzɣa, yessufuɣ-d tasɣunt Timmuzɣa.

2- Ad semdeɣ ilem s wawal ilaqen.


Lezzayer, d yiwet ger tmura n yilel agrakal. Tezzi-as-d seg usammer tmurt n Tunes d tmurt n Libya. Seg umalu, d
tamurt n Lmerruk d tmurt n Ṣṣehra n umalu. Seg ugafa, d ilel agrakal. Seg unẓul, d tamurt n Nijer d tmurt n Mali.
3- Ha-tent-a tmura n Tmazɣa :
Lezzayer, Lmerruk, Tunes, Libya, Ṣṣehra n umalu, Muriṭanya, Tigzirin tikanariyin…
Tamawt : Err-d keččini / kemmini ɣef yiluɣma-nniḍen.

- 356 -
32 Tazwert :

Di temsirt-agi, ad twaliḍ yiwet n temsalt, ulamma d tagejdant, aṭas n wid


Asigez ur as-ntegg ccan di tira : asigez. Yis-s i nezmer :
nad d-nɣer aḍris akken iwata
oad negzu aḍris akken iwata…

Ɣer

… ( ) - , . ; ? ! : « »
™ Acu temmal tuggna-agi ?
- Temmal isɣalen s usigez
™ Err lwelha-k ɣer tefyar i d-iteddun i wakken ad twaliḍ azal n yisɣalen-agi di tefyirt :
1- Yugi ad iruḥ.
2- Yugi, ad iruḥ.
Acu : twalaḍ ?
&yemgirred unamek nsent.
™ Am wakken ara twaliḍ deg udlis n tjerrumt « taseddast », deg umedya amezwaru, asumer amezwaru « yugi » ɣur-s
tawuri deg usumer wis sin « ad iruḥ ». Asumer amezwaru, d asumer agejdan ma d wis sin, d asumer imsentel.
Nessawal i tefyirt am tagi : « tafyirt tasemmadt tusridt », yeggar-itt-id umyag ameskar amzun akken teṭṭef adeg n
yisem asemmad usrid. Tuqqna ger sin n yisumar tella-d s unamek kan. Di tefyirt tis smat, tuqqna ger sin yismuar
tella-d s tefrayt ( , ).

™ Err tura lwelha-k ɣer unamek n snat n tefyar.


Acu i twalaḍ ?
- di tefyirt tamezwarut : ur yettruḥu ara
- di tefyirt tis snat : ad iruḥ / yugi ad yeqqim
™ Acu yessemgirrden gar-asent ?
- d tafrayt ( , )
™ Err lwelha-k ɣer umedya-agi wis sin :
1 - Ɣur-k axxam di tmurt.
2 - Ɣur-k axxam di tmurt ?
3 - Ɣur-k axxam di tmurt !
Acu i twalaḍ ?
- Anamek n tefyar yemgirred almend n usɣal n
usigez iyes tekfa yal tafyirt , akka :
-di tefyirt tamzwarut : d isalli.
-di tefyirt tis snat : d asesten.
-di tefyirt tis kradet : d abhat.
Ihi :

Isɣalen n usigez, zemren ad sneflen anamek n tefyirt.

Isɣalen n usigez :

Asɣal Isem-is amkan i yettaɣ di Tawuri ines


tefyirt
agaz n taggara Yemmal taggara n tefyirt
. taggara tamseɣrut neɣ tafyirt
tamanaḍt.
agaz n taggara Yemmal taggara n tefyirt
? usesten n usesten.
- 357 -
agaz n ubhat taggara Yemmal taggara n tefyirt
n ubhat i yessenfalayen :
. abhat
! . afrayen : tumert,
tasnit…
ticert, tafrayt ammas Tetteqqen awal s awal,
, asumer s asumer…
agaz d tefrayt ammas Tetteqqen sin yisumar di
; tefyirt tuddist.
sin wagazen ammas Mmalent :
- asegzi
: - inaw usrid deg
udiwenni…
agazen n tazwara/ Mmalent :
… wagal ammas/ - timerna
taggara - agzam n umeslay.
tuccar n tazwara d taggara - Mmalent tazwara d
ubdar taggara n yinaw mi
ara t-id-nawi akken
i t-id-yenna bab-is
« » - Nzewwiren-asent
sin wagazen ( : )
tacciwin tazwara d tagara Yis-sent i nezmer ad
( ) nessinef awal neɣ
tafyirt… deg uḍris.
ajerriḍ tazwara - Nesseqdac-it deg
udiwenni yal mi ara
ibeddel umsiwel
- - Yezmer ad yeṭṭef
deg n tacciwin deg
uḍris.

Ssefru

1- Ssemres isɣalen n usigez almend n unamek n tefyirt.


™ Ur xeddem lxir i win itettun ur xeddem ccer i win iceffun
™ Mi d-tewweḍ tεacurt ad ttbeddayen warrac ɣef tebbura n wid yesεan lmezyud ad qqaren Σacur Σacur efk-iyi-d cwiṭ
uḥeddur ad awen-yeǧǧ Rebbi abɣur
™ Yenna-as wuccen ha-tt-a-ya ccetwa ur sεiɣ lmal ara teɣder tefrut ur sεiɣ tameṭṭut iwumi ara d-awiɣ lqut mi d-yeɣli
udfel ad ṭṭseɣ, ad rreɣ tabburt
™ Ya ḥesrah ɣef zik-nni
™ D kra i d-yewten leεca
™ Leḥlal am seksu n yirden di tbaqit i yettnerni leḥram am yijdi n wasif si ger yifassen i d-iɣelli
™ Iggul ɣef uksum yemceḥ lmerqa
™ Zerεen amenzu rnan aqlib
™ Acu i d-tessuliḍ ay aqerraḍ D tiɣersi n ssebbaḍ.
™ D targit yurga uɣyul tameddit iqqen axelxal ṣṣbeḥ yufa-t-id d cckal
™ Ma yeggul deg-k urgaz tselkeḍ ma teggul deg-k tmeṭṭut lḥesleḍ
™ Tenna-as tzemmurt i tqabact tgezmeḍ-iyi Terra-as-d seg-m afus
™ Ma tḥemmleḍ-iyi ur iyi tettbibbit ɣer Mekka ma tkerheḍ-iyi ur iyi-teqqazeḍ aẓekka
™ Igenni nneɣ ad d-yefk itri ad t-id-nerr d aεdaw fell-aɣ
™ Azul
™ Ih
™ Ala
™ Tanemmirt
™ Ay tecbeḥ tefsut.
™ Akka
™ Ɣiwel
™ Qqim di lehna

- 358 -
2- Semres isɣalen n usigez deg uḍris i d-iteddun:
Ssuq amerbuḥ
Faṭima Lεeslama-k a mmi Ssuq amerbuḥ
Racid Ay a setti aṭas n lɣaci i yellan
Faṭima D acu i d-tewwiḍ si ssuq
Racid Uɣeɣ-d ajewwaq d tmekḥelt
Faṭima D aya i d-tewwiḍ
Racid Ala Rniɣ-d aqerru n uzger
Faṭima Wi ak-yefkan idrimen
Racid Yefka-iyi-d xali yusef yerna-iyi-d dadda Ɛli
Faṭima Ay a lxir-iw D argaz
Racid Jeddi yuɣ-iyi-d kawkaw Ax a setti
Faṭima Ala a mmi ulac ɣur-i tuɣmas
Nadya Ay argaz ddu d Racid ɣer nanna-s
Faṭima Ini-as imensi ɣur-neɣ ass-a imi d ssuq-is amezwaru
Tikkest : Tizi n wuccen.

Ssefru
1- Ad smerseɣ isɣalen n usigez.
™ Ur xeddem lxir i win itettun, ur xeddem ccer i win iceffun.
™ Mi d-tewweḍ tεacurt, ad ttbeddayen warrac ɣef tebbura n wid yesεan lmezyul, ad qqaren : « Σacur,Σacur, efk-iyi-d
cwiṭ uḥeddur, ad awen -yeǧǧ Rebbi abɣur ! »
™ Yenna-as wuccen : ha-tt-a ccetwa, ur sεiɣ lmal ara teɣder tefrut, ur sεiɣ tameṭṭut iwumi ara d-awiɣ lqut ; mi d-yeɣli
udfel, ad ṭṭseɣ, ad rreɣ tabburt.
™ Ya ḥesrah ɣef zik-nni !
™ D kra i d-yewten leεca !
™ Leḥlal am seksu n yirden, di tbaqit i yettnerni ; leḥram am yijdi n wasif, si ger yifassen i d-iɣelli.
™ Yeggul ɣef uksum, yemceḥ lùmerqa.
™ Zerεen amenzu, rnan aqlib.
™ Acu i d-tessuliḍ ay aqerraḍ ? D tiɣersi n ssebbaḍ.
™ D targit yurga uɣyul : tameddit yeqqen axelxal, ṣṣbeḥ yufa-t-id d cckal.
™ Ma yeggul deg-k urgaz, tselkeḍ; ma teggul deg-k tmeṭṭut, tḥesleḍ.
™ Tenna-as tzemmurt i tqabact: tgezmeḍ iyi! Terra-as-d: seg-m afus !
™ Ma tḥemmleḍ-iyi, ur iyi- tettbibbiḍ ɣer Mekka ; ma tkerḥeḍ-iyi, ur iyi- teqqazeḍ aẓekka.
™ Igenni nneɣ ad d-yefk itri, ad t-id-nerr d aεdaw fell-aɣ.
™ Azul !
™ Ih !
™ Ala !
™ Tanemmirt !
™ Ay tecbeḥ tefsut !
™ Akka !
™ Ɣimel !
™ Qqim di lehna !
2- Ssemres isɣalen n usigez deg uḍris.
Ssuq amerbuḥ !
Faṭima - Lεeslama-k a mmi ! Ssuq amerbuḥ !
Racid - Ay a setti, aṭas n lɣaci i yellan !
Faṭima - D acu i d-tewwiḍ si ssuq ?
Racid - Uɣeɣ-d ajewwaq d tmekḥelt .
Faṭima - D aya i d-tewwiḍ ?
Racid - Ala! Rniɣ-d aqerru n uzger.
Faṭima - Wi ak-yefkan idrimen ?
Racid - Yefka-iyi-d xali yusef, yerna-iyi-d
dadda Ɛli.
Faṭima - Ay a lxir-iw ! D argaz !
Racid - Jeddi, yuɣ-iyi-d kawkaw. Ax a setti !
Faṭima - Ala a mmi ! ulac ɣur-i tuɣmas.
Nadya - Ay argaz, ddu d Racid ɣer nanna-s.
Faṭima - Ini-as imensi ɣur-neɣ ass-a imi d ssuq-is amezwaru.
Seg « Tizi n wuccen »

- 359 -
Tura, ad ak-d-sumreɣ yiwen uḍris deg ara tafeḍ tuget n yisɣalen n usigez.

Tamɣart d teslit-is
Teεweq amek ara tessefru tamsalt—-nni. Zrin wussan, rnan wiyaḍ, armi d yiwen wass, tfaq temɣart i teslit-is
tettaker ! Tettaker seg yikufan tazat, awren …
« D acu ara teffreḍ a tamɣart deg uqerru ? »
Ihi amek ur as-tettfaq, mi d tadimt i tettarra i ukufi, yal tikkelt trennu tselleɣ-itt s ljebs, tettaf-itt tettwakkes.
Lḥasun akken i tella : tislit tettaker tagella, tamɣart tfaq ; yettwaker uxxam-is seg…daxel. Dɣa ula d aslugi ass-
nni, yeǧǧa-d awal i yineggura : « Asmi d-tettekk takerḍa seg tewwurt akkin, ttarraɣ fell- awen lada, ma d tura…ula ara
d-xedmeɣ ! »
« Ttif aɣilif wala nndama », i tenna temɣart deg wul-is. Degmi i tmeyyez, tmeyyez armi i as-d-tufa tifrat i
taluft-nni.
Azekka-nni d ass n ssuq. Yekker mmi-s ad yeffeɣ, tenṭeq temɣart, tenna-as :
- Aha !
- D acu i tebɣiḍ a yemma ? i as-yenna mmi-s.
- Aɣ-iyi-d itbir !
- Itbir ! D acu ara txedmeḍ yis-s ?
- Ad as-semmiɣ …
- Amek ? i as-yenna urgaz..
- Ad as-semmiɣ « Neẓra neffer ».
Tislit din din tfaq ; tenṭeq ula d nettat, tenna-as :
- Ihi, ula d nekk rnu-iyi-d yiwen.
- I kemm, amek ara as-tsemmiḍ ?
- Ad as-semmiɣ : « Necceḍ nwexxer » !
Imir, argaz-nni ifaq, yefhem lemεun n lxalat.
- Ihi, ula d nekk ad d-rnuɣ yiwen, i yenna urgaz.
- Amek ara as-tsemmiḍ, kečč a mmi ?
- Ad as-semmiɣ : « Win yeccḍen ur as-nbezzer ».

Kamal Buεmara

- 360 -
Amawal n yilugan n tira

Tamaziɣt Tafransist Tamaziɣt Tafransist


aferdis unité-élément tagensest représentation
agejdi / principal talɣa forme(s)
agejdan (talɣiwin)
agemmay alphabet tamsertit assimilation
gmi épeler tanɣit vélarisation
aggaɣ occlusif tanẓa le hiatus
imesli …… son occlusif targalt consonne(s)
aḥerfi simple (tirgalin)
taḥerfit simple tasawalt syllabe
talɣa…… infinitif tasnilsit linguistique
akafu chevron (v) tasnislit la phonologie
aleɣ se former ticreḍt marque
ttwileɣ être formé timsislit la phonétique
sileɣ former tizzenzeɣt spirantisation
alaɣmu exercice (s) tizdit / trait d’unoin
(iluɣma) ajjeriḍ n
alugen régle (s) tuqqna
(ilugan) tufayt l’emphase
ilugan n régles de tussda la tension
tira transcription ufay emphatique
ortographe - imesli ----- son
amagrad voyelle emphatique
initiale ussid … tendu-intensif
aɣelluy n…. chute de v Imesli….. son tendu
initiale Urmir….. aoriste
amaẓlay particulier- intensif
propre tiɣri (tiɣra) voyelle
isem ……. nom propre taččurant pleine
anɣi vélaire tira écriture
imesli …. son vélaire tamsislant phonétique
asekkil la lettre Tasnimeslant phonologique
(graphème) tumrist d’usage
asekkil ameqqran majuscule
-- ameẓẓyan miniscule
asemres emploi
asigez ponctuation
asɣal signe
aseskel transcription
seskel transcrire
azegnaggaɣ semi-occlusif
azegnaɣri semi-voyelle
azenzaɣ spirant
- imesli ---- son spirant
ilem voyelle
zéro (e)
voyelle
neutre
imesli son
(phonème)
mres s’employer
ssemres employer
ssigez ponctuer
mserti s’assimiler
sserti assimiler

- 361 -
Aselkin
n ulmud
alemmas

- 362 -
Ay inelmaden n useggas wis 4 n ulmud alemmas, ha-t-a-n ger yifassen nwen udlis-agi i ssarameɣ ad awen-yili d
asalel ara awen-yessifsessen aheggi n yikayaden nwen, ladɣa win n uselkin n ulmud alemmas (B.E.M.).
Ma isikked bnadem ɣer ubrid i d-nuɣ seg useggas n 95 ar ass-a, ad t-yaf d acqirrew i tderra d wuguren i d-nettaf s
dat-neɣ.
Mi nsers taεkemt, ad neddem tayeḍ. Uqbel aseggas n 95, aɣbel nneɣ d anekcum n tmaziɣt s aɣerbaz. Mi d-tekcem,
banen-aɣ-d yiɣeblan n tidet.
¾ Anwa ara tt-yeslemden?
¾ Acu ara nesselmed?
¾ Amek ara tt- nesselmed?
¾ Acuɣer ara tt-nesselmed?
¾ S wacu ara tt- nesselmed?
¾ Anwa ara nesselmed?
¾ Amek ara d-nessilqeq ulawen yeqquren am uslaḍ?
¾ Amek ara d-neslal lḥir deg wulawen, ɣas ulamma ifadden kkawen?
¾ Amek ara d-tekcem tmaziɣt deg yikayaden?...
Lḥaṣun mačči d yiwet. Tiɣilt i yekfan fell-aɣ, ha-tt-a-n la d-tjebbu tayeḍ.
Ger yisurrifen i tger tmaziɣt ɣer s dat, win n useggas aɣurbiz 2006/2007, imi i d-tekcem deg ukayad n uselkin n
ulmud alemmas (B.E.M.). D asurrif ara d-yawin wiyaḍ, ur din awal; maca, ayagi yegla-d s waṭas n tuttriwin iwumi ilaq
ad d-naf tifrat:
9 Amek ara nessifses aheggi n yikayaden ɣef yinelmaden nneɣ?
9 Amek ara nekkes tiggdi izedɣen ulawen n yinelmaden d yimawlan nsen?
9 Amek ara nerr inelmaden nneɣ ad ttruḥun s tujjma, s tumert ɣer yikayaden n tmaziɣt?
9 Amek ara tili tmaziɣt d abrid ara yessiwḍen inelmaden nneɣ ɣer wayen i ssaramen?...
D tuttriwin-agi akk i iyi-yeǧǧan sumreɣ-awen-d adlis-agi ideg ara tafem :
: Iwellihen ɣef ukayad n tmaziɣt deg uselkin n ulmud alemmas.
: Isental .
: Tiririt ɣef yisental.
: Asmekti

Err lwelha-k:
) D tidet, tarrayin n uselmed n tmaziɣt, uẓant aṭas ɣer s dat: ass-a, almad n tmaziɣt, yettili-d s ubrid n yisenfaren. Ha-t-
a-n wayen ara d-yeglun deg yiseggasen i d-iteddun s ubeddel meqqren deg wudem iyes d-ttilin yikayaden. Ha-t-a-n ihi
ucqirrew nniḍen i win ara as-yekkren si tura.

- 363 -
Iwellihen
Irem ara d-yettunefken, ad yebḍu ɣef sin n yimuren:
Amur amezwaru: ( ɣef 12 wagazen)
A / Aḍris:
? Ad yers yirem ɣef yiwen uḍris n kra n umaru yettwassnen, yecban:
& Σmer Mezdad
& Mulud Ferεun
& Mulud Mεemri
& Saεid Iεemrac
& Salem Zenya
& Yidir Ḥmed Zayed…
Am wakken yezmer ad yers yirem ɣef yiwen uḍris n kra n umaru amaynut, ger wid i d-ibanen am yitran, taggara-agi.
? Aḍris-nni, ad yili d ullis ideg zemrent ad ilint tewsatin n yinawen i yellan deg yihallen n ulmud alemmas, yecban:
& Aglam ( n uwadem, n wadeg, n kra n urmud, n kra n tegnit…)
& Adiwenni
& Asegzi
& Asfukel…
? Aḍris-nni, ad yesεu azal n 250 wawalen.
? Aḍris-nni, ad yers ɣef kra n usentel ara gzun yinelmaden anida bɣun ilin: deg udrar neɣ di temdint
? Ur d-yewwi ara ad yers uḍris-nni ɣef kra n usentel ara yennalen s wudem n dir azalen n talsa, azalen n usedwel neɣ
kra n tgejdit iɣef tebna tnettit nneɣ taɣelnawt…

B / Tigzi n uḍris : (ɣef 6 wagazen)


Isestanen ara d-yettunefken deg uḥric-agi n yirem, ad rzun:
; Asentel agejdan iɣef yers uḍris
; Tiwsatin n yinawen.
; Tameṣkiwt n wullis: tazwara, tikerrist, ineḍruyen, taggara.
; Iwudam d temlilt nsen.
; Amawal: deg uḥric-agi n tegzi n uḍris, isestanen, zemren ad rzun:
nAmawal n usentel: awalen d tenfaliyin ilan assaɣ d usentel agejdan.
o Amawal anagrawan: deg uḥric-agi n umawal, zemren ad ilin yisestanen ɣef:
y yiknawen
y inemgalen
y ireṭṭalen
y takat n wawalen
y izelman n yisem : isem n tigawt, isem n umeskar, isem n tɣara, isem n wallal, arbib…
y izelman n umyag: asswaɣ, attwaɣ, amyaɣ, talɣiwin timaddasin.
y ismawen uddisen…

p Amawal ilan assaɣ d tewsatin n yinawen: deg uḥric-agi n umawal,zemren ad ilin yisestanen ɣef:
y yinammalen n wakud
y inammalen n wadeg
y awalen yemmalen asmizwer
y irbiben d yimyagen n tɣara
y tibadutin…

C / Iferdisen n tutlayt: ( ɣef 6 wagazen)


Isestanen ara ak-d-yettunefken deg uḥric-agi n yirem, zemren ad rzun:
n Taseftit: isestanen ara ak-d-yettunefken deg uḥric-agi n yiferdisen n tutlayt, zemren ad rzun:
y taseftit n yimyagen almend n wudem d tmeẓri .
y asenfel n kra n tefyirt almend n wudem d tmeẓri.
y timeẓri ilan assaɣ d tewsatin n yinawen…

o Tajerrumt/ taseddast: isestanen ara ak-d-yettunefken deg uḥric-agi n yiferdisen n tutlayt, zemren ad rzun:
y tiwsatin d talɣiwin n tefyar.
y talɣa d twuri n wawalen di tefyirt.
y asemmi n yisumar di tefyirt tuddist…

- 364 -
p Ilugan n tira: tiririt s tira, ɣef yisestanen n tegzi, taseftit, tajerrumt d tseddast, teḥwaǧ atwal meqqren deg yilugan
n tira, yecban :
y tamsertit: ama di tezrart n wawalen neɣ deg ugensu n yiwen wawal.
y tizdit (-)
y asigez
y adeg n yilem (e)
y tussda: ama d tin n tjerrumt neɣ d tin n tnummi.
y tufayt…

Amur wis sin: (Asenfali s tira: ɣef 8 wagazen)


D wagi i d aḥric agejdan n yirem. Yewwi-d ad terreḍ lwelha-k ɣur-s. Anwa i d anelmad yessnen tameslayt?
% D win yessnen ad yessefti imyagen?
% D win yessnen talɣa d twuri n yal awal?
% D win yessnen tabadut n yal aferdis n tutlayt?
& Ala! Win yessnen tameslayt, d win yessnen ad yessenfali ama s tmenna neɣ s tira, di yal tignatin n teywalt
Ihi, deg uḥric-agi, amazwar ad d-ifares kra n wullis ilan assaɣ d uḍris n ukayad. Deg-s ad yessemres ayen akk yelmed,
ama deg tutlayt ama deg tewsatin n yinawen.
Ha-ten-a kra n yisefranen iɣer ilaq ad terreḍ lwelha-k deg usenfali s tira:
n Afares:
y tigzi n usentel
y tazmert n wallus
y tazmert n uglam
y tazmert n usfukel
y tazmert n usegzi…
o Tazḍawt:
y tikta: lhant, wulment…
y asemyezwer ger tekta
y taɣessa n wullis
yTuqqna ger tewsatin n yinawen (ullis, aglam, asegzi, asfukel…)
p Tutlayt:
y asemres iwatan n wakud d yimyagen yerzan ullis.
y asemres n yinammalen n wakud d wid n wadeg
y tezdeg n tmeslayt
y ilugan n tira: asekkil ameqqran, tizdit, tamsertit, tussda, tufayt, adeg n yilem, asigez…
y asemres n kra n tenfaliyin tiseklanin irennun ccbaḥa i uḍris…
qTaferkit:
y talɣa n uḍris
y aseqεed n usebter
y tira
y tezdeg n tferkit…

Di taggara, ha-ten-a kra n yiwellihen, ma tḍefreḍ-ten, aql-ak ad ttewleḍ akken iwata deg usenfali s tira:
) Taɣuri: berra n temsirin i tlemmdeḍ deg uɣerbaz, yewwi-d ad teqqareḍ iḍrisen, idlisen, tisɣunin, iɣmisen d wayen
akk seg ara d-tmegreḍ tamusni.
) Ameslay: mmeslay tameslayt-ik s tfenṭazit, ssizdeg-itt seg yireṭṭalen ur nesεi azal, ḥader ad tsetḥiḍ yis-s.
) Tira: aru s tmaziɣt i usenfali n wafrayen-ik, ssemres-itt deg wassaɣen-ik gar-ak d wiyaḍ (tibratin, iznan…), ttaru
iḍrisen yerzan akk tiwsatin n yinawen: timucuha, tullisin, aglam, asegzi, asfukel…Rnu ttarra lwelha-k ɣer temsirin i
tlemmdeḍ deg uɣerbaz, ssexdam-itent di tudert-ik n yal ass…

Err lwelha-k:
Isental n usenfali s tira ara tafeḍ deg udlis-agi, ddan d tarrayt taqburt n uselmed n tutlayin: tignatin n teywalt ur llint ara
s tidet, ayen iwumi ssawalen s tefransist “ les situatiǧns simulẓes d’ apprentissage”. Wamma tignatin n teywalt, yewwi-
d ad ilint d tid n tidet, ayen iwumi ssawalen s tefransist “ les situatiǧns rẓelles d’apprentissage”.

Err lwelha-k:
Deg yiseggasen i d-iteddun, ad d-yili ubeddel lqayen deg wudem iyes d-yettili uktazal; imi akka d afella, yessefk ad
nessaweḍ ɣer uktazal s usenfali s tira. Ayen iwimi ssawalen s tefransist “la situatiǧn d’intẓgratiǧn”. Ihi ssya ar imir-en,
tzemreḍ ad tesxedmeḍ isental I d-yettunefken deg udlis-a.

- 365 -
Irem 1u
Aḍris:
Tarewla
Zik deg taddart i nezdeɣ; wi yecfan acḥal n tsutwin, iẓuran n yiẓuran nneɣ dinna i ntan. Armi d lgirra n tmunnent i
aɣ-d-qelεen Yirumyen. Asmi walan ufan afus yimjuhad ɣur-neɣ, ama deg tgella, ama deg leεnaya, usan-d ɣur-neɣ
lεesker, nnan-aɣ: “ tikkelt-a d taneggarut, ma tkemmlem-tt akka, taddart nwen ad terɣ; ma d kunwi wissen anida ara d-
teggrim ! Ad ken-nenfu.”
Akken ur nbeddel ara tikli, yiwen n wass,εnan- –d taddart zik zik, urεad d tafrara. Suffɣen-d imezdaɣ ɣer unnar.
Mekknen-as times i taddart. Tekker deg-s. Urɣu d wabbu, ulac tardast i zeglen. Tarewla temneε bab-is. Medden
ttazzalen, akraren sbeεbuεen, tistan srugmutent. Kra yetteddun ɣef yiḍarren yemmeɣ deg yiḥerqan.
Urεad izeggen wass, taddart akk tuɣal d iɣiɣden; ulac tazeqqa imenεen. Anagar ablaḍ ibedden. Qqimen yiɣerban
dduxxunen, ɣas bedden εeryan.
Mi d-nennejmaε seg yiḥerqan, awḍen-d lεesker. Tuɣ agemmaḍ i aɣ-d-qurεen. Ssulin medden ɣef yikumya, wwin
abrid n uzaɣar metwal At Wadda. Tudert n uqiḍun, seg wasmi tebna ddunit ur tt-ssinen wat taddart; ass-nni nnulen-tt.
Akken armi d tafsut.
Jeddi, deg tallit-nni yuḍen nezzeh; ur yerni ara aṭas yemmut. Dinna i yemḍel. Mi yemdel uẓekka-s, baba yekra-d
takamyunt, d abrid ɣer Lezzayer.
Σmer Mezdad, Ass-nni, sb 171
(yettunefk-d deg useggas 2007)

Isestanen

A/ tigzi n uḍris: (ɣef 6 wagazen)


1- D acu-t wanaw n uḍris-a?
2- Melmi i teḍra tedyant-a?
3- Acuɣer i serɣen Yirumyen taddart?
4- Efk-d anemgal n wawal « zik »
5- Acuɣer at taddart ur uɣen ara awal n lεesker,

B/ Iferdisen n tutlayt: (ɣef 6 wagazen)


1- £er tafyirt-a: “Suffɣen-d imezdaɣ ɣer unnar, mekknen-as times i taddart”.
Bdu-tt akka: “ Azekka…………………………………………”
2- Muqel : “ Mi yemdel uẓekka n jeddi, baba yekra-d takamyunt”.
- Derrer isumar n tefyirt.
- Semmi-ten-id.
3- Sileɣ-d isem seg umyag “zdeɣ”.

C/ Asenfali s tira: (ɣef 8 wagazen)


Tawacult nwen, zik tettidir deg taddart, yuɣal yella-d wayen i ken-yewwin ad tzedɣem deg temdint. Aru-d ullis ɣef
waya.

Aḍris ad yili d ullis, ad yesεu ger 8-12 n yijerriḍen. Anallas ad yili d agensay.
Ger tamawt: Aktazal ad yerzu diɣen ilugan n tira, taseddast d umawal.

- 366 -
Irem wis 2
Aḍris:
Tazdemt n llyali

Yiwen n wass, imezdaɣ n yiwet n taddart ffɣen ɣer teẓgi ad d-zedmen. Tagrest n useggas-nni izad deg-s usemmiḍ.
Zik zik ay ffɣen seg taddart; ṭṭbel ansi i ak-yehwa ad as-d-tesleḍ, iɣerrez akken ilaq; iṭij yebda-d asṭenṭen, yessaɣ
tamurt.
Mmɣen wat taddart-nni armi d tiẓgi n lewḥuc ; zedmen armi εyan, acemma ur ten-id-iluεej. Tiẓgi tuɣal amzun d
ayla nsen. Akken armi yebda izeggen uzizwu. Azdam, ameslay, anecreḥ, ṭṭbel d lɣiḍa.
Mi yebda ifennu uzizwu, cwiṭ kan la yettibrik yigenni. Terεed, tebreq, d iceôcuren i d-iɣellin. At taddart nnan-as:
“Dayen i wass-a, icaḍ-aɣ !” Σebban ayen i d-zedmen, εnan abrid n tuɣalin.
A-ten-id teddem-iten tergagayt: armi lḥan amecwar, ṭṭbel yellexs akk, kkaten deg-s rennun, dayen yeggugem
maḍi. Lɣiḍa daɣen tebzeg-asen, tebbeḥbeḥ. Akken walan tagnit teḥres, serrḥen-as i tikli : d aɣiwel. Urǧan lewḥuc ad d-
slen i zzhir, ulac.
Urǧan, [Link] teggugem terbeεt. Uɣalen ɣlin-d fell-asen, snegren-ten
Seg wass-nni i d-yeqqim wawal-a: “Tazdemt mačči deg llyali. Tazdemt deg unebdu. Yettheyyi unebdu i llyali”.

Σmer Mezdad, Iḍ d wass, sb. 97

Isestanen

A/ Tigzi n uḍris: (ɣef 6 wagazen)


1- At taddart, wwin yid-sen ṭṭbel d lɣiḍa ɣer teẓgi. Acuɣer?
2- Tazwara, inezdamen zhan. Melmi i tebda tegnit tettbeddil fell-asen?
3- Amek i teḍra yid-sen ɣer taggara?
4- Af-d deg uḍris anemgal n wawal “iɣerrez”.
5- Efk-d snat n tefyar ideg awal “tagnit” d agetnamkan.

B/ Iferdisen tutlayt: (ɣef 6 wagazen)


1- Err tafyirt-agi ɣer wunti: “ Mmɣen wat taddart-nni armi d tiẓgi n lewḥuc; zedmen armi εyan, acemma ur ten-
id-iluεej”.
2- Semmi-d isumar n tefyirt-a: “Mi yebda ifennu uzizwu, yettibrik yigenni”.
3- Sleḍ tafyirt-a: Snegren-ten.

C/ Asenfali s tira: ( ɣef 8 wagazen)


Yekfa uḍris s nnger n wat taddart. Ales-as tira i uḍris, kfu-t s talwit d tumert.

- 367 -
Irem wis 3
Aḍris:
Zik d tura
[…] A tent-ad ur xeddment ara lexla, ur ssinent i ufexxar, ur ssinent ad grent azeṭṭa, ur fettlent. Ula d abrid n tala d
ilem, ǧǧant-t, ur d-ttagment ara, tura aman di tbernint […] Ihi ad rebbunt kan ifassen nsent? Ilaq ad d-jabent ccɣel
nniḍen.
Ula d tiliẓri (tilibizyu) tekcem ixxamen, leqqmen-aɣ tiṭ di tɣerɣert, taḍwiqt tettawi-d isalan, tegla-d s leεwayed ines.
Ileqqem uẓayer i taddart, yerra ddhen-is s igenni: yessemday urawen i yir lqebla.
Irgazen daɣen s umur nsen: seg wasmi i aɣ-d-tekcem trisiti, ur teffɣen ara deg uxxam. Tura wa ur ineṭṭeq ɣer wa.
Cudden ɣer yijufar nsent.
A ddunit ifukken, zik argaz mi yeffeɣ tafrara ur d-ikeccem ara s axxam alamma yeɣli-d yiḍ. Tajmeεt teččur,
ttqeggilen deg unebdu, ttεawazen di tegrest. Melmi i d-tekkiḍ syin tezga tezzeɣzeɣ, tura d tilemt, yettsuḍu deg-s waḍu.
S tejmeεt i εemmrent, s tejmeεt i xellunt tudrin. D tajmeεt iɣef tebna taddart. Taddart ideg ulac tajmeεt ur tettusemma
ara d taddart. Akka seg wasmi urεad teεmir tmurt, asmi tella d tiẓgi, teččur d lewḥuc, s tejmeεt i tbeddu taddart.
Amezwaru ara d-yawḍen, ad yefren tiɣilt iwalan, ad isers dinna iman-is. Iḍ-nni amenzu ara yens dinna, ilaq ad isali
anida ara yeddari. Tuɣ zik, tamurt nneɣ teččur d lewḥuc: izmawen, iɣilasen, kra igezzmen tacriḥt. Anida ara sriḥen
amdan, ad ttezzin ad rennun alamma ččan-t.

Σmer Mezdad, Ass-nni, 148/149

Isestanen
A/ tigzi n uḍris: (ɣef 6 wagazen

1- Ass-a, tajmeεt n taddart yettsuḍu deg-s waḍu.


- Amek?
-Acuɣer?
2- S wacu i d-yegla wayagi?
3- Acu i tegziḍ di tefyirt-agi: “Ileqqem uẓayer i taddart, yerra ddhen-is s igenni: yessemday urawen i yir lqebla”.
4- Ssufeɣ-d seg uḍris sin wawalen d inemgalen.
5- Efk-d sin wawalen i yezdi uẓar d wawal “tagrest”. Ssemres-iten di tefyar s ɣur-k.

b/ Iferdisen n tutlayt: (ɣef 6 wagazen)

1- Acu i d azal n wurmir s tzelɣa “ad”di tefyirt-agi: “Amezwaru ara d-yawḍen, ad yefren tiɣilt iwalan, ad isers dinna
iman-is”.
2-Semmi isumar n tefyar-agi:
- D tajmeεt iɣef tebna taddart.
- Asmi tella d tiẓgi, teččur d lewḥuc.
- Ur d ttagment ara, acku tura aman di tbernint.
3- Efk-d talɣa d twuri n yal awal di tefyirt-agi: “Tajmeεt, teččur”.
C/ Asenfali s tira: (ɣef 8 wagazen)
Amek i tettwaliḍ azal n tilibizyu? Acuɣer?

- 368 -
Irem wis 4
Aḍris:
Agama

Idurar, sswaḥel, izuɣar, lebḥur, isaffen, taneẓruft[…] s umata, agama d netta i d llsas n tudert nneɣ. Dɣa ma neṭṭef
kan imudaɣ neɣ tiẓegwa, seg wasmi d-tlul yemma-s n ddunit, ddan-d deg yijufar-is. Si zik, aḥric ameqqran di lberr n
umaḍal d imudaɣ, ladɣa “Amazǧn”i yellan d yiwet n teẓgi tameqqrant di ddunit.
Imudaɣ n tmurt nneɣ, ɣezzif umezruy nsen. Seg wasmi d-tekcem Fransa, ur llin bxir. Amnekcam bu lemḥayen,
yegzem, yesserɣ deg-sen. Ayen i d-yeggran, terna-t tmes n tegrawla […]
Iḥemmalen, isyaxen, times…, ttuɣalen d uguren i usnefli n twennaḍt. £ur-neɣ, ma nekkes afrag azegzaw i gan
yilmeẓyen deg yiseggasen n 70, ulac acu yettwaxedmen nniḍen. Lemmer mačči d afrag-agi, izuɣar n ugafa ad ten-tečč
merra tneẓreft.
Tiẓegwa d nutenti i d turin n temdinin, d imukan n usgunfu d tmerrit. Tamurt nneɣ urεad terri lwelha-s ɣer uḥric-agi i
izemren ad yesnefli tadamsa nneɣ yuḍnen. Di tallit ideg nella, aṭas n waddagen d yiɣersiwen d yimɣan i inegren, acku
ur ufin amḍiq yessulfen i tmeddurt nsen.
Tiẓgi tenfeε aṭas: d nettat i d akanun nneɣ deg wussan n tegrest, d nettat i d tili nneɣ deg wussan n unebdu […] Ass-a,
yessefk yal yiwen deg-neɣ ad yeg azal ameqqran i teẓgi […] Aseklu, yezmer ad yidir mebla amdan; amdan, ur yezmir
ad yidir ma ulac aseklu.

Seg uɣmis “Tamurt”


24-30 ɣuct 1994

Isestanen

A/ tigzi d umawal: (ɣef 6 wagazen)

1- Fren tiririt yelhan, tiniḍ-d acuɣer. Aḍris-a : - d ullis /d aglam /d imsegzi.


2-Acu-ten wuguren i tettidir twennaḍt?
3-“Di tmurt nneɣ kan, aṭas n yimɣan d yiɣersiwen i inegren”. Acuɣer?
4- Suffeɣ-d seg uḍris aktawal n ugama.
5- Suffeɣ-d seg uḍris sin yiknawen, ssemres-iten deg tefyar s ɣur-k

B/ Iferdisen n tutlayt: (ɣef 6 wagazen)

1- Ssufeɣ-d seg uḍris sin yimyagen di talɣa n umaɣun, tefkeḍ-d talɣa nsen.
2- Bḍu tifyar-agi d isumar:
- “Di tallit deg nella, aṭas n yiɣersiwen d yimɣan i inegren acku ur ufin amḍiq yessulfen i tmeddurt nsen.”
- “D nettat i d tili nneɣ deg wussan n unebdu.”
3- Efk-d talɣa n uferdis “d” di tefyirt-agi:
“Tiẓegwa, d imukan n usgunfu d tmerrit.”

C/ Asenfali s tira: (ɣef 8 wagazen)


“Yessefk yal yiwen deg-neɣ, ad yeg azal ameqqran i teẓgi.”
Deg uḍris n 6 ar 8 n tefyar, ini-d:
- Acuɣer?
- Amek?

- 369 -
Irem wis 5
Aḍris :
Inig

Ussan-nni, anagar Salem i iyi-d-yefkan tayet,senndeɣ ɣ[Link] daɣen ula d netta mačči deg tallit yelhan i yella:
am netta am yimawlan-is,ur ufin ara iman nsen: tuɣ teɣli-d fell-asen twaɣit meqqren: kra i lan yerɣa-asen deg uzaɣar.
Amɣar aciban, di taggara n ddunit-is,yeεna abrid ɣer [Link]ṭ kan yeɣra-as-d i Salem ad yunag ɣur-
s.[…]Salem aseggas-nni nniqal ad d-yawi iman-is di llakul, kra imenna tura ad t-yerr ɣer [Link] tiqerwalin-is
ɣer tmurt urǧin [Link] yis-i
Ass-nni zik zik i d-nekker.D asemmiḍ akka am wass-a, uggaɣ maḍi d Cebrari! Kra n tillas uɣent taddart, sburrent-
as ibidi aberkan.[…]
Tikli uḍar nnig n snat n tsaεtin, nuɣal neṭṭef lkar yesgerwiḥ fell-aɣ.Ur newwiḍ ɣer Lezzayer armi negzem nezda,
nensa yiwen yiḍ di lḥemmam, iḍes ur aɣ-d-yusi seg wakken yegget ubeqqiw.[…]Ma gnen waman deg yiɣezran, nekk ur
gineɣ ara: mi twet ad tεeddi tiṭ-iw, ad d-dduqqseɣ, akken akken armi yedden ccix.[…]
Ass-nni nekcem lbabur, sin wuḍan d inig ɣef waman, nerra-d yakk iẓerman nneɣ[…], amek ihi a ddunit tubrint d
tmurt i d-yessusufen tarwa-s![…]
Akka si zzman n zik, imesdurar la ttazzalen ɣef telqimt, tezga fell-asen tikli, win yudren wayeḍ ad yali, am yiɣunam
uzeṭṭa. Mi imed uqcic, ad yeǧǧ taddart,akken alamma yuɣal d amɣar i tizi n wakal. Mi cwiṭ ad yeffeẓ iles-is deg yinig
aneggaru, ad d-yuɣal, d akal i asen-yessawalen i wakken ad rkun deg-s, ɣas deg-s ur culan, ur uraren wi yecfan
[Link] deg-neɣ: “Anida i ak-yehwa aweḍ, leqrar inek d aẓekka, ad k-id-ṭṭfent tmedlin, ad d-tuɣaleḍ deg-i terkuḍ
!”[…]
Σmer Mezdad, Tagrest Urɣu, sb.40,41,42

Isestanen

A/ Tigzi n uḍris :(ɣef 6 wagazen)

1-Acu yessawḍen baba-s n Salem ɣer yinig ?


2-Deg tullist-agi, anallas d awadem neɣ ala? Suffeɣ-d kra n tmitar i t-id-yemmalen.
3-Amek i d-tettili taggara n yiminigen nneɣ?
4-Suffeɣ-d seg uḍris sin wawalen i tesdukkel takat d wawal “amɣar”.
5-“Tuɣ teɣli-d fell-asen twaɣit meqqren.”Ssenfel awal yettuderren s uknaw ilaqen.

B/ Iferdisen n tutlayt: (ɣef 6 wagazen)


1-“Anida i ak-yehwa aweḍ, leqrar inek d aẓekka, ad k-id-ṭṭfent tmedlin, ad d-tuɣaleḍ deg-i terkuḍ.”Err tafyirt-agi ɣer
wudem wis sin amalay asget.
2-Semmi-d isumar n tefyirt-agi: “Mi imed cwiṭ uqcic, ad yeǧǧ taddart.”
3-Efk-d talɣa d twuri n yal awal di tefyirt-agi: “Sburrent-as ibidi aberkan.”

c/Asenfali s tira: (ɣef 8 wagazen)


Acu i tesmenyafeḍ : d inig neɣ d axeddim di tmurt-ik? Deg uḍris awezzlan n 7 ar 8 tefyar, ini-d acuɣer.

- 370 -
Irem wis 6
Aḍris:

Deg useggas n xemsa u rebεin, tefra tedyant n ṭṭrad agraɣlan. Di tallit-nni, tamurt tella seddaw uzaglu afransis;
imhersen d nutni i d lecyax n tmurt. Di tmurt n Leqbayel, yebda yettuɣal-d usirem ɣer kra n twaculin cwiṭ cwiṭ. Aṭṭan
iwumi qqaren ttifis, indeh ger twaculin iḍaεen, ɣas ini yal ass d tamḍelt. Aɣurar, yeskew tamurt. Segmi i d-ɣlin waman
deg waggur n yennayer, ur d-terni tiqqit alarmi d wi yeddren, yiwen uεeqqa n nneεma ur yewwiḍ akal.[…]
Terna deg wakken alarmi d aggur n yulyu, iɣewwes-d ujrad ɣef tmurt, iɣumm iṭij, yerra-d ṭṭlam deg uzal.
Isemḥalleq-d ugejdur i tmurt d warraw-is, tuggdi tessergagi taswin n yimdanen meẓẓi meqqer, meččent tẓegwa […],
aglim n tneqlin yedda. Lqeyyad d yibacaɣaten, rnan-d taεkemt nsen ɣef yimezdaɣ.Ssuq aberkan ula di txellalt n
zzalamiṭ.
£er taggara n useggas, d akken nniḍen, tennegdam tegnewt: rrεud, ageffur , abruri. Zdin wussan d wuḍan, ur yelli
wi
ara yedlun ɣef wayeḍ: laẓ,asemmiḍ d uɣbel.
Tewweḍ tfidi ɣer yiɣes.Ṭṭlam ɣef ṭṭlam, ṣṣber sienna ɣef gma-s. Ur d-yeggri umɣit deg ara gganin tunṭict.
Furar setta u rebεin, yegla-d s umaynut, udem iɣef ur bnin, yezzi-d usirem ɣer wid id-tesseggra twaɣit. Fsin
yideflawen
[…], bdan ttemwalin yimdanen[…] Zeddin wa ɣer wa sdat tewwurt n tejmaεt, yal wa yuɣal ɣer teblaḍt iɣef yuɣ
tannumi yettɣimi[…]Ussu d lqaεa, taduli d igenni.

Saεid Iεemrac, Tasga n ṭṭlam, asebter 8/9

Isestanen

A/Tigzi n uḍris: (ɣef 6 wagazen)


1-Mi tefra tedyant n ṭṭrad agraɣlan, di tmurt n Leqbayel, asirem yeqqel d tawaɣit.
Acu-tent tmental (tisebbiwin) n twaɣit-agi?
2-Fren tiririt yelhan, tiniḍ-d acuɣer: aḍris-agi: d tamacahut, d tullist,d ullis n umezruy.
3-Ssemyezwer awalen-agi almend n unamek n uḍris: ajrad, tabzert d ssuq aberkan,
asirem, aṭṭan, aɣurar, tennegdam tegnewt
4-Suffeɣ-d seg uḍris: asswaɣ,amyaɣ, attwaɣ, isem n wallal.
5-Suffeɣ-d seg uḍris sin n yinemgalen, temerseḍ-ten di snat n tefyar sɣur-k.

B/Iferdisen n tutlayt: (ɣef 6 wagazen)


1-Suffeɣ-d seg uḍris: izri ilaw, izri ibaw, urmir aḥerfi, urmir ussid, amaɣun n yizri ilaw,
Amaɣun n wurmir aḥerfi, anaḍ, amqim ilelli.
2-Suffeɣ-d seg uḍris: -tafyirt tuddist tumyigt.
- tafyirt tuddist tarumyigt
3-Efk-d talɣa d twuri n yal awal di tefyirt-agi: “Aɣurar, yeskew tamurt.”

C/Asenfali s tira:(ɣef 8 wagazen)


Di 5 ar 6 tefyar sɣur-k, eg-d agzul i uḍris-agi.

- 371 -
Irem wis 7

Aḍris :

( Furulu ɣur-s ḥdac n yiseggasen asmi yuḍen baba-s.)


D taggara n lexrif, ussan akk n Remḍan di lexla, yettqaraε idenyen n tazert.
Yiwet n tikkelt, yusa-d udem-is werraɣ, allen-is, nexrent, ṣṣura-s, teḥma […]
Tezzi-d ddurt, yuɣal-d Lewnis. Yewhem mi d-yufa gma-s yennerna deg-s waṭṭan. Ziɣen mačči d tiqecmaε.
“Azger mi yeɣli, ṭṭuqqtent tferyin”:[…]Yiwen yiḍ, imi ulac win ara iqarεen, ukren
ddeqs n tazert, rẓan kra n yidenyen. Dda Lewnis yerfed taεkemt n uxxam n gma-s, yuɣal d aqerru. Imi ur nezmir ad
nqam ɣef tyuga, yemsefham d baba, ssenzen-tt. Abaɣur ara aɣ-d-iṣaḥen , ad nqabel yis-s amuḍin; maca ur yeṭṭif ara
aṭas. Ilaq ssmid d uksum yal ddurt. Nezla aqelwac nniḍen; tikwal akka d tayaziḍt.
Tewweḍ-d lεid, ilaq lqecc i warrac, yenza umerkub d yikerri. Lḥaṣun, Remḍan yezlef uqbel ad d-yerfed iman-is. Dda
Lewnis, akken ad yesseḥlu gma-s, yettṣerrif irennu:
ad d-yenfeq, d arrac ara t-yeččen; ad d-sewwen tacrift, amuḍin ad isew aenǧal dayen.
Asmi yeḥla cwiṭ Remḍan, yehwa-as-d lqut, ur yufi d acu ara yerr ddaw tuɣmest. Ur d-yeggri wacemma, la di tkufit wala
taxriḍt. Dɣa yerra-tt i ureṭṭal akken ad yawi iri, yerna ad yessider at [Link]-aɣ-d tegrest, yerna-d areṭṭal
alamma d tafsut.[…]
Mi iwala tasraft deg yeɣli, tceqqeq tasa-s. Aṭṭan yessaweḍ-it ɣer telqeyt n wannuy.
I tikkelt tamezwarut seg wasmi yebḍa netta d gma-s, terra-t tmara ɣer lqaḍi, yerhen axxam d tferka.[…]
Kra n wussan kan, iweṣṣa gma-s ɣef uxxam, yeqsed tamurt n Fransa. D win kan i d ixef-is.[…] Yeẓra lemmer
ad yeqqim, ṭṭlaba ad tettembibbi ta ɣef ta, alamma tegla s cwiṭ i d-yeǧǧa jeddi.
Mulud Ferεun, Mmi-s n yigellil,
Tasuqilt n Musa Uld Ṭaleb.

Isestanen

A / Tigzi n uḍris : (ɣef 6 wagazen)


1-Acu i d-yessegla waṭṭan i Remḍan d twacult-is? Suffeɣ-d seg uḍris tafyirt i t-id-yemmalen
2-Ssemyezwer awalen-agi almend n unamek n uḍris: areṭṭal, arhan, tawaɣit, aṭṭan, inig.
3-Fren tiririt yelhan, tsuffɣeḍ-d seg uḍris kra n tmitar i tt-id-yemmalen:
Aḍris-agi : d tamacahut, d aglam, d tullist
Anallas n uḍris-agi : d awadem, mačči d awadem
4-Ssegzi-d tanfalit yettuderren di tefyirt-agi: “Dɣa yerra-tt i ureṭṭal akken ad yawi iri.”
5-Efk-d di snat n tefyar sɣur-k, sin n yinumak nniḍen n umyag “awi”.
B / Iferdisen n tutlayt: (ɣef 6 wagazen)
1-Suffeɣ-d seg uḍris: izri ilaw, izri ibaw, urmir aḥerfi, urmir ussid
2-Kkes-d tasɣunt deg tefyirt i d-iteddun, tiniḍ-d d acu n wassaɣ i tessenfali:
“Yerra-tt i ureṭṭal akken ad yawi iri.”
3-Efk-d talɣa d twuri n yal awal di tefyirt-agi: “Aṭṭan yessaweḍ-it ɣer telqeyt n wannuy.”

C / Asenfali s tira: (ɣef 8 wagazen)


Mi tesqeεdeḍ awalen: “areṭṭal, arhan, tawaɣit, aṭṭan, inig”, ssemres yal yiwen di tefyirt sɣur-k, tefkeḍ-d agzul i uḍris.

- 372 -
Irem wis 8

Aḍris :
Taddart n Yisumar
£er wat zik, akal d ureɣ ; ur ttaǧǧan ara iccer n wakal ad t-ttaklen medden ; deg yiccer-nni, ad d-ssemɣin tagrurt
neɣ tazemmurt neɣ lemmer d tadla n temẓin. Yerna, ɣer-sen taddart am teɣrast n tzizwa, ma teǧǧiḍ-as kra n yilem ad tt-
tadef tnulya. Akka i zeṭṭen wat zik taddart-nsen: ur yelli wansi ara tekcem tissegnit. Mi d-tella kra n tuffiɣt, ad as-dlen
tacḍaḍt: nutni n yiman nsen, wiyaḍ n yiman nsen. Mačči d tugin i ttagin inebgawen, maca yal yiwen deg umkan-is. Win
ara ten-id-yennalen, yennul akk taddart: ma yusa-d yinebgi d inebgi n wat taddart yakk, ma yella-d win yunfen, yunef i
ubrid n wat taddart yakk.
Ihi, Isumar am wakken d yiwet n tzeqqa: win yekkan, ur iderreg ara ɣef wallen n wat taddart. èran anida yessers
aḍar amezwaru, ẓran anida yekkes aneggaru. Allen t-issersen, ad t-ddment tiyaḍ.
Ad tkecmeḍ ɣer taddart n Yisumar seg kuẓet n tewwura: tawwurt n ufella d tin n wadda, tawwurt n usammer d
tin n umalu. Ma tusiḍ-d d amessebrid kan, ad tawiḍ azrug n ufella neɣ azrug n wadda: ur tkeccmeḍ ara ɣer wammas n
taddart. Akka i d taddart n Yisumar, akka yakk i d tuddar n tɣaltin n tmurt nneɣ.

Yidir Ḥmed Zayed,Timecreḍt

Isestanen

A / Tigzi n uḍris: (ɣef 6 wagazen)


1-Fren tiririt yelhan:“Taddart n Yisumar am teɣrast n tzizwa”,
acku: -imezdaɣ-is ttemyallen.
-imezdaɣ-is ttemseεdawen.
-imezdaɣ-is ṭṭuqqten.
2-Deg tullist-agi, yella-d uglam n wadeg. Suffeɣ-d kra n tmitar i t-id-yemmalen.
3-“Isumar am wakken d yiwet n tzeqqa,.acuɣer?
4-Suffeɣ-d seg uḍris aktawal n tdukli.
5-“Taddart n Yisumar am teɣrast n tzizwa, ma teǧǧiḍ-as kra n yilem ad tt-tadef tnulya.”
Tanulya: - d aṭṭan yettaɣen tizizwa.
- d aṭṭan yettaɣen tuddar.
- d aṭṭan yettaɣen tafekka n umdan.
Fren tiririt yelhan.

B / Iferdisen n tutlayt: (ɣef 6 wagazen)


1-Suffeɣ-d seg uḍris: izri ilaw, izri ibaw, urmir aḥerfi, urmir ussid, amaɣun n yizri ilaw, amaɣun n wurmir aḥerfi.
2-Suffeɣ-d tasɣunt deg tefyar i d-iteddun, tiniḍ-d acu n wassaɣ i tessenfali:
-Isumar am wakken d yiwet n tzeqqa.
-Mačči d tugin i ttagin inebgawen, maca yal yiwen deg umkan-is.
3-Efk-d talɣa d twuri n yal awal di tefyirt-agi: “ad as-dlen tacḍaḍt.”
4-Semmi isumar n teyirt-agi: “Ma teǧǧiḍ-as kra n yilem, ad tt-tadef tnulya.”

C / Asenfali s tira: (ɣef 8 wagazen)


Di taddart neɣ deg yiɣrem ideg tzedɣeḍ, ad yili tekkiḍ deg yiwet n tcemlit n usizdeg n twennaḍt. Deg uḍris awezzlan n 7
ar 8 tefyar, ales-d amek i d-tella.

- 373 -
Irem wis 9
Aḍris :
Tiṭanik

Tagelda tabriṭanit d yiwet ger tmura timeqqranin deg umaḍal. Mussanet s tneflit-is deg uḥric n tussna d tiknulujya.
Tufrar-d, ladɣa, di lebni n yiɣerruba. Deg useggas 1912, tebna-d “Tiṭanik”i yellan d aɣerrabu meqqren mačči d kra.
Yugar akk iɣerruba nniḍen di tallit-nni.
Ass n 14 yebrir 1912, iεebba ugar n 2000 n yimsukal akked waṭas n walzazen, icerreg agaraw, i tikkelt
tamezwarut , d abrid ɣer Marikan. D tilawt yecban targit! £er yimsukal (irgazen, tilawin, igerdan), ass-nni yif akk ussan;
d tameɣra.
Lḥan armi izeggen yiḍ, d asemmiḍ, agaraw tezdeɣ-it tsusmi. Mi wwḍen ɣer tlemmast n Waṭlantik, Tiṭanik, yufa-
d iman-is sdat yiwen udrar n ugris i yellan yettifrir ɣef waman. Ulac tarewla, yenǧer ubrid ɣer twaɣit ! Aɣerrabu yečča
tiyita ɣef yidis, kecmen-t waman. Asali, yemmeɣ. Imdanen, teṭṭef-iten tuggdi; tettibrik fell-asen tegnit: wa yettru, wa
yettazzal, yettnadi allalen n usellek. Kra kan i yufan tiflukin ideg rewlen; wiyaḍ, ma drus 1500, zedren deg ugaraw,
ččan-ten yiselman.
Akka! Tussna d taftilt; d azamul n tafat i yemmalen abrid i umdan. Maca, tikwal, tezmer ad d-teglu s twaɣit d
yimeṭṭawen.

Muḥend Iger

Isestanen:
1-Tigzi n uḍris: (ɣef 6 wagazen)
a/ D acu-t wanaw n uḍris-a¡? Acu i t-id-yemmalen? (1)
b/ Suffeɣ-d seg uḍris-a aferdis amerway. (1)
c/ S yiwen wawal, ini-d s wacu i d-yegla uferdis amerway. (1)
d/ Sufeɣ-d seg uḍris : - isem n tigawt (0,5)
- isem n umeskar (0,5)
Ssemres-iten deg tefyar s ɣur-k. (1)
c/ “Tettibrik fell-asen tegnit”. Efk-d aknaw n wawal yettuderren. (1)

2- Iferdisen n tutlayt: ( ɣef 6 wagazen)


a/ “Aɣerrabu, yečča tiyita, kecmen-t waman.” Err tafyirt-a ɣer wurmir aḥerfi. (2)
b/ Efk-d talɣa n wawalen yettuderren di tefyirt-agi: “Tussna, d taftilt; d azamul n tafat i yemmalen abrid i umdan”. (2)
c/ “Asali, yemmeɣ”. Efk-d talɣa d twuri n yal awal di tefyirt-agi. (2)

3- Asenfali s tira: ( ɣef 8 wagazen)


Di kra n tefyar, efk-d agzul n uḍris-agi.

- 374 -
Irem wis 10
Aḍris:

Yella zik ssuq n Sset Lxuǧa d tama n Tizi Uzzu, yeḥkem deg-s Ccix ben Σisa. Yiwen urgaz d igellil, ur yesεi deg
ttrika-s ala tabernust i d as-tezḍa tmeṭṭut-is. Ass-nni tameṭṭut-is terba-d, tesεa-d aqcic, netta ur yesεi s wacu ara iqabel
timennifrit. Yeddem tabernust-nni ines, yewwi-tt ɣer ssuq ad tt- yessenz. Yeṭṭef-itt di rreḥba. A-t-a yewweḍ-d yiwen,
yeṭṭef-as di tbernust, yenna-as:
-Acḥal akka ta?
Yenna-as: kada.
Yenna-as: awi-d ad tt-awiɣ ad d-ciwreɣ.
Yefka-as tabernust, yeqqim ar yettraǧu ad d-yuɣal. yurǧa aṭas, argaz, ur d-yuɣal ara. Seg yuyes, iruḥ ɣer Ccix ben Σisa,
yeccetka-as. Ccix, yendeh ɣer yiqeddacen-is. Refden taεellamt, ar ttnaḍaḥen deg ssuq, ttberriḥen: “ A win yewwin
tabernust, ad tt-id-yerr !” Ur d-iqubel ḥedd. Uɣalen ɣer Ccix, nnan-as. Yemmeɣ s aqrab, yeddem-d idrimen, yefka-as i
urgaz azal n tbernust, yenna-as: “ Ax idrimen-agi, ruḥ qḍu yis-sen ayen i ak-ilaqen. Imir-n tabernust, ma rran-tt-id, ad n-
rreɣ ɣur-k”. Netta yeẓra tabernust ur d-tettuɣal ara.
Argaz, iruḥ. Ccix Ben Σisa yuɣ luḍu, yeẓẓul, yuɣal yendeh ɣer Rebbi, yenna-as : « A Sidi Rebbi, tamurt-a, tehmel,
yemɣi deg-s lbaṭel, tura efk-as aḥkim i yebɣu yili-t”.
Ur rnin ara aseggas, lemḥella n Ufransis ters-d deg Sidi Freǧ.

Mulud Mεemri, yenna-as Ccix Muḥend, Sb.50

Isestanen

A/ Tigzi n uḍris: ( ɣef 6 wagazen)

1-D acu-t wanaw n uḍris-agi?


2-D acu yeǧǧan igellil-nni ad yawi tabernust-is ɣer ssuq akken ad tt-yessenz ?
3- Suffeɣ-d seg uḍris aferdis amerway.
4- Suffeɣ-d seg uḍris amyag asuddim , ssemres-it deg tefyirt s ɣur-k.
5- Sileɣ-d isem seg umyag “tezḍa”.
B/ Iferdisen n tutlayt: (ɣef 6 wagazen)

1- Err tafyirt-agi ɣer wurmir: “Iruḥ ɣer Ccix Ben Σisa, yeccetka-as”.
2- Semmi isumar n tefyirt-agi: “Seg yuyes, iruḥ ɣer Ccix Ben Σisa, yeccetka-as”.
3- Efk-d talɣa d twuri n yal awal di tefyirt-agi: “Yefka-as i urgaz azal n tbernust”.

C/ Asenfali s tira: ( ɣef 8 wagazen)


Lemmer mačči d Ccix Ben Σisa, igellil ad yuɣal s axxam, s yifassen d ilmawen. Ales-d di 8 ar 10 n tefyar.

- 375 -
Irem wis 11
Aḍris:
Tiwizi
Tiwizi d yiwet n tegnit anida at taddart, am yirgazen am tlawin, ggaren-d afus akken ad εiwnen win iwumi i d-yeɣli
ccɣel ẓẓayen. Mi ara tili twizi, yettishil umahil ɣef medden akk, tettifsus teεkemt, ferrun lecɣal di lawan.
Tiwizi, tettili-d ama deg yimir n ulqaḍ n uzemmur neɣ di tallit n tmegra. Mi ara tger; deg umedya , tmeṭṭut abernus,
tessawal i tlawin nniḍen ad tt-id-εiwnent deg uzeṭṭa neɣ deg wayen yerzan taduṭ s umata. Tiwizi daɣen, d yiwen wansay
ideg at taddart ttnekkaren i umahil yerzan tamurt, ama d asemsawi n yiberdan, ama d asali n tzeɣwin neɣ d asizdeg n
tliwa…
Tiwizi, tettɣimi azal n yiwen wass neɣ ugar acku yeṭṭuqqut ufus, yerna kra yellan d amahil ikeffu akken iwata,
yettas-d igerrez. Mi ara d- yili ccɣel deg yiger, tid ittekkan di twizi, ttawint-d kra n yizlan, gar-asen:
“Ay iwiziwen, Rebbi ad ken-iεiwen
Mi ara tebdum tirni , akka d asawen…”
Tikwal daɣen, ttaɣent-d abrid s teɣratin mi ara d-uɣalent s axxam.
Seg wansayen nneɣ

Isestanen

A / Tigzi n uḍris : (ɣef 6 wagazen)


1- Melmi i d-tettili twizi ?
2- Acuɣer i d-tettili twizi?
3- Acu-t wanaw n uḍris-agi? Acuɣer ?
4- Suffeɣ-d seg uḍris sin yismawen n tigawt. Ssemres-iten deg tefyar s ɣur-k
5- “Ttaɣent-d abrid s teɣratin”. Ssenfel awal yettuderren s uknaw-is.

B / Iferdisen n tutlayt: (ɣef 6 wagazen)


1- “Mi ara tger , deg umedya, tmeṭṭut abernus, tessawal i tlawin nniḍen ad tt-id-εiwnent deg uzeṭṭa neɣ deg wayen
yerzan taduṭ s umata”. Err tafyirt-agi ɣer wudem wis krad unti asget.
2- Semmi isumar n tefyirt-agi: “ Mi ara tili twizi, yettishil umahil”.
3- Efk-d talɣa d twuri n yal awal di tefyirt-agi: “Ttaɣent-d abrid s teɣratin”.

C / Asenfali s tira: ( ɣef 8 wagazen)


Di taddart neɣ deg yiɣrem anida i tzedɣeḍ, ad yili tettekkiḍ deg yiwet n twizi i usizdeg n twennaḍt. Deg wullis awezzlan
n 10 ar 12 n tefyar, ini-d amek i d-tella.

- 376 -
Irem wis 12
Aḍris:
Tamɣart d teslit
Teεweq amek ara tessefru tamsalt-nni. Zrin wussan, rnan wiyaḍ, armi d yiwen wass tfaq temɣart i teslit-is
tettaker ! Tettaker seg yikufan tazart, awren… “D acu ara teffreḍ a tamɣart deg uqerru?”
Ihi, amek ur as-tettfaq, mi d tadimt i tettarra i ukufi, yal tikkelt tselleɣ-itt s ljebs, tettaf-itt tettwakkes.
Lḥaṣun akken i tella: tislit, tettaker tagella; tamɣart tfaq: yettwaker uxxam-is seg daxel. Dɣa, ula d aslugi, ass-nni,
yeǧǧa-d awal i yineggura: “Asmi d-tettekk takerḍa seg tewwurt akkin, ttarraɣ fell-awen lada; ma d tura…ula ara d-
xedmeɣ !”
“Ttif aɣilif wala nndama”, i tenna temɣart deg wul-is. Degmi i tmeyyez armi i d-tufa tifrat i taluft-nni.
Azekka-nni, d ass n ssuq. Yekker mmi-s ad yeffeɣ, tenṭeq temɣart, tenna-as:
- Aha !
- D acu i tebɣiḍ a yemma? i as-yenna mmi-s.
- Aɣ-iyi-d itbir !
- Itbir ! D acu ara txedmeḍ yis-s?
- Ad as-semmiɣ...
- Amek? i as-yenna urgaz.
- Ad as-semmiɣ “Neẓra, neffer”!
Tislit, din din tfaq. Tenṭeq ula d nettat, tenna-as:
- Ihi ula d nekk, rnu-iyi-d yiwen…
- I kemm, amek ara as-tsemmiḍ?
- Ad as-semmiɣ “Necceḍ, nwexxer”!
Imir, argaz-nni ifaq. Yefhem lemεun n lxalat.
- Ihi, ula d nekk ad d-rnuɣ yiwen ! i as-yenna urgaz.
- Amek ara as-tsemmiḍ, kečč a mmi?
- Ad as-semmiɣ: “Win yeccḍen, ur as-nbezzer!”

Kamal Buεmara

Isestanen
A / Tigzi n uḍris: ( ɣef 6 wagazen)
1- Acuɣer d itbir i tsuter temɣart i mmi-s?
2- Acu i tenniḍ di tifrat i d-tufa temɣart i wugur ideg tettidir? Acuɣer?
3- Acu-t wanaw n uḍris-a? Acuɣer?
4- Suffeɣ-d seg uḍris sin n yisuddimen n umyag. Ssemres-iten deg tefyar s ɣur-k.
5- Acu i tegziḍ deg tefyirt-agi: “Win yeccḍen, ur as-nbezzer”.

B / Iferdisen n tutlayt: (ɣef 6 wagazen)


1- “ Ula d aslugi, ass-nni, yeǧǧa-d awal i yineggura”. Err tafyirt-agi ɣer wurmir, bdu-tt akka:
“Ula d taslugit………………”
2- “Yekker mmi-s ad yeffeɣ”. Acu yessefali wurmir s tzelɣa “ad” deg tefyirt-agi?
3- Efk-d talɣa d twuri n yal awal di tefyirt-agi: “tislit, tettaker tagella”.
4- “Armi d yiwen wass, tfaq temɣart i teslit-is tettaker”.
Acuɣer urzen yismawen n tefyirt-agi?

C / Asenfali s tira: ( ɣef 8 wagazen)


Qqarn: “ Anida ulac awal, yettili ccwal”. Deg uḍris awezzlan n 8 ar 10 n tefyar, ini-d acu n wassaɣ i yellan ger yinzi-agi
d uḍris.

- 377 -
Irem wis 13
Aḍris:

[ Mi llan di lexla, Remḍan yettmeslay i mmi-s Furulu.]


Twalaḍ a mmi, i as-d-yebda, lmal-agi akk d ayla nneɣ, zemreɣ ad d-aɣeɣ sin wakraren nniḍen. Aql-aɣ di sin,
nezmer-asen. Di tefsut, ad nessenz tayuga-agi akken ad d-naɣ tin meẓẓiyen. Ad nessenz daɣen tlata wakraren, ad d-naɣ
tafunast. Azemmur n useggas-a ad d-yefk nnig n lεula nneɣ ma irad uḥnin. Deg unebdu, nekk ad ttawiɣ lxeḍra ɣer ssuq
ɣef uɣyul, kečč d yessetma-k ad d-telhim d lmal akked lexla […]
Simmal teffɣen-d yimeslayen-agi deg yimi n baba-s, Furulu itess-iten; simmal yessefham-as-d amek yettwali
tameddit nsen, aqcic yesmeḥsis, yewhem. Tiwwura i as-d-yelli baba-s ur ttawint s anda yessaram[…]
- I lemmer ad iyi-d-fken taggazt?Zemreɣ ad uɣaleɣ ɣer lakul mebla ma tṣerrfeḍ fell-i duôu.
- Tamezwarut, ur tesεiḍ i ak-d- fkan taswiεt-a[…] tin ɣer-s, ɣas wwḍen-d yidrimen, tɣileḍ i lakul iwumi nga nekkni?
Nekkni d igellilen, taɣuri i wid i ten-yesεan […]
Wamma ma teqqimeḍ yid-i, ad d-tessiseḍ ayen ara d-ssiseɣ, ur d aɣ-yettxaṣ wara […]
Tameddit mi d-uɣalen si lexla, ufan-d tabrat tettraǧu Furulu. Tusa-d seg uɣerbaz n Tizi Uzzu, anida i as-d- nnan
belli taggazt tewweḍ-d, necden-t-id ad d-yas ad yeṭṭef amḍiq i t-yeggunin […]
Udem n uqcic ifeǧǧeǧ, yefsi layas-nni i t-izedɣen, yuɣal-d usirem […]
Ama d Remḍan ama d mmi-s, ur d-skeflen awal i d-nnan di lexla. Ttun-t, yemmut din. Rran-tt i umeslay ala ɣef
taggazt, taɣuri d uɣerbaz.
Yennerna ccan n Furulu tameddit-nni. Yessetma-s qudrent-t aṭas. Yemma-s tekker i yimensi i lmend-is. Netta d baba-s
ṭṭfen tiɣmert, ttmeslayen ɣef tɣawsiwin i ten-yeggunin. Ilaq ad d-heggin lqecc, mačči d ayen isehlen […]
Lqecc amaynut yusa-d, Furulu yewweḍ ɣer lebɣi-s. Ur d-yeqqim i unelmad, ḥaca anekcum s aɣerbaz. Yekfa
waggur n Tuber, tirga teffeɣ.
Mulud Ferεun, Mmi-s n yigellil,
Tasuqilt n Musa Uld Ṭaleb, sb
110/111/112

Isestanen

A / Tigzi n uḍris:
1-Tiwwura i d-yelli Remḍan, ur ddint ara d wayen yessaram furulu. Amek?
2- Yessaweḍ Furulu ɣer wayen yessaram? Amek?
3- Acu-t wanaw n uḍris-a? Acuɣer?
4- Suffeɣ-d seg uḍris sin yizelman n umyag. Ssemres-iten deg tefyar s ɣur-k.
5- Suffeɣ-d isem seg umyag “ssas”.

B / Iferdisen n tutlayt:
1- “Mi d-usan si lexla, ufan-d tabrat tettraǧu Furulu ». Err tafyirt-agi ɣer wurmir, udem wis sin amalay asget.
2- Semmi isumar n tefyirt-agi: “ di tefsut, ad nessenz tayuga-agi akken ad d-naɣ tin meẓẓiyen”.
3- Efk-d talɣa d twuri n yal awal di tefyirt-agi: “Yuɣal-d usirem”.

C/ Asenfali s tira:
“Yekfa waggur n tuber, Furulu yewweḍ lebɣi-s”. Deg wullis awezzlan n 10 ar 12 tefyar, sugen-d ass amezwaru n
Furulu deg uɣerbaz n Tizi Uzzu.

- 378 -
Irem wis 14
Aḍris: Agawa d ufexxar
Yiwen wass, yiwen Ugawa iεebba d afexxar, iruḥ ad t-yessenz ɣer Wat Jennad. Deg ubrid-is , ihedder d yiman-is,
yeqqar: “ tura, ad awḍeɣ ɣer Wat Jennad, ad ssenzeɣ tabuqalt neɣ tarbut, ad d-aɣeɣ tayaziḍt”.
Tayaziḍt-nni, ad iyi-d-teǧǧ timellalin, ad as-tent-greɣ, ad d-tessefrurex. Ifrax, ad imɣuren, ad uɣalen d tiyuzaḍ, ad
ssefruruxen am yemma-tsen. Ad snuzuɣ tiyuzaḍ, ad snuzuɣ timellalin alamma semdeɣ-d aṭas n yidrimen, ad as-zewǧeɣ
i mmi.
Ad d-truḥ teslit akken ad tessuden aqerruy-iw, nekk ad as-qqareɣ: “ ḥaca-m a yelli, ḥaca-m a yelli !”
Ihedder yettwexxir, ihedder yettwexxir, amzun dɣa akken d tidet ! Yemderkal, yeɣli, yeɣli ufexxar, kra din iruḥ.
Camile Lacoste Dujardin
Légendes et contes merveilleux
de la Grande Kabylie

Isestanen

A/ Tigzi n uḍris :
1- Acu yessaram Ugawa ? Amek ira ad yaweḍ lebɣi-s?
2- Yessaweḍ Ugawa ɣer wayen yessaram? Acuɣer?
3- Acu-t wanaw n uḍris-agi? Suffeɣ-d timitar i t-id-yemmalen.
4- “Yeɣli ufexxar”.Seg umyag “yeɣli”, suffeɣ-d isem n tigawt tiniḍ-d deg wacu i yemgarad uẓar nsen.
5- “Yemderkal, yeɣli”. Ssenfel awal yettuderren s uknaw-is.

B / Iferdisen n tutlayt:
1- Deg uḍris-agi, tegget yiwet n tmeẓri n umyag.
 D acu-tt?
 Acu i d azal-is?
2- “Ad d-truḥ teslit akken ad tessuden aqerruy-iw”.
 Derrer ɣef yisumar n tefyirt-agi.
 Semmi isumar n tefyirt-agi.
 Acu i tessenfali tesɣunt “akken » di tefyirt-agi ?
3- Efk-d talɣa d twuri n yal awal di tefyirt-agi : “Tayaziḍt-nni, ad iyi-d-teǧǧ timellalin”.

C/ Asenfali s tira :
Ad yili tessarmeḍ kra yiwen wass, ur tewwiḍeḍ ara ɣur-s. Ales-d deg uḍris awezzlan n 10 ar 12 tefyar.

- 379 -
Irem wis 15
Aḍris:

Amesmar n Ǧeḥḥa
Yiwen wass, Ǧeḥḥa yessenz axxam-is axaṭer yeḥwaǧ idrimen. Yuɣ-it yiwen fell-as. Yenna-as Ǧeḥḥa: “Ha-t-a-n
ssenzeɣ-ak axxam, lameεna ay ameddakkel, amesmar-agi yellan yenta di lḥiḍ, ur ak-t-ssenzeɣ ara! Ad yeqqim d ayla-w!
£ur-k ass-a azekka ad d-tiniḍ tessenzeḍ-iyi ula d amesmar! Axxam tura inek, ma d amesmar ad yeqqim inu”.
Yenna-as-d winna yuɣen axxam: “Yelha a Ǧeḥḥa, qebleɣ, axxam d ayla-w, ma d amesmar d ayla-k!” Amsaɣ-nni
yeḥseb deg wul-is: “kellxeɣ-t, axxam uɣeɣ-t s rrxa, amesmar-agi ur iyi-yerzi ara! Acu ara yexdem yis-s!”
Ǧeḥḥa, iruḥ ɣer yemma-s, yenna-as: “A yemma, acḥal aya nekkni nettɣimi i laẓ, ha-t-a-n ass-a ssenzeɣ axxam nneɣ
ad naf swayes ara d-naɣ ad nečč!” Tenna-as yemma-s: “Annaɣ a mmi, tessenzeḍ axxam! Laẓ yezga yenɣa-aɣ, tura ad
nernu ad neggan di lexla!” Yenna-as Ǧeḥḥa: “A yemma, ur ttaggad, ur nettɣimi ara i usemmiḍ d ugeffur, ẓriɣ amek ara
d-rreɣ axxam!...”
D’après Auguste Moulieras:
Les fourberies de Si Djeha,
contes, Paris, la boite à documents, 1987( première édition 1893,1898)

Isestanen

A / Tigzi n uḍris :
1-Acu yessawḍen Ǧeḥḥa ad yessenz axxam-is?
2- Acu i tegziḍ di tenfalit “amesmar n Ǧeḥḥa”?
3- Acu-t wanaw n uḍris-agi? Acu-tent tmitar i t-id-yemmalen?
4-Suffeɣ-d seg uḍris isem n umeskar, tesmerseḍ-t di tefyirt s ɣur-k.
5- Efk-d sin wawalen i tezdi takat d wawal “ameddakkel”, tesmerseḍ-ten di tefyar s ɣur-k.

B / Iferdisen n tutlayt:
1- “èriɣ amek ara d-rreɣ axxam”. Err tafyirt-agi ɣer wudem wis sin amalay asget.
2- Suffeɣ-d seg uḍris:
tafyirt tuddist ideg yiwen usumer d umyig, wayeḍ d arumyig.
3- “Ǧeḥḥa, yessenz axxam-is axaṭer yeḥwaǧ idrimen”.
 Derrer ɣef yisumar n tefyirt-agi.
 Semmi isumar n tefyirt-agi.
 Acu tessenfali tesɣunt « axaṭer » di tefyirt-agi ?

C / Asenfali s tira :
Yenna-as Ǧeḥḥa i yemma-s : « …ẓriɣ amek ara d-rreɣ axxam ».
Deg uḍris awezzlan n 8 ar 10 tefyar, ini-d amek yezmer Ǧeḥḥa ad d-yerr axxam nsen.

- 380 -
Irem wis 16
Aḍris:
Tislit n unẓar
Zik, yella yiwen qqaren-as Anẓar. D netta ay d agellid n ugeffur. Yebɣa ad yaɣ yiwet n teqcict: aggur deg yigenni,
nettat di lqaεa. Udem-is, yettak-d tafat. Talaba-s, d leḥrir yettirriqen .
Taqcict-a, segmi ara d-tekker, tetteccef deg yiwen n wasif, aman-is d imẓarfen. Akken ara d-yader ugellid-nni n
ugeffur ɣer-s, nettat tettaggad, dɣa ad yuɣal. Armi d yiwen wass, yenna-as:
“ Aql-i gezmeɣ-d igenwan
A yiwen seg yitran
Efk-iyi agerruj i am-fkan
Neɣ ad am-kkseɣ aman”.
Terra-as-d:
“Ttxil-k ay agellid n waman
A bu tgennurt n lmerjan
Nekk i kečč i iyi-d-fkan
Meεna uggadeɣ imennan”.
Dɣa yekker ugellid, yebren taxatemt tettureɣ. Yeqqel wasif-nni d aɣerɣar. Agellid iɣab, taqcict tuɣwas; rruḥ-is d
[Link], tettru, tuɣal tekkes talaba-nni n leḥrir, teqqim d taεeryant, tessawal ɣer yigenni:
“Ay Anẓar ay Anẓar
Ay ajeǧǧig n uzaɣar
Asif err-as lεinṣer
Ruḥ-d ad terreḍ ttar”.
Dɣa cwiṭ kan akka, twala ifeṭṭiwej d ameqqran. Yuɣal-d ugellid n ugeffur. Iger taqcict-nni deg yiri-s. Asif-nni yuɣal
akken yella. Tezzegzew akk tmurt. Dɣa teqqim-d akken d tisirit: ticki yemmeɣ uɣerɣar, ad bedren, mebla leεḍil anẓar.
Ad as-fken yiwet n teqcict d taεeryant.
Seg yidles nneɣ

Isestanen

A / tigzi n uḍris:
1- Acu-tt tedyant iɣef yezzi wawal deg uḍris-agi?
2- Acu i tegziḍ deg uzwel n uḍris-agi: “Tislit n unẓar”?
3- Acu-t wanaw n uḍris-agi? Acu-tent tmitar i t-id-yemmalen ?
4- Ssegzi-d tifyar i d-iteddun :
Aggur deg yigenni, nettat di lqaεa.
Rruḥ-is d aman.
5- “Aman-is d imẓarfen”. Ansi i d-yettwaddem wawal yettuderren?

B / Iferdisen n tutlayt:
1- Deg uḍris-a, tuget n yimyagen ftin deg wudem wis krad asuf. Acuɣer?
2- Acu i tessenfali tesɣunt “akken” di tefyar-agi:
Akken ara d-yader ugellid n ugeffur ɣer-s, nettat tettaggad, dɣa ad yuɣal.
Asif-nni, yuɣal akken yella.
3- Efk-d talɣa d twuri n yal awal di tefyirt-agi: “ Udem-is, yettak-d tafat”.

C / Asenfali s tira:
Mi ara yili uɣurar, ssewjaden-d warrac “Anẓar”. Deg uḍris n 10 ar 12 n tefyar, ini-d amek i d-yettili wurar-agi.

- 381 -
Irem wis 17
Aḍris :
Tameɣra n tefsut

Mi ara yali wass, igerdan akk, tiḥdayin arrac, ad ffɣen s iεreqyab akken ad maggren tafsut. Ttawin yid-sen
acewwaḍ, tiɣrifin, timellalin tuftiyin akked ssker. Ssyin, ad tteddun ad cennun yiwen n ccna:
“A lalla tafsut a m yijeǧǧigen
A tikli n tsekkurt ger yiberwaqen
Nekk muggreɣ-kem-in s ucewwaḍ
Kemm tmuggreḍ-iyi-d s yijeǧǧigen
Anebdu, ad yeṭṭenṭen
Iɣezran, ad qqaren
Ikufan, ad ččaren”.
Tiḥdayin-nni, ad qqiment deg unnar, ad ssersent lfuḍa ɣef lqaεa, ad ssersent fell-as tuččit-nni wwint yid-sent, ad
cennunt, ad ssiɣritent. Ma d arrac-nni, ad ruḥen ad d-awin ijeǧǧigen iwumi qqaren “tixlulin” i teḥdayin-nni. Syin, ad
ččen akk tuččit-nni lwaḥid.
Mi kfan, ad d-uɣalen s ixxamen nsen, ad tteddun, ad cennun, tiḥdayin ad ssiɣritent.
Seg yidles nneɣ

Isestanen

A / Tigzi n uḍris:
1- Di kra n tefyar, eg-d agzul i uḍris-agi.
2- Yella wurar-agi, ass-a? Acuɣer?
3- Acu-t wanaw n uḍris-agi? Acu-tent tmitar i t-id-yemmalen ?
4- Fren tiririt yelhan : Awal “tafsut” yekka-d seg umyag :
fsi
fsu
5- “Ikufan, ad ččaren”:
 s zzit
 s waman
 s yiniɣman, irden d temẓin.
Fren tiririt yelhan.

B / Iferdisen n tutlayt:
1- “Tiḥdayin-nni, ad qqiment deg unnar, ad ssersent lfuḍa ɣef lqaεa akken ad ssersent fell-as tuččit-nni wwint yid-
sent…”
Acu i d azal n wurmir s tzelɣa “ad” di tefyirt-agi?
2- “Mi kfan, ad uɣalen s ixxamen nsen”.
 Err tafyirt-agi ɣer wudem wis sin unti asget.
 Semmi isumar n tefyirt-agi.
3- Efk-d talɣa d twuri n yal awal di tefyirt-agi:
“Arrac, ad cennun; tiḥdayin, ad ssiɣritent”.

C / Asenfali s tira:
Fren yiwen wurar, tgelmeḍ-t-id di 10 ar 12 n tefyar:
- Tiqqar
- Tuqqna tuffra
- Anẓar
- Tameɣra n tεacurt…
(Tzemreḍ ad ferneḍ urar nniḍen.)

- 382 -
Irem wis 18
Aḍris:
Ussan yelhan

Ulac win ur nessin asirem n Mḥend Uccen, Mḥend Uccen aqbayli. Asmi rran ɣur-s ttren-t ɣef wamek yettwali
tillay, ha-t-a-n wayen i asen-d-yerra: “tagrest yumayen, anebdu εamayen, lexrif xerfayen !”.
Tafsu, tizzegzewt-is, ccna n yigḍaḍ, aregreg n yiɣeẓran, tizzerwelt n yigenni, tumert n tmurt, ur rzin ara Mḥend
Uccen. Netta ur yettargu ara, maca yeḥrec. Neẓra-t akk.
Di tegrest, irewwu-tent…yerna mačči ala netta. Yella laẓ, yella usemmiḍ. D ageffur, d adfel, d aḍu. Di tẓegwa, ur
d-yeggri kra i Mḥend Uccen. Deg yikufan daɣen ur d-yeggri kra i yigellil. Daymi uccen d yigellil kerhen i si tagrest. Ma
terra tmara, sin wussan kan i tegrest.
Ayen ara yefk azal wuccen i yijeǧǧigen d tizzerwelt n tegnawt ? Wi yeẓran? Ahat, netta di lexrif i yettaf tafsut-is.
Iguza n tẓurin werraɣen d tbexsisin yessubezgen, d widen i d ijeǧǧigen-is yefsan, d tagi i d tafsut n wuccen, d tafsut n
tidet di tmurt. Ma d tafsut nniḍen, tin akken n yinaẓuren, ula iwumi-tt, ulac deg-s tudert.
Anebdu igerrez. Ad d-nemger irden d temẓin, ad ten-nečč. Llan yibawen d ujilban; syen ad d-yernu ḥebb –lemluk,
ifires d uberquq. £as ma yella d aɣamac, ɣas ma yella tafukt tettceqqiq akal, tessɣaray aṭas tiliwa, tettḍurru medden,
ayen i d aɣ-yerzan aṭas d asewwi-nni i tsewway tiyedrin. Anebdu d tallit n tmegra d userwet: tikanniwin ad ččarent
daɣen, ikufan ad neflen, tibulgiwin n tweḍfin ad ttfeggiḍent. Nḥemmel aṭas anebdu: akken ad as-nerr tunṭicin i d aɣ-d-
yettak, ad as-nefk sin n yiseggasen d ayla-s. Maca yessefk-as ad yeffeɣ kan s tuffra ula d netta!
Ass-n ad d-yuɣal lexrif ara idumen ! Lexrif ad d-yaweḍ s tbexsisin-is d ugdal-is alamma serrḥen wat taddart. Asmi
ara yekkes ugdal, as nili akk di tmeɣra. Segmi ara d-tefrari tafat, ixxamen ad qqimen d ilmawen; tiferkiwin ad ttarrant
ahu n tumert. Ass amenzu n lexrif d ass n tumert.
Imi yiwen ur yettnadi fell-aneɣ, ngerrez ! Ulac din awal. Tibexsisin tisemmaḍin d tẓurin, nessen ad tent-nečč.
Nessen-asent acku nḥemmel timeɣrusin nneɣ d tarriwin nneɣ. Lemmer zemren ad fehmen tayri nneɣ wat temdinin
yettaɣen s kilu iɣemmayen nneɣ, ad ttasmen deg-neɣ! Maca ur fehhmen ara. Tella tumert ur nettnuz, tella tumert ur d-
nettufrar ara ɣef wudmawen, tumert yettmaččan s tuffra. Tumert-agi, ala nekkni i tt- yessnen mi ara nekker ɣer
tferkiwin nneɣ ad d-nekkes tibexsisin tuli nnda.
Lexrif, izerri. Deg yimawen nneɣ, tettɣamay-d tiẓedt d tebnen n tbexsisin tineggura. Timeɣrusin, ad refdent ifurkan
nsent amzun yudef-itent usemmiḍ, amzun ttuεerrant. Tasusmi, ad d-ters di tferkiwin, iberdan ad ttun medden. Mḥend
Uccen ad yettnemḍar di tɣeẓrawin, wissen ma ad d-yemmagger kra n yiniɣem yeffren ddaw yiferrawen iwraɣen. Ad t-
tafeḍ yebda ikennu i tzagurt-is. Lexrif ifukk, yeẓra d acu i t-yeggunin.

Mulud Ferεun, Amulli, tasuqilt


S ɣur Yidir Ḥmed Zayed.

Isestanen

A / tigzi n uḍris:
1- Anta tallit i iḥemmel Mḥend Uccen? Acuɣer?
2- Uccen d yigellil, kerhen i sin tagrest. Acuɣer?
3- Acu-t wanaw n uḍris-agi? Acuɣer ?
4- « Asmi ara yekkes ugdal, ad nili akk di tmeɣra ». Ssegzi-d tafyirt-agi.
5- Suffeɣ-d seg uḍris sin yismawen n tigawt. Ssemres-iten di tefyar s ɣur-k.

B / Iferdisen n tutlayt:
1- “Tumert-agi, ala nekkni i tt-yessnen mi ara nekker ɣer tferkiwin nneɣ ad d-nekkes tibexsisin tuli nnda”.
Ssenfel amqim “nekkni” s umqim “nettat”.
2- Semmi isumar n tefyar-agi:
 Asmi ara yekkes ugdal, ad nili akk di tmeɣra.
 Imi yiwen ur yettnadi fell-aɣ, ngerrez.
 £as ma yella tafukt tettceqqiq akal, tsewway tiyedrin.
3- Efk-d talɣa d twuri n yal awal di tefyirt-agi: “di tegrest, irewwu-tent”.

C / Asefali s tira:
I kečč, anta tallit i tesmenyafeḍ? Acuɣer?

- 383 -
Irem wis 19
Aḍris:

(…)Yiwen wass, qqimen akka di tejmaεt, la heddren, mkul wa d ayen i d-yettmeslay. La d-jebbden sya d sya,
almi , seg wawal ɣer wayeḍ, wwḍen-d ɣer temεict: wa yini-as: ɣlay cci, wa yini-as: nemmut di laẓ ! ( D ayen iɣef
heddren wat zik i la heddren ar tura ! ) Lḥaṣun, wa yini-as akka , wa yini-as akka. Dɣa, yenṭeq-d Lḥusin At Ceεban,
yenna-asen-d:
- Ay atmaten, bɣiɣ ad awen-d-iniɣ yiwet, uggadeɣ ur iyi-tettamnem ara…
Susmen yakk. Nnan-as:
- D acu? Yenna-asen-d:
- Yyaw ad awen-d –ḥkuɣ. Uǧweɣ-d litra n zzit, teṭṭef-iyi aggur ; uǧweɣ-d εecra n litrat, ṭṭfent-iyi aggur!
Dɣa, wa yetthuzzu aqerruy-is, wa yettaḍsa: nnan-as yakk:
- Amek akka? Tagi dɣa, err-itt ɣer yiciwi-k: ur tḍerru. Ma teṭṭef-ak litra aggur, εecra n litrat ad ak-ṭṭfent εecra
wagguren: tagi, aqcic n yiḍelli ad tt-yefhem !
Yenna-asen-d:
- Lameεna rǧaw ad awen-d-iniɣ. Asmi i d-uǧweɣ litra, teddehhin-aɣ-d temɣart cwiṭ cwiṭ kan: tiqqit tiqqit, almi
yewweḍ waggur, tfukk; asmi i d-uǧweɣ εecra n litrat, neddehhin s ufenǧal; mi d-nuqem acewwaḍ, ad t-neččar d zzit
alamma tekka-d s nnig terbut: asmi yewweḍ waggur diɣen fukkent ! …

Belεid At Σli, Les cahiers de


Belaid ou la Kabylie d’ antan,
Isebtaren 369, 370

Isestanen

A / tigzi n uḍris :
1- Efk-as azwel i uḍris-a.
2- Acu-tt tmusni i yezzuɣur uḍris-a?
3- Acu-t wanaw n uḍris-a?
4- Suffeɣ-d seg uḍris sin wawalen d inemgalen. Ssemres-iten di tefyar s ɣur-k.
5- Seg umyag “ aǧew, suffeɣ-d sin yismawen, tiniḍ-d talɣa nsen.

B / Iferdisen n tutlayt:
1- “ Uǧweɣ-d litra n zzit, teṭṭef-iyi aggur ; uǧweɣ-d εecra n litrat, ṭṭfent-iyi aggur”. Err tafyirt-agi ɣer wurmir, udem wis
sin asuf.
2- “ Asmi i d-uǧweɣ εecra n litrat, neddehhin s ufenǧal”. Semmi isumar n tefyirt-agi.
3- Efk-d talɣa d twuri n yal awal di tefyirt-agi:
“ Teddehhin-aɣ-d temɣart cwiṭ cwiṭ”.

C / Asenfali s tira:
Deg uḍris awezzlan n 8 ar 10 tefyar, ini-d acu i tfehmeḍ deg uḍris-agi.

- 384 -
Irem wis 20
Aḍris:
Yidir d Masin: timlilit d unagraw n yiṭij

Azul, isem-iw Yidir. Usiɣ-d ɣer wakal i wakken ad ẓreɣ ameddakkel-iw Masin. Aṭas aya, amtiweg anda zedɣeɣ
zik, yella yecbeḥ, igerrez am wakal. Lemmer ur nelli d ungifen, nekkni s yimezdaɣ ines, lemmer ur ngi deg-s timqersa
timeqqranin, yalli ar ass-a mazal-it igerrez. Dɣa yessefk fell-aɣ ad t-neǧǧ i wakken ad nebnu amtiweg nniḍen.
Tura, yessefk ad nḥader ayen akk ntegg, neɣ ma ulac ad t-nhudd diɣen, dɣa ad nemmet. Ur tegget ara am nekkni,
ur ssebluluɣet ara tawennaḍt. D ayen isehlen nezzeh, ad t- twalim mi ara teɣrem timεayin nneɣ. Ar timlilit, ar tadyant i
d-iteddun.
Deffir usikel-agi igerrzen, anaw yufeg taggara ɣef temdint qbel ad d-ires. Ad asen-yili d amxalef !
… dɣa deg unẓul, amenẓaw n wadda d amellal akk, idel-it ugris.
… “Ahat ur yeḥmi ara lḥal dinna”, i as-yenna Masin.
Yidir d Masin, ttwalin tura aneẓruf n Usṭrali. Imir-n, tban-d yiwet n tefsert tameqqrant, d tazegzawt, d tiẓgi
Tamaẓunt.
Yidir yenna-as: “ Tura nettafeg ɣer Wabrist, d netta i d adrar yejjerjren deg umaḍal. Anaw, yebda yettrus s akal”.
- “Twalaḍ a Yidir, azgen n wakal yewlelles, yerna Yurub teεreq!”.
- “Ala”, i as-yerra Yidir, “imir-a, tella di tama nniḍen. Llinna d ass di Yurub, ma d tura d iḍ: Akal itezzi ɣef yiman-
is am tẓerbuḍt. Iṭij yettak-d tafat i tmura s nnuba”.
- “ Muqel a Masin, ttesεa yimtiwgen n unagraw n yiṭij. Win yuẓan ɣer yiṭij isem-is Markur, win i t-id-iḍefren d
Wanes, wis tlata d Akal nneɣ, deffir-s Meɣres, dɣa yella Yebṭer, d netta i d azuran deg-sen. Deffir-s Wasturn, Wranes,
Nebtun, Bluten. Ineggura-agi beεden”.
…Yesxec s wayen yettwali, yessemɣer tamuɣli n ugugẓer ɣef yimdunen n Waggur. Masin, netta yettaru ajernan-
is, yessikid itran deg ugugẓer.
Mi fukken imekli n tnezzayt, Yidir yuɣal ɣer yisudfen n wanaw allunan. Tiremt tamezwarut i ččan deg wanaw
tessewhem ameddakkel nneɣ Masin.
-“Muqel a Yidir, d taḍsa, tiɣawsiwin akk ttafgent, zzint-as-d !”
- “Tuččit deg terẓukt ur teshil ara !”, i as-yenna Yidir.
Timεayin n Yidir d Masin
Yura-tent Bernard Le Fusteg d
Jean dupuis, Yerra-tent-id ɣer tmaziɣt
Kamal n At Zerrad, 1996.

Isestanen

A / Tigzi n uḍris :
1- Amtiweg “Akal”, d wis krad deg unagraw n yiṭij. Acu i d azal n wayagi?
2- “ Ur ssebluluɣet ara tawennaḍt”. Amek?
3- Acu-t wanaw n uḍris-agi ? Acuɣer ?
4- Ssegzi-d tafyirt-agi : « Azgen deg wakal yewlelles ».
5- « D netta i d adrar yejjerjren deg umaḍal ». Ssenfel awal yettuderren s uknaw-is.

B / Iferdisen n tutlayt:
1- “Usiɣ-d ɣer wakal i wakken ad ẓreɣ ameddakkel-iw Masin”.Err tafyirt-agi ɣer wurmir, udem wis sin asuf.
2- Semmi isumar n tefyar-agi:
* Usiɣ- ɣer wakal i wakken ad ẓreɣ ameddakkel-iw Masin.
* Amtiweg anda zedɣeɣ zik, yecbeḥ.
3- efk-d talɣa d twuri n yal awal di tefyirt-agi: “ Yessemɣer tamuɣli n ugugẓer”.
C / Asenfali s tira:
“ Iṭij, yettak-d tafat i tmura s nnuba”. Deg uḍris imsegzi n 8 ar 10 tefyar, ini-d amek.

- 385 -
Irem wis 21
Aḍris:
Yidir d Masin: Tamdint
Kullas, iteddem Masin aqrab-is. Akken ad n-yaweḍ s aɣerbaz, yessefk-as ad yezger tamdint tameqqrant.
Kra n wussan aya, Masin yettusu aṭas.
- “Ahat yewwet-iyi waḍu”, i as-yenna Masin, “ tagerjumt-iw teqreḥ-iyi”.
- “Ayagi yekka-d seg ubluleɣ, i t-yessefhem Yidir.
- “Abluleɣ ?”, i t-yesteqsa Masin.
- “Ih, ih, abluleɣ”, yules-as Yidir, “llant aṭas n tkerrusin, agaz nsent n wufuɣ d akelwan”.
- “Yella daɣen uɣebbar useḥmu n tnezduɣin, irennu i wabbu ».
Yenna-as Yidir : « Muqel ziɣ ayen i d-yettnulfun seg waya : asebdad n tebḥirt tazayezt, yumes akk”.
- « Maca yella wayen nniḍen », i t-yessefhem Yidir. “Yella daɣen wabbu n yiwzinen i d-yettawi waḍu ɣer
temdint”.
- “Ha-t-a-n acimi tettusuḍ”, i t-yessefhem Yidir. “ Maca abluleɣ d igedrez daɣen, yesseεyuyen allaɣ nneɣ”.
- « Ulac tifrat ? », i t-yesteqsa Masin s unezgum.
- « S tidet tella », i as-yerra Yidir, « d amedya, s umserɣu war aldun, tikerrusin ad ilint zeddigit, abbu nsent ur
yettili ara d akelwan aṭas”.
- “Nezmer daɣen ad nesseqdec imesniyen yezdin: aṭubis, aṭramwi d yizziwten”.
- “I wakken ad nessenɣes abbu n yiwzinen, yeshel, yessefk ad asen-neg timsizdag i yinzelliwen”.
- “Akken ad nerr tamdint d tanajjamt, nezmer daɣen ad nernu ugar n yimeḍqan i yiterrasen”.
Yenna-as Masin: “Ad yili d ayen igerrzen lemmer ad nernu ugar n yimukan izegzawen”.
- “D tidet, yernu lemmer yal yiwen deg-neɣ ad yeqdec kan cwiṭ, d amedya ad iḍegger ikaɣḍen ines ɣer tfersin, d
ayen ara yilin d axlaf”, i as-yerna Yidir.
- “Teẓriḍ, s tigawin-agi akk ara nidir axir di temdinin nneɣ”.
Timεayin n Yidir d Masin
Yura-tent Bernard Le Fusteg d
Jean dupuis, Yerra-tent-id ɣer tmaziɣt
Kamal n At Zerrad, 1996.

Isestanen
A / Tigzi n uḍris:
1- Masin, yettusu, teqreḥ-it tgerjumt-is. Acuɣer?
2- Acu i d tifrat i wugur-agi?
3-Acu-t wanaw n uḍris-agi?
4- Ssegzi-d tanfalit i d-iteddun : « Imesniyen yezdin ».
5- “Masin yettusu”. Seg umyag yettuderren, sileɣ-d isem tesmerseḍ-t deg tefyirt s ɣur-k.

B / Iferdisen n tutlayt:
1- “Kullas, iteddem Masin aqrab-is. Akken ad n-yaweḍ s aɣerbaz, yessefk ad yezger tamdint tameqqrant”. Err tafyitr-
agi ɣer wudem amezwaru asget, bdu-tt akka: “Kullas, nteddem…”
2- Semmi isumar n tefyirt-agi: “ Akken ad n-yaweḍ s aɣerbaz, yessefk ad yezger tamdint tameqqrant”.
3- Efk-d talɣa d twuri n yal awal di tefyirt i d-iteddun:
“ Yessefk ad asen-neg timsizdag i yinzelliwen”.

C / Asenfali s tira:
Taneẓreft, d ugur nniḍen i tettidir twennaḍt. Deg uḍris awezzlan n 10 ar 12 n tefyar, ini-d:
- Ansi i d-itekk wugur-agi?
- Amek i nezmer ad as-neg talast?

- 386 -
Irem wis 22
Aḍris:
Yidir d Masin:Tizemkin
Yidir d Masin wwḍen-d ɣer Usfaylu Agafa. Qqimen ɣef tɣalaḍt n ugris akken ad ssalin yiwen uneqqis ɣef
tmeddurt n tzemkin.
Azekka-nni tanezzayt, Masin yelsa iceṭṭiḍen uneggaḍ, acku dagi aman d isemmaḍen aṭas. Arrum akk ihegga
mebla ma nettu, s tidet, tiqreεtin n wuksijan !
Imi igezzem usemmiḍ, Yidir yufa kra n wuguren akken ad yesselḥu asmamaḍ n teflukt taruzzrant. Imir-n, imeddukkal
nneɣ i sin ruḥen ad mlilen d tzemkin, d nutenti i d timufayin akk ɣef waxxuten n umtiweg nneɣ.
Deg ubrid nsen, mmugren-d yiwet n terbeεt n yidemriyen sseḥmayen iman nsen s turart, negḍen i unadi n tuččit i
smenyafen: iselman.
Deffir yiwen umecwar n uzgen n ssaεa, Masin iwala ifi n waman. Yewhem, yesteqsa Yidir: “ D acu-t?”
- “D tizemkin i yettsuḍun”, i as-yerra Yidir, “muqel ay ack-it !”
Kra n teswiεt akken, Masin ur yumin ara ayen ẓerrent wallen-is. Timɣilt annect ila-tt teffeɣ-d, twet udem n
waman, tessker zzedwa.
-“Teẓriḍ a Masin, tizmekt d tayemmat m tmaẓẓagin i imeqqren deg umaḍal, akken ad tessuṭṭeḍ arraw-is”.
- “ Arraw-is izuranen”, i as-yenna Masin.
Imir-n, yiwen uɣerrabu ameqqran bu teskimt yessaggaden, yella yettaẓ-d ɣur-sen.
- “Ayɣer i d-yusa ɣer da?” yesteqsa Masin.
- “Aɣerrabu-agi d awzin”, i as-yerra Yidir, “yusa-d ad ineɣ tizemkin”.
- “Acuɣer?” yennezgem Masin.
Yidir iger-d nnehta: “ Acku s tassemt nsent i teggen ifuras n ccbaḥa !!!”
Tikkelt-a, Masin ur yumin ara ayen sellen yimeẓẓuɣen-is.
Yidir yekker iruḥ s aɣerrabu, yuli fell-as.
- “Yessefk ad tfakkem imenɣi n tzemkin neɣ ma ulac ad negrent akk”, i as-yessefhem i umenzaḍ. “Aya yettwagdel,
ṭṭixret ssya !”, i as-yerna s tezmert. Ziɣ mačči d aqesser i yettqessir, ameddakkel nneɣ Yidir.
Amenzaḍ dɣa yedhec, yessuneḍ i udefrir ines ad uɣalen ansi d- usan. Aɣerrabu iruḥ, tfukk tiggdi.
- “Amaqwa-k amaqwa-k a Yidir !Tizemkin , nnejbarent”, i as-yenna Masin.
Masin yefreḥ. Yezmer tura ad yengeḍ akken ad yemlil d yisiffanen-agi ifeḥcucen, ad yeg aneqqis ines.
D ayen yessewhamen ! Masin yettaẓ-d ɣer tzemkin, nutenti i wakken ad snemmrent sin yimeddukkal nneɣ,
tturarent s dat n tkumart.
Mi yekfa usaru, Yidir d Masin ǧǧan taɣalaḍt n ugris. i tikkelt taneggarut, fkan azul i yidemriyen, i mazal tturaren
ɣef ugris.
Timεayin n Yidir d Masin
Yura-tent Bernard Le Fusteg d
Jean dupuis, Yerra-tent-id ɣer tmaziɣt
Kamal n At Zerrad, 1996.

Isestanen
A / Tigzi n uḍris:
1- Acu yewwin Yidir d Masin ɣer Usfaylu Agafa?
2- Yidir, yugi imenɣi n tzemkin. Acuɣer?
3- Acu-t wanaw n uḍris-agi ? Acuɣer ?
4- « Tizemkin, nnejbarent ». Amyag “nnejbarent” d asuddim. Efk-d talɣa-s. Ssemres-it di tefyirt s ɣur-k.
5- “Yessuneḍ i udefrir ines”. Ssenfel amyag yettuderren s uknaw-is.

B / Iferdisen n tutlayt:
1- “Yusa-d ad ineɣ tizemkin”. Err tafyirt-agi ɣer wurmir, udem wis sin amalay asget.
2- Semmi isumar n tefyar-agi:
Yusa-d ad ineɣ tizemkin.
Ad uɣalen ansi d-usan.
Yusa-d ad ineɣ tizemkin acku s tassemt nsent i teggen ifuras n ccbaḥa.
Mi yekfa usaru, Yidir d Masin ǧǧan taɣalaḍt n ugris.
3-Efk-d talɣa d twuri n yal awal di tefyirt-agi: “Yessefk ad tfakkem imenɣi n tzemkin”.

C / Asenfali s tira:
Di tmurt nneɣ, aṭas n waxxuten i inegren. Deg uḍris awezzlan n 8 ar 10 n tefyar, efk-d amedya, tiniḍ-d acuɣer d wamek
i nezmer ad nesseḥbiber fell-as.

- 387 -
Irem wis 23
Aḍris:
Yidir d Masin: Timlilit d umtiweg nneɣ, Akal
Yidir la yettmerriḥ deg yiwen uftas acebḥan, ijdi ines d areqqaq. Yewḥel imi yiwen ur yelli, yeqqim iman-is.
Ikemmel amerreḥ ines, taggara yemlal d yiwen uqcic amecṭuḥ, yettban-d yeḥzen.
- “ Azul, isem-iw Yidir, acu i k-yuɣen, yella kra i k-iceɣben?”
- “ Azul”, i as-yerra uqcic-nni amecṭuḥ, “ isem-iw Masin”.
- “ Usiɣ-d ad urareɣ ɣef uftas, maca ẓer ayen i ufiɣ dagi: tibbaḍin n taɣarin iṣedden, tiqreεtin n umlis, imastalen n
tkerrusin,…”
- “ Ula d icekkaren imeεfunen n warṣaḍ llan !”, i d-yerna Yidir.
Masin yenna-as: “ Ufiɣ-as ixef-is, yya-d ad as-nebges, ad nessizdeg ayagi akk”.
Dɣa, ddmen tagult, axebbac, taberwiḍt, bdan ccɣel.
Melmi fukken, uklalen yimeddukkal-agi nneɣ tissit n ukas ameqqran n yiẓem.
Tura, imi zeddig uftas, Yidir d Masin zemren ad uraren ddabex. Mi yettali ddabex deg yigenni, ad as-tiniḍ d iṭij
aberqac.
Deffir turart n ddabex, yidir yeεreḍ Masin ad yerzu ɣef umeɣrad deg wanaw ines allunan. Masin yefreḥ,
yettεeggiḍ: “ amarezg-iw ! amarezg-iw !”
£iwel, ad nheggit iqecciwen nneɣ, ɣur-k ad nettu snunar.
Kullec ihegga, ṭṭfen abrid ihi ɣer tɣerɣert uciri, ansi ara d- teqleε tmezḍit.
Yesmures uciri, dɣa Yidir d Masin ttmuqulen Akal seg useksel n wanaw, sexcen: Amtiweg nneɣ yemyuttal deg
yiwet n tafat tacebḥant, d tazerqaqt, tessedhac.
Qbel ad yeṭṭes Yidir, iḥekker akk timacinin, dɣa yesselḥa amenhar amussman.
Anaw yeḍfer abrid-is di tallunt, ma d Masin yettnuddum, netta yettargu ad yissin imtiwgen nniḍen.

Timεayin n Yidir d Masin


Yura-tent Bernard Le Fusteg d
Jean dupuis, Yerra-tent-id ɣer tmaziɣt
Kamal n At Zerrad, 1996.

Isestanen
A / Tigzi n uḍris:
1- Yidir, yemlal d yiwen uqcic amecṭuḥ, yettban fell-as leḥzen. Acuɣer?
2- Amek i as-d-ufan tifrat ?
3- Acu-t wanaw n uḍris-agi? Acuɣer ?
4- Suffeɣ-d seg uḍris tanfalit yessenfalayen aserwes. Ssemres-itt deg tefyirt s ɣur-k.
5- Suffeɣ seg uḍris aktawal n wanaw allunan.

B / Iferdisen n tutlayt:
1- “Usiɣ-d ad urareɣ ɣef uftas”. Err tafyirt-agi ɣer wurmir, udem wis sin unti asget.
2- Semmi isumar n tefyar-agi:
Usiɣ-d ad urareɣ ɣef uftas, maca ẓer ayen i ufiɣ dagi.
Imi zeddig uftas, Yidir d Masin zemren ad uraren ddabex.
3- “ Usiɣ-d ad urareɣ ɣef uftas”. Acu yessenfali wassaɣ ger yisumar n tefyirt-agi?
4- Efk-d talɣa d twuri n yal awal di tefyirt-agi: “ Ufiɣ-as ixef-is”.

C / Asenfali s tira:
Ad yili terziḍ yiwen wass ɣer uftas, maca ayen tufiḍ dinna ur ak- yeεǧib ara. Ales-d deg uḍris awezzlan n 10 ar 12 n
tefyar.

- 388 -
Irem wis 24
Aḍris :

Ussan, d isemmaḍen. Yal ass amek-it akken; ɣas tella-d tafukt, am teslit deg wussan-is imezwura; ur treṣṣa ara
timukaz s dat wallen, d azellem i tettwazlam. Tafukt deg wussan-a n Furar akken, tikwal tedduri asigna, tikwal nniḍen,
ad d-teldi arquqen-is alamma tesreɣ aglul n win tt-icedhan. Timɣarin, ulac wi yettcedhin tafukt am nutenti, mi d-
tesqaccew kan ger usigna dɣa ad tent-tesseḍmeε, nutenti ikussmen di tegrest, tafukt “awi-d ukan!” ara ak-inint. Diɣ
netta, akken kan ara d-tḍil, ad d-teffɣent ssya u ssya, ad msawalent, ad fesrent iḍarren nsent deg yifergan, di tzenqatin,
am yiberriqen-nni n yiweǧǧiben. Win iεeddan , ad tent-yaf qqiment ẓẓiẓinent, almi d-teffɣen yiraggen deg yiceṭṭiḍen
nsent. Teffɣent-d d tirebbuyaε, ad mwanasent, ad llment awal, tid yestufan ttellment ula d taduṭ, tiyaḍ nniḍen, d awal
kan. Ula d winna d ccɣel […]
Timɣarin, am wakken i as-yenna winna mi tent-tsumm tudert s dderya, s lḥif d yineẓman d ccɣel n lexla d win n
uxxam, ad d-qqiment kan i wawal imi winna zemrent-as ɣas yekkes-asent zzman temẓi; am wakken i as-nnan: tiṭ telfeɣ,
ugel yeffeɣ. Awal, ur yeḥwaǧ ara ifadden neɣ tagecrirt neɣ taṭṭucin neɣ tuɣmas. Awal, akken ad d-yeffeɣ, yeḥwaǧ sin n
yicenfiren d wul yeččuren d wallaɣ yestufan i wiyaḍ […]
Timɣarin nneɣ, ḥemmlent awal, d axessar! D acu kan, di tegnit n Furar irewwi-d uḍemmin nsent d amessas imi
tignawt ur tettbadda ara ɣef yiwen wawal; tettneqlab. Acḥal d tikkelt, mi d-tban tefsut, ad d-tsuffeɣ timɣarin; ad d-
mḥedwalent ssya u ssya , awal yettawi-d wayeḍ, wayeḍ yettawi-d gma-s. Akken kan ara d-stafint i wawal, ad asent-
yehwu yiɣimi, ad d-yuɣal usigna, ur uḥtament, netta daɣen, asigna di Furar, am yir inebgi, ur yettcawar ara, hakan ad d-
yesqulles.[…]Mi d-icberber nnig- –sent, ad d-yeglu s tili d usemmiḍ, dɣa ad d-teɣli tsusmi gar-asent am uεdil werǧin
nurad.[…] Akken kan ara ḥulfunt temɣarin-nni i tsusmi tetteqqes ulawen nsent d usemmiḍ yeskuṭṭuf di tfekkiwin nsent
tukmicin, ad refdent tilmesyar nsent ad kecment s axxam. Deg uxxam daɣen, ad uɣalent ad sqizzbent i lkanun ǧǧant ɣef
wudem n tafukt n Furar timseḍḥit. Lkanun, netta, ur yesεi ara cceḥna, ad tent-imager s wul.
Ala timɣarin i as-yessnen i lkanun, netta yeẓra ayenni mi ara d-teqqim temɣart tama-s […] Lkanun, iḥemmel
timɣarin, yessen ad tent-imager mi ara d- rewlent i tnecnact n Furar. Yezmer i lbaḍna nsent, mi d-qqiment ɣer yiri-s, ad
d-εiwdent akk deg wallaɣ nsent i wayen nnant d wayen slant.[…]
Murad Zimu
Tikli, HCA, 2004

A/ Tigzi n uḍris:
1- Acuɣer timɣarin nneɣ ḥemmlent tafukt d lkanun?
2- Suffeɣ-d seg uḍris snat n tenfaliyin yemmalen aserwes.
3- Di tullist-agi, anallas d azɣaray. Suffeɣ-d timitar i t-id-yemmalen.
4- Suffeɣ-d seg uḍris sin yimyagen isuddimen tefkeḍ-d talɣa nsen.
5- “Ad d-yuɣal usigna, ur uḥtamen”.Ssenfel awal yettuderren s uknaw-is.
B / Iferdisen n tutlayt:
1- “Akken kan ara d-stafint i wawal, ad asent-yehwu yiɣimi, ad d-yuɣal usigna, ur uḥtament”. Err tafyirt-agi ɣer wudem
wis sin unti asget.
2-“Yessen ad tent-imager mi ara rewlent i tnecnact n Furar”. Semmi isumar n tefyirt-a.
3-“Ḥemmlent awal”. Efk-d talɣa d twuri n yal awal di tefyirt-agi.
c/ Asenfali s tira:
S 6 ar 7 tefyar, eg-d agzul i uḍris-agi.

- 389 -
Aseɣti
Aseɣti n yirem 1u
A / Tigzi n uḍris: (ɣef 6 wagazen)
1-Aḍris-agi d ullis, d tullist. (1)
2- Tadyant-a, teḍra : di tegrawla n 54, di lgirra-nni, asmi llan Yirumyen, di lgirra n tmunnent , zik… (1)
3-Sserɣen Yirumyen taddart acku :
- imezdaɣ-is, ttεawanen imjuhad.
- imezdaɣ-is, ur fkin ara afus ɣef yimjuhad.
- imezdaɣ-is, ur uɣen ara awal n lεesker. (1,5)
4- zik ‡ tura, imir-a. (1)
5- At taddart, ur uɣen ara awal n lεesker acku: (1,5)
- bɣan tilelli.
- bɣan ad εawnen imjuhad.
- d iεdawen nsen.
- ddan d yimjuhad…

B / Iferdisen n tutlayt: ( ɣef 6 wagazen)


1-Azekka ad d-suffɣen imezdaɣ ɣer unnar, ad as-mekknen times i taddart. (2)
2- Mi yemdel uẓekka n jeddi, baba yekra-d takamyunt.
Asumer imsentel n wakud (1) Asumer agejdan (1)
3- Seg umyag “zdeɣ”, nezmer ad d-nsileɣ ismawen: azdaɣ, azaduɣ, amezdaɣ, tanezduɣt/ tamezduɣt. (2)

C/ Asenfali s tira: (ɣef 8 wagazen)


Aḍris ad yili d ullis. Aktazal, ad ibedd ɣef yisefranen-agi:
Taferkit : -Asebter, zeddig? (0,5)
-Tira, tettwaɣar? (0,5)

Afares: - Asentel, iban?(1,5)


- Aḍris, d ullis?( taɣessa n wullis tefrez?) (1,5)
Tutlayt : -Asemres n yinammalen n wakud d wid n wadeg.(0,5)
-Asemres n yimyagen d tmeẓra. (0,5)
-Asemres n umawal yerzan ullis. (0,5)
-Aqader n yilugan n tira. (0,5)
-Asigez n uḍris. (0,5)
Taseddast / tazḍawt:
-Tuṣka n tefyar tummidin. (0,5)
-Tuqqna ger tefyar d tseddarin. (0,5)
-Aqader n yilugan n tezḍawt. (0,5)

Aseɣti n yirem w2
A/ Tigzi n uḍris: (ɣef 6 wagazen)
1-At taddart, wwin yid-sen ṭṭbel d lɣiḍa akken ad srewlen lewḥuc.(1)
2- Tebda tegnit tettbeddil fell-asen mi akken yebda yigenni yettuɣal d aberkan.(1)
3- £er taggara, snegren-ten lewḥuc.(1)
4- Anemgal n wawal “iɣerrez” ‡yefsi.(1)
5- Snat n tefyar ideg awal “tagnit” d agetnamkan:
Di tegnit n ddiq i d-yettban urfiq. (1)
Sqeεden tagnit akken ad εemren urar.(1)

- 390 -
B / Iferdisen n tutlayt: (ɣef 6 wagazen)
1- Tiririt n tefyirt ɣer wunti: (1)
“Mmɣent sut taddart armi d tiẓgi n lewḥuc ; zedment armi εyant, acemma ur tent-id-iluεej ».
2- Asemmi n yisumar n tefyirt tuddist :
Mi yebda ifennu uzizwu, yettibrik yigenni.
Asumer imsentel n wakud (1) Asumer agejdan (1)
3- Tasleḍt n tefyirt:
Awal Talɣa-s Tawuri ines
Snegren (1) D amyag n tigawt, yefti D tafyirt taddayt
ɣer yizri, udem wis 3 tumyigt.
amalay asget.
Snegren (1) Snegr: d afeggag. D aseɣru.
N: d amatar udmawan n D amigaw n umyag.
wudem wis3 amalay
asget. D asemmad usrid n
-ten (1) D amqim udmawan n umyag.
wudem wis 3 amalay
asget.

C / asenfali s tira: (ɣef 8 wagazen)


Ad yili uḍris d ullis deg ara d-talseḍ amek tekfa tedyant s talwit d tumert. Yessefk ad yili ireṣṣa ɣef yizri, ad yebded ɣef
wudem wis 3 amalay asget.
Ad yili ufares yelha ma:
1- yettwaɣar s sshala:

Asebter , zeddig? (0,5)


Asigez, iwata?(0,5)
Tifyar, rsent ɣef yilugan n tjerrumt?(1)
Amawal, yedda d usentel?(1)
Ilugan n tira, ttwaḍefren?(1)
2-yezḍa akken ilaq:
Yeddes uḍris d tiseddarin?(0,5)
Tella tuqqna ger tseddarin?(0,5)
Yettwaseqdec wudem wis 3 amalay asget?(0,5)
Timeẓra n yimyagen, ddant d tilawt?(0,5)
Ttwasmersen yinammalen n wadeg d wid n wakud?(0,5)

3- yedda d usentel i d-yettunefken:

Aḍris, d ullis yemmden?(0,5)


Aḍris, yebna ɣef tɣessa n wullis ?(0,5)
Yekfa uḍris s talwit d tumert?(0,5)

Aseɣti n yirem w3

A/ Tigzi n uḍris:
1-Ass-a, tajmeεt n taddart yettsuḍu deg-s waḍu:
a/ d tilemt(1)
b/ acku seg wasmi d- tekcem trisiti d tilibizyu, irgazen ur teffɣen ara seg uxxam.(1)
2- Ayagi, yegla-d:
¾s unɣas n teywalt ger yimdanen (0,5)
¾s unɣas n wassaɣen ger yimdanen (0,5)
¾s rrwaḥ n waṭas deg wansayen nneɣ
¾tugna, teṭṭef amkan n wawal…
3-Ha-t-a wacu i gziɣ di tefyirt di tefyirt-agi:
Azayer, d tabaqit-nni i nettwellih s igenni i wakken ad d-neṭṭef yis-s tilibizyunat n ddunit. Am wakken ssemdint urawen

- 391 -
s igenni i wakken ad aɣ-d-awint yir ansayen. (1)
4- Awalen inemgalen:
Teččur ‡ d tilemt (0,5)
εemmrent ‡ xellunt (0,5)
5-Ha-ten-a kra n wawalen yezdi uẓar d wawal “tagrest”: (0,5)
Agris, ssegres, asegres, gres, imsegres…
Tifyar: (0,5)
9 Tagres, d tallit n usemmiḍ d ugris.
9Di cebrari, gersen waman deg yiɣeẓran.

B/ Iferdisen n tutlayt:
1-Di tefyirt-agi, azal n wurmir s tzelɣa “ad” d tannumi. (1)
2-Ad semmiɣ isumar n tefyirt tuddist:
) D tajmeεt iɣef tebna taddart.
Asumer agejdan Asumer amassaɣ(1)
)Asmi tella d tiẓgi, teččur d lewḥuc.
Asumer imsentel n wakud Asumer agejdan(1)
)Ur d-ttagment ara acku tura aman di tbernint.
Asumer agejdan Asumer imsentel n tmentilt(1)
3-Tasleḍt
Awal Talɣa d twuri
Tajmeεt, D isem unti asuf deg waddad ilelli.(0,5)
D isem anammal n usentel.(0,5)
Teččur D amyag yeftin deg yizri, udem wis 3 unti asuf.(0,5)
D tafyirt taddayt tumyigt.(0,5)
(t : d asentel, ččur: d aseɣru).
D tafyirt taḥerfit tumyigt.
Tajmeεt, teččur

C / Asenfali s tira :
Ad yettwaseɣti uḍris almend n tfelwit n uktazal i d-iteddun:
Taɣulin n Isestanen Tiririt
ulmad Ih Ala
(isefranen)
1-Talɣa n - Aḍris, ɣur-s azwel ?
uḍris (2) - Aḍris, yebḍa d tiseddarin ?
- Yeǧǧa ilem di tazwara n yal
tseddart ?
- Yeǧǧa ilem ger tseddart d tayeḍ ?
- Tira, zeddiget?
2-Aɣawas n - Aḍris, d imesfukel?
uḍris (2) -Yefka-d takti di tseddart
tamezwarut?
-Yefka-d turda?
-Yefka-d ifukal ilaqen?
-Myezwaren yifukal akken ilaq?
-Yefka-d tameglurda?
-Yefka-d ifukal ilaqen?
-Myezwaren yifukal akken ilaq?
-Yefka-d tasemlilt di tseddart
taneggarut?
-Yessemsawi ger turda d tmeglurda
akken ilaq?
3-Tazḍawt -Yessemres tifyar yemmden?
(1) -Qqnent tefyar akken ilaq?
-Yella wassaɣ ger yifukal?
4-Iferdisen n - Yessemres awalen yemmalen
tutlayt (1) asemyezwer?
-Yessemres awalen yemmalen tidmi?
- Yessemres tisɣunin?
- 392 -
5-Tira(2) -Yessemres akken iwata ilugan n tira?
*Asigez
*tizdit (-)
*tamsertit
*amkan n yilem
*tufayt
*tussda…

Aseɣti n yirem w4
A / Tigzi n uḍris: (ɣef 6 wagazen)
1-Aḍris-agi, d imsegzi acku yessegzay-d uguren n twennaḍt s wudem n tussna, d wamek i nezmer ad ten-nekkes.(1)
2-Ha-ten-a kra n wuguren i tettidir twennaḍt: iḥemmalen, isyaxen, times, taneẓreft, abluleɣ, angar n yiɣersiwen d
yimɣan…(1,5)
3-Di tmurt-nneɣ kan, aṭas n yimɣan d yiɣersiwen i inegren acku ur ufin amḍiq yessulfen i tmeddurt nsen.(1)
4-Aktawal n ugama: idurar, sswaḥel, izuɣar, lebḥur, isaffen, taneẓruft, tiẓegwa, iɣersiwen d yimɣan…(1)
5-Sin yiknawen seg uḍris: imudaɣ= tiẓegwa.(0,5)
¾Tiẓegwa, d turin n ddunit.(0,5)
¾Si tallit n tegrawla ar ass-a, imudaɣ n tmurt-nneɣ ur llin bxir.(0,5)

B / Iferdisen n tutlayt ( ɣef 6 wagazen)


1-sin yimyagen di talɣa n umaɣun:
yellan, yeggran, yettwaxedmen, izemren, yuḍnen, inegren, yessulfen ( akk d imyagen di talɣa n umaɣun n yizri ilaw)(1)
2-Ad semmiɣ isumar n tefyar tuddisin:
) Di tallit deg nella, aṭas n yiɣersiwen d yimɣan i inegren
Asumer agejdan(1)
acku ur ufin amḍiq yessulfen i tmeddurt nsen.
Asumer imsentel n tmentilt(1)
) D nettat i d tili nneɣ deg wussan n unebdu.
Asumer agejdan (1) Asumer amassaɣ(1)
3-Tiẓegwa, d imukan n usgunfu d tmerrit.
Tazelɣa n tilawt (0,5) Tasɣunt n tɣuni(0,5)

C / Asenfali s tira :
Aḍris, ad yili d imsegzi. Aktazal, yezmer ad ibedd ɣef yisefranen i d-iteddun :
1/ Taferkit:
-Asebter, zeddig?(0,5)
-Tira, tettwaɣar?(0,5)
-Tettuqader talɣa n uḍris?(0,5)
2/Afares:
-Asentel,iban?(0,5)
-Aḍris, d imsegzi?(0,5)
-Tettuqader tɣessa n uḍris imsegzi ?
Ha-t-a wamek ara yili uɣawas n uḍris :
a/Tazwert :Ad d-tawi ɣef wazal n teẓgi.(d aḥric n usastan)(1)
b/Asnefli: Ass-a, yessefk yal yiwen deg-neɣ ad yeg azal ameqqran i teẓgi.
-Acuɣer?(1)
-Amek?(d aḥric n usegzi)(1)
c/ Tagrayt: d aḥric n tsemlilt (0,5)
3/Tutlayt: (1)
-Asemres n umawal.
-Asemres n yimyagen d tmeẓra.
-Aqader n yilugan n tira.
4/ Taseddast/ tazḍawt: (1)
-Tuṣka n tefyar tummidin.
-Tuqqna ger tefyar d tseddarin.
-Aqader n yilugan n tezḍawt.

- 393 -
Aseɣti n yirem w5
A/ Tigzi n uḍris: (ɣef 6 wagazen)
1-Tawaɣit meqqren i d-yeɣlin ɣef baba-s n Salem,tessaweḍ-it ɣer yinig:
-yessenz akk lmal-is,yegla ula s tyuga. ( 0,5)
-yerhen axxam d tferka…(0,5)
2- Di tullist-agi ,anallas d awadem. (1)
Ha-tent-a kra n tmitar i t-id-yemmalen:
a/Imyagen deg wudem amezwaru asuf/asget: senndeɣ, nekker,nuɣal, ,neṭṭef,ur newwiḍ,negzem,nensa,ur gineɣ,,ad
dduqqseɣ,,nekcem,nerra,… (0,5)
b/Imqimen iwṣilen deg wudem amezwaru asuf/asget:
-n yisem: tiṭ-iw,iẓerman nneɣ...
-n umyag:ur aɣ-d-yusi…
-n tenzeɣt:yis-i,fell-aɣ...(0,5)
c/Yezmer ad d-yernu imqimen ilelliyen:nekk,…
3- £er taggara n yinig,ttuɣalen-d i wakken ad meḍlen deg wakal n tmurt. (1)
4- Ha-ten-a wawalen ilan yiwet n takat d wawal “amɣar”:
-meqqren (0,5)
-tameqqrant (0,5)
5- Tella teɣli-d fell-asen twaɣit meqqren. (1)
B/Iferdisen n tutlayt: (ɣef 6 wagazen)
1-“Anida i awen-yehwa awḍet(m),leqrar nwen d aẓekka,ad ken-id-ṭṭfent tmedlin,ad d-tuɣalem deg-i terkum.”
0,25x6=(1,5)
2-Asemmi n yisumar n tefyirt tuddist:
Mi imed cwiṭ uqcic, ad yeǧǧ taddart.
Asumer imsentel n wakud (0,5) Asumer agejdan (0,5)
3-Ad d-fkeɣ talɣa d twuri n yal awa di tefyirt. 0,25x7= (3,5)

Awal Talɣa d twuri

-sburrent -D amyag ,yefti deg yizri,deg wudem wis krad unti asget.
-D tafyirt taddayt tumyigt:(sburr:d aseɣru ,nt :d amigaw/asentel.)
-D amqim udmawan,awṣil n umyag.
-as -D asemmad arusrid
-D isem amalay asuf deg waddad ilelli.
-ibidi -D asemmad usrid.
-D arbib
aberkan

C /Asenfali s tira: (ɣef 8 wagazen)


- Aḍris ad yili d imesfukel.
-Akken yebɣu yili ufran n unelmad,ha-t-a wamek ilaq ad yaṣek uḍris:
-Tazwert : ad d-iger deg-s amgired n tmuɣliwin.
-Asnefli: ad d-yefk deg-s:
-tidmi-s
-ifukal
-tagrayt: d tasemlilt
-Ad yessemres:
-awalen yemmalen asmizwer
-imyagen yemmalen tidmi
-Ad yessemres ilugan n tira i yelmed yakan.

Tafelwit n uktazal

Taɣult n Tiririt
ulmad Tuttriwin
Ala
Ih

- 394 -
Talɣa n uḍris -Yebḍa unelmad aḍris-is d tiseddarin?
(1) -Yeǧǧa ilem di tazwara n yal taseddart?
-Tira-s zeddiget?
-Tira, tettwaɣar?
Timeṣkiwt n -Yegra-d unelmad di tazwara amgirred n tmuɣliwin?
uḍris -Yefka-d tidmi-s?
(2) -Yefka-d ifukal iwulmen?
-Ifukal myezwaren akken ilaq?

Iferdisen n -Yessemres unelmad awalen yemmalen asmizwer?


tutlayt -Yessemres awalen d tenfaliyin yemmalen tidmi?
(2) -Tifyar qqnent akken ilaq?

Tira -Yessemres unelmad ilugan n tira i


(1) yelmedyakan?(asekkil ameqqran, asigez,
tizdit,tamsertit…)

Aseɣti n yirem w6
A / Tigzi n uḍris:
1-Ha- tent-a kra n tmitar n twaɣit-agi: aṭṭan n ttifis,aɣurar,ajrad,tabzert d ssuq aberkan.(0,25x4=1)
2-Aḍris-a d ullis n umezruy,acku yewwi-d ɣef yiwet n tallit deg umezruy n tmurt-nneɣ :
(Lezzayer di tallit n ṭṭrad wis sin n umaḍal.) 0,5x2=1
3-Ha-t-a wamek ara myezwaren wawalen-agi: (1)
-Aṭṭan n ttifis
-Aɣurar
-Ajrad
-Tabzert d ssuq aberkan
-Tennegdam tegnewt
-Asirem.
4-
Asswaɣ Amyaɣ Attwaɣ Isem n wallal
-skew -ttemwalin -meččent taduli
-tessergagi tennegdam
-tesseggra

5-Inemgalen:
meẓẓi /meqqer (1)
-Asemres n yinemgalen deg tefyar:
1- Ul nneɣ, meqqer; lebɣi nneɣ, meẓẓi.0,5
2- Lecɣal n taddart meqqrit, nekkni nekker-d meẓẓiyit0,5
B/ Iferdisen n tutlayt :
1-Ad d-kkseɣ seg uḍris (2)
¾Izri ilaw: tefra, tella, yebda, indeh, …
¾Izri ibaw: ur terni, ur yewwiḍ, ur yelli,…
¾Urmir aḥerfi: ara gganin
¾Urmir ussid: yettuɣal, qqaren, ttemwalin, yettɣimi,…
¾Amaɣun n yizri ilaw: iḍaεen
¾Amaɣun n wurmir aḥerfi: ara yedlun
¾Anaḍ: ini

2-Tafyirt tuddist tumyigt: “Yal wa yuɣal ɣer teblaḍt iɣef yuɣ tannumi yettɣimi.” 0,5
-Tafyirt tuddist tarumyigt: “Ussu, d lqaεa;taduli, d igenni.” 0,5
3-Tasleḍt: Aɣurar, yeskew tamurt. 0,5x6=3)

- 395 -
Awal Talɣa Tawuri
Aɣurar D isem amalay asuf deg waddad ilelli. D isem anammal n
D amyag yeftin deg wudem w3 amalay usentel.
Yeskew asuf deg yizri ilaw. Y: d amigaw (asentel)
Skew: d aseɣru
Yeskew: d tafyirt taddayt
tumyigt.
D isem unti asuf deg waddad ilelli. D asemmad usrid.
tamurt

C /Asenfali s tira: (ɣef 8 wagazen)


-Aḍris n unelmad,yewwi-d ad d-banen deg-s (4)yiḥricen:
1-Tazwara n useggas n xemsa u rebεin: aṭṭan n ttifis
2-Yulyu xemsa u rebεin: aɣurar, ajrad, laẓ, tabzert d ssuq aberkan
3-Taggara n useggas: rrεud ageffur,abruri…
4-Asirem

Tafelwit n uktazal

Taɣult n Tiririt
ulmad Isestanen ih ala
Talɣa n -Yebḍa unelmad aḍris-is d tiseddarin?
uḍris(1) -Yeǧǧa ilem di tazwara n yal taseddart?
-Tira-s tettwaɣar?
-Taferkit, zeddiget,
Timeṣkiwt -agzul, deg-s (4) yiḥricen n uḍris?
n uḍris (2) -Iger-d ineḍruyen n yal aḥric?
Tazḍawt(3) -Yella wassaɣ ger (4) yiḥricen n uḍris?
-Tifyar, uṣkent akken ilaq?
-Tifyar, qqnent akken ilaq?

Tira(2) -Yessemres unelmad ilugan n tira i yelmed


yakan?
*Asekkil ameqqran
*Asigez
*Tizdit
*Tamsertit
*Addad n yisem
*Tussda

Aseɣti n yirem w7
A / Tigzi n uḍris: (ɣef 6 wagazen)
1-Remḍan d twacult-is ,yesseggra-asen-d waṭṭan tawaɣit meqqren:
-yessenz akk lmal-is,yegla ula s tyuga.
-yerhen axxam d tferka. (0,5)
Ha-tt-a tefyirt i t-id-yemmalen: “Aṭṭan yessaweḍ-it ɣer telqeyt n wannuy.” (0,5)

2-Ha-t-a wamek ara myezwaren wawalen –agi: aṭṭan,tawaɣit,areṭṭal,arhan,inig. (0,5)

3-Aḍris-agi d tullist. (0,5) Ha-tent-a kra n tmitar i t-id-yemmalen: (0,5)


-tadyant-is teḍra neɣ tezmer ad teḍru.
-deg-s umlan i d-icudden ɣer wadeg,akud d yiwudam.
-tcudd aṭas ɣer tallit deg it t-yura umeskar….
-Anallas d awadem.(0,5) Ha-tent-a kra n tmitar i t-id-yemmalen :
*Imyagen deg wudem amezwaru asuf/asget: (0,5)
-ur nezmir,ad nqam,ad nqabel,nezla…
- 396 -
*Imqimen iwṣilen n umyag deg wudem amezwaru asuf/asget: (0,5)
-abaɣur ara aɣ-d-iṣaḥen…
-tmugger-aɣ-d tegrest…
*Ismawen n timmarewt: (0,5)
-baba,jeddi, Dda Lewnis…

4-Ad yawi iri =ad yeḥlu (0,5)


5- Sin n yinumak nniḍen n umyag “awi” di tefyar: (1)
- ad yawi i walbaεḍ .( ur as-yettarra ara awal)
- ad yawi gma-s s aɣerbaz. (ad yeddu yid-s)

B / Iferdisen n tutlayt: (ɣef 6 wagazen)


1- – Ad d-suffɣeɣ seg uḍris:
)Izri ilaw: yusa, werraɣ, nexrent, teḥma…(0,5)
)Izri ibaw: ur nezmir, ur yeṭṭif…(0,5)
)Urmir aḥerfi: ad nqam, ad nqabel…(0,5)
)Urmir ussid: yettqaraε, yettṣerrif, irennu…(0,5)

2-Tasɣunt: “akken”. (0,5)


Tessenfali iswi (0,5)

3- (3)
Awal Talɣa Tawuri
Aṭṭan D isem amalay asuf deg waddad -D asezwer n usemmad
ilelli. imsegzi:( isem
anammal n usentel)
-D tafyirt taddayt
Yessaweḍ -D amyag yefti deg wudem wis tumyigt:(y: d amigaw,
krad amalay asuf deg yizri ilaw. ssaweḍ:d aseɣru)
-D isem asemmad usrid
-it -D amqim udmawan awṣil n
umyag. -ɣer telqeyt;d asemmad
-ɣer telqeyt -ɣer: d tanzeɣt, s tenzeɣt (d asemmad
telqeyt: d isem unti asuf deg amaɣlayan n wadeg)
waddad amaruz -dasemmad n yisem.

-n wannuy -n :d tanzeɣt
-wannuy:d isem amalay asuf deg
waddad amaruz

C / Asenfali s tira: (ɣef (8) wagazen)


Ha-t-a wamek ara myezwaren wawalen: aṭṭan, tawaɣit, areṭṭal, arhan n uxxam d tferka, inig

Tafelwit n uktazal

Taɣult n ulmad Tuttriwin Tiririt

ih ala
Talɣa n uḍris Yebḍa unelmad aḍris-is d tiseddarin?
-Yeǧǧa ilem di tazwara n yal taseddart?
(2)
-Tira-s,tettwaɣar?
-Taferkit, zeddiget?
Timeṣkiwt n -Aḍris, d ullis?
uḍris -Asentel,iban?
-Ttuqadren yiḥricen n wullis?
-Yessemres inammalen n wakud?
-Awalen igejdanen myezwaren akken
ilaq?
-Ttwasmersen di tefyar akken ilaq? (2)

- 397 -
Tazḍawt -Uṣkent tefyar akken ilaq?
-Qqnent tefyar akken ilaq?
-Yella wassaɣ ger yiḥricen n uḍris
amullis?(2)
Tira - Yessemres unelmad ilugan n tira i
yelmed yakan?( asigez,
Tizdit,tamsertit,asekkil
ameqqran,addad n yisem,tussda,adeg n
yilem…) (2)

Aseɣti n yirem w8
A/ tigzi n uḍris: (ɣef 6 wagazen)
1-Taddart n Yisumar am teɣrast n tzizwa, acku imezdaɣ-is ttemyallen. (1)
2-Deg uḍris-agi, yella uglam n wadeg, ladɣa di tseddart taneggarut. Ha-tent-a kra n tmitar i t-id-yemmalen: (1)
isem n waddeg: taddart n Yisumar
inammalen n wadeg:tawwurt ufella, tawwurt n wadda, tawwurt usammer, tawwurt umalu, azrug n wadda, azrug
ufella, ammas n taddart.
3-Isumar, am wakken d yiwet n tzeqqa acku imezdaɣ-is ttemyallen, wa ur yettak afus ɣef wayeḍ… (1)
4-Aktawal n tdukli: (2)
¾Taddart n Yisumar am teɣrast n tzizwa.
¾Ma teǧǧiḍ-as ilem,ad tt-tadef tnulya.
¾Ur yelli wansi ara tekcem tissegnit.
¾Mi d-tella tuffiɣt, ad as-dlen tacḍaḍt.
¾Win ara ten-id-yennalen, yennul akk taddart.
¾Ma yusa-d yinebgi, d inebgi n wat taddart yakk.
¾Ma yella win yunfen, yunef i ubrid n wat taddart yakk….
5-Tanulya, d aṭṭan yettaɣen tizizwa. (1)

B /Iferdisen n tutlayt: (ɣe 6 wagazen)


1-Ad d-suffɣeɣ seg uḍris: (1,5)
)izri ilaw: teǧǧiḍ, yella, yennul, yunef, ẓran…
)izri ibaw:ur yelli…
)urmir aḥerfi : ad ssemɣin, ad tadef, ara tekcem, ad dlen…
)urmir ussid:zeṭṭen, ttagin…
)amaɣun n yizri ilaw: yunfen, yekkan, issersen…
)amaɣun n wurmir aḥerfi:ara yennalen, …

2-
Tafyirt Tasɣunt Tessenfali
1 am wakken Aserwes(0,5)
2 maca Nnmara(0,5)
3- « Ad as-dlen tacḍaḍt ». (2,5)
Awal Talɣa Tawuri
Ad D tazelɣa n wurmir Ad +dlen: d tafyirt taddayt
As- D amqim awṣil n umyag tumyigt (dle: d aseɣru, n: d
Dlen D amyag yeftin deg wurmir aḥerfi, amigaw).
udem wis krad amalay asget . As: d amqim asemmad
D isem unti asuf deg waddad ilelli arusrid.
tacḍaḍt D isem asemmad usrid
4-Ad semmiɣ isumar n tefyirt tuddist. (1)
Ma teǧǧiḍ-as kra n yilem, ad tt-tadef tnulya.
Asumer imsentel n tewtilt Asumer agejdan

C /Asenfali s tira: (ɣef 8 wagazen)


Aḍris, ad yili d aglam n urmud. Ad d-yili useɣti almend n tfelwit n uktazal i d-iteddun:

- 398 -
Taɣult n ulmad Tuttriwin Tiririt

ih ala
Talɣa n uḍris -Yebḍa unelmad aḍris-is d tiseddarin?
(1) -Yeǧǧa ilem di tazwara n yal
taseddart?
-Tira, tettwaɣar s sshala?
-Taferkit, zeddiget?
Timeṣkiwt n - Aḍris, d aglam n urmud?
uḍris (4) - Asentel, iban ?
- Ttuqadren yiḥricen n uglam n
urmud : - aheggi i tcemlit
- amek i d-tella tcemlit?
- amek i tekfa tcemlit?
- Yella wassaɣ ger yiḥricen n uḍris?
-Yessemres amawal ilaqen i uḍris?

Tazḍawt(1) - Uṣkent tefyar akken ilaq?


- Qqnent tefyar akken ilaq?

Tira (2) -Yessemres ilugan n tira i yelmed


yakan:
-asekkil ameqqran
-asigez
-tizdit
-tamsertit
-addad n yisem…

Aseɣti n yirem w9
A/ Tigzi n uḍris: (ɣef 6 wagazen)
1- Aḍris-agi, d tullist. (0,5)
Ha-tent-a kra n tmitar i t-id-yemmalen:
; Iḥricen n tullist: (0,5)
9tagnit n tazwara
9aferdis amerway
9tigawin
9tagnit n taggara
; Umlan yerzan: (0,5)
9adeg:anagraw n Waṭlantik
9akud: 14 di yebrir 1912…
2-Aferdis amerway: Mi yewweḍ Tiṭanik ɣer tlemmast n Waṭlantik, yufa-d iman-is s dat n yiwen n udrar n ugris. (1)
3-Aferdis amerway, yegla-d s twaɣit. (0,5)
4-Isem n tigawt: lebni, tasusmi, tarewla, tuggdi, asellek, …(0,5)
-Isem n umeskar: imsukal. (0,5)
5-Ad smerseɣ awalen di tefyar:
&Isem n tigawt: Si tmuɣbent n umeslay i d-tɣelli tsusmi. (0,5)
&Isem n umeskar: Tuget n yimsukal, yečča-ten yilel. (0,5)
5-tagnit= taswiεt (1)

B/ Iferdisen n tutlayt: (ɣef 6 wagazen)


1-Aɣerrabu, ad yečč tiyita, ad t-kecmen waman.(2)
2-i yemmalen: “i” d amqim amassaɣ (1)
i umdan : “i” d tanzeɣt (1)

- 399 -
3- Tasleḍt (2)
Awal Talɣa d twuri
Asali D isem amalay asuf deg waddad ilelli, d isem anammal n usentel.
D amyag yeftin deg wudem wis krad amalay asuf deg yizri ilaw, d
Yemmeɣ tafyirt taddayt tumyigt.
y: d amigaw/ asentel
mmeɣ: d aseɣru
d tafyirt taḥerfit tumyigt.
Asali,
yemmeɣ

C / Asenfali s tira :
Agzul ara d-yefk unelmad, ilaq ad yesεu (3)yiḥricen:
ntagnit n tazwara
oaferdis amerway d ukras n taluft
ptagnit n taggara.
Ad d-yili useɣti almend n tfelwit n uktazal i d-iteddun:
Taɣult n ulmad Tuttriwin Tiririt

ih ala
Talɣa n uḍris -Yebḍa unelmad aḍris-is d tiseddarin?
(1) -Yeǧǧa ilem di tazwara n yal taseddart?
-Tira, tettwaɣar s sshala?
-Taferkit, zeddiget?
Timeṣkiwt n - Aḍris, d ullis?
uḍris (4) - Asentel, iban?
- Llan akk yiḥricen n tullist?

Tazḍawt(1) - Uṣkent tefyar akken ilaq?


- Qqnent tefyar akken ilaq?

Tira (2) -Yessemres ilugan n tira i yelmed


yakan:
-asekkil ameqqran
-asigez
-tizdit
-tamsertit
-addad n yisem…

Yezmer ugzul ad yili akka:


Ass n 14 di yebrir n useggas 1912, Tiṭanik, iεebba ugar n 2000n yimsukal d waṭas n walzazen, icerreg agaraw n
Waṭlantik, d abrid ɣer Marikan; d tameɣra.

Mi yewweḍ ɣer tlemmast n Waṭlantik, yufa-d iman-is s dat n yiwen n udrar n ugris; ulac tarewla.

Ma drus, 1500 n yimsukal, zedren deg ugaraw, ččan-ten yiselman; d tawaɣit.

Aseɣti n yirem w10


A / Tigzi n uḍris: (ɣef 6 wagazen)
1-Aḍris-agi, d ullis / d tullist. (1)
2-Igellil-nni, yewwi tabernust-is ɣer ssuq akken ad tt-yessenz acku d ayen kan i yesεa ad iqabel yis-s timennifrit. (1)
3-aferdis amerway: argaz-nni yewwin fell-as tabernust akken ad d-iciwer, ur d-yuɣal ur t-id-ixelleṣ. (1)
4-amyag asuddim: yessenz ( d asswaɣ) (1)
Yiwen wass, Ǧeḥḥa yessenz axxam-is. (1)
5-Seg umyag tezḍa, nezmer ad d-nsileɣ isem: azeṭṭa. (1)

- 400 -
B / Iferdisen n tutlayt: (ɣef 6 wagazen)
1-“Ad iruḥ ɣer Ccix Ben Σisa, ad as-yeccetki. (1)
2-Seg yuyes, iruḥ ɣer Ccix Ben Σisa, yeccetka-as.
Asumer Asumer agejdan(1)
imsentel n tmentilt(1)

3-Tasleḍt: “Yefka-as i urgaz azal n tbernust”. (3)

Awal Talɣa d twuri


Yefka D amyag yefti deg yizri ilaw, udem wis krad amalay asuf, d tafyirt
taddayt tumyigt (y: d amigaw /asentel, fka: d aseɣru)
D amqim udmawan awṣil n umyag, d asemmad arusrid
-as “i” d tanzeɣt.
“urgaz” d isem amalay asuf deg waddad amaruz.
i urgaz “i urgaz” d allus n usemmad arusrid.
D isem amalay asuf deg waddad ilelli, d asemmad usrid.
“n” d tanzeɣt.
azal “tbernust” d isem unti asuf deg waddad amaruz, d asemmad n yisem.

n tbernust

C / Asenfali s tira: (ɣef 8 wagazen)


Aḍris ara d-yaru unelmad, ad yili:
)d agzul n tegnit n tazwara d uferdis amerway
)d tagnit n taggara.

Ad yettwaseɣti almend n tfelwit n uktazal i d-iteddun:


Taɣult n ulmad Tuttriwin Tiririt

ih ala
Talɣa n uḍris -Tira, tettwaɣar s sshala?
(1) -Taferkit, zeddiget?
Timeṣkiwt n - Aḍris, d ullis?
uḍris (4) - Asentel, iban?
- Yefka-d agzul n tegnit n tazwara?
- Yefka-d agzul n uferdis amerway?
- Yessugen-d akken ilaq taggara n
tullist? ( Mi yuɣal yigellil s axxam s
yifassen d ilmawen, amek i t-id-
tmugger tmennifrit…)
Tazḍawt(1) - Uṣkent tefyar akken ilaq?
- Qqnent tefyar akken ilaq?

Tira (2) -Yessemres ilugan n tira i yelmed


yakan:
-asekkil ameqqran
-asigez
-tizdit
-tamsertit
-addad n yisem…

Aseɣti n yirem w11


A / Tigzi n uḍris (ɣef 6 wagazen)
1-Tettili-d twizi, mi ara yili kra n umahil iwumi ur yezmir yiwen.(1)
2- Tettili-d twizi:
› akken imezdaɣ ad εiwnen win iwumi i d-yeɣli ccɣel ẓẓayen: asali n tnezduɣin, tamegra, alqaḍ n
uzemmur…(0,5)

- 401 -
› akken ad mεawanen yimezdaɣ di kra n ccɣel i ten-yezdin: afras, asizdeg n tliwa neɣ n twennaḍt s umata,
asemsawi n yiberdan…(0,5)
3- Aḍris-agi, d aglam n urmud amensay. (1)
4-Ha-ten-a kra n yismawen n tigawt i yellan deg uḍris: tiwizi, alqaḍ, tamegra, amahil, azeṭṭa, asemsawi, asali, asizdeg.
(1)
Tifyar:
• Asizdeg n twennaḍt, yesḍuli ɣef yal yiwen.(0,5)
• Taɣdemt-nneɣ, d azeṭṭa n tisist.(0,5)
5- Ttaɣent abrid = ttawint abrid, ttaṭṭafent abrid.(1)

B / Iferdisen n tutlayt: (ɣef 6 wagazen)


1- Mi ara grent , deg umedya, tlawin abernus, ssawalent i tlawin nniḍen ad tent-id-εiwnent deg uzeṭṭa neɣ deg wayen
yerzan taduṭ s umata. (2)
2- Mi ara tili twizi, yettishil umahil. (1)
Asumer imsentel n wakud Asumer agejdan
3-Talɣa d twuri:“Ttaɣent-d abrid s teɣratin „ (3)
Awal Talɣa d twuri
Ttaɣent D amyag yefti deg wurmir ussid, udem wis krad unti asget. D tafyirt
taddayt tumyigt (ttaɣ: d aseɣru, …nt: d amigaw / asentel).
D tazelɣa n tnila.
-d D isem amalay asuf deg waddad ilelli, d asemmad usrid.
Abrid S: d tanzeɣt.
Teɣratin: d isem unti asuf deg waddad amaruz, d asemmad s tenzeɣt
S teɣratin ( d asemmad amaɣlayan n wallal).

C / Asenfali s tira: (ɣef 8 wagazen)


Aḍris, ad yili d aglam n urmud. Ad d-yili useɣti almend n tfelwit n uktazal i d-iteddun:
Uɣal ɣer tfelwit n uktazal n yirem wis 8. Yezmer uḍris ad yili akka:

Tacemlit
Aseggas-a, tajmeεt n taddart-nneɣ, tsuffeɣ-d yiwen n rray: ayen i d-yezzin i taddart ad yettwafres. Ilmend n waya,
imezdaɣ n taddart suddsen-d yiwen wass n tcemlit.
Uqbel ad d-yali yiṭij, irgazen, arrac, usan-d d izumal ɣer ubraḥ n tmezgida n taddart; dinna i yettunefk usihar.
Wa s umger, wa s tqabact neɣ agelzim, wa s tmencart; ulac win i d-yusan s yifassen d ilmawen.
Bḍan yirgazen d taggayin. Yal taggayt teṭṭef amḍiq-is, ɣur-s allalen iwatan i ufras. Zzin-d i taddart seg umalu s
asammer, seg ugafa ɣer unẓul; akken armi yekfa ccɣel.
Kra tekka tcemlit, tulawin ttawḍent-d s tbaqyin n seksu, lqahwa d uyefki, lexfaf d tẓidanin; lḥaṣun d tameɣra.
Akka, uqbel yal anebdu, yettili-d ufras i wakken ad tizdig taddart yerna ur d-ttilint twaɣyin iyes d-tgellu tmes. D
wigi i d ansayen-nneɣ.
Busseεd Kebbir

Aseɣti n yirem w12

A / Tigzin uḍris:

1- Tamɣart, tsuter itbir i mmi-s akken ad t-tezlu d asfel.(0,5)


2-tifrat i d-tufa temɣart, telha; acku tefra ugur n uxxam-is mebla ma tsiɣ times ger mmi-s d tmeṭṭut-is. (0,5)
3- Aḍris-agi, d ullis. (1)
Ha-tent-a kra n tmitar i t-id-yemmalen: (1)
Vtadyant
Vadeg d wakud
Viwudam
Vanallas
Viḥricen n wullis
Vinammalen n wakud: armi d yiwen wass, asmi, azekka-nni…
4-Sin yimyagen isuddimen: (1)
Vtessefru  d asswaɣ
Vtettwakkes  d attwaɣ
Vyettwaker  d attwaɣ
- 402 -
Tifyar: (1)
nKnant-d tseḍwa ibeεden, tettwakkes lxemsa ɣef yimi.
oYettwaker uxxam seg daxel.
5-“win yeccḍen, ur as-nbezzer”: win ur nεemmed i tuccḍa, ad as-nsuref, ur as-nsutur tabezzart, ur t- nettezzem ara.(1)

B / Iferdisen n tutlayt: (ɣef 6 wagazen)

1-Ad rreɣ tafyirt ɣer wurmir deg wudem wis3 unti asuf.
“Ula d taslugit, ass-nni, ad d-teǧǧ awal i yineggura”.(1,5)
2-“Yekker mmi-s ad yeffeɣ”. Di tefyirt-agi, urmir s tzelɣa “ad” yessenfali “iswi”, yerna-d ɣef umyag ameskar “yekker”.
(1,5)

3-Tasleḍt: “Tislit, tettaker tagella”. (1,5)

Awal Talɣa d twuri


Tislit, D isem unti asuf deg waddad ilelli, d anammal n usentel ( d asezwer
n usemmad imsegzi).
Tettaker D amyag yefti deg wurmir ussid, udem wis3 unti asuf , d tafyirt
taddayt tumyigt (t: d amigaw/ asentel, ttaker: d aseɣru).
D isem unti asget deg waddad ilelli, d asemmad usrid.
tagella

4-“Armi d yiwen wass, tfaq temɣart i teslit-is tettaker”.


Wass: d asemmad n yisem. (0,5)
Temɣart: d asemmad imsegzi.(0,5)
Teslit: d asemmad arusrid.(0,5)

C / Asenfali s tira: (ɣef 8 wagazen)


Aḍris, ad yili d imsegzi. Ad yaṣek ɣef yiḥricen-agi:
1-Tazwert: d aḥric n [Link] d-iger deg-s unelmad talwit yejlan di kra n twaculin nneɣ.
2-Asnefli: d aḥric n usegzi. Ad d-yessegzi deg-s unelmad anzi i d-yettunefken: “Anida ulac awal, yettili ccwal”. Dagi,
ad d-yemmeslay unelmad ɣef wugur n teywalt di kra n twaculin nneɣ.
3-Tagrayt: Ad d-iger deg-s unelmad assaɣ yellan ger wanzi i d-yettunefken d tmusni i yezzuɣur uḍris.
Yezmer uḍris ad d-yili akka:
Ugur n teywalt
Mi ara isikked bnadem ɣer tuget n twaculin nneɣ, ad yaf tejla deg-sent talwit. Acuɣer?
Ger wuguren i tettidir twacult nneɣ, ugur n teywalt: izen, ur yettεeddi ger baba-s d mmi-s, ger urgaz d tmeṭṭut…
Degmi qqaren: “anida ulac awal, yettili ccwal”.
Ha-t-a-n ihi wugur i tettidir twacult iɣef d-yettmeslay umeskar n uḍris-agi:d ugur n teywalt i yessawḍen tislit tettaker
axxam-is. Mi d-yella yiwwas wawal, teɣli-d talwit. Ihi awal, i t-iferrun d awal.
Kebbir Busseεd

Aseɣti n yirem w13


A/ Tigzi n uḍris:
1-Remḍan, yessaram ad yeqqim mmi-s yid-s akken ad d-yelti d lmal d lexla; ma d Furulu, asirem-is d ayen nniḍen: d
taɣuri. £ef wayagi, tiwwura i d-yelli Remḍan ur ddint ara d wayen yssaram Furulu.(1)
2-Yessaweḍ Furulu ɣer wayen yessaram acku mi d-uɣalen si lexla, ufan-d tabrat i as-d –yusan seg uɣerbaz n Tizi Uzzu,
qeblen-as-d taggazt, necden-t-id i wakken ad yekcem s aɣerbaz.(1)
3-Aḍris-agi, d ullis acku ɣur-s tisukaz n uḍris amullis(1)
Tadyant, adeg d wakud, iwudam, tignatin n wullis.
Maca, yella daɣen usfukel imi am Remḍan am Furulu, yal wa yekkat ad isεeddi tidmi-s.(0,5)
4-Izelman n umyag: (1)
)ad nessenz …………..d asswaɣ
)yessefham…………….d asswaɣ
)ad tessiseḍ……………d asswaɣ
Tifyar: (1)

- 403 -
) Ayen i tebɣiḍ ad t-tessanfeḍ, tessaseḍ-t-id s ufus-ik.
) Ur tefhimeḍ ur tessehameḍ, tḍemεeḍ di Rebbi ad k-yextar.
5-Seg umyag “ ssas”, nezmer ad d-nsileɣ ismawen:asisi, amsisi…(0,5)

B / Iferdisen n tutlayt:
1-“Mi ara d-tasem si lexla, ad d-tafem tabrat tettraǧu Furulu”.(2)
2-Di tefsut, ad nessenz tayuga-agi akken ad d-naɣ tin meẓẓiyen.
Asumer agejdan (0,5) Asumer imsentel n yiswi(0,5)

3-Talɣa d twuri: “Yuɣal-d usirem” (3)

Awal Talɣa d twuri


Yuɣal D amyag yefti ɣer yizri deg wudem wis krad amalay asuf, d tafyirt
taddayt tumyigt (y: d amigaw/asentel, uɣal: d aseɣru).
D tazelɣa n tnila.
-d D isem amalay asuf deg waddad amaruz, d asemmad imsegzi.
usirem

C / Asenfali s tira:
Aḍris, ad yili d [Link] d-yili useɣti almend n tfelwit n uktazal i d-iteddun:
Taɣult n ulmad Tuttriwin Tiririt

ih ala
Talɣa n uḍris -Tira, tettwaɣar s sshala?
(1) -Taferkit, zeddiget?
Timeṣkiwt n - Aḍris, d ullis?
uḍris (4) - Asentel, iban?
- yessugen-d akken ilaq ass amezwaru
n Furulu deg uɣerbaz?
Tazḍawt(1) - Uṣkent tefyar akken ilaq?
- Qqnent tefyar akken ilaq?

Tira (2) -Yessemres ilugan n tira i yelmed


yakan:
-asekkil ameqqran
-asigez
-tizdit
-tamsertit
-addad n yisem…

Aseɣti n yirem w14


A/ Tigzi n uḍris: (ɣef 6 wagazen)
1- Agawa, yessaram ad yezweǧ i mmi-s. (1)
I wakken ad yaweḍ lebɣi-s, ira ad yessenz tabuqalt neɣ tarbut i wakken ad d-yaɣ tayaziḍt. Mi ara as-d-tesεu timellalin,
ad as-tent-iger i wakken ad d-tessefrurex. Ifrax-nni, ad imɣuren, ad ssefruruxen am yemma-tsen. Syin, ad yesnuzu
tiyuzaḍ, ad yesnuzu timellalin alamma yesmed-d aṭas n yidrimen . (1)
2-Agawa, ur yessaweḍ ara ɣer lebɣi-s acku yerẓ-as ufexxar deg ubrid-is s At Jennad. (1)
3- Aḍris-agi, d ullis.
Ha-tent-a kra n tmitar i t-id-yemmalen: (1)
: tadyant
: adeg d wakud
: iwudam
: inammalen n wakud
: tignatin n wullis.
4-Seg umyag “yeɣli”, nezmer ad d-nsileɣ isem:
Aɣlay…………….d isem n tigawt. (0,5)
Ha-t-a deg wacu i mgaraden: (0,5)

- 404 -
Isem n tigawt “aɣlay”yuṣek ɣef kradet (3) n tergalin: “ɣly”, ma d amyag “ ɣli” iban-d am wakken yuṣek ɣef snat n
tergalin acku teɣli-as tergalt “y”. Ihi, di tilawt:
ɣli…………….ɣley
Fsi………… fsey
Bri ………… brey
Kri………… krey
Zwi……… zwey…am yimyagen: kcem/ akcam, zdem / azdam, freg / afrag, kres / akras, …
5-Yemderkal = yecceḍ. (1)

B / Iferdisen n tutlayt: (ɣef 6 wagazen)


1-Deg uḍris, yegget wurmir aḥerfi. Azal-is d asirem( asfillet) (1)
2-Ad d-truḥ teslit akken ad tessuden aqerruy-iw.
Asumer agejdan (0,5) Asumer imsentel n yiswi(0,5)
Tamawt: Dagi, urmir aḥerfi “ad tessuden” yerna-d ɣef umyag ameskar “ad truḥ”. (1)

3- Talɣa d twuri: “Tayaziḍt-nni, ad iyi-d-teǧǧ timellalin.”(3)

Awal Talɣa d twuri


Tayaziḍt- D isem unti asuf deg waddad amaruz, d isem anammal n usentel.
nni -nni: d arbib ameskan.
D tazelɣa n wurmir.
Ad D amqim udmawan asemmad arusrid.
Iyi D tazelɣa n tnila.
-d D amyag yefti deg wurmir, udem wis krad unti asuf
-teǧǧ Ad teǧǧ: d tayirt taddayt tumyigt.
D isem unti asget deg waddad ilelli, d asemmad usrid.
timellalin

C / Asenfali s tira: (ɣef 8 wagazen)


Aḍris, ad yili d ullis. Ad d-yili useɣti almend n yisefranen i d-iteddun :

Taferkit : -Asebter, zeddig? (0,5)


-Tira, tettwaɣar s sshala? (0,5)
-Aḍris, yebḍa d tiseddarin ?
-Yella yilem di tazwara n yal taseddart ?

Afares: - Asentel, iban?(1,5)


- Aḍris, d ullis?( taɣessa n wullis tefrez?) (1,5)

Tutlayt : -Asemres n yinammalen n wakud.(0,5)


-Asemres n yimyagen d tmeẓra. (0,5)
-Asemres n umawal yerzan ullis. (0,5)
-Aqader n yilugan n tira. (0,5)
-Asigez n uḍris. (0,5)
Taseddast / tazḍawt:
-Tuṣka n tefyar tummidin. (0,5)
-Tuqqna ger tefyar d tseddarin. (0,5)
-Aqader n yilugan n tezḍawt. (0,5)

Aseɣti n yirem w15


A / Tigzi n uḍris: (ɣef 6 wagazen)
1-Ǧeḥḥa, yessenz axxam-is acku yeḥwaǧ idrimen. (1)
2-Amesmar n Ǧeḥḥa, ur yettnuz ur yettwakkas.(1)
3-Aḍris-agi, d ullis.(0,5)
Ha-tent-a kra n tmitar i t-id-yemmalen(1)
: tadyant
: inammalen n wakud
: iwudam
- 405 -
: tignatin n wullis…
4-Isem n umeskar: amsaɣ. (1)
Amsenzu, iɣil rxis; amsaɣ, iɣil kellxen-as. (0,5)
5-Isem “ameddakkel”, tezdi-t takat d wawalen: (0,5)
Ddukkel………..d amyag amezwaru.
Sdukkel………..d asswaɣ.
Tadukli……… d isem n tigawt numyag amezwaru.
Asdukkel………d isem n tigawt n usswaɣ.
Tiddukkla……...d isem n tɣawsa.
Tifyar: (0,5) *£as tuggadem, ad rewlen ma teddukklem.
*Uqbel ad aɣ-εezzin s ttwab, kkret ad d-njab isufar i tdukli nneɣ.

B / Iferdisen n tutlayt: (ɣef 6 wagazen)


1-“Teẓram amek ara d-terrem axxam”. (2)
2-Tafyirt tuddist ideg asumer d umyig wayeḍ d arumyig(2)
“Amesmar, ad yeqqim d ayla-w”.
Asumer umyig Asumer arumyig
3-Ǧeḥḥa, yessenz axxam-is axaṭer yeḥwaǧ idrimen.(1)
Asumer agejdan Asumer imsentel n tmentilt
Tasɣunt “axaṭer” temmal tamentilt.(1)

C / Asenfali s tira: (ɣef 8 wagazen)


Afares n unelmad, ad yili d tagnit n taggara n wullis. Ilaq ad d-yefk unelmad:
*Agzul ɣef tegnit n tazwara.
*Agzul ɣef tkerrist d yineḍruyen.
*Tagnit n taggara: dagi ara d-yini amek i yezmer Ǧeḥḥa ad d-yerr axxam nsen. Ma d aseɣti, ad d-yili almend n
yisefranen i d-nefka yakan.

Aseɣti n yirem w16


A / Tigzi n uḍris: (ɣef 6 wagazen)
1-Yezzi wawal deg uḍris-agi ɣef tedyant n teslit n unẓar.(0,5)
2- “Tislit n unẓar“ : Anẓar, d“ agellid n ugeffur „. Mi ara yili uɣurar, ad as-fken yiwet n teqcict icebbḥen am teslit i
wakken ad d-yerr aman.(1)
3-Aḍris-agi, d ullis.(0,5)
Ha-tent-a kra n tmitar i t-id-yemmalen(1)
› tadyant: Tislit n unẓar.
› adeg d wakud: zik, deg yiwen wasif.
› iwudam: taqcict, anẓar.
› tignatin n wullis: tagnit n tazwara, tikerrist, tigawin, tagnit n taggara.
› inammalen n wakud: zik, armi d yiwen wass, cwiṭ kan akka…
› anallas: d ameskar n uḍris.(d azɣaray)
4-“Aggur deg yigenni, nettat di lqaεa„ = tettak-d tafat am waggur deg wuḍan imellalen (iḍ n 13, 14). (1)
“Rruḥ-is, d aman „= tḥemmel aṭas aman.(1)
5-“Aman-is, d imẓarfen „: imẓarfen, seg yisem aẓref (lfeṭṭa).(1)

B / Iferdisen n tutlayt: (ɣef 6 wagazen)


1-Deg uḍris-a, tuget n yimyagen ftin deg wudem wis krad asuf acku anallas d azɣaray, yettales-d ɣef unẓar d teslit n
unẓar.(1)
2-“Akken ara d-yader ugellid n ugeffur ɣer-s, nettat tettaggad, dɣa ad yuɣal „.
Di tefyirt-agi, tasɣunt“akken“tessenfali akud (1)
“Asif, yuɣal akken yella „.
Di tefyirt-agi, tasɣunt “akken „tessenfali aserwes.(1)
3-Talɣa d twuri:“Udem-is, yettak-d tafat „. (3)

- 406 -
Awal Talɣa d twuri
Udem-is Udem: d isem amalay asuf deg waddad ilelli, d anammal n usentel.
-is: d amqim awṣil n yisem.
Yettak: d amyag yefti deg wudem wis krad amalay asuf deg wurmir
Yettak-d ussid, d tafyirt taddayt tumyigt.
-d: d tazelɣa n tnila.
D isem unti asuf deg waddad ilelli, d asemmad usrid.
tafat

C / Asenfali s tira: (ɣef 8 wagazen)


Aḍris, ad yili d aglam n urmud amensay. Ad d-yili useɣti almend n tfelwit n uktazal i d-iteddun:
Isefranen Tuttriwin Tiririt
Ih Ala
Talɣa n uḍris -Tira, tettwaɣar s sshala?
(1,5) -Taferkit, zeddiget?
-Aḍris, yebḍa d tiseddarin?
-Yeǧǧa ilem di tazwara n yal taseddart?
Timeṣkiwt n -Aḍris, d aglam n urmud amensay?
uḍris -Asentel, iban ?
(2,5) -Yenna-d acu i d urar n unẓar?
-Yenna-d acuɣer i d-yella wurar n unẓar ?
-Yenna-d amek i d-yella wurar?
-Yenna-d amek yekfa wurar?

Tazḍawt - Uṣkent tefyar akken ilaq?


(2,5) - Qqnent tefyar akken ilaq?
-Yella wassaɣ ger yiḥricen n uḍris?

Tira Yessemres ilugan n tira i yelmed yakan:


(1,5) -asekkil ameqqran
-asigez
-tizdit
-tamsertit
-addad n yisem…

Anẓar
Mi ara d-yili uɣurar, igerdan akk, tiḥdayin arrac, ad d-ffɣen s abrid, ad gen urar n teslit n unẓar.
S uɣenja icebbḥen am teslit, ad d-zzin akk i taddart; ad tteddun ad cennun yiwen n ccna:
“ Anẓar Anẓar,
A Rebbi ssew-itt ar aẓar „
Wa d awren, wa d izegza; yal wa d acu ara asen-d-yefk. Timlilit di tmezgida n taddart anida ara d-nawlent tlawin seksu.
Mi yewwa, ad ttuferqent tbaqyin n seksu ɣef taddart. Ad ččen, ad dεun di Rebbi ad d-yefk aman.
Imi s nneyya yeṣfan am waman n udfel, ula d Rebbi iteddu-d di lebɣi. Akka i d ansayen nneɣ.

Kebbir Busseεd

Aseɣti n yirem w17


A / Tigzi n uḍris: (ɣef 6 wagazen)
1-Ha-t-a wamek i ttmaggaren warrac tafsut:
Mi yuli wass, arrac tiḥdayin, ad ffɣen s iεreqyab akken ad maggren tafsut. Deg ubrid, ad tteddun ad cennun. Mi wwḍen,
tiḥdayin, ad ssunt lfuḍa , ad ssersent fell-as tagella-nni wwin yid-sen. Ma d arrac, ad ruḥen ad d-kksen ijeǧǧigen i
teḥdayin-nni. Syin, ad ččen tuččit-nni, ad d-uɣalen s ixxamen nsen; arrac, ad cennun; tiḥdayin , ad ssiɣritent.

- 407 -
2-Urar-agi,ulac-it ass-a acku ur neṭṭif ara deg wansayen nneɣ.
3-Aḍris-agi, d aglam n urmud adelsan amensay.
Ha-tent-a kra n tmitar i t-id-yemmalen:
9 Urar“ tameɣra n tefsut „.
9 Iḥricen n uḍris:
Melmi i d-yettili,
Amek i d-yettili.
9 Tuget n yimyagen, ftin deg wurmir aḥerfi i yemmalen tannumi…
4-Awal“ tafsut „, yekka-d seg umyag“ fsu „.
5-Ikufan, ad ččaren s yiniɣman, irden d temẓin. (icbula, ttaččaren d zzit.)

B / Iferdisen n tutlayt: (ɣef 6 wagazen)


1-di tefyirt-agi, azal n wurmir s tzelɣa ad d tannumi.
2- “Mi tekfamt, ad tuɣalemt s ixxamen nkent „.
“Mi kfan, ad uɣalen s ixxamen nsen. „
Asumer imsentel n wakud Asumer agejdan
3-Talɣa d twuri: “Arrac, ad cennun; tiḥdayin, ad ssiɣritent „

Awal Talɣa d twuri


Arrac, D isem amalay asuf deg waddad ilelli, d anammal n usentel.
d tazelɣa n wurmir
ad cennun; d amyag yefti deg wudem wis krad amalay asget deg wurmir ussid.
Ad + urmir ussid = imal ɣezzifen ( dagi, yemmal tannumi)
Ad cennun: d tafyirt taddayt tumyigt.
Arrac, ad cennun: d tafyirt taḥerfit tumyigt.
D isem unti asuf deg waddad ilelli, d anammal n usentel.
d tazelɣa n wurmir.
Tiḥdayin, d amyag yefti deg wudem wis krad unti asget deg wurmir ussid.
Ad + urmir ussid = imal ɣezzifen ( dagi, yemmal tannumi)
ad Ad ssiɣritent: d tafyirt taddayt tumyigt.
ssiɣritent Tiḥdayin, ad ssiɣritent: d tafyirt taḥerfit tumyigt.

C/ Asenfali s tira: (ɣef 8 wagazen)


Aḍris, ad yili d aglam n urmud amensay. Aseɣti, ad d-yili almend n yisefranen i d-yettunefken di tfelwit n uktazal
yezrin. Ha-ten-a kra n yimedyaten:
Tuqqna tuffra
Tuqqna tuffra, d urar deg yettili yiwen deg warrac iteqqen allen-is, di lweqt deg ttruḥun iymeddukkal-is mkul yiwen
d wanda iteffer. Amkan deg yettɣimi win yeffren, qqaren-as “Miḥlal”. Akken ara ffren yakk, ad d-isuɣ yiwen deg-sen
ad as-yini: “tewwa”. Ad d yelli imir-n win yeqqnen allen-is, ad yebdu anadi ɣef wid yeffren. Kra n win ara yeṭṭef,
yuqem-as “ǧuɣǧuɣ”, meḥsub ikreḍ-as deg uqerru, ad ixelleṣ, ad yuɣal deg umkan-is.
Win yeqqnen, yessek ad inadi ɣef wid yeffren; yerna kra n win ara d-ikecmen Miḥlal, dayen imneε deg tuṭṭfa.
Danetta win ur neḥric ara ɣef yiman-is, iteqqen berdayen tlata ɣef tikkelt, axaṭer keccmen-as-d akk ɣer Miḥlal, ur
yettaṭṭaf ula yiwen.

Bulifa, seg “Tarrayt n tutlayt taqbaylit


-timsirin n useggas wis sin- 1913, Lezzayer,
Adolphe Jourdan

Tiqqar
Tiqqar, d urar i tturaren warrac s yiḍarren nsen di tefsut neɣ deg unebdu. Urar n Tiqqar, yettili-d ger sin neɣ ger waṭas
n warrac. Mi ara yili ger waṭas, ttilin sin leṣfuf, zeggen-d yiwen si rrif wayeḍ si rrif. Imir-n, ad bdun tiyita s yiḍarren
nsen, wa s ubuqeddam, wa s tunnḍa: wet ad wteɣ; mkul yiwen yettḥuddu ɣef ṣṣef-is.
Ad uraren ar d εyun, ad d-neṭqen wid yettwarnan ad asen-inin: berka; imir-n ad εeddin ad steεfun.

Bulifa, seg “Tarrayt n tutlayt taqbaylit


-timsirin n useggas wis sin- 1913, Lezzayer,
Adolphe Jourdan(ssemsawiɣ-t acemma).

- 408 -
Urar n tεacurt
Zik, mi d-tewweḍ tεacurt, ad ffɣen warrac ɣef yixxamen yesεan lmezyud neɣ ameḍhar, ad qqaren:
“Σacur, Σacur,
Efk-iyi-d cwiṭ uḥeddur,
Ad awen-yeǧǧ Rebbi abɣur”.
Wa d acedluḥ, wa d awren, wa d timellalin…yal wa d acu ara [Link] ɣer tmezgida n taddart anida ara
d-yili nnwal.
Mi yewwa, ad ččen, ad nnecraḥen…Akka ay d tuddar nneɣ.

Kebbir Busseεd

Aseɣti n yirem w18


A/ Tigzi n uḍris: (ɣef 6 wagazen)
1-Mḥend Uccen, iḥemmel aṭas lexrif (amwan) imi deg-s i yettaf d acu ara yečč: tibexsisin, tiẓurin…(0,5)
2-Uccen d yigellil, kerhen tagrest acku di tegrest, yella laẓ, yella usemmiḍ, aḍu…(0,5)
Di tẓegwa, ur d-yeggri kra i Mḥend Uccen; deg yikufan, ur d-yeggri kra i yigellil. (0,5)
3-aḍris-agi, d aglam, d asfukel. (1)
D aglam, acku iglem-aɣ-d tillay n useggas, yal ta s tsukaz ines.
D asfukel, acku yal wa amek i yettwali tillay n useggas, yal wa d anta yesmenyaf. (0,5)
4-“Asmi ara yekkes ugdal, ad nili akk di tmeɣra”: mi ara d-yaweḍ lexrif, teggen wat taddart “agdal / lexḍa”: ulac win
ara d-yekksen lexrif ɣas ulamma seg wayla-s. Asmi ara yettwakkes ugdal, ass-nni d ass n tmeɣra, d ass n tumert. (1)
5-Ha-ten-a kra n yismawen n tigawt: asirem, ccna, aregreg, tumert, asewwi, tamegra, aserwet, tuffra, agdal,
tasusmi…(1)
Tifyar: ( d amedya kan)(1)
& Si tmuɣbent n umeslay i d-tɣelli tsusmi.
& Yuɣal-d usirem ɣer wid i d-tesseggra twaɣit.
& Anebdu, d tallit n tmegra d userwet.

B / Iferdisen n tutlayt: (ɣef 6 wagazen)


1-“Tumert-agi, ala nettat i tt-yessnen mi ara tekker ɣer tferkiwin-is ad d-tekkes tibexsisin tuli nnda”.(1,5)

2-Ad semmiɣ isumar n tefyar: (3)


) Asmi ara yekkes ugdal, ad nili akk di tmeɣra.
Asumer imsentel n wakud Asumer agejdan
) Imi yiwen ur yettnadi fell-aɣ, ngerrez.
Asumer imsentel n tmentilt Asumer agejdan
) £as ma yella tafukt tettceqqiq akal, tsewway tiyedrin.
Asumer imsentel n nnmara Asumer agejdan

3-Talɣa d twuri: “Di tegrest, irewwu-tent”.(1,5)

Awal Talɣa d twuri


Di tegrest, Di /deg: d tanzeɣt.
tegret: d isem unti asuf deg waddad amaruz, d asemmad s tenzeɣt
Di tegrest: d asemmad amaɣlayan n wakud
Irewwu D amyag, yefti deg wudem wis krad amalay asuf deg wurmir ussid,
d tafyirt taddayt tumyigt.
-tent D amqim udmawan, asemmad usrid.

- 409 -
C /Asenfali s tira: (ɣef 8 wagazen)
Aḍris, ad yili d imesfukel. Akken tebɣu tili tallit i yefren unelmad, ad d-yili useɣti almend n yisefranen i d-iteddun:

Isefranen Tuttriwin Tiririt


Ih Ala
Talɣa n uḍris -Tira, tettwaɣar s sshala?
(1,5) -Taferkit, zeddiget?
-Aḍris, yebḍa d tiseddarin?
-Yeǧǧa ilem di tazwara n yal taseddart?

Timeṣkiwt n - Aḍris, d imesfukel?


uḍris -Asentel, iban?
(2,5) -Iger-d amgired n tektiwin di tseddart tamezwarut ?
-Yefren unelmad yiwet n tallit?
-Yefka-d ifukal iwulmen?
-Yella wassaɣ ger yifukal?
-Myezwaren yifukal akken ilaq?
Tazḍawt - Uṣkent tefyar akken ilaq?
(2,5) - Qqnent tefyar akken ilaq?
-Yella wassaɣ ger yiḥricen n uḍris?

Tira Yessemres ilugan n tira i yelmed yakan:


(1,5) -asekkil ameqqran
-asigez
-tizdit
-tamsertit
-addad n yisem…

Aseɣti n yirem w19


A / Tigzi n uḍris: (ɣef 6 wagazen)
1-Azwel n uḍris: Taǧawt / Akken gan kifkif (1)
2-Aḍris-agi, yezzuɣur yiwet n tmusni lqayet: amdan, yettṣerrif almend n wakken yesεa. (1)
3-Aḍris-agi, d ullis. (1)
4-Inemgalen: heddren ‡susmen, zik ‡ tura(1)
Tifyar: (1)
¾ Zik, wa ihedder-itt i wayeḍ; tura, di lkaɣeḍ.
¾ kra heddren, kra susmen.
5-Seg umyag“aǧew“, nezmer ad d-nsileɣ ismawen-agi: (1)
Taǧawt : d isem n tigawt
Anaǧaw : d isem n umeskar

B / Iferdisen n tutlayt: (ɣef 6 wagazen)


1“Ad d-taǧweḍ litra n zzit, ad k-teṭṭef aggur; ad d-taǧweḍ εecra n litrat, ad k-ṭṭfent aggur „ (2)
2-Ad semmiɣ isumar n tefyirt tuddist: (1)
“Asmi d-uǧweɣ εecra n litrat, ndehhin s ufenǧal „.
Asumer imsentel n wakud Asumer agejdan
3-Talɣa d twuri: “Teddehhin-aɣ-d temɣart cwiṭ cwiṭ „. (3)

Awal Talɣa d twuri


Teddehhin D amyag yeftin deg wudem wis krad unti asuf deg wurmir ussid, d
tafyirt taddayt tumyigt.
-aɣ D amqim udmawan asemmad arusrid.
-d D tazelɣa n tnila.
Temɣart D isem unti asuf deg waddad amaruz, d asemmad imsegzi.
Cwiṭ: d amernu n tesmekta.
Cwiṭ cwiṭ Cwiṭ cwiṭ : d asemmad amaɣlayan n tɣara.

- 410 -
C / Asenfali s tira: (ɣef 8 wagazen)
Aḍris ara d-yaru unelmad, ad yers ɣef tekti-agi:
Amdan, yettṣerrif, itett, yettlusu…almend n wakken yesεa, almend n wakken yettaɣ...
£ef wayagi tikwal, am win yesεan am win ur nesεi, yiwen ubrid i ten-yefkan.

Aseɣti n yirem w20


A / Tigzi n uḍris: (ɣef 6 wagazen)
1-Amtiweg“Akal „d wis krad deg unagraw n yiṭij. Akka, tifesniwin n uzuɣal d tilemmasin kan: lemmer yudas ɣer yiṭij,
ur tettili deg-s tudert; lemmer yeggug ɣef yiṭij, ur tettili deg-s tudert. (1)
2-“ Ur ssebluluɣet ara tawennaḍ „- Amek?(2)
-Ad nḥader ɣef tezdeg n uzwu:
*s usexdem n umserɣu n war aldun, tikerrusin ad ilint zeddigit, abbu nsent ur yettili ara d akelwan aṭas.
*s usexdem n yimesniyen yezdind yiziwten.
*i usenɣes n wabbu n yiwzinen, ad asen-neg timsizdag i yinzelliwen nsen.
-Ad neg ugar n yimeḍqan i yiterrasen, ugar n yimukan izegzawen.
-ad nsizdeg ayen akk i aɣ-d-yezzin: azwu, aman, akal, tiẓegwa…
3-Aḍris-agi, d imsegzi acku yewwi-aɣ-d aṭas n tmusniwin ɣef unagraw n yiṭij. I wakken ad aɣ-yessishel tigzi n uḍris,
ameskar iger-d adiwenni ger Yidir d Masin.(1)
4-“Azgen deg wakal yewlelles „:Azgen n wakal yewlellsen, d aḥric-nni imalen ɣef yiṭij di lweqt ideg azgen nniḍen d
tafat imi isumer i yiṭij. Ayagi, yekka-d seg tuzzya n umtiweg“Akal„ ɣef yiman-is.(1)
5-“D netta i d adrar yejjerjren deg umaḍal „: d netta i d adrar εlayen deg umaḍal. (1)

B / Iferdisen n tutlayt: (ɣef 6 wagazen)


1-“Tusiḍ-d ɣer wakal i wakken ad teẓreḍ ameddakkel-ik Masil „.
2-Ad semmiɣ isumar n tefyar tuddisin:
9Usiɣ-d ɣer wakal i wakken ad ẓreɣ ameddakkel-iw Masil.
Asumer agejdan Asumer imsentel n yiswi
9Amtiweg anida zedɣeɣ zik, yecbeḥ.
Asumer amassaɣ Asumer agejdan
3-Talɣa d twuri: “Yessemɣer tamuɣli n ugugẓer „.

Awal Talɣa d twuri


Yessemɣer D amyag di talɣa n usswaɣ, yefti deg wudem wis krad amalay asuf
deg yizri ilaw, d tafyirt taddayt tumyigt.
D isem n tigawt, unti asuf deg waddad ilelli, d asemmad usrid
tamuɣli D tanzeɣt
D isem amalay asuf deg waddad ilelli, d asemmad n yisem.
n
ugugẓer

C / Asenfali s tira: (ɣef 8 wagazen)


Aḍris ara d-yaru unelmad, ad yili d imsegzi. Ad yers ɣef krad n yiḥricen igejdanen i d-iteddun:
n Aḥric n usesten: iṭij, yettak-d tafat i tmura s [Link]?
o Aḥric n usegzi : amek i d-yettili umseḍfer n yiḍ d wass?
p Tagrayt: d aḥric n tsemlilt. Ha-t-a umedya:
Iḍ d wass
Mi ara imuqel umdan ɣer wayen i as-d-yezzin, ad d-yaf aṭas n temsal i d-yeskanen tazmert n ugellid ameqqran; gar-
asent amseḍfer n yiḍ d wass. Amek ihi i d-yettili wayagi?
Amtiweg“Akal“iga am twinest, yerna am yimtiwgen akk nniḍen, ɣur-s snat n tuzzyiwin: yiwet ɣef yiman-is, tayeḍ
ɣef yiṭij. Mi ara itezzi umtiweg“Akal“ ɣef yiman-is, yettili-d yiḍ d wass: idis isumren i yiṭij, tettaweḍ-it-id tafat-is,
yettili d ass; ma d idis imalen ɣef yiṭij, d tillas, d iḍ.Mi yezzi ɣef yiman-is, idis yellan d ass, yettuɣal d iḍ; idis yellan d
iḍ, yettuɣal d ass.
Ihi iṭij, yettak-d tafat i tmura s [Link] d imezwura nneɣ qqaren: ass, yefka-t-id i uḥbak; iḍ, yefka-t-id i ubrak.

Kebbir Busseεd

- 411 -
Aseɣti n yirem w21
A/ Tigzi n uḍris: (ɣef 6 wagazen)

1-Masin, yettusu, teqreḥ-it tgerjumt-is. Ayagi, yekka-d seg ubluleɣ: llant aṭas n tkerrusin, agaz nsent n wufuɣ d akelwan
.(1)

2-Nezmer ad d-naf tifrat neɣ ad nessenqes abluleɣ: (2)


: Ma yella nessexdem amserɣu war aldun, tikerrusin, ad ilint zeddigit.
: Ma yella nessexdem imesniyen yezdin d yiziwten.
: Ma nga timsizdag i yinzelliwen n yiwzinen.
: Ma nga aṭas n yimeḍqan i yiterrasen d yimukan izegzawen.
: Ma nessizdeg ayen akk i aɣ-d-yezzin.
: Ma nḥuder tiẓegwa nneɣ...
3-Aḍris-agi, d imsegzi. Ameskar, iger-d adiwenni ger Yidir d Masin i wakken ad aɣ-yessishel tigzi n uḍris. (1)
4-Imesniyen yezdin: d imesniyen yezdin aṭas n yimdanen, yecban aṭubis, aṭramwi…(1)
5-Seg umyag“yettusu „, nezmer ad d-nsileɣ isem“tusut „.(0,5)
Masin, yuḍen aṭṭan n tusut.(0,5)

B/ Iferdisen n tutlayt:(ɣef 6 wagazen)

1-“Kullas, nteddem aqrab nneɣ. Akken ad n-naweḍ s aɣerbaz, yessefk ad nezger tamdint tameqqrant „.(2)

2-Ad semmiɣ isumar n tefyirt tuddist: (0,5)


Akken ad n-yaweḍ s aɣerbaz, yessek ad yezger tamdint tameqqrant .
Asumer imsentel n yiswi Asumer agejdan

3-Talɣa d twuri: (3,5)


“Yessefk ad asen-neg timsizdag i yinzelliwen „.

Awal Talɣa d twuri


Yessefk D talɣa tarudmawant.
ad D tazelɣa n wurmir.
asen D amqim udmawan, asemmad arusrid
-neg D amyag yefti deg wudem amezwaru asget deg wurmir aḥerfi, d
tafyirt taddayt tumyigt.
Timsizdag D isem unti asget deg waddad ilelli, d asemmad usrid
D tanzeɣt
i D isem amalay asget deg waddad amaruz,d asemmad arusrid
yinzelliwen

C / Asenfali s tira: (ɣef 8 wagazen)


Aḍris ara d-yaru unelmad, ad yili d imsegzi. Ad yers ɣef krad n yiḥricen i d-iteddun:
n Aḥric n usesten: ger wuguren n twennaḍt, taneẓreft.
o Aḥric n usegzi: deg uḥric-agi, ad d-tili tririt ɣef yisestanen i d-yettunefken deg uḥric amezwaru.
; Acu i d taneẓreft?
; Amek i nezmer ad as-neg talast?
p tagrayt: d aḥric n tsemlilt

Tamawt: Taɣulin nniḍen, ad ttwaseɣtint almend n tfelwit n uktazal i d-nefka yakan.


Taneẓreft
Mi ara isikked bnadem ɣer twennaḍt, ad yaf mačči d yiwen waṭṭan i tt-yudfen:iḥemmalen, isyaxen, aɣurar,
abluleɣ,times, rnu-ten ɣer wugur n tneẓreft. Acu i d taneẓreft?Amek i nezmer ad as-neg talast?...
Taneẓreft, d aḍu i d-yettsuḍun seg unẓul, yettawi-d yid-s ijdi n tneẓruft, yettɣummu akal n tfellaḥt deg ugafa. I
wakken ad as-neg talast, neɣ meqqar ad nessifses i taluft, tlaq tuẓut n yisekla i wakken ad ilin d afrag i yijdi n tneẓruft.
Dɣa di tmurt nneɣ, ma nekkes afrag azegzaw i gan yilmeẓyen deg yiseggasen n sebεin, ulac d acu yettwaxedmen
nniḍen. Lemmer mačči d afrag-agi, izuɣar n ugafa ad ten-tečč merra tneẓreft.
Kebbir Busseεd

- 412 -
Aseɣti n yirem w22
A / Tigzi n uḍris: (ɣef 6 wagazen)

1-Yidir d Masin, ruḥen ɣer Usfaylu Agafa i wakken ad gen yiwen uneqqis ɣef tudert n tzemkin.(1)

2-Yidir, yugi imenɣi n tzemkin acku yuggad ad negrent.(1)

3-Aḍris-agi, d imsegzi acku yewwi-aɣ-d ɣef tudert n tzemkin. Ameskar, iger-d adiwennu i wakken ad aɣ-yessishel tigzi
n uḍris(1)

4-Amyag“nnejbarent „, d attwaɣ.(1)
Tafyirt: Yennejbar win yettaṭṭafen imi-s.(1)

5-Yessuneḍ i udefrir ines= yessendeh adefrir ines.(1)

B / Iferdisen n tutlayt: (ɣef 6 wagazen)

1-“Ad d-tasem ad tenɣem tizemkin „.(1)

2-d semmiɣ isumar n tefyirt tuddist: (2)


: Yusa-d ad ineɣ tizemkin.
Asumer agejdan Asumer imsentel n yiswi
: Ad uɣalen ansi d-usan.
Asumer agejdan asumer amassaɣ
: Yusa-d ad ineɣ tizemkin acku s tassemt nsent i teggen ifuras n ccbaḥa.
Asumer agejdan Asumer imsentel n tmentilt
: Mi yekfa usaru, Yidir d Masin ǧǧan taɣaladt n ugris.
Asumer imsentel n wakud Asumer agejdan

3-Talɣa d twuri: “Yessefk ad tfakkem imenɣi n tzemkin „.(3)

Awal Talɣa d twuri


Yessefk D talɣa tarudmawant.
ad D tazelɣa n wurmir
tfakkem D amyag yefti deg wudem wis sin amalay asget deg wurmir aḥerfi, d
tafyirt taddayt tumyigt.
imenɣi D isem n tigawt amalay asuf deg waddad ilelli, d asemmad usrid.
D tanzeɣt.
n D isem unti asget deg waddad amaruz, d asmmad n yisem.
tzemkin

C / Asenfali s tira: (ɣef 8 wagazen)


Aḍris ara d-yaru unelmad, ad yili d imsegzi. Ad yers ɣef krad n yiḥricen i d-iteddun:
VAḥric n usesten: £ur-neɣ, aṭas n waxxuten i inegren.
; Amedya
; Acuɣer negren neɣ teddun ɣer nnger?
; Amek i nezmer ad nesseḥbiber fell-asen?
VAḥric n usegzi: d aḥric deg ara d-tili tririt i yisestanen i d-yettuneken deg uḥric amezwaru.
VTagrayt: d aḥric n tsemlilt. (Uɣal ɣer tfelwit n uktazal yezrin.)

Wa yenger, wa ha-t-a deg ubrid


Di tmurt nneɣ ass-a, aṭas n yiɣersiwen d yimɣan i inegren neɣ la teddun deg ubrid n nnger. Ger yiɣersiwen-agi ,
igḍaḍ. Ger yigḍaḍ-agi, ameqnin neɣ imerqem. Acuɣer ass-a, imerqem la inegger? Amek i nezmer ad nesseḥbiber ɣef
wayen i d-yeqqimen?
Ass-a, ameqnin la inegger acku ur yufi ara amḍiq yessulfen i tmeddurt-is. Asebluleɣ n twennaḍt, awri akked
leqbuz, d iberdan yettawin ɣer nnger n yimerqem d waṭas n yifrax nniḍen.

- 413 -
I wakken ad nesseḥbiber fell-as, d ayen fessusen maḍi: ad t-neǧǧ kan ad yidir deg ugama zeddigen am wakken i t-
id-yefka bab-is; d azamul n tlelli. Ǧǧet-t ad yefti deg ugama, ur as-ssebluluɣet ara tawennaḍt. Ccbaḥa n ugama , d
iɣersiwend yimɣan, d idurar d sswaḥel, d tiẓegwa d yisaffen, d taneẓruft d yillen…ladɣa ma ur ten-yennul ufus numdan.
Kebbir Busseεd

Aseɣti n yirem w23


A / Tigzi n uḍris: (ɣef 6 wagazen)
1-Yidir, yemlal d yiwen uqcic amecṭuḥ, yettban fell-as leḥzen acku mi d-yusa ad yurar ɣef uftas, yufa-t-id ur zeddig ara:
tibbaḍi n taɣarin iṣedden, tiqreεtin n umlis, imastalen n tkerrusin, icekkaren imeεfunenn warṣaḍ…(1,5)
2-I wakken ad uraren ɣef uftas, Yidir d Masin, ufan-as-d tifrat: ddmen tagult, axebbac, taberwiḍt, bdan asizdeg n
uftas.(1)
3-Aḍris-agi, d ullis acku yewwi-aɣ-d tadyant n Yidir d Masin i yemlalen deg yiwen uftas. I wakken ad as-yefk udem n
tilawt, ameskar iger-d adiwenni ger Yidir d Masin. (1)
4-Ha-tt-a tefyirt yessenfalayen aserwes:
Mi yettali ddabex deg yigenni, ad as-tiniḍ d iṭij aberqac.(1)
5-Aktawal n wanaw allunan: (1,5)
Iqecciwen, snunar, tiɣerɣert uciri, aseksel.

B / Iferdisen n tutlayt: (ɣef 6 wagazen)


1-“Ad d-tasemt ad turaremt ɣef uftas „.(1)
2-Ad semmiɣ isumar n tefyirt tuddist: (2)
¾Usiɣ-d ad urareɣ ɣef uftas, maca ẓer ayen i ufiɣ dagi.
Asumer agejdan Asumer imsentel n nnmara

¾Imi zeddig uftas, Yidir d Masin zemren ad uraren ddabex.


Asumer imsentel n tmentilt Asumer agejdan
3-“Usiɣ-d ad urareɣ ɣef uftas „.
Di tefyirt-agi, assaɣ ger yisumar yessenfali iswi.(1)
4-Talɣa d twuri: “Ufiɣ-as ixef-is „.(2)

Awal Talɣa d twuri


Ufiɣ D amyag yefti deg wudem amezwaru asuf deg yizri ilaw, d taftirt
taddayt tumyigt.
-as D amqim udmawan asemmad arusrid
Ixef-is Ixef : d isem amalay asuf deg waddad ilelli, d asemmad usrid.
-is: d amqim awṣil n yisem.

C / Asenfali s tira: (ɣef 8 wagazen)


Aḍris ara d-yaru unelmad, ad yili d ullis. Ad yers ɣef yiḥricen i d-iteddun:
n Tagnit n tazwara: Ad d-yefk deg-s tadyant (tirza ɣer uftas), umlan yerzan adeg d wakud (melmi, anida), iwudam
imezwura. Anallas, ad yili d awadem.
o tikerrist d tigawin: Acu i yufa deg uftas, ur as-yeεǧib ara?
Acu yexdem?
p Tagnit n taggara: Amek i tekfa tirza ines ɣer uftas?
Ad yettwaseɣti uḍris almend n tfelwit n uktazal yerzn ullis.

Aseɣti n yirem w24


A / Tigzi n uḍris:
1-Timɣarin, ḥemmlent tafukt acku tsuffuɣ-itent-id s ifergan d tzenqatin i wakken ad ẓẓiẓnent, ad llment awal.
Ḥemmlent daɣen lkanun mi ara tɣab tafukt, i wakken ad ẓẓiẓnent, ad d-alsent deg wallaɣ nsent i wayen akk nnant d
wayen iwumi slant.
2-Ha-tent-a kra n tenfaliyin yemmalen aserwes:
)£as tella-d tafukt, am teslit deg wussan-is imezwura.
- 414 -
)Ad d-teffɣent ssya u ssya, ad msawalent, ad fesrent iḍarren nsent deg yifergan d tzenqatin, am yiberriqen-nni n
yiweǧǧiben.
)Asigna di Furar, am yir inebgi, ur yettcawar ara.
)Mi d-icberber nnig-sent, ad d-yeglu s tili d usemmiḍ, dɣa ad d-teɣli tsusmi gar-asent am uεdil werǧin nurad.
3-Di tullist-agi, anallas d azɣaray. Ha-tent-a kra n tmitar i t-id-yemmalen:
nImyagen deg wudem wis krad (asuf/ asget):
?£as tella-d tafukt…
?Ur treṣṣa ara timukaz ines…
?Tikwal tedduri asigna, tikwal nniḍen, ad d-teldi arquqen-is…
?Mi d-tesqaccew kan ger usigna, dɣa ad tent-tesseḍmeε.
?Akken kan ara d-tḍil, ad d-teffɣent…
?Ad msawalent, ad fesrent iḍarren nsent…
?Teffɣent-d d tirebbuyaε.
?Ad mwanasent, ad llment awal.
?Tid yestufan, ttellment ula d taduṭ.
?Ad d-qqiment kan i wawal imi winna zemrent-as.
?timɣarin nneɣ, ḥemmlent awal…
?Ad d-mḥedwalent…
?Akken kan ara stafint i wawal…ur uḥtament…
?Akken kan ara ḥulfunt…ad refdent tilmesyar nsent, ad kecment s axxam.
?Deg uxxam daɣen, ad uɣalent ad sqizzbent i lkanun i ǧǧant ɣef wudem n tafukt n Furar timseḍḥit…
oImqimen iwṣilen deg wudem wis krad (asuf / asget):

Imqimen iwṣilen n yisem Imqimen iwṣilen n umyag Imqimen iwṣilen n tenzeɣt


-Ad fesrent iḍarren nsent. -…ad tent-tesseḍmeε. -Mi d-icberber nnig-
-…almi d-teffɣen -…win iεeddan, ad tent- sent…
yiraggen deg yiceṭṭiḍen yaf. -Ad d-teɣli tsusmi gar-
nsent. -…mi tent-tsumm asent.
-…irewwi-d uḍemmin tudert…
nsent. -…yekkes-asent zzman
-Akken ara ḥulfunt i temẓi.
tsusmi tetteqqes ulawen -…ad asent-yehwu
nsent…di tfekkiwin yiɣimi.
nsent…ad refdent -…ad tent-imager s wul.
tilmesyar nsent. -yessen ad tent-imager…
-Yezmer i lbaḍna nsent.
-Ad d-εiwdent deg wallaɣ
nsent…

pImqimen ilelliyen deg wudem wis krad (asuf/ asget):


?Ulac wi yettcedhin tafukt am nutenti.
?…nutenti ikussmen di tegrest.
4-Ha-ten-a yimyagen isuddimen:

: tettwazlam Æd attwaɣ
: tesreɣÆ d asswaɣ
: tesseḍmeε Æ d asswaɣ
: ad msawalent Æ d amyaɣ
: ad mwanasent Æ d amyaɣ
: tettneqlab Æ d attwaɣ
: ad d-tsuffeɣ Æ d asswaɣ
: ad d-mḥedwalent Æ d amyaɣ
5-Ad d-yuɣal usigna ur bnint.

B / Iferdisen n tutlayt:
1-“Akken kann ara d-testafimt i wawal, ad akent-yehwu yiɣimi, ad d-yuɣal usigna, ur tuḥtamemt „.
2-“Yessen ad tent-imager mi ara d-rewlent i tnecnact n furar „.
Asumer agejdan asumer imsentel n wakud

- 415 -
3-Talɣa d twuri:“Ḥemmlent awal „

Awal Talɣa d twuri


Ḥemmlent D amyag yefti deg wudem wis krad unti asget deg yizri ilaw, d
tafyirt taddayt tumyigt.
awal D isem amalay asuf deg waddad ilelli , d asemmad usrid

C /Asenfali s tira:
Aḍris ara d-yaru unelmad, ad yers ɣef yiḥricen i d-iteddun:
a/ Tazwert ɣef wussan n Furar
b/ Takti tagejdant n uḍris:“D iṭij, ad d-ffɣent temɣarin; d asigna, ad kecment s ixxamen „. Yezmer ad yili akka:

Timɣarin nneɣ di Furar


Tafukt n Furar, tettneqlab. Diɣnetta, akken kan ara as-d-tenfel i usigna, ad d-suffeɣ timɣarin nneɣ s ifergan d
tzenqatin i wakken ad ẓẓiẓnent, ad mmeslayent; aseεdi d win iselken seg yiles nsent.
Mi d-yuɣal usigna, ad d-yeɣli usemmiḍ, dɣa ad refdent tilmesyar nsent, ad uɣalent ɣer lkanun, ad d-alsent deg
wallaɣ nsent i wayen akk nnant d wayen iwumi slant.

Asmekti

Ɣer aḍris i d-iteddun terreḍ-d ɣef tuttriwin.


Aẓidan d umerẓagu
Di zzman-nni n zik, yella yiwen umusnaw i yesεan ayen ur nferru, iḥulfa i teùmɣer tewweḍ-d. Amusnaw-a, ɣur-s
yiwen uqcic ur meqqer ara aṭas. Maca , deg wakken yuggad ad t-teḥweṣ lmut, yefra-tt d yiman-is d akken ad as-yefk
rray i mmi-s seg yimir-en, ur yerǧi ass aneggaru. Maca, yenna-as deg uqerru-s:“welleh alamma jerrbeɣ-t !„
Ass-en tameddit, ihi, akken d imi ččan imensi, zzin-d i lkanun, iluεa-t:
-A mmi, tura waqila tewwḍeḍ d argaz, ad ibarek Rebbi, nekkini ur iyi-d-ggrin wussan: meqqreɣ yerna εyiɣ,
daɣnetta ilaq-ak ad tebduḍ ad tettsewwiqeḍ si tura skud ddreɣ, i wakken ma ur tessineḍ ara kra meqqar, ad ak-t-mleɣ.
Yenna-as uqcic:
-Yerbeḥ a baba!
- Ihi, tura ad tebduḍ deg wayen isehlen. Azekka, ma nedder, d ass n ssuq. Ax idrimen, ruḥ sewweq, ad k-weṣṣiɣ kan
awi-aɣ-d ayen tufiḍ ẓid…
-Amek, ayen ufiɣ ẓid?
- Ih, ayen tufiḍ akk d aẓidan di ssuq, aɣ-aɣ-t-id.
Yenna-as:
- Yerbeḥ a baba!
Azekka-nni ṣṣbeḥ, yekker uqcic, yebges ɣef yiman-is, yeṭṭef abrid ɣer ssuq. Sakin segmi yeffeɣ seg uxxam, netta
yettxemmim, yettḥebbir: amek a sidi Rebbi ara yeg, d acu n ssuq ara isewweq, ladɣa, d acu n tɣawsa-agi ẓiden ad tt-id-
yaɣ? Yessen baba-s, yeẓra seg wass-en kan ara yettkel fell-as neɣ ad t-yeḥqer; yeẓra lḥaṣun d win i d-ijebbden anamek
di cwiṭ.
Ileḥḥu, itedu ɣer ssuq, yettnadi, yesseḥsab di lxaṭer-is; armi yeqḍeε kra n terbeεt ukkud yeddukkel, ukkud d-yemyejbad
ameslay iyes yettu aɣbel-is.
Akken d imi yewweḍ ɣer ssuq, yekcem, yeffeɣ si tḥuna, si leqhawi, rreḥbat. Yemlal d yiḥbiben-is, yemmeslay d
umecṭuḥ d umeqqran; yeqqim d yimusnawen, yeḍsa seg yiεeggunen. Akken almi izeggen wass, ssuq iruḥ ad yefru, am
win i t-id-iwten s ubeqqa, yeṭṭef-itt d tazzla ɣer yigezzaren, yaɣ-d yiwen yiles, yawi-t-id d aseεlaq, yeṭṭef-d dɣa syin
abrid s axxam.
Yewweḍ-d: yuɣ lḥal, yemma-s d tmeṭṭut-is ttraǧunt-t am waggur n lεid.
Nnant-as:“Imi d ssuq-is amezwaru, ad aɣ-d-yawi albaεḍ n texxamin n uksum n uɣelmi iyes ara aɣ-twet tmagert! „
Almi d taneggarut, yefser-asent-id s dat-sent iles…iles weḥd-s! Yerna iḥun Rebbi , iweṣṣa-t uùmɣar ad d-yawi ayen
ẓiden akk!
Ma d amɣar-nni dɣa, yessusem kan: ur d-yenni zzant , ur d-yenni rɣant.
Sewwent iles-nni; ččan imensi amzun ur yelli d acu yellan: wa ur yenni i wa.
Azekka-nni, yal wa yesεa ccɣel-is. Amɣar, yerra iman-is am wakken yettu; ma d aqcic, yettraǧu ad t-id-ilaεi baba-s.
Tezzi ddurt, azekka-nni diɣen d ssuq. Iεawed yenna-as umɣar i mmi-s:
-Azekka diɣen d kečč ara isewwqen; lameεna abrid-agi ad d-sutreɣ deg-k ad aɣ-d-tawiḍ ayen rẓagen. Ih! Ayen tufiḍ d
arẓagan di ssuq, awi-aɣ-t-id. Yenna-as uqcic:
-Yerbeḥ a baba!

- 416 -
Ssuq-nni amezwaru, yuɣ lḥal yesεa sebba uqcic iyes i d-yuɣ iles; daɣnetta ihegga ayen ara as-yini i baba-s lemmer ad
as-d-yejbed awal. Wamma tikkelt-agi tis snat, yettuεewweq s tidet.
Ha-t-aya diɣen iteddu ɣer ssuq, itteẓẓem tamelɣiɣt-is: A Rebbi!
D acu yakk rẓagen di ssuq? Lameεna yekkat s wa, ijebber s wa.
Yekcem diɣen talemmast n ssuq, iṣubb, yuli; yekcem, yeffeɣ di yal amkan yessen: ur yufi ayen iɣef yettnadi. Akken
iruḥ ad yayes dayen, iwala lɣaci n ssuq yakk yenhewwal, la ttazzalen yakk medden ɣer yiwen umkan, zzin i wissen d
acu. Yal wa la as-yeqqar:“Yyaw ad teẓrem! „ Yazzel ula d netta ɣer dinna, yesteqsa yiwen ɣef wayen yeḍran. Yenna-as-
d winna:
-D yiwen i yenɣan wayeḍ!
- Acimi i t-yenɣa?
- D argam i t-yergem wagi akka yemmuten, dɣa wayeḍ yenɣa-t.
-Amek, d argam kan i t-yergem, d awal kan i as-yenna, dɣa yewwi rruḥ-is?
-Anεam ih! D awal kan!
Yeqqim uqcic dɣa dinna am win iṣerεen, am win tewwi tnafa; yettu diɣen kra yellan, armi , am win i t-id-iwten s
ubeqqa, yesked akka d wakka, yazzel almi d anda yufa agezzar, yaɣ-d iles, iεelleq-it-id, yeṭṭef abrid s axxam.
Asmi ttraǧunt tlawin ayen ẓiden, ferḥent, almi i asent-yekkes ṭṭmeε yiles. Ma d ass-en, uɣalent kan i lmendad: d acu
n urẓagan-agi ara asent-id-yasen d imensi. Almi ha-t-aya yekk-d urgaz deg yimi n tewwurt, isers-asent-id di tɣerɣert
iles! D iles diɣen am tikkelt-nni tamezwarut! Iḥun Rebbi! Imi d iles meqqar, ccwi; ma d taḍsa, rwant deg wulawen
nsent: d acu-t uεeggun-agi yessnen kan ad d-yaɣ ilsawen? Ma d amɣar, ikemmez kan tamart-is. Akken fukken imensi,
iluεa mmi-s:
-Tura a mmi, Ha-t-aya tufiḍ-iyi-d am wakken wehmeɣ; yerna ḥesbeɣ iman-iw zadeɣ di lefhama. Amek? Nniɣ-ak
awi-d ayen ẓiden, tewwiḍ-d iles; sutreɣ-ak ayen rẓagen, terniḍ-d iles! Ihi…amek akka?
Yenna-as uqcic:
-D tidet a baba, yella wayen deg ara yewhem umdan; yella ula d win ara yeḍsen neɣ ara iyi-yerren d aεeggun. Maca,
lemmer ttafeɣ, xersum d kečč ad iyi-tfehmeḍ. Ihi a baba, ṣelli ɣef Nnbi: asmi i iyi-d-tsutreḍ tamezwarut, wwḍeɣ ɣer
ssuq, ttuɣ yakk ayen iɣer ttwaceggεeɣ, ala imi qqimeɣ d kra n yimdanen akken, ufiɣ la ttmeslayen ala tameslayt-nni
tebɣiḍ a sidi Rebbi. Nutni heddren, nekk wwḍeɣ almi i as-nniɣ i yiman-iw: a ziɣenni ar ulac am yiles! Muqel, yerna a
baba, di leεnaya-k, di ddunit yakk ma yella i t-yugaren di tiẓeṭ: tamezwarut yakk, d netta i aɣ-yessemgarden d lmal, yes-
s i ttemsefhamen yimdanen, yes-s daɣen i d-nettader awal n Rebbi ameεzuz. Tis snat, a baba mel-iyi-d, di leεnaya-k, ma
yella kra di ddunit i yifen awal aẓidan? Mel-iyi-d ttxil-k, ttmenyif-ak talqimt ara yessiẓden taɣect-ik neɣ iles ara
yesferḥen ul-ik d lxaṭer-ik?
D tidet a mmi, ad ak-yeεfu Rebbi! Welleh ar d-tufiḍ ayen ẓiden akk di ddunit. Ulac am yiles. Lameεna rǧu: imi dɣa
yugar kra yellan di tiẓeṭ, amek almi…
Amek almi i t-tufiḍ ass-agi d arẓagan? Tura dagi waqila ara iyi-tesḍelmeḍ, acku am wakken ula d nekk ur fhimeɣ ara i
yiman-iw, waqila ur meyyzeɣ ara akken iwata, neɣ d urrif i iyi-yernan.Lḥaṣun ha-t-aya wayen yellan: sgellin di ssuq,
ufiɣ argaz yenɣa wayeḍ. Steqsaɣ d acu i d sebba nsen, nnan-iyi-d d argam, d awal kan i yenna yiwen i wayeḍ. Dɣa,
nniɣ-as: ihi, welleh, ay iles i d-yessasen lmut ay iles iyes ara d-teggri teεdawt i warraw n warraw, ma yella wayen
rẓagen am netta: daymi i awen-d-wwiɣ diɣen iles.
Yeṭṭef umɣar imir kan, yefka-as i mmi-s taxriḍt, yernu-as akk tisura, yenna-as:
-Ax a mmi, tura ttekleɣ fell-ak: seg wass-a, d kečč i d amsewweq; d kečč i d rray n uxxam.
Belεid At Σli
Les cahiers de Belaid ǧu la Kabylie
d’antan, [Link] et [Link]
p,244…248, F.D.B. Fort- National, 1964

Isestanen
A / Tigzi d umawal:
1-Acu-t wanaw n uḍris-agi? Acuɣer?
2-Deg uḍris-a, anallas d azɣaray. Suffeɣ-d timitar i t-id-yemmalen.
3-Suffeɣ-d seg uḍris asfukel tiniḍ-d timitar i t-id-yemmalen.
4-Suffeɣ-d seg uḍris tinfaliyin yemmalen aserwes.
5-Suffeɣ-d seg uḍris (6) n yinemgalen tesmerseḍ-ten di tefyar.
6-Suffeɣ-d seg uḍris sin yismawen n tɣara tesmerseḍ-ten di tefyar s ɣur-k.
7-Af-d aẓar n yisem“amɣar „.
8-Efk-d (4) wawalen yezdin takat d wawal“amɣar „.
9-Suffeɣ seg uḍris sin yismawen n tigawt tesmerseḍ-ten di tefyar
10-“Yeṭṭef abrid ɣer ssuq „.Ssemres amyag“yeṭṭef „ di (3) tefyar yemgaraden deg unamek.
11-“àčan imensi amzun ur yelli d acu yellan „. Ssemres amyag“ččan „di (4) tefyar yemgaraden deg unamek.
12-Suffeɣ-d seg uḍris isem n umeskar tesmerseḍ-t di tefyirt.
13-“Iḥun Rebbi „. Ssenfel awal yettuderren s uknaw-is.
14-“Ayen tufiḍ akk d aẓidan di ssuq, aɣ-aɣ-t-id „.Ssemres amyag“aɣ „ di (4) tefyar yemgaraden deg unamek.

- 417 -
15-Suffeɣ-d seg uḍris (4) yimyagen isuddimen tefkeḍ-d taɣara nsen.
16-“Ur d-yenni zzant, ur d-yenni rɣant „. Acu i tegziḍ di tefyirt-agi?
17-“Abrid-agi, ad d-sutreɣ deg-k ad aɣ-d-tawiḍ ayen rẓagen „.
Ssenfel awal yettuderren s uknaw-is.
B / Iferdisen n tutlayt:
1-£er aḍris tsemdeḍ tafelwit-agi:
10 yismawen 10 yimyagen 10 tenzaɣ

2-£er aḍris tsemdeḍ tafelwit-agi:


20 yimyagen tawsit amḍan addad

3-Smed tafelwit-agi:
Tafyirt Addad n yisem Acuɣer?
yettuderren
-Yella yiwen umusnaw.
-Yefra-tt d yiman-is.
-Yenna deg uqerru-s.
-àčan imensi.
-Yekker uqcic.
-Amɣar, ikemmez kan tamart-is.
-Aɣ-aɣ-d albaεḍ n texxamin n
uksum.
-Zzin-d i lkanun.
-Yeqḍeε kra n terbeεt ukkud
yeddukkel.

4-£er aḍris tsemdeḍ tafelwit-agi:


Tizelɣiwin Taɣara nsent

5-£er aḍris tsemdeḍ tafelwit-agi:


Imerna Acu mmalen

6-£er aḍris tsemdeḍ tafelwit-agi:


Imyagen Timeẓri Amatar udmawan Afeggag Talɣa
taḥerfit

7-£er aḍris tsemdeḍ tafelwit-agi:


Imyagen Amatar udmawan Udem Tawsit Amḍan

8-Suffeɣ-d seg uḍris imyagen n tɣara.


9-Acu yemmal uferdis“d „ di tefyar-agi:
: Tura waqila tewwḍeḍ d argaz.
: Awi-aɣ-d ayen tufiḍ ẓid.
: Yeqqim d yimusnawen.
: Yuɣ lḥal, yemma-s d tmeṭṭut-is ttraǧunt-t.
10-Suffeɣ-d seg uḍris imqimen arummilen.
11-Acu yemmal uferdis“i „ di tefyar-agi:
?Di zzman-nni n zik, yella yiwen umusnaw i yesεan ayen ur nferru.
?Zzin-d i lkanun.
?Yefra-tt d yiman-is d akken ad as-yefk rray i mmi-s.
?D win i d-ijebbden anamek di cwiṭ.
12-Acu yemmal uferdis“s „ di tefyar-agi:
)Yekkat s wa, ijebber s wa.
)Ma d aqcic, yettraǧu ad t-id-ilaεi baba-s.
)Yeṭṭef-d dɣa syin abrid s axxam.
13-Sufeɣ-d seg uḍris tisɣunin n tɣuni tiniḍ-d acu i ssenfalint.
14-Suffeɣ-d seg uḍris tisɣunin n usagel tini-d acu i ssenfalint.

- 418 -
15-£er aḍris tsemdeḍ tafelwit-agi:
Amqim awṣil Tawuri ines
n umyag

16-Efk-d talɣa d twuri n yal awal di tefyar i d-iteddun:


¾Ur iyi-d-ggrin wussan.
¾Yeṭṭef abrid ɣer ssuq.
¾Yemlal d yiḥbiben-is.
¾Ad aɣ-d-yawi albaεḍ n texxamin n uksum iyes ara aɣ-twet tmagert.
¾Amɣar, yerra iman-is am wakken yettu.
¾Ad ak-t-mleɣ.
17-Suffeɣ-d seg uḍris:
A Snat n tefyar taddayin tumyigin.
A Snat n tefyar taddayin tarumyigin.
A Snat n tefyar tiḥerfiyin tumyigin.
A Snat n tefyar tuddisin tumyigin ideg isumar d tifyar taddayin.
A Snat n tefyar tuddisin ideg isumar d tifyar tiḥerfiyin.
A Snat n tefyar tuddisin ideg assaɣ ger yisumar s tefrayt(,).
A Snat n tefyar tuddisin ideg assaɣ ger yisumar s unamek kan.
A Snat n tefyar tuddisin ideg assaɣ ger yisumar s tesɣunt.
A Snat n tefyar tuddisisn ideg yella usumer amassaɣ.
A Snat n tefyar timseɣrutin.
A Snat n tefyar timanaḍin.
A Snat n tefyar timsestanin.
A Snat n tefyar n ubhat.
18-Acu yemmal wurmir s tzelɣa“ad „ di tefyar-agi:
ṣ A mmi, tura waqila tewwḍeḍ d argaz, ad ibarek Rebbi.
ṣ Ma ur tessineḍ ara kra, ad ak-t-mleɣ.
ṣ Yessen kan ad d-yaɣ ilsawen.
ṣ D tidet a mmi, ad ak-yeεfu Rebbi.
19-Acu tessenfali tesɣun“akken „ di tefyar-agi:
? Akken iruḥ ad yayes dayen, iwala lɣaci n ssuq yenhewwal.
? Waqila ur meyyzeɣ ara akken iwata.
? Ilaq ad tebduḍ ssuq si tura akken ma ur tessineḍ ara kra ad ak-t-mleɣ.
20-“Akken ččan imensi, zzin-d i lkanun, iluεa-t „.Err tafyirt-agi ɣer wurmir deg wudem wis sin unti asget.
21-£er aḍris tsemdeḍ tafelwit-agi:

Tinfaliyin deg tettwasemres tezdit(-) Ttettwasemres tezdit ger…d…


Amedya:
Tewweḍ-d Ger umyag d tzelɣa n tnila

- 419 -
Tiɣbula
Tajerrumt n Tmaziɣt tamirant- talɣiwin-Kamal n At Zerrad.
Tajerrumt n Tmaziɣt tamirant-taseddast- Kamal n At Zerrad.
Manuel de conjugaison Kabyle, Kamal n At Zerrad.
Tajerrumt n Tmaziɣt tamirant-taseddast- Kamal n At Zerrad.
Manuel de linguistique berbère, T2, syntaxe et diachronie, Salem Chaker.
Tajerrumt n Tmaziɣt, tantala taqbaylit, Mouloud Mammeri.
Précis de grammaire berbère, Mouloud Mammeri.
Tira n Tmaziɣt, Ramdane achab.
Dictionnaire Kabyle, Français, [Link].
 Dictionnaire Français, Kabyle, [Link].
Proverbes et dictons Kabyle, Youcef Nacib.
Aḍar iteddu s aẓar, Mokrane Chemime.
Timsal, Brahim Ben Taleb.
Taseddast deg Tmaziɣt, Allaoua Rabhi.
Timsirin n Tmaziɣt, Allaoua Rabhi
Ilugan n tira n Tmaziɣt, Kamel Bouamara.
Langue berbère, initiation a L'écriture, G.E.B.1989, 2ème éditon.
Recommandations de L'I NALCO, 1996
Recommandations de L'I NALCO, 1998.
Tiwinas n Tmaziɣt, tuṣka n yisumar; Yidir Ḥmed Zayed.
Asuddes d usuddem n wawalen di Tmaziɣt, Yidir Ḥmed Zayed.
Recueil de proverbes berbères, Addeslam Abdennour.
Guide pratique de la culture et de la langue berbère, M.A. Haddadou.
Anthologie de la poèsie kabyle, Youcef Nacib.
Village de Kabylie, T1, Henri Genevois.
Hommes et femmes de Kabylie, T1, CRB, sous direction de [Link].
Grammaire Francaise, A. Hamon, classiques Hachette.
Poèmes Kabyles anciens, Mouloud Mammeri
Cheikh Mohand a dit, Mouloud Mammeri.
Les poèmes de Si Mohand ou Mhend, Mouloud Mammeri.
Izlan, Mohand ou Yahia.
Ait Menguellet chante, Tassadit Yacine.
Revues : Iles umaziɣ, Izen amaziɣ, Iẓuran, ABC amaziɣ, Tafuɣalt, Anadi, Tira, Timmuzɣa, Tamaziɣt tura,…
Manuel de linguistique berbère,tome 1,Salem Chaker.
Anagraw n umyag, Σellawa Rabḥi.
Lexique de poche « Français-Tamazight », Arab Benyounes.
Ul yerɣan, Ali Makour.
Iluɣma, Hamid Oubagha et Nadia Yermeche.

- 420 -
Unité et diversité de Tamaziɣt, tome 1. Actes du colloque internationnal, Ghardaia, 20-21 Avril 1991, Agraw
Adelsan Amaziɣ
Unité et diversité de Tamaziɣt, tome 2.
Tusnakt s wurar, Hens Sadi
Dictionnaire des prénoms berbères, Kamal n At Zerrad
 Askuti, Said Sadi
Mmi-s n yigellil, Mulud Ferεun, tasuqilt n Musa Uld Ṭaleb
 Iḍ d wass, ∑mer Mezdad
 Ass-nni, ∑mer Mezdad
Tagrest Urɣu, ∑mer Mezdad
Tuɣalin, ∑mer Mezdad
Recueil de poésie kabyle, Si Amar Ou said Boulifa
 Dictionnaire français- Touareg, [Link]
Dictionnaire abrégé du vocabulaire redressé de la langue berbère, Abdeslam Abdennour
Tamawalt n usegmi, Belaid Boudris
Tafrara, Salem Zenia
Les cahiers de Belaid ou la Kabylie d’antan, J. M. Dallet
Tizi Wuccen, Sœur Luis de Vincennes
Aɣmis asalu
Aɣmis Tamurt
Amawal n tsekla, Kamal Buεmara
La parenté chamito-sémitique du berbère : un faisceau d’indices convergents, [Link]
Grammair touareg (dialecte de l’ahaggar), Frère J. M. Cortade
Isuraz n usezdi d tenmeẓla taḍrisant n tmaziɣt : Asnekwu d tesleḍt, Zahir Meksem
Manuels de langue amazighe, 1ère A.M., 2ème A.M, 3ème A.M., 4ème A.M., 4ème A.P., 5ème A.P., 1ère A.S.,2ème A.S., 3ème
A.S
 Timεayin n Yidir d Masin, Bernard Le Fusteg, Jean Dupuis, tasuqilt s ɣur kamal n At Zerrad
 Dialogue de géants, Mohamed Ghobrini
 Tikli d tullizin nniḍen, Murad Zimu
 Tasga n ṭṭlam, Saεid Iεemrac
 Timecreḍt, Yidir Ḥmed Zayed
 Légendes et contes merveilleux de la Grande Kabylie, Camile Lacoste Dujardin
 Les fourberies de Si Djeha, contes, Paris, la boite à documents, 1987, Auguste Mouliéras
 Le roman de chacal, Brahim Zellal
 Amulli, Mulud Ferεun, tasuqilt n Yidir Ḥmed Zayed

- 421 -
Tiẓrigin n Usqamu Unnig n Timmuzɣa
Editions du Haut Commissariat à l'Amazighité
-o-O-o-

Collection “Idlisen-nneɣ”
01- Khalfa MAMRI, Abane Ramdane, ar taggara d netta i d bab n timmunent, 2003.
(Tasuqelt : Abdenour HADJ-SAID d Youcef MERAHI)
02- Slimane ZAMOUCHE, Uḍan n tegrest, 2003.
03- Omar DAHMOUNE, Bu tqulhatin, 2003.
04- Mohand Akli HADDADOU, Lexique du corps humain, 2003.
05- Hocine ARBAOUI, Idurar ireqmanen (Sophonisbe), 2004.
06- Slimane ZAMOUCHE, Inigan, 2004.
07- S. HACID & K. FERHOUH, Laṣel ittabaɛ laṣel akk d : Tafunast igujilen, 2004.
08- Y. AHMED ZAYED & R. KAHLOUCHE, Lexique des sciences de la terre et
lexique animal, 2004.
09- Lhadi BELLA, Lunǧa, 2004.
10- Antoine de St EXUPERY, Le Petit Prince, 2004.
(Tasuqelt : Habib Allah MANSOURI, Ageldun amecṭuḥ)
11- Djamel HAMRI, Agerruj n teqbaylit, 2004.
12- Ramdane OUSLIMANI, Akli ungif, 2004.
13- Habib Allah MANSOURI, Amawal n tmaziɣt tatrart, édition revue et augmentée,
2004.
14- Ali KHALFA, Angal n webrid, 2004.
15- Halima AIT ALI TOUDERT, Ayen i ɣ-d-nnan gar yetran, 2004.
16- Mouloud FERAOUN, Le fils du pauvre, 2004.
(Tasuqelt : Moussa OULD TALEB, Mmi-s n yigellil,
Tazwart : Youcef MERAHI)
17- Mohand Akli HADDADOU, Recueil des prénoms amazighs, 2004.
18- Nadia BENMOUHOUB, Tamacahut n Basɣar, 2004.
19- Youcef MERAHI, Taqbaylit ass s wass, 2004.
20- Abdelhafidh KERROUCHE, Teɣzi n yiles, 2004.
21- Ahmed HAMADOUCHE, Tiɣri n umsedrar, 2004.
22- Slimane BELHARET, Awal ɣef wawal, 2005.
23- Madjid SI MOHAMEDI, Afus seg-m, 2005.
24- Abdellah HAMANE, Merwas di lberj n yiṭij - aḥric I, 2005.
25- Collectif, Tibḥirt n yimedyazen, 2005.
26- Mourad ZIMU, Tikli, tullisin nniḍen, 2005.
27- Tayeb DJELLAL, Si tinfusin n umaḍal, 2005.
28- Yahia AIT YAHIATENE, Faḍma n Summer, 2006.
29- Abdellah HAMANE, Merwas di lberj n yiṭij - aḥric II, 2006.
30- Lounes BENREJDAL, Tamacahut n bu yedmim, 2006.
31- Mezyan OU MOH, Tamacahut n umeksa, 2006.
32- Abdellah ARKOUB, Nnig wurfan, 2006.
33- Ali MAKOUR, Ḥmed n ugellid, 2006.
34- Y. BOULMA & S. ABDENBI, Am tmeqqunt n tjeǧǧigin, 2006.
35- Ali EL-HADJEN, Tudert d usirem, 2006.
36- Hadjira OUBACHIR, Uzzu n tayri, 2007.
37- Djamel BENAOUF, Di tmurt uɛekki, 2007.
38- Said IAMRACHE, Timenna n Saɛid Iɛemrac, 2007.
39- Mohamed MEDJDOUB, Baba Carlu, 2007.
40- Nadia BENMOUHOUB, Tafunast igujilen, 2007.
41- Ali MOKRANI, Agama s tugniwin, 2007.
42- Fatma ELKOUCHA, Tamedyazt n Yasmin, 2007.
43- Naima HADJOU, Amennuɣ n tudert-iw, 2007.
44- Hocine LAOUES, Gar umqadmu d umnelti, 2007.
45- Omar KHAYAM, Rubaɛiyyat, 2007 (Tasuqelt : Abdellah HAMANE)
46- Ferdinand DUCHENE, Tamilla, 2007(Tasuqelt : Habib Allah MANSOURI)
47- Slimane ZAMOUCHE, Agellil akk d ineffuten yelhan, 2007.
48- Djamel HAMRI, Anadi di tmedyazt, 2007.
49- Khaled FERHOUH, Ḥku-yaɣ-d tamacahut, 2007.
50- Lhadi BELLA, Awal d usefru, 2007.
51- Omar DAHMOUNE, Agu, 2007.
52- SOPHOCLE, Untigun, 2007 (Tasuqelt : Yahia AIT YAHIATENE)
53- Ahmed HAMADOUCHE, Inzan tiqsiḍin, 2007.
54- Ouiza GRAINE, Isefra n tmaziɣt, 2007.
55- Lounès BENREJDAL, Inzan n teqbaylit, 2007.
56- Akli OUTAMAZIRT, Targit, 2008.
57- Mohamed Salah OUNISSI, Tametna n umenzu, 2008.
58- Ramdane ABDENBI, Anagi, 2008.

- 422 -
59- Ramdane LASHEB, Ccna n tlawin ɣef ṭṭrad 54/62, 2008.
60- Said CHEMAKH, Ger zik d tura, 2008.
61- Tiddukla Yusef U Qasi - Si Muḥend U Mḥend, Tafaska n tmedyazt_1, 2008.
62- Sadi DOURMANE, Abrid n tudert-iw, 2008.
63- Dahbia AMOUR, Tudert s tmedyazt, 2009.
64- TANASLIT, Akli n tayri, 2009.
65- Djaffar CHIBANI, Ddeqs-nneɣ, 2009.
66- Belkacem IHIDJATEN, Iṭij asemmaḍ, 2009.
67- Abdellah HAMANE, Tisri n tayri, 2009.
68- Said ABDELLI, Tidwirin, 2009.
69- Said ZANOUN, Bururu yeḥya-d, 2009.
70- U LAMARA, Tullianum, taggara n Yugurten, 2009.
71- Tiddukla Yusef U Qasi - Si Muḥend U Mḥend, Tafaska n tmedyazt_2, 2009.
72- Chabane OULAMARA, Azamul n tmusni, 2010.
73- Mehenna SEHRANE, Awal ɣef yiɣersiwen, 2010.
74- Mohand Ouali KEZZAR, Tibratin, 2010.
75- R. OULHA, M. BOURIDANE, K. HOCINE, Tamellaḥt n Belɛeggal, 2010.
76- Mohamed Zakaria BENRAMDANE, Iɣsan s teqbaylit, 2010.
77- M. DJEGHALI, S. SELLAH, Amawal n yiɣersiwen n yilel, 2010.
78- Abdellah HAMANE, Tawaɣit n tayri, 2011.
79- Rosa CHELLI, Itran, leḥzen, tirga, asirem, 2011.
80- Collectif, Amezgun s tmaziɣt, 2011.
81- Islam BESSACI, Azal n tayri, 2011.
82- Dahbia AMOUR, Tiɣri n wul, 2011.
83- Said DEBIANE, Ay irfiqen, 2011.
84- Youcef ACHOURI, Aklan n tayri, 2012.
85- Khadidja SAAD, Amawal tacawit-taɛrabt, 2012.

Actes de colloques
01- Actes des journées d'étude sur La connaissance de l'histoire de l'Algérie, mars
1998.
- Actes des journées d'étude sur L'enseignement de Tamazight, mai 1998.
- Actes des journées d'étude sur Tamazight dans le système de la
communication, juin 1998.
02- Actes des journées d’étude sur La réhabilitation de l’environnement culturel
amazigh et sur tamazight dans l’environnement juridique, 2000.
03- Actes des journées d'étude sur Approche et étude sur l'amazighité, 2000/2001.
04- Actes du colloque sur Le mouvement national et la revendication amazighe,
2002.
05- Actes du colloque international sur Tamazight face aux défis de la modernité,
2002.
06- Actes des séminaires sur la formation des enseignants de Tamazight et
l'enseignement de la langue et de l'histoire amazighe, 2003.
07- Actes du colloque : Identité, langue et Etat, 2003.
- Actes du colloque : La permanence de l'architecture amazighe et l'évolution des
cités en Algérie, 2003.
08- Actes des stages de perfectionnement pour les enseignants de tamazight, mars
2004.
09- Actes du stage de perfectionnement des enseignants de la langue amazighe,
30/31 mars 2004.
10- Actes du Colloque : Le passage à l'écrit des langues et cultures de tradition orale,
le cas de Tamazight, 2004. (Voir Timmuzgha N°13)
11- Actes du Colloque : La littérature amazighe : de l'oralité à l'écrit, 2005
(Voir Timmuzgha N°14)
12- Actes du Colloque : Tamazight dans les médias et à l'école : hypofonctionnalité
et usages du lexique, 2006 (Voir Timmuzgha N°15)
13- Actes du colloque sur Le patrimoine culturel immatériel amazigh, 2006.
14- Actes du colloque sur Le libyco-berbère ou le Tifinagh ; de l'authenticité à
l'usage pratique, 2007.
15- Actes du colloque : L’apport des amazighs à la civilisation universelle, 2009.
16- Actes des Journées d'étude sur l’enseignement de Tamazight, Région Est, 2009.
- Actes de la Genèse de l’enseignement de Tamazight depuis le XIXème
siècle, 2009.
- Actes du Stage de perfectionnement pour les enseignants du primaire,
2009.
17- Actes du colloque sur La standardisation de l’écriture amazighe, 2011.
18- Actes du colloque sur Les Royaumes amazighs de la période musulmane, 2011.
- Actes du colloque sur Le Royaume de Koukou, 2011.

- 423 -
Revue « Timmuzgha »
Revue d'études amazighes du Haut Commissariat à l'Amazighité :
N° 1, avril 1999, ----- N°22, janvier 2011.
- N°10, octobre 2004, Spécial Mohya, Entretien.
- N°12, décembre 2006, Tajmilt i Si Muḥend U Mḥend.
- N° spécial en Tamazight :
. N°16, janvier 2008.
. N°17, avril 2008.
. N°19, août 2008.

Revue « Tamazight tura »


Revue en Tamazight du Haut Commissariat à l'Amazighité :
N° 1, janvier 2009, ----- N°10, janvier 2012.

Autres publications
01- Chafik MOHAMED, Aperçu sur trente trois siècles de l'histoire des imazighènes,
1997.
02- Annuaire des associations culturelles amazighes, 2000.
03- Idir El-Watani, L'Algérie libre vivra, 2001.
04- Mohand Oulhadj LACEB, La phonologie générative du kabyle : l'emphase et son
harmonie. Tome1, Histoire et fondements d'un débat argumentaire, 2007.
05- Mohand Oulhadj LACEB, La phonologie générative du kabyle : l'emphase et son
harmonie. Tome2, Analyse et représentation phonologique, 2007.
06- Collectif, Mouloud FERAOUN, Evocation, Actes du Colloque, 2008.
07- Catalogue des publications du HCA, 2008.
08- Catalogue des publications du HCA, 2009.
09- Boudjema AZIRI, Néologismes et calques dans les médias amazighs, 2009.
10- Mohand Idir AIT AMRANE, Kker a mmi-s umaziɣ, 2010.

Consultings
01- Kamel BOUAMARA, Nekni d wiyiḍ, 1998.
02- Mouloud FERAOUN, Jours de Kabylie, 1999.
(Tasuqelt : Kamel BOUAMARA, Ussan di tmurt)
03- Nora TIGZIRI - Amar NABTI, Etude sur « L'enseignement de la langue
amazighe : bilan et perspectives », 2004.
04- Mohand Akli HADDADOU, Dictionnaire des racines berbères communes,
2006/2007.
05- Abdellah NOUH, Glossaire du vocabulaire commun au Kabyle et au Mozabite,
2006/2007.
06- Sadaq BENDALI, Awfus amaynut n tutlayt tamaziɣt, 2007.
07- M'hammed DJELLAOUI, Tiwsatin timensayin n tesrit taqbaylit, 2007.
08- Kamel BOUAMARA, Amawal n tunuɣin n tesnukyest, 2007.
09- Moussa IMARAZENE, Manuel de syntaxe berbère, 2007.
10- M'hammed DJELLAOUI, Tiwsatin timensayin n tmedyazt taqbaylit, 2007.
11- Moussa IMARAZENE, Timɛayin n leqbayel, 2007.
12- Nora BELGASMIA, L'expression écrite en tamazight, 2007.
13- Mouloud LOUNAOUCI, Projet de création d’un Centre de terminologie
amazighe, TERAMA, 2007.
14- Zahir MEKSEM, Isuraz n usezdi d tenmeẓla taḍrisant n tmaziɣt : Asnekwu d
tesleḍt, 2008.
15- Mohammed Brahim SALHI, La tariqa Rahmaniya : De l’avènement à
l’insurrection de 1871, 2008.
16- Fakihani TIBERMACINE, Tanast u kajjuf, 2009.
17- Mohand Akli HADDADOU, Introduction à la littérature berbère, 2009.
18- M'hammed DJELLAOUI, ‫ﺗﻄﻮر اﻟﺸﻌﺮ اﻟﻘﺒﺎﺋﻠﻲ و ﺧﺼﺎﺋﺼﻪ‬, Tome1, 2009.
19- M'hammed DJELLAOUI, ‫ﺗﻄﻮر اﻟﺸﻌﺮ اﻟﻘﺒﺎﺋﻠﻲ و ﺧﺼﺎﺋﺼﻪ‬, Tome2, 2010.
20- Zahir MEKSEM, Tisekkiwin n yiḍrisen, tagmert d tesleḍt, 2010.

Coédition
ANEP
01- Iddir AMARA, Les inscriptions alphabétiques amazighes d'Algérie, 2006.
02- Kemal STITI, Fascicule des inscriptions libyques gravées et peintes de la grande
Kabylie, 2006.
03- Mohand Akli SALHI, Amawal n tsekla, 2006.
04- O. KERDJA & A. MEGHNEM, Amawal amecṭuḥ n ugama, 2006.

- 424 -
ENAG
01- Mohand Akli HADDADOU, Glossaire des termes employés dans la toponymie
algérienne, 2011.
02- Mohand Akli HADDADOU, Précis de lexicologie amazighe, 2011.
03- Mohand Akli SALHI, Poésie traditionnelle féminine de Kabylie, 2011.
04- Mohand Akli SALHI, Etudes de littérature Kabyle, 2011.
05- Habib-Allah MANSOURI, La Kabylie dans les écrits français du XIXe
siècle, 2011.
06- Mohand MEHRAZI, Dictionnaire d’électrotechnique Français-Tamazight, 2011.
07- A. NOUH-MEFNOUNE & B. ABDESSALAM, Dictionnaire Mozabite-Français,
2011.

- 425 -
Etude réalisée pour le compte du
Haut Commissariat à l’Amazighité

Il est publié dans le cadre de la collection


“Idlisen-nneɣ”
Initiée par la Direction de la promotion culturelle du
Haut Commissariat à l'Amazighité

© Tous droits réservés

Conception et PAO :

Dépôt Légal : 3204-2012


ISBN : 978-9961-789-27-8

- 426 -
Achevé d'imprimer sur les presses de
L’imprimerie des Beaux-Arts
Alger - Algérie

- 427 -
Amawal n tseftit

Tamaziɣt Tafransist Tamaziɣt Tafransist

-Adfir -suffixe -Asemmad -complément


-Afeggag -radical -Asendeh -ordre
-Ahuccel -obligation -Asentel -sujet, thème
-Akerdskil -trilitère -Asentil -subordonné
-Akud -temps -Aseɣru -prédicat
-Akudan -temporel -Asesmel -classement
-Amagnu -ordinaire -Asezwer -thématisation
-Amagrad -v. initiale -focalisation
-Amalay -masculin -mise en relief
-Amalal aide, auxiliaire -Asirem/asfillet -optatif
-Amaɣun -participe -Asget -pluriel
-amata -généralité -Asmil -classe
-Amatar -indice -Asswaɣ -factitif
-Amḍan -nombre -Asuddem -dérivation
-Amenzu -primaire -Asuddim -dérivé
-Amernu -adverbe -Asuf -singulier
-Ameskar -opérateur -Asumer -proposition
-Ameskil -variable -attwaɣ -passif
-Amezwaru -premier -Azal -valeur
-Amqim -pronom -Azwir -préfixe
-Amseɣru -schème -Aẓar -racine
Amyag -verbe -Ibaw -négatif
-Amyaɣ F. réciproque -Ilaw -affirmatif
-Anaḍ -impératif -Ilelli -libre
-Anaḍan -injonctif -Imal -futur
-Anagar -sauf, excépté -Imeẓri -aspectuel
-Anagraw -système -Iswi -but
-Anagrawan -systématique -Izri -Prétérit/passé
-anamek sens, significat -Tafyirt -phrase
-Anamkan -significatif -Taggayt -groupe,catégorie
-Aneḍru -accompli -Talɣa -forme
-Armeskil -invariable -Tamassaɣt -relative
-Arneḍru -inaccompli -Tamlellit -altérnance
-Arilaw -irréel -Tannumi -habitude
-Arudmawan -impersonnel -Taɣara -qualité
-Tawtilt -conditiǧn -Taramyag ant -non verbale
-Tazelɣa -particule -Taseftit -conjugaison
-Tibawt -négation -Tawsit -genre
-Tihawt -présence -Timeẓri -aspect
-Tigawt -action -Udem -personne
-Tilawt -réalité -Udmawan -personnel
-Arummil -indéfini -Unti -féminin
-Arusrid -indirect -Urmir -aoriste
-Aseddes -juxtaposition -Ussid -intensif

- 281 -

Vous aimerez peut-être aussi