Formulaire d’opérateurs différentiels Formulaire d’opérateurs différentiels
2.2 – Coordonnées cylindriques
∂f 1 ∂f ∂f
CHAMPS SCALAIRES ET CHAMPS DE VECTEURS grad f = .u r + . .uθ + .u z
∂r r ∂θ ∂z
1 ∂ (r. Ar ) 1 ∂Aθ ∂Az
Les formules encadrées sont à savoir par cœur. div A = . + . +
r ∂r r ∂θ ∂z
1 ∂Az ∂Aθ ∂Ar ∂Az 1 ∂r . Aθ 1 ∂Ar
1 – Opérateur « nabla » rot . A = . − .u r + − .uθ + . − . .u z
r ∂θ ∂z ∂z ∂r r ∂r r ∂θ
∂ ∂ ∂ 1 ∂ ∂f 1 ∂ 2 f ∂ 2 f
Opérateur différentiel « nabla » : ∇ = .u x + .u y + .u z en coordonnées cartésiennes ∆f = . r. + 2 +
∂x ∂z r ∂r ∂r r ∂θ 2 ∂z 2
∂y
∇f 2 ∂A θ ∂A r A θ ∂A r ∂A A2
Gradient du champ scalaire f(x,y,z) : grad f ou
∆A r − .
Ar
− Ar . + . + Az . r − θ
∂r r ∂θ ∂z r
Divergence du champ de vecteurs A : div A ou ∇. A r 2 r 2 ∂θ
Rotationnel du champ de vecteurs A : rot. A ou ∇∧ A A 2 ∂A
∆ A = ∆A θ − θ + . r ([Link]).A = A r . ∂A∂rθ + Arθ . ∂∂Aθθ + A z . ∂∂Azθ + A r r.A θ
Laplacien du champ scalaire f : ∆.f = div. grad.f ( ) r 2 r 2 ∂θ
∂A z A θ ∂A z ∂A
∆A z
( )
du champ de vecteurs A : ∆.A = (∆A x ).u x + ∆A y .u y + (∆A z ).u z Ar .
∂r
+ .
r ∂θ
+ Az . z
∂z
2 – Formulaire des systèmes de coordonnées 2.3 – Coordonnées sphériques
2.1 – Coordonnées cartésiennes ∂f 1 ∂f 1 ∂f
grad f = .u r + . .uθ + . .uϕ
∂f ∂f ∂f ∂r r ∂θ [Link] θ ∂ϕ
grad f = .u x + .u y + .u z
∂x ∂y ∂z
div A = .
(
1 ∂ r 2 . Ar
+
)1
.
∂ (sin θ . Aθ )
+
1 ∂Aϕ
∂Ax ∂A y ∂Az r2 ∂r r. sin θ ∂θ [Link] θ ∂ϕ
div A = + +
∂x ∂y ∂z 1 ∂ (sin θ . Aϕ ) ∂Aθ 1 1 ∂Ar ∂r . Aϕ
.uθ + .
1 ∂r . Aθ ∂Ar
rot . A = . − .u r + . . − − .uϕ
∂A ∂A y ∂A ∂A r. sin θ ∂ϕ
.u x + x − z .u y + y − x .u z
∂A ∂A ∂θ r sin θ ∂ϕ ∂r r ∂r ∂θ
rot. A = z −
∂ y ∂z ∂z ∂x ∂x ∂y 1 ∂ ∂f 1 ∂ ∂f 1 2
∂ f 1 ∂2
∆f = 2 . r 2 . + 2 . sin θ. + 2 . ou ∆f = . 2 (r.f ) + ...
2
∂ f 2
∂ f 2
∂ f r ∂r ∂r r .sin θ ∂θ ∂θ r .sin 2 θ ∂ϕ 2 r ∂r
∆f = + +
∂x 2
∂y 2
∂z 2 2 1 ∂A θ .sin θ 1 ∂A ϕ
∆A r − . A + . + .
2 r sin θ ∂θ sin θ ∂ϕ
∆ A = ∆A x .e x + ∆A y .e y + ∆A z .e z r
∂A x ∂A ∂A 2 ∂A Aθ cos θ ∂A ϕ
Ax .+ Ay. x + Az. x ∆ A = ∆A θ − . r − − .
∂x ∂y ∂z r ∂θ [Link] θ sin 2 θ ∂ϕ
2 2
∂A y ∂A y ∂A y ∂A Aϕ
( )
[Link] .A = A x .
∂x
+ Ay.
∂y
+ Az.
∂z
∆A ϕ −
2
2
. r +
1 ∂A θ
. −
r .sin θ ∂ϕ tan θ ∂ϕ [Link] θ
∂A ∂A ∂A
Ax . z + Ay. z + Az. z
∂x ∂y ∂z ∂A r A θ ∂A r A ϕ ∂A r A ϕ2 + A θ2
Ar . + . + . −
∂r r ∂θ r. sin θ ∂ϕ r
2
([Link]).A = A r . ∂A∂rθ + Arθ . ∂∂Aθθ + [Link]ϕ θ ∂∂Aϕθ + A r .rA θ − A ϕ . cotr anθ
∂A ϕ A θ ∂A ϕ A ϕ ∂A ϕ A r .A ϕ A θ A ϕ . cot anθ
Ar . + . + + −
∂r r ∂θ r. sin θ ∂ϕ r r
Formulaire d’opérateurs différentiels
3 – Formules intrinsèques
grad ( f .g ) = f .grad .g + [Link] . f ∇( f .g ) = f .∇g + g .∇ f
( )
div f . A = f .div A + [Link] . f ( )
∇ f . A = f .∇ A + A.∇ f
( )
div A ∧ B = [Link]. A − [Link].B ( )
∇ A ∧ B = B.∇ ∧ A − A.∇ ∧ B
rot ( f . A) = f .rot. A − A ∧ grad f ∇ ( f . A) = f .(∇ ∧ A)− A. ∧ ∇ f
grad (A.B ) = A ∧ rot.B + ([Link] ).B ∇(A.B ) = A ∧ (∇ ∧ B )+ (A.∇ )B
+ B ∧ rot. A + ([Link] ). A + B ∧ (∇ ∧ A)+ (B.∇ )A
rot (A ∧ B ) = (div B ). A − ([Link] ).B ∇ ∧ (A ∧ B) = (∇.B)A − (A.∇ )B
− (div A).B + ([Link] ). A − (∇.A )B + (B.∇ )A
div(grad f ) = ∆f ∇(∇ f ) = ∇ f = ∆f
2
[Link] f = 0 ∇ ∧∇f = 0
( )
div rot. A = 0 ( )
∇. ∇ ∧ A = 0
rot (rot A ) = [Link] A − ∆ A ( ) ( )
∇ ∧ ∇ ∧ A = ∇ ∇. A − ∆ A
( ) ( ) ( )
Propriété du produit mixte : A ∧ B .C = C ∧ A .B = B ∧ C . A
Double produit vectoriel : ( ) ( ) ( )
A ∧ B ∧ C = B. A.C − C. A.B
A ∧ (B ∧ C ) + C ∧ (A ∧ B ) + B ∧ (C ∧ A) = 0
4 – Relations intégrales
Théorème de Green-Ostrogradski : ∫∫ [Link] = ∫∫∫div [Link]
S V
où S est la surface fermée limitant V
Théorème de Stokes-Ampère : ∫ [Link] = ∫∫ [Link]
C S
où S est la surface limitée par la courbe fermée C
Formule du gradient : ∫∫ f .dS = ∫∫∫ grad f .dV
S V
Formule du rotationnel : ∫∫ n ∧ [Link] = ∫∫∫ [Link]
S V